Successfully reported this slideshow.
We use your LinkedIn profile and activity data to personalize ads and to show you more relevant ads. You can change your ad preferences anytime.

Rui Ro Tren Ttck Viet Nam

2,283 views

Published on

Published in: Economy & Finance, Sports
  • Dịch vụ làm luận văn tốt nghiệp, làm báo cáo thực tập tốt nghiệp, chuyên đề tốt nghiệp, tiểu luận, khóa luận, đề án môn học trung cấp, cao đẳng, tại chức, đại học và cao học (ngành kế toán, ngân hàng, quản trị kinh doanh…) Mọi thông tin về đề tài các bạn vui lòng liên hệ theo địa chỉ SĐT: 0973.764.894 ( Miss. Huyền ) Email: dvluanvan@gmail.com ( Bạn hãy gửi thông tin bài làm, yêu cầu giáo viên qua mail) Chúng tôi nhận làm các chuyên ngành thuộc khối kinh tế, giá cho mỗi bài khoảng từ 100.000 vnđ đến 500.000 vnđ
       Reply 
    Are you sure you want to  Yes  No
    Your message goes here
  • Be the first to like this

Rui Ro Tren Ttck Viet Nam

  1. 1. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Môc lôc Trang Lêi nãi ®Çu ………………………………………………………………... 4 Ch-¬ng I: Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc………………………. 8 1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n………………………………………………… 8 1.1. Kh¸i niÖm…………………………………………………………….. 8 1.2. Chøc n¨ng, c¬ cÊu vµ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ……………………………………………………………………… 9 1.2.1. Chøc n¨ng…………………………………………………………… 9 1.2.2. C¬ cÊu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………………………… 10 1.2.3. C¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n……………... 12 1.3. C¸c thµnh phÇn tham gia thÞ tr-êng chøng kho¸n ……………………. 13 1.3.1. Tæ chøc ph¸t hµnh ………………………………………………….. 13 1.3.2. Nhµ ®Çu t-…………………………………………………………... 13 1.3.3. C¸c tæ chøc kinh doanh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………. 14 2. Th«ng tin kh«ng c©n xøng………………………………………………. 15 2.1. Kh¸i niÖm vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng……………………………… 15 2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin…… 19 2.2.1. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ……………… 21 2.2.1.1. C©n b»ng chung…………………………………………………… 21 2.2.1.2. C©n b»ng riªng……………………………………………………. 23 2.2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng…….. 24 2.2.2.1. C©n b»ng chung…………………………………………………… 25 2.2.2.2. C©n b»ng riªng……………………………………………………. 26 3. Lùa chän ®èi nghÞch…………………………………………………….. 29 3.1. Kh¸i niÖm……………………………………………………………... 29 3.2. Sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch……………………………………. 29 1
  2. 2. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 4. Rñi ro ®¹o ®øc…………………………………………………………... 32 4.1. Kh¸i niÖm……………………………………………………………... 32 4.2. Nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc………………………………... 33 5. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®èi víi nÒn kinh tÕ ……………………………………………….. 36 5.1. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ lùa chän ®èi nghÞch……... 36 5.2. T¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc…………………………………………... 37 Ch-¬ng II: VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ……………… 40 1. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay………………………………………………………………… 40 1.1. Tæng quan t×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 40 1.2. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n trong hai n¨m gÇn ®©y…………………………………………………………………………. 41 1.2.1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n trong n¨m 2002…………………………… 41 1.2.2. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 10 th¸ng ®Çu n¨m 2003………... 44 1.2.2.1. Bèi c¶nh thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ®Çu n¨m 2003………. 44 1.2.2.2. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n 10 th¸ng ®Çu n¨m 2003………………………………………………………………….. 44 2. Nh÷ng dÊu hiÖu vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ………………………………………………………….………. 47 2.1. Nh÷ng h¹n chÕ trong viÖc c«ng bè th«ng tin vµ qu¶n lý c«ng bè th«ng tin lµ nguyªn nh©n xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng…………………... 47 2.2. Chªnh lÖch gi÷a gi¸ ph¸t hµnh lÇn ®Çu (hoÆc gi¸ ph¸t hµnh thªm) víi gi¸ giao dÞch thÞ tr-êng cña chøng kho¸n. ………………………………... 51 2.3. Gi¸ c¶ cæ phiÕu vµ chØ sè VN-Index kh«ng ph¶n ¸nh ®óng t×nh h×nh s¶n xuÊt kinh doanh cña c¸c c«ng ty niªm yÕt vµ thùc tÕ giao dÞch trªn thÞ tr-êng ……………………………………………………………………... 53 2
  3. 3. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 2.4. Nh÷ng dÊu hiÖu giao dÞch néi gi¸n – mét biÓu hiÖn cña rñi ro ®¹o ®øc 55 3. Nh÷ng t¸c ®éng cña vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®Õn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ………………………………………………………………………. 59 Ch-¬ng III: §Ò xuÊt ph-¬ng h-íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam …………………………………………………………. 61 1. KhuyÕn khÝch thµnh lËp c¸c c«ng ty s¶n xuÊt vµ b¸n th«ng tin………… 61 2. T¨ng c-êng sù ®iÒu hµnh cña ChÝnh phñ ®Ó lµm t¨ng th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ………………………………………………………. 62 3. KhuyÕn khÝch thµnh lËp c¸c trung gian tµi chÝnh, ®Æc biÖt lµ c¸c quü ®Çu t- chøng kho¸n……………………………………………………….. 63 KÕt luËn…………………………………………………………………… 65 Phô lôc 1: BiÓu ®å chØ sè cæ phiÕu cña c¸c c«ng ty niªm yÕt trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ thêi ®iÓm niªm yÕt ®Õn ngµy1/12/2003……….. 67 Phô lôc II: C¸c hÖ sè tµi chÝnh cña c¸c c«ng ty niªm yÕt trªn Trung t©m Giao dÞch Chøng kho¸n Thµnh phè Hå ChÝ Minh 9 th¸ng ®Çu n¨m 2002… 75 Phô lôc III: XÕp h¹ng tµi chÝnh c¸c c«ng ty niªm yÕt t¹i Trung t©m Giao dÞch Chøng kho¸n Thµnh phè Hå ChÝ Minh………………………………. 79 Danh môc tµi liÖu tham kh¶o………………………………………………. 80 3
  4. 4. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Lêi nãi ®Çu Trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh nãi chung vµ chøng kho¸n nãi riªng, th«ng tin gi÷ vai trß thiÕt yÕu. Nh©n tè quan träng quyÕt ®Þnh quy m«, h×nh thøc vµ hiÖu qu¶ cña mçi giao dÞch chÝnh lµ møc ®é c©n xøng vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn liªn quan. XÐt trªn tÇm vÜ m«, nÕu c¸c bªn tham gia cña bÊt kú giao dÞch tµi chÝnh nµo trong nÒn kinh tÕ ®Òu cã ®Çy ®ñ th«ng tin qu¸ khø, hiÖn t¹i vµ t-¬ng lai liªn quan ®Õn giao dÞch th× ®ång vèn trong nÒn kinh tÕ lu«n ®Õn ®-îc c¸c dù ¸n ®Çu t- hiÖu qu¶ nhÊt. ThÞ tr-êng tµi chÝnh khi ®ã thùc hiÖn tèt nhÊt chøc n¨ng huy ®éng vµ ph©n bæ vèn cho nÒn kinh tÕ. TÝnh cÊp thiÕt cña ®Ò tµi Qu¸ tr×nh C«ng nghiÖp ho¸ - HiÖn ®¹i ho¸ ë ViÖt Nam ®Æt ra mét yªu cÇu cÊp thiÕt lµ ph¶i ph¸t triÓn thÞ tr-êng vèn hiÖu qu¶ nh»m cung cÊp vèn trung vµ dµi h¹n cho nÒn kinh tÕ. §Ó cã mét thÞ tr-êng vèn nh- thÕ, ®ßi hái tr-íc m¾t lµ ph¶i x©y dùng ®-îc mét thÞ tr-êng chøng kho¸n v÷ng m¹nh. ThÞ tr-êng chøng kho¸n sÏ lµm t¨ng tÝnh thanh kho¶n cña c¸c c«ng cô huy ®éng vèn, tõ ®ã thóc ®Èy thÞ tr-êng s¬ cÊp ph¸t triÓn. MÆt kh¸c, thÞ tr-êng chøng kho¸n kh¾c phôc ®-îc ®¸ng kÓ h¹n chÕ vÒ kh«ng gian, thêi gian vµ quy m« trong viÖc huy ®éng vèn. NhËn thøc tÇm quan träng ®ã, sau nhiÒu cè g¾ng thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ®· chÝnh thøc ®i vµo ho¹t ®éng ngµy 20/7/2000, ®¸nh dÊu b-íc chuyÓn m×nh cña thÞ tr-êng tµi chÝnh ViÖt Nam. Tuy nhiªn sau h¬n ba n¨m ho¹t ®éng, nh÷ng kÕt qu¶ ®¹t ®-îc cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam ch-a ®¸p øng sù mong mái vµ kú väng cña c¶ nÒn kinh tÕ nãi chung vµ giíi ®Çu t- nãi riªng. Khi bµn vÒ thùc tr¹ng nµy, hÇu hÕt c¸c cuéc héi th¶o, bµi b¸o ®Òu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò th«ng tin. Cô thÓ, ®ã lµ nh÷ng h¹n chÕ trong viÖc c«ng bè th«ng tin thÓ hiÖn ë tÝnh kh«ng kÞp thêi, thiÕu chinh x¸c, kh«ng ®Çy ®ñ vµ ch-a thèng nhÊt vÒ c¸ch thøc c«ng bè th«ng tin. ChÊt l-îng th«ng tin cßn thÊp lµ mét yÕu tè k×m h·m cÇu chøng kho¸n. §ã 4
  5. 5. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. còng lµ nguyªn nh©n dÉn ®Õn lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc, mét hËu qu¶ tÊt yÕu cña sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin. §Ó thÞ tr-êng chøng kho¸n ®i vµo ho¹t ®éng v÷ng m¹nh, mét ®iÒu kh«ng thÓ thiÕu lµ ph¶i h¹n chÕ tèi ®a sù bÊt c©n xøng vÒ th«ng tin cña c¸c cuéc giao dÞch. §©y lµ vÊn ®Ò ®ang thu hót nhiÒu sù chó ý vµ cÇn ph¶i ®-îc gi¶i quyÕt mét c¸ch tèi -u. Môc ®Ých nghiªn cøu Sau khi t×m hiÓu vµ nghiªn cøu häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn mét sè ph©n ®o¹n thÞ tr-êng tµi chÝnh cña c¸c nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi, t«i nhËn thøc r»ng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét yªu cÇu thiÕt thùc vµ xuyªn suèt trong qu¸ tr×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. V× vËy, t«i ®· m¹nh d¹n t×m hiÓu, ph©n tÝch vµ ®¸nh gi¸ møc ®é kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin, kh¶o s¸t thùc tÕ vÊn ®Ò rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi ho¹t ®éng ®Õn nay. Do nh÷ng h¹n chÕ c¶ vÒ chñ quan vµ kh¸ch quan nªn luËn v¨n chØ h-íng vµo môc tiªu chñ yÕu lµ ph¸t hiÖn vµ ph©n tÝch s¬ bé nh÷ng biÓu hiÖn cña ba néi dung trªn. Dùa trªn c¬ së ®ã, mét sè gi¶i ph¸p ®-îc ®Ò xuÊt nh»m hoµn thiÖn vÊn ®Ò th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. T«i còng hy väng nh÷ng ph¸t hiÖn nµy xÏ gióp Ých cho c¸c nghiªn cøu s©u h¬n vÒ vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. §èi t-îng vµ ph¹m vi nghiªn cøu LuËn v¨n ®Ò cËp ®Õn c¸c kh¸i niÖm c¬ b¶n nhÊt vÒ chøng kho¸n vµ thÞ tr-êng chøng kho¸n, ®ång thêi tr×nh bµy chi tiÕt häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ c¸c kh¸i niÖm liªn quan. Nh÷ng vÊn ®Ò lý thuyÕt trªn sÏ ®-îc vËn dông vµo t×nh h×nh cô thÓ trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi chÝnh thøc ho¹t ®éng cho ®Õn nay (tõ 28/7/2000 ®Õn 31/10/2003). T×nh h×nh nghiªn cøu trong vµ ngoµi n-íc 5
  6. 6. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc lµ nh÷ng hiÖn t-îng kinh tÕ ®-îc c¸c nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi nghiªn cøu tõ nh÷ng n¨m 1960. Tuy nhiªn, ph¶i ®Õn nh÷ng n¨m 2000 vÊn ®Ò nµy míi thùc sù ®-îc quan t©m vµ nghiªn cøu s©u s¾c. C¸c nghiªn cøu gÇn ®©y tËp trung vµo viÖc x©y dùng c¸c m« h×nh to¸n vµ kh¶o s¸t thùc tr¹ng th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn mét sè ph©n ®o¹n cña thÞ tr-êng tµi chÝnh, phæ biÕn nhÊt lµ thÞ tr-êng b¶o hiÓm. C¸c nghiªn cøu ®Òu ®· ®em l¹i nh÷ng kÕt qu¶ nhÊt ®Þnh, ®ãng gãp vµo viÖc x©y dùng mét m« h×nh tæng thÓ cña häc thuyÕt th«ng tin kh«ng c©n xøng. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay ®· thu hót sù quan t©m cña nhiÒu nhµ nghiªn cøu. §· cã nhiÒu bµi b¸o, luËn v¨n, luËn ¸n vµ c¶ nh÷ng c«ng tr×nh nghiªn cøu cÊp bé, cÊp nhµ n-íc tham gia ®ãng gãp, hoµn thiÖn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng. Tuy nhiªn do trong giai ®o¹n míi h×nh thµnh cßn qu¸ nhiÒu viÖc ph¶i lµm nªn ch-a cã nhiÒu nghiªn cøu ®Ò cËp ®Õn vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n. Ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu Ph-¬ng ph¸p duy vËt biÖn chøng ®ãng vai trß chñ ®¹o trong luËn v¨n v× nh÷ng vÊn ®Ò ®Æt ra ®Òu dùa trªn c¬ së thùc tÕ kh¸ch quan. Bªn c¹nh ®ã t«i ®· sö dông ph-¬ng ph¸p nghiªn cøu lý thuyÕt (th«ng qua viÖc tæng hîp vµ ph©n tÝch c¸c nguån tµi liÖu); ph-¬ng ph¸p quy n¹p vµ diÔn dÞch. Víi hy väng m« h×nh ho¸ c¸c quan hÖ kinh tÕ, t«i ®· cè g¾ng vËn dông ph-¬ng ph¸p ph©n tÝch cung-cÇu th«ng qua c¸c m« h×nh c©n b»ng thÞ tr-êng ë thÞ tr-êng cã th«ng tin kh«ng hoµn h¶o cña mét sè nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi. Lîi Ých cña luËn v¨n T«i hy väng luËn v¨n sÏ lµ mét tµi liÖu tham kh¶o cho c¸c nhµ ®Çu t- vµ nh÷ng ng-êi quan t©m ®Õn thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. §©y còng cã thÓ lµ tµi liÖu gióp Ých cho c¸c nghiªn cøu s©u h¬n vÒ c¸c vÊn ®Ò trªn. 6
  7. 7. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. §èi víi c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc, t«i tin t-ëng r»ng nghiªn cøu nµy sÏ gãp phÇn hoµn thiÖn vÊn ®Ò th«ng tin vµ c«ng bè th«ng tin trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam, tõ ®ã t¹o ®iÒu kiÖn tr-íc m¾t vµ l©u dµi cho viÖc ho¹t ®éng vµ ph¸t triÓn cña thÞ tr-êng. KÕt cÊu cña luËn v¨n Víi c¸c néi dung ®· ®Ò cËp trªn ®©y, luËn v¨n ®-îc kÕt cÊu nh- sau: Ch-¬ng I: Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. Ch-¬ng II: VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. Ch-¬ng III: Mét sè nhËn xÐt vµ ®Ò xuÊt ph-¬ng h-íng gi¶i quyÕt vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam nh»m thóc ®Èy thÞ tr-êng ph¸t triÓn. NhËn ®-îc sù h-íng dÉn vµ gióp ®ì nhiÖt t×nh tõ Th¹c sü Ph¹m Song H¹nh cïng víi nhiÒu cè g¾ng trong qu¸ tr×nh nghiªn cøu, t«i ®· hoµn thµnh luËn v¨n nµy. Tuy nhiªn do h¹n chÕ vÒ n¨ng lùc, thêi gian vµ nguån tµi liÖu trong khi vÊn ®Ò nghiªn cøu cßn kh¸ míi mÎ vµ tinh tÕ nªn nh÷ng thiÕu sãt vµ nhÇm lÉn lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. T«i rÊt c¶m ¬n vµ mong nhËn ®-îc sù phª b×nh, gãp ý vµ ph¸t triÓn thªm tõ c¸c ThÇy C« gi¸o, nh÷ng nhµ nghiªn cøu, b¹n bÌ nh»m hoµn thiÖn vÊn ®Ò nghiªn cøu. 7
  8. 8. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Ch-¬ng I Lý luËn chung vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n, th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc 1. ThÞ tr-êng chøng kho¸n 1.1. Kh¸i niÖm Kh¸i niÖm thÞ tr-êng chøng kho¸n h×nh thµnh vµ hoµn thiÖn theo sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ. Trong nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng hiÖn ®¹i, thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét yÕu tè kh«ng thÓ thiÕu ®èi víi viÖc duy tr× vµ ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ. Cho ®Õn nay, c¸c quèc gia cã nÒn kinh tÕ thÞ tr-êng ph¸t triÓn ®Òu cã thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-ng ®Þnh nghÜa vÒ thÞ tr-êng chøng kho¸n th× cã nhiÒu c¸ch kh¸c nhau: ThÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét thÞ tr-êng cã tæ chøc n¬i c¸c chøng kho¸n ®-îc mua b¸n theo nh÷ng nguyªn t¾c nhÊt ®Þnh (theo Longman Dictionary of Business English, 1985 – nguyªn v¨n: ”Securities market is an organized market where securities are bought and sold under fixed rules”) Theo gi¸o tr×nh “ThÞ tr-êng chøng kho¸n” cña tr-êng ®¹i häc Ngo¹i Th-¬ng, 1998, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc ®Þnh nghÜa lµ “mét thÞ tr-êng mµ ë n¬i ®ã ng-êi ta mua b¸n, chuyÓn nh-îng, trao ®æi chøng kho¸n nh»m môc ®Ých kiÕm lêi”. NghÞ ®Þnh 48/CP ngµy 11/7/1998 quy ®Þnh: “ThÞ tr-êng giao dÞch tËp trung lµ ®Þa ®iÓm hoÆc hÖ thèng th«ng tin, t¹i ®ã c¸c chøng kho¸n ®-îc mua, b¸n hoÆc lµ n¬i tham kh¶o ®Ó thùc hiÖn c¸c giao dÞch chøng kho¸n”. Kh¸i niÖm thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ mét kh¸i niÖm cã tÝnh lÞch sö nªn trong thùc tÕ, thuËt ng÷ thÞ tr-êng chøng kho¸n th-êng cã c¸ch hiÓu s¸t thùc h¬n vµ cã thÓ cã rÊt nhiÒu néi dung míi. 8
  9. 9. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 1.2. Chøc n¨ng, c¬ cÊu vµ nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n. 1.2.1. Chøc n¨ng. Huy ®éng vèn ®Çu t- cho nÒn kinh tÕ Khi nhµ ®Çu t- mua chøng kho¸n do c¸c c«ng ry ph¸t hµnh, sè tiÒn nhµn rçi cña hä ®-îc ®-a vµo ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh vµ qua ®ã gãp phÇn më réng s¶n xuÊt x· héi. B»ng c¸h hç trî c¸c ho¹t ®äng ®µu t- cñ c«ng ty, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®· cã nh÷ng t¸c ®éng quan träng ®èi víi sù ph¸t triÓn cña nÒn kinh tÕ quèc d©n. Th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n, chÝnh phñ vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph-¬ng còng huy ®éng ®-îc c¸c nguån vèn cho môc ®Ých sö dông vµ ®Çu t- ph¸t triÓn h¹ t»ng kinh tÕ, phôc vô c¸c nhu cÇu vhung cña x· héi. Cung cÊp m«i tr-êng ®Çu t- cho c«ng chóng ThÞ tr-êng chøng kho¸n cung cÊp cho c«ng chóng mét m«i tr-êng ®Çu t- lµnh m¹nh víi c¸c c¬ héi lùa chän phong phó. C¸c lo¹i chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng rÊt kh¸c nhau vÒ thêi h¹n, tÝnh chÊt vµ ®é rñi ro, cho phÐp c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ lùa chän cho lo¹i hµng ho¸ phï hîp víi kh¶ n¨ng, môc tiªu vµ së thÝch cña m×nh. ChÝnh v× vËy, thÞ tr-êng chøng kho¸n gãp phÇn ®¸ng kÓ lµm t¨ng møc tiÕt kiÖm quèc gia. T¹o tÝnh thanh kho¶n cho c¸c chøng kho¸n Nhê cã thÞ tr-êng chøng kho¸n, c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ chuyÓn ®æi c¸c chøng kho¸n hä së h÷u thµnh tiÒn mÆt hoÆc c¸c lo¹i chøng kho¸n kh¸c khi hä muèn. Kh¶ n¨ng thanh kho¶n lµ mét trong nh÷ng ®Æc tÝnh hÊp dÉn cña chøng kho¸n ®èi víi nhµ ®Çu t-. §©y lµ yÕu tè cho thÊy tÝnh linh ho¹t, an toµn cña vèn ®Çu t-. ThÞ tr-êng chøng kho¸n ho¹t ®éng cµng n¨ng ®éng vµ hiÖu qu¶ th× cµng cã kh¶ n¨ng n©ng cao tÝnh thanh kho¶n cña c¸c chøng kho¸n giao dÞch trªn thÞ tr-êng. §¸nh gi¸ ho¹t ®éng cña doanh nghiÖp 9
  10. 10. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Th«ng qua gi¸ chøng kho¸n, ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp ®-îc ph¶n ¸nh mét c¸ch tæng hîp vµ kÞp thêi, gióp cho viÖc ®¸nh gi¸ vµ so s¸nh ho¹t ®éng cña c¸c doanh nghiÖp ®-îc nhanh chãng vµ thuËn tiÖn, tõ ®ã còng t¹o ra mét m«i tr-êng c¹nh tranh lµnh m¹nh nh»ng n©ng cao hiÖu qu¶ sö dông vèn, kÝch thÝch ¸p dông c«ng nghÖ míi, c¶i tiÕn s¶n phÈm. T¹o m«i tr-êng gióp chÝnh phñ thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«. C¸c dÊu hiÖu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶n ¸nh ®éng th¸i cña nÒn kinh tÕ mét c¸ch nh¹y bÐn vµ chÝnh x¸c. Gi¸ c¸c chøng kho¸n t¨ng lªn cho thÊy ®Çu t- ®ang më réng, nÒn kinh tÕ t¨ng tr-ëng, vµ ng-îc l¹i gi¸ chøng kho¸n gi¶m sÏ cho thÊy c¸c dÊu hiÖu tiªu cùc cña nÒn kinh tÕ. V× thÕ, thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc gäi lµ phong vò biÓu cña nÒn kinh tÕ vµ lµ mét c«ng cô quan träng gióp ChÝnh phñ thùc hiÖn c¸c chÝnh s¸ch kinh tÕ vÜ m«. Th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n, ChÝnh phñ cã thÓ mua vµ b¸n tr¸i phiÕu ChÝnh phñ ®Ó t¹o ra nguån thu bï ®¾p ng©n s¸ch vµ qu¶n lý l¹m ph¸t. Ngoµi ra, ChÝnh phñ còng cã thÓ sö dông mét sè chÝnh s¸ch, biÖn ph¸p t¸c ®éng vµo thÞ tr-êng chøng kho¸n nh»m ®Þnh h-íng ®Çu t- ®¶m b¶o cho sù ph¸t triÓn c©n ®èi cña nÒn kinh tÕ. 1.2.2. C¬ cÊu cña thÞ tr-êng chøng kho¸n Cã nhiÒu c¨n cø ph©n lo¹i thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-ng phæ biÕn vµ quan träng nhÊt lµ c¨n cø vµo sù lu©n chuyÓn c¸c nguån vèn, theo ®ã thÞ tr-êng chøng kho¸n ®-îc chia thµnh thÞ tr-êng s¬ cÊp vµ thÞ tr-êng thø cÊp. ThÞ tr-êng s¬ cÊp ThÞ tr-êng s¬ cÊp lµ thÞ tr-êng mua b¸n c¸c chøng kho¸n míi ph¸t hµnh. Trªn thÞ tr-êng nµy, vèn tõ nhµ ®Çu t- sÏ ®-îc chuyÓn sang nhµ ph¸t hµnh th«ng qua viÖc nhµ ®Çu t- mua c¸c chøng kho¸n míi ph¸t hµnh do ®ã ®©y lµ n¬i duy nhÊt ®em l¹i vèn ®Çu t- cho tæ chøc ph¸t hµnh. ViÖc mua b¸n trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp th-êng diÔn ra gi÷a c¸c ng©n hµng, c«ng ty ph¸t hµnh, vµ c¸c tËp ®oµn tµi chÝnh lín… gi¸ chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp do tæ chøc ph¸t 10
  11. 11. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. hµnh Ên ®Þnh vµ th-êng ®-îc in ngay trªn chøng kho¸n. Nh- vËy, cã thÓ thÊy r»ng, thÞ tr-êng s¬ cÊp ®ãng vai trß chøng kho¸n ho¸ c¸c nguån vèn cÇn huy ®éng ®ång thêi chu chuyÓn vèn tõ n¬i thõa vèn tíi n¬i cÇn vèn vµ chuyÓn nã thµnh vèn dµi h¹n. ThÞ tr-êng thø cÊp ThÞ tr-êng thø cÊp lµ n¬i giao dÞch c¸c chøng kho¸n ®· ®-îc ph¸t hµnh trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp. ThÞ tr-êng thø cÊp ®ãng vai trß ®¶m b¶o tÝnh thanh kho¶n cho c¸c chøng kho¸n ®· ph¸t hµnh vµ cã nh÷ng ®Æc ®iÓm sau: Thø nhÊt, trªn thÞ tr-êng thø cÊp, c¸c kho¶n tiÒn thu ®-îc tõ viÖc b¸n chøng kho¸n thuéc vÒ c¸c nhµ ®Çu t- vµ c¸c nhµ kinh doanh chøng kho¸n chø kh«ng ph¶i nhµ ph¸t hµnh. Nãi c¸ch kh¸c, c¸c luång vèn kh«ng ch¶y vµo nh÷ng ng-êi ph¸t hµnh chøng kho¸n mµ vËn chuyÓn gi÷a nh÷ng ng-êi ®Çu t- chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng. ThÞ tr-êng thø cÊp lµ mét bé phËn quan träng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n, g¾n bã chÆt chÏ víi thÞ tr-êng s¬ cÊp. Thø hai, giao dÞch trªn thÞ tr-êng thø cÊp thÓ hiÖn nguyªn t¾c c¹nh tranh tù do, gi¸ chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng thø cÊp do quan hÖ cung cÇu quyÕt ®Þnh. Thø ba, thÞ tr-êng thø cÊp lµ thÞ tr-êng ho¹t ®éng liªn tôc, c¸c nhµ ®Çu t- cã thÓ mua vµ b¸n c¸c chøng kho¸n nhiÒu lÇn trªn thÞ tr-êng nµy. Ngoµi c¸ch ph©n lo¹i trªn, cã thÓ ph©n lo¹i thÞ tr-êng chøng kho¸n theo tÝnh chÊt tËp trung cña thÞ tr-êng, theo ®ã thÞ tr-êng chøng kho¸n bao gåm Së giao dÞch chøng kho¸n (thÞ tr-êng tËp trung) vµ thÞ tr-êng OTC (thÞ tr-êng phi tËp trung). T¹i së giao dÞch, c¸c giao dÞch ®-îc tËp trung t¹i mét ®Þa ®iÓm, c¸c lÖnh ®-îc chuyÓn ®Õn sµn giao dÞch vµ tham gia vµo qu¸ tr×nh khíp lÖnh ®Ó h×nh thµnh gi¸ giao dÞch. Trªn thÞ tr-êng OTC, c¸c giao dÞch (c¶ s¬ cÊp vµ thø cÊp) ®-îc tiÕn hµnh qua m¹ng l-íi c¸c c«ng ty chøng kho¸n ph©n t¸n kh¾p quèc gia vµ ®-îc nèi víi nhau b»ng m¹ng m¸y tÝnh. Gi¸ c¶ h×nh thµnh theo ph-¬ng thøc tho¶ thuËn. 1.2.3. C¸c nguyªn t¾c ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n 11
  12. 12. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Nguyªn t¾c c¹nh tranh Theo nguyªn t¾c nµy, gi¸ c¶ trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶n ¸nh quan hÖ cung cÇu vÒ chøng kho¸n vµ thÓ hiÖn t-¬ng quan c¹nh tranh gi÷a c¸c c«ng ty. Trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp, c¸c tæ chøc ph¸t hµnh c¹nh tranh nhau ®Ó b¸n chøng kho¸n cña m×nh cho nhµ ®Çu t-, c¸c nhµ ®Çu t- ®-îc tù do lùa chän c¸c chøng kho¸n theo c¸c môc tiªu cña riªng m×nh. Trªn thÞ tr-êng thø cÊp, c¸c nhµ ®Çu t- còng c¹nh tranh tù do ®Ó t×m kiÕm cho m×nh mét lîi nhuËn cao nhÊt vµ gi¸ c¶ ®-îc h×nh thµnh theo ph-¬ng thøc ®Êu gi¸. Nguyªn t¾c c«ng b»ng Nguyªn t¾c nµy nh»m ®¶m b¶o lîi Ých cho tÊt c¶ nh÷ng ng-êi tham gia thÞ tr-êng. C«ng b»ng cã nghÜa lµ mäi ng-êi tham gia thÞ tr-êng ®Òu ph¶i tu©n thñ nh÷ng quy ®Þnh chung, ®-îc b×nh ®¼ng trong viÖc chi sÎ th«ng tin vµ trong viÖc g¸nh chÞu c¸c h×nh thøc xö ph¹t nÕu vi ph¹m vµo nh÷ng quy ®Þnh ®ã. Nguyªn t¾c c«ng khai Chøng kho¸n lµ lo¹i hµng ho¸ cã tÝnh trõu t-îng, ng-êi ®Çu t- kh«ng thÓ kiÓm tra trùc tiÕp ®-îc c¸c chøng kho¸n nh- c¸c hµng ho¸ th«ng th-êng mµ ph¶i dùa trªn c¬ së c¸c th«ng tin cã liªn quan. V× vËy thÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶i ®-îc x©y dùng trªn c¬ së hÖ th«ng c«ng bè th«ng tin tèt. Theo luËt ®Þnh, c¸c bªn tham gia ph¸t hµnh chøng kho¸n cã nghÜa vô cung cÊp ®Çy ®ñ, trung thùc vµ kÞp thêi nh÷ng th«ng tin cã liªn quan tíi tæ chøc ph¸t hµnh, tíi ®ît ph¸t hµnh. C«ng bè th«ng tin ®-îc tiÕn hµnh khi ph¸t hµnh lÇn ®Çu còng nh- theo c¸c chÕ ®é th-êng xuyªn vµ ®ét xuÊt, th«ng qua c¸c ph-¬ng tiªn th«ng tin ®¹i chóng, së gia dÞch, c¸c c«ng ty chøng kho¸n vµ c¸c tæ chøc cã liªn quan kh¸c. Nguyªn t¾c trung gian Theo nguyªn t¾c nµy, trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n, c¸c giao dÞch ®-îc thùc hiÖn th«ng qua tæ chøc trung gian lµ c¸c c«ng ty chøng kho¸n. Trªn thÞ tr-êng s¬ cÊp, c¸c nhµ ®Çu t- th-êng kh«ng mua trùc tiÕp cña tæ chøc ph¸t hµnh mµ mua tõ c¸c nhµ b¶o l·nh ph¸t hµnh. Trªn thÞ tr-êng thø cÊp, th«ng qua c¸c 12
  13. 13. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. nghiÖp vô m«i giíi, kinh doanh c¸c c«ng ty chøng kho¸n mua b¸n chøng kho¸n gióp c¸c kh¸ch hµng, hoÆc kÕt nèi c¸c kh¸ch hµng víi nhau th«ng qua viÖc thùc hiÖn c¸c giao dÞch mua b¸n chøng kho¸n trªn tµi kho¶n cña m×nh. Nguyªn t¾c tËp trung ThÞ tr-êng chøng kho¸n ph¶i ho¹t ®éng trªn nguyªn t¾c tËp trung. C¸c giao dÞch chøng kho¸n chØ diÔn ra trªn së giao dÞch vµ trªn thÞ tr-êng OTC, cã sù kiÓm tra, gi¸m s¸t cña c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc vµ c¸c tæ chøc tù qu¶n. Hµng hãa cña thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ c¸c s¶n phÈm tµi chÝnh cao cÊp nªn viÖc giao dÞch ®ßi hái thÞ tr-êng ph¶i cã nh÷ng c¬ së vËt chÊt nhÊt ®Þnh chø kh«ng thÓ diÔn ra mét c¸ch tuú tiÖn. 1.3. C¸c thµnh phÇn tham gia trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n C¸c tæ chøc vµ c¸ nh©n tham gia thÞ tr-êng chøng kho¸n cã thÓ ®-îc chia thµnh ba nhãm chÝnh: tæ chøc ph¸t hµnh, nhµ ®Çu t- vµ c¸c tæ chøc kh¸c cã liªn quan. 1.3.1. Tæ chøc ph¸t hµnh Tæ chøc ph¸t hµnh lµ c¸c tæ chøc thùc hiÖn huy ®éng vèn th«ng qua thÞ tr-êng chøng kho¸n. Tæ chøc ph¸t hµnh bao gåm ChÝnh phñ vµ chÝnh quyÒn ®Þa ph-¬ng (ph¸t hµnh tr¸i phiÕu ChÝnh phñ vµ tr¸i phiÕu ®Þa ph-¬ng), c¸c c«ng ty (ph¸t hµnh cæ phiÕu vµ tr¸i phiÕu c«ng ty) vµ c¸c tæ chøc tµi chÝnh kh¸c ®ãng vai trß cung cÊp hµng ho¸ cho thÞ tr-êng chøng kho¸n. 1.3.2. Nhµ ®Çu t- Nhµ ®Çu t- lµ nh÷ng ng-êi thùc sù mua b¸n chøng kho¸n trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n. Nhµ ®Çu t- cã thÓ lµ c¸ nh©n hoÆc tæ chøc. Nhµ ®Çu t- c¸ nh©n lµ nh÷ng ng-êi cã vèn nhµn rçi t¹m thêi, tham gia mua b¸n chøng kho¸n víi môc ®Ých kiÕm lîi nhuËn. Tuy nhiªn, trong ®Çu t- th× lîi nhuËn l¹i lu«n g¾n víi rñi ro, lîi nhuËn cµng cao th× rñi ro cµng lín vµ ng-îc l¹i. ChÝnh v× vËy, c¸c nhµ ®Çu t- c¸ nh©n lu«n ph¶i lùa chän c¸c h×nh thøc ®Çu t- phï hîp víi kh¶ n¨ng còng nh- møc ®éc chÊp nhËn rñi ro cña m×nh. 13
  14. 14. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. C¸c nhµ ®Çu t- cã tæ chøc, hay cßn gäi lµ c¸c ®Þnh chÕ ®Çu t-, th-êng xuyªn mua b¸n chøng kho¸n víi sè l-îng lín trªn thÞ tr-êng. C¸c tæ chøc nµy th-êng cã c¸c bé phËn chøc n¨ng bao gåm nhiÒu chuyªn gia cã kinh nghiÖm ®Ó nghiªn cøu thÞ tr-êng vµ ®-a ra c¸c quyÕt ®Þnh ®Çu t-. Mét sè nhµ ®Çu t- chuyªn nghiÖp chÝnh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n lµ c¸c c«ng ty ®Çu t-, c¸c c«ng ty b¶o hiÓm, c¸c quü l-¬ng h-u vµ c¸c quü b¶o hiÓm x· héi kh¸c. §Çu t- th«ng qua c¸c tæ chøc ®Çu t- cã -u ®iÓm næi bËt lµ cã thÓ ®a d¹ng ho¸ danh môc ®Çu t- vµ c¸c quyÕt ®Þnh ®Çu t- ®-îc thùc hiªn bëi c¸c chuyªn gia giµu kinh nghiÖp vµ cã chuyªn m«n cao. Mét bé phËn quan träng cña c¸c tæ chøc ®Çu t- lµ c¸c c«ng ty tµi chÝnh. C¸c c«ng ty tµi chÝnh ®-îc phÐp kinh doanh chøng kho¸n, cã thÓ sö dông vèn cñ m×nh ®Ó ®Çu t- vµo chøng kho¸n nh»m môc ®Ých kiÕm lîi. Bªn c¹nh ®ã, c¸c c«ng ty chøng kho¸n, c¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i còng cã thÓ trë thµnh nhµ ®Çu t- chuyªn nghiÖp khi hä mua chøng kho¸n cho chÝnh m×nh. 1.3.3. C¸c tæ chøc kinh doanh trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n C«ng ty chøng kho¸n C«ng ty chøng kho¸n lµ nh÷ng c«ng ty ho¹t ®éng trong lÜnh vùc chøng kho¸n, cã thÓ ®¶m nhËn m«t hoÆc nhiÒu trong sè c¸c nghiÖp vô chÝnh lµ b¶o l·nh ph¸t hµnh, m«i giíi, tù doanh, qu¶n lý quü ®Çu t-, vµ t- vÊn ®Çu t-. §Ó cã thÓ thùc hiÖn mçi nghiÖp vô, c¸c c«ng ty chøng kho¸n ph¶i ®¶m b¶o ®-îc mét sè vèn nhÊt ®Þnh vµ ph¶i ®-îc phÐp cña c¬ quan cã thÈm quyÒn. C¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i T¹i mét sè n-íc, c¸c ng©n hµng th-¬ng m¹i cã thÓ sö dông vèn tù cã ®Ó t¨ng vµ ®a d¹ng ho¸ lîi nhuËn th«ng qua ®Çu t- chøng kho¸n. Tuy nhiªn c¸c ng©n hµng chØ ®-îc ®Çu t- vµo chøng kho¸n trong nh÷ng giíi h¹n nhÊt ®Þnh ®Ó b¶o vÖ ng©n hµng tr-íc nh÷ng biÕn ®éng cña gi¸ chøng kho¸n. Mét sè n-íc 14
  15. 15. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. cho phÐp ng©n hµng th-¬ng m¹i thµnh lËp c«ng ty con ®éc lËp ®Ó kinh doanh chøng kho¸n vµ thùc hiªn nghiÖp vô b¶o l·nh ph¸t hµnh. Ngoµi ba thµnh phÇn trªn ®©y, thÞ tr-êng chøng kho¸n cßn cã sù tham gia kh«ng thÓ thiÕu cña c¸c tæ chøc liªn quan ®Õn thÞ tr-êng chøng kho¸n nh-: c¸c c¬ quan qu¶n lý nhµ n-íc, së giao dÞch chøng kho¸n, hiÖp héi c¸c nhµ kinh doanh chøng kho¸n, tæ chøc l-u ký vµ thanh to¸n bï trõ chøng kho¸n… 2. Th«ng tin kh«ng c©n xøng. Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nh÷ng b»ng chøng lý thuyÕt còng nh- thùc nghiÖm vÒ vÊn ®Ò nµy hiÖn nay ®ãng vai trß lµ c«ng cô c¬ b¶n cña mäi nhµ kinh tÕ häc tµi chÝnh trong nÒn kinh tÕ hiÖn ®¹i. Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét hiÖn t-îng cã ý nghÜa quan träng ®èi víi mét sè vÊn ®Ò cña kinh tÕ häc vµ tµi chÝnh tõ kinh tÕ häc vÜ m« vµ vi m« (nh- vÊn ®Ò c¸c c«ng cô nî cña doanh nghiÖp, c¸c chøng chØ ®Çu t- vµ cæ tøc, møc ®an s©u, réng vµ l©u dµi cña c¸c chu kú kinh tÕ, tû lÖ t¨ng tr-ëng kinh tÕ dµi h¹n) ®Õn c¸c vÊn ®Ò liªn quan ®Õn kinh tÕ quèc tÕ vµ nguån gèc cña c¸c cuéc khñng ho¶ng tµi chÝnh. §Ó t¹o c¬ së cho nh÷ng ph©n tÝch tiÕp theo cña luËn v¨n, trong phÇn nµy t«i xin tr×nh bµy mét c¸ch chi tiÕt häc thuyÕt Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ c¸c kh¸i niÖm cã liªn quan. 2.1. Kh¸i niÖm vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng. Trong mäi nÒn kinh tÕ, c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh ®Òu h-íng ®Õn môc tiªu cuèi cïng lµ chuyÓn nguån vèn nhµn rçi ®Õn nh÷ng dù ¸n ®Çu t- hiÖu qu¶ nhÊt víi chi phÝ thÊp nhÊt cã thÓ. NÒn s¶n xuÊt hµng ho¸ vµ dÞch vô cña x· héi liªn tôc ph¸t triÓn lµm gia t¨ng kh«ng ngõng gi¸ trÞ thÆng d-. ChÞu t¸c ®éng bëi chi phÝ c¬ héi cña viÖc gi÷ tiÒn, nh÷ng chñ nh©n cña phÇn gi¸ trÞ thÆng d- ®ã lu«n t×m kiÕm c¸c c¬ héi ®Çu t- tèt nhÊt. DiÔn ra ®ång thêi víi qu¸ tr×nh ®ã lµ sù huy ®éng vèn cña c¸c chñ thÓ kinh tÕ, nh÷ng ng-êi muèn thµnh lËp hoÆc më réng ho¹t ®éng s¶n xuÊt kinh doanh. Sù gÆp nhau cña hai luång nhu cÇu trªn t¹o nªn c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh vµ tæng hîp tÊt c¶ c¸c giao dÞch tµi chÝnh ®ã h×nh thµnh thÞ tr-êng tµi chÝnh cña mét quèc gia. 15
  16. 16. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Tuy nhiªn sÏ lµ kh«ng ®¬n gi¶n ®Ó c¸c giao dÞch vÒ tµi chÝnh ®¹t ®Õn môc tiªu cuèi cïng trªn ®©y. Nguyªn nh©n lµ do sù t-¬ng hîp vÒ yªu cÇu gi÷a ng-êi cho vay vµ ng-êi ®i vay kh«ng ph¶i bao giê còng ®¹t ®-îc. Tõ phÝa ng-êi cho vay, víi vai trß lµ ng-êi së h÷u vèn, yªu cÇu ®¶m b¶o an toµn cho ®ång vèn lu«n ®-îc ®Æt lªn tr-íc tiªn. Hä yªu cÇu ng-êi vay vèn ®-a ra nh÷ng b»ng chøng cho thÊy tÝnh an toµn cña ®ång vèn vµ ®iÒu ®ã ph¶i ®-îc thÓ hiÖn thùc tÕ th«ng qua viÖc hoµn tr¶ vèn khi thêi h¹n vay kÕt thóc. Yªu cÇu chung thø hai cña ng-êi cho vay lµ thu ®-îc l·i suÊt kú väng vµo ®óng thêi ®iÓm cam kÕt. V× nh÷ng ng-êi cho vay chÊp nhËn cho vay lµ ®Ó chèng l¹i chi phÝ c¬ héi cña viÖc gi÷ tiÒn mµ biÓu hiÖn ra chÝnh lµ l·i suÊt huy ®éng vèn (i) cña hÖ thèng ng©n hµng vµ c¸c tæ chøc tÝn dông, nªn l·i suÊt kú väng kh«ng thÓ thÊp h¬n i. Ngoµi hai yªu cÇu trªn, trong nh÷ng t×nh huèng cô thÓ ng-êi cho vay cßn cã nh÷ng yªu cÇu kh¸c vÒ h×nh thøc tr¶ l·i, cung cÊp th«ng tin, … nh-ng tùu chung l¹i ®ã còng chØ lµ c¸c yªu cÇu ph¸i sinh nh»m ®¶m b¶o hai yªu cÇu trªn ®©y. §èi víi ng-êi ®i vay, t×m ®-îc nguån vèn ®ñ lín vÒ quy m«, ®ñ dµi vÒ thêi h¹n víi l·i suÊt vµ c¸c rµng buéc hîp lý lµ nh÷ng yªu cÇu c¬ b¶n vµ quan träng nhÊt. ViÖc x¸c ®Þnh nh- thÕ nµo lµ “®ñ” vµ “hîp lý” t-¬ng øng phô thuéc vµo dù ®Þnh sö dông vèn vµ tho¶ thuËn cña hai bªn trªn c¬ së c¸c ®iÒu kiÖn cho vay ¸p dông phæ biÕn trong nÒn kinh tÕ. Nh- vËy, ng-êi ®i vay ph¶i mét mÆt tho¶ m·n ®-îc c¸c yªu cÇu cña ng-êi cho vay vµ mÆt kh¸c ph¶i ®¸p øng ®-îc c¸c yªu cÇu ®i vay cña chÝnh m×nh. V× vËy, kh¶ n¨ng mét giao dÞch tµi chÝnh ®-îc thùc hiÖn phô thuéc chñ yÕu vµo ng-êi ®i vay. Tuy nhiªn trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh lu«n xuÊt hiÖn mét m©u thuÉn c¬ b¶n vµ cè h÷u, mét m©u thuÉn t¹o nªn c¬ së tån t¹i cña c¸c ®iÒu kiÖn cho vay trong c¸c tæ chøc tµi chÝnh, ®ã lµ sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin gi÷a ng-êi cho vay vµ ng-êi ®i vay. Ng-êi cho vay ®ãng vai trß cung cÊp vèn trong giao dÞch tµi chÝnh vµ th-êng kh«ng cã sù kh¸c biÖt lín vÒ ®ång vèn gi÷a nh÷ng ng-êi cho vay (sù kh¸c biÖt chñ yÕu n»m ë thêi h¹n cho vay vµ c¸c rµng buéc 16
  17. 17. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. liªn quan). Nãi c¸ch kh¸c, nh÷ng th«ng tin vÒ phÝa ®èi t¸c cña m×nh mµ ng-êi ®i vay cã ®-îc lµ t-¬ng ®èi ®ång nhÊt. Ng-êi ®i vay cã thÓ huy ®éng tõ mét trong nh÷ng ng-êi cung cÊp vèn mµ kh«ng cÇn quan t©m nhiÒu ®Õn bªn cho vay v× chØ cÇn vay ®-îc vèn lµ hä ®· ®¹t ®-îc gÇn nh- hoµn toµn môc ®Ých cña mét giao dÞch tµi chÝnh. Mäi chuyÖn hoµn toµn kh¸c ®èi víi ng-êi cho vay. Hä cã quyÒn lùa chän mét trong sè nh÷ng ng-êi hái vay, lóc nµy hä cã c¶ quyÒn sö dông vµ ®Þnh ®o¹t ®èi v¬i ®ång vèn, nghÜa lµ hä cã quyÒn së h÷u ®Çy ®ñ. Nh-ng ngay sau khi giao dÞch tµi chÝnh diÔn ra, quyÒn së h÷u ®ã bÞ chia ®«i, quyÒn sö dông vèn ®· ®-îc chuyÓn sang phÝa ng-êi vay vèn! NÕu kh«ng cã vËt thÕ chÊp hoÆc b¶o l·nh cña mét tæ chøc tµi chÝnh m¹nh, ng-êi cho vay chØ cßn sù thõa nhËn vÒ mÆt ph¸p lý ®èi víi kho¶n tiÒn ®ã, hä kh«ng cÇm gi÷ vµ còng kh«ng sö dông nã. §iÒu nµy ®ång nghÜa víi viÖc rñi ro thu håi vèn t¨ng lªn vµ møc ®é rñi ro phô thuéc hoµn toµn vµo ng-êi vay vèn. Do vËy, nh÷ng g× ng-êi cho vay ph¶i lµm ®Ó h¹n chÕ rñi ro lµ ph¶i thu thËp vµ ph©n tÝch c¸c th«ng tin liªn quan ®Õn ng-êi vay vèn. Hä cÇn biÕt ng-êi ®i vay sö dông ®ång vèn nh- thÕ nµo, møc ®é rñi ro cao hay thÊp, søc m¹nh tµi chÝnh, møc ®é tin t-ëng, nguy c¬ dÉn ®Õn viÖc sö dông vèn kh«ng ®óng cam kÕt cña ng-êi vay, … Tuy nhiªn nh÷ng th«ng tin nh- thÕ ®Õn víi ng-êi cho vay th-êng kh«ng ®Çy ®ñ hoÆc thiÕu chÝnh x¸c dÉn ®Õn nh÷ng lùa chän cña ng-êi cho vay cã thÓ lµ mét “lùa chän ®èi nghÞch” Tãm l¹i, trong c¸c giao dÞch tµi chÝnh th-êng cã sù chªnh lÖch vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia, ®ã chÝnh lµ hiÖn t-îng th«ng tin kh«ng c©n xøng. Cho ®Õn nay, qua nhiÒu nghiªn cøu, c¸c nhµ kinh tÕ häc cã nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa kh¸c nhau vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng: 17
  18. 18. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Theo nhµ kinh tÕ häc Markusk K.Brunnermeier, §¹i häc Boston: “Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ hiÖn t-îng ng-êi ®i vay cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi cho vay” 1. Theo hai nhµ kinh tÕ häc Udo Schmidt Mohr (University des Saarlandes) vµ J.Miguel Villas-Boas (University of California at Berkeley) trong cuèn “Assymetric Information and the Market Structure of the Banking Industry” (t¹m dÞch: Th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ cÊu tróc thÞ tr-êng cña ngµnh ng©n hµng): Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ t×nh tr¹ng trong ®ã ng-êi mua vµ ng-êi b¸n cã th«ng tin kh¸c nhau vÒ cïng mét giao dÞch. Theo nhµ kinh tÕ häc Fredic S.Miskin §¹i häc Columbia, Hoa Kú: “Th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ sù kh«ng ngang b»ng vÒ mét th«ng tin mµ mçi bªn tham gia vµo mét giao dÞch biÕt ®-îc” 2. Cã thÓ ®Þnh nghÜa kh¸i niÖm th«ng tin kh«ng c©n xøng theo nhiÒu c¸ch kh¸c nhau. Tuy nhiªn mäi tr-êng hîp kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin ®Òu cã ba ®Æc ®iÓm c¬ b¶n sau: Thø nhÊt, cã sù kh¸c biÖt vÒ th«ng tin gi÷a c¸c bªn tham gia giao dÞch. Thø hai, cã nhiÒu trë ng¹i trong viÖc chuyÓn th«ng tin gi÷a hai bªn. Thø ba, trong hai bªn cã mét bªn cã th«ng tin chÝnh x¸c h¬n. Mçi thÞ tr-êng ®Òu ®¹t ®Õn mét tr¹ng th¸i c©n b»ng sau sù t-¬ng t¸c qua l¹i gi÷a ng-êi mua vµ ng-êi b¸n d-íi sù ®iÒu chØnh cña hÖ thèng ph¸p luËt. Trªn c¬ së sù c©n b»ng ®ã, c¸c quan hÖ kinh tÕ ®-îc ph©n tÝch chi tiÕt h¬n. Tuy nhiªn, vÞ trÝ c©n b»ng trªn c¸c thÞ tr-êng cã th«ng tin kh«ng c©n xøng cã nhiÒu thay ®æi. §Ó ph©n tÝch chi tiÕt h¬n sù t¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng ®Õn ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng, ta cÇn nghiªn cøu c¸ch ®¹t ®Õn c©n b»ng thÞ tr-êng vµ c¸c yÕu tè quyÕt ®Þnh ®Õn sù c©n b»ng ®ã. 1 “Asset pricing under Assymetric Information: Bubbles, Crashes, Technical Analysis and Herding”, NXB §¹i häc Boston, 1999, trang 27, dßng 18. 2 “Kinh tÕ häc vÒ tiÒn tÖ, ng©n hµng vµ thÞ tr-êng tµi chÝnh”, NXB Khoa häc Kü thuËt, 1999, trang 907. 18
  19. 19. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Trªn mçi thÞ tr-êng, ®Æc ®iÓm cña sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin vµ tÝnh chÊt t¸c ®éng ®Õn c©n b»ng thÞ tr-êng kh«ng gièng nhau. Vai trß cña th«ng tin trªn thÞ tr-êng cµng cao th× vÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng trªn c¸c thÞ tr-êng ®ã cµng râ rÖt vµ thu hót nhiÒu sù quan t©m cña nh÷ng ng-êi tham gia. Th«ng tin kh«ng c©n xøng xuÊt hiÖn phæ biÕn trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh, ®Æc biÖt lµ thÞ tr-êng tÝn dông vµ b¶o hiÓm. Trong phÇn d-íi ®©y, t«i xin tr×nh bµy sù c©n b»ng trªn c¸c thÞ tr-êng b¶o hiÓm xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng dùa trªn mét nghiªn cøu vÒ thÞ tr-êng b¶o hiÓm thu ho¹ch n«ng s¶n cña Mü do hai nhµ kinh tÕ häc Shiva S.Makki vµ Agapi Somwaru thuéc Vô Kinh tÕ häc ThÞ tr-êng vµ Th-¬ng m¹i, ViÖn Nghiªn cøu Kinh tÕ, Bé N«ng nghiÖp Hoa Kú thùc hiÖn th¸ng 4, 2001. ViÖc lùa chän thÞ tr-êng b¶o hiÓm lµ xuÊt ph¸t tõ nhiÒu nguyªn nh©n: thø nhÊt, b¶o hiÓm lµ lÜnh vùc mµ th«ng tin ®ãng vai trß ®Æc biÖt quan träng vµ thÓ hiÖn râ rµng nhÊt nh÷ng ®Æc ®iÓm cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc; thø hai, rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng nµy th-êng xuyªn x¶y ra v× sau khi ®-îc b¶o hiÓm, ng-êi ®-îc b¶o hiÓm cã Ýt nç lùc h¬n trong viÖc b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm; thø ba, ®· cã nhiÒu nghiªn cøu ®-îc thùc hiÖn trªn nhiÒu lo¹i thÞ tr-êng b¶o hiÓm nªn c¸c m« ph©n tÝch ®Òu ®· ®-îc kh¼ng ®Þnh tÝnh ®óng ®¾n. Dùa trªn c¸c ph©n tÝch ®ã, viÖc vËn dông nghiªn cøu trªn thÞ tr-êng nµy sang c¸c lÜnh vùc kh¸c cã nhiÒu ®iÓm t-¬ng ®ång vµ do ®ã sÏ ®ãng gãp rÊt lín trong nh÷ng phÇn tiÕp theo cña luËn v¨n. 2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong tr-êng hîp kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin Trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh nãi chung vµ thÞ tr-êng b¶o hiÓm nãi riªng, hiÖn t-îng th«ng tin kh«ng c©n xøng lu«n ®i kÌm vµ cã mèi quan hÖ mËt thiÕt víi vÊn ®Ò lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc. Trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm, lùa chän ®èi nghÞch ph¸t sinh do c¸c c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i mét c¸ch triÖt ®Ó møc ®é rñi ro cña nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm. Sau khi mua b¶o hiÓm, ng-êi ®-îc b¶o hiÓm kh«ng cã ®éng lùc ®Ó h¹n chÕ rñi ro. Nh÷ng rñi 19
  20. 20. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. ro nh- vËy gäi lµ rñi ro ®¹o ®øc vµ ng-êi chÞu rñi ro nµy kh«ng ai kh¸c chÝnh lµ c«ng ty b¶o hiÓm. Nghiªn cøu s¾p tr×nh bµy d-íi ®©y gi¶ thiÕt r»ng c¸c c¸ nh©n tham gia b¶o hiÓm kh«ng cã kh¶ n¨ng ph©n phèi rñi ro. Nh÷ng nghiªn cøu trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm th©n thÓ vµ xe h¬i cña mét sè nhµ kinh tÕ häc trªn thÕ giíi ®· ®i ®Õn ®Õn kÕt luËn r»ng lùa chän ®èi nghÞch khiÕn nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp kh«ng muèn tham gia b¶o hiÓm ®ång thêi t¹o ra hiÖn t-îng chuyÓn thu nhËp tõ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro thÊp sang nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao. §Ó x¸c ®Þnh c©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm, tr-íc tiªn cÇn xem xÐt qu¸ tr×nh ®¹t ®Õn c©n b»ng trªn thÞ tr-êng c¹nh tranh hoµn h¶o b»ng c¸ch sö dông lý thuyÕt cung-cÇu thÞ tr-êng. Gi¶ sö mét c¸ nh©n X muèn mua mét hîp ®ång b¶o hiÓm ®Ó æn ®Þnh thu nhËp tr-íc c¸c rñi ro. §Ó ®¬n gi¶n ta gi¶ thiÕt cã hai kh¶ n¨ng x¶y ra: cã tæn thÊt vµ kh«ng cã tæn thÊt. Gi¶ sö tiÕp r»ng X muèn tèi ®a ho¸ thu nhËp. NÕu kh«ng cã hîp ®ång b¶o hiÓm, anh ta sÏ cã tæng thu nhËp kú väng lµ: V(m,p) = (1 - p)U(m) + pU(m – d) (1) Trong ®ã: m: thu nhËp p: x¸c suÊt x¶y ra tæn thÊt U(x): hµm thu nhËp V: tæng trÞ gi¸ thu nhËp kú väng. NÕu mua b¶o hiÓm víi møc phÝ b¶o hiÓm a vµ møc båi th-êng i, tæng thu nhËp kú väng cña X lµ: V(a,i,p) = (1 – p)U(m – a) + pU(m – d – a + i) (2) Gi¶ sö r»ng X lµ ng-êi kh«ng thÝch m¹o hiÓm, khi ®ã U lu«n gi¶m (tøc lµ U’(x) < 0) ®ång thêi ®å thÞ cña U lµ mét ®-êng cong lâm (do ®ã V còng lµ 20
  21. 21. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. mét ®-êng cong lâm). Trong c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm, X sÏ chän hîp ®ång cã V cùc ®¹i. Gi¶ sö tiÕp r»ng thu nhËp tõ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cña c«ng ty b¶o hiÓm phô thuéc vµo c¸c biÕn ngÉu nhiªn. Do vËy, khi b¸n ®-îc hîp ®ång b¶o hiÓm, c«ng ty xÏ thu ®-îc (1 - p)a vµ ph¶i tr¶ p(i - a) khi tæn thÊt x¶y ra. Lîi nhuËn cña c«ng ty lµ: π (a,i,p) = (1 - p)a - p(i - a) (3) Trªn thÞ tr-êng c¹nh tranh hoµn h¶o, lîi nhuËn cña c«ng ty b»ng 0 nªn: (1 - p)a - p(i - a) = 0 (4) Mçi hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc ®Æc tr-ng bëi møc phÝ b¶o hiÓm a vµ møc båi th-êng i. Do ®ã, ph-¬ng tr×nh (4) thÓ hiÖn tÊt c¶ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cña c«ng ty. T¹i mét x¸c suÊt x¶y ra rñi ro nhÊt ®Þnh p, c«ng ty sÏ ®Þnh gi¸ a vµ i sao cho ph-¬ng tr×nh (4) ®-îc tho¶ m·n. Tøc lµ: (1 - p)a -p(i - a) = 0 hay a - pi = 0 Ph-¬ng tr×nh (2) vµ ph-¬ng tr×nh (4) thÓ hiÖn ®-êng cÇu vµ cung b¶o hiÓm. Sù t-¬ng t¸c gi÷a cung vµ cÇu b¶o hiÓm ®-îc thÓ hiÖn trªn trôc m10m2, trong ®ã m1 vµ m2 thÓ hiÖn thu nhËp trong hai tr-êng hîp t-¬ng øng: kh«ng cã tæn thÊt vµ cã tæn thÊt. 2.2.1. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ. Trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o, cã hai kiÓu c©n b»ng lµ c©n b»ng chung vµ c©n b»ng riªng. C©n b»ng chung x¶y ra khi thÞ tr-êng cã mét lo¹i kh¸ch hµng ®ång nhÊt vÒ møc ®é rñi ro, c«ng ty b¶o hiÓm chØ cÇn ®Þnh gi¸ mét lo¹i hîp ®ång b¶o hiÓm. Trong tr-êng hîp c©n b»ng riªng, thÞ tr-êng cã nhiÒu nhãm kh¸ch hµng kh¸c nhau vÒ møc ®é rñi ro. Khi ®ã, c«ng ty b¶o hiÓm b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë c¸c møc gi¸ kh¸c nhau cho tõng ®èi t-îng 21
  22. 22. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. kh¸ch hµng cã ®é rñi ro phï hîp. ThÞ tr-êng ®¹t ®Õn c©n b»ng t¹i nhiÒu ®iÓm øng víi tõng lo¹i kh¸ch hµng. 2.2.1.1. C©n b»ng chung m2 F T m- a - d+i K U m- d E O m– a m m1 H×nh 1.1: C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ vµ mét møc rñi ro H×nh 1.1 biÓu diÔn ®iÓm c©n b»ng chung cña thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o víi mét lo¹i kh¸ch hµng ®ång nhÊt vµ 1 tû lÖ x¸c suÊt x¶y ra rñi ro, trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ. Trôc hoµnh m1 vµ trôc tung m2 biÓu diÔn thu nhËp trong hai tr-êng hîp t-¬ng øng: kh«ng cã tæn thÊt vµ cã tæn thÊt. §-êng cong U thÓ hiÖn tËp hîp c¸c ®iÓm kÕt hîp thu nhËp cña ng-êi mua b¶o hiÓm trong hai tr-êng hîp trªn, phô thuéc vµo a, i vµ d, chÝnh lµ ®-êng cÇu b¶o hiÓm. §-êng th¼ng OT biÓu diÔn c¸c tËp hîp ®iÓm cã kÕt hîp thu nhËp b»ng nhau dï tæn thÊt cã x¶y ra hay kh«ng. §-êng th¼ng EF lµ ®å thÞ cña ph-¬ng tr×nh (4) biÓu diÔn c¸c kÕt hîp thu nhËp cña c«ng ty b¶o hiÓm vµ chÝnh lµ ®-êng cung b¶o hiÓm. §é dèc cña ®-êng EF ®-îc x¸c ®Þnh b»ng tû lÖ 1 − p . p §é dèc cña ®-êng U ®-îc x¸c ®Þnh b»ng tû lÖ thay thÕ cËn biªn cña thu nhËp U ' (m1 ) trong hai tr-êng hîp m1 vµ m2, tøc lµ b»ng . U ' (m2 ) ThÞ tr-êng ®¹t tíi tr¹ng th¸i c©n b»ng khi ®é dèc cña ®-êng cÇu U b»ng ®é dèc cña ®-êng cung EF. Gi¶ X cã ®iÓm kÕt hîp thu nhËp ban ®Çu t¹i E. T¹i 22
  23. 23. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. ®iÓm nµy X sÏ cã thu nhËp m nÕu tæn thÊt kh«ng x¶y ra vµ m - d nÕu tæn thÊt x¶y ra. §Ó h¹n chÕ rñi ro, X mua mét hîp ®ång b¶o hiÓm däc theo ®-êng EF. Trong sè c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm, hîp ®ång t¹i ®iÓm K tèi ®a ho¸ thu nhËp kú väng cña anh ta. Hîp ®ång t¹i K lµ mét hîp ®ång b¶o hiÓm toµn bé rñi ro vµ c©n b»ng thu nhËp cña X trong c¶ hai tr-êng hîp cã hay kh«ng cã tæn thÊt. T¹i ®iÓm c©n b»ng, hîp ®ång ®-îc mua b¸n trong ®iÒu kiÖn c¶ hai bªn ®Òu biÕt râ vÒ nhau. V× vËy K chÝnh lµ ®iÓm c©n b»ng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ, lóc nµy ng-êi b¶o hiÓm kh«ng cã l·i (π = 0). 2.2.1.2. C©n b»ng riªng H×nh 1.2 d-íi ®©y biÓu diÔn ®iÓm c©n b»ng cña thÞ tr-êng b¶o hiÓm c¹nh tranh hoµn h¶o, ®Çy ®ñ th«ng tin nh-ng nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã møc rñi ro kh¸c nhau. §Ó ®¬n gi¶n, ta gi¶ sö chØ cã hai nhãm kh¸ch hµng: LR vµ HR víi x¸c suÊt x¶y ra rñi ro t-¬ng øng lµ pH vµ pL (pH > pL). m2 F UL T UH A B H E O H×nh 1.2: C©n b»ng thÞ tr-êng trong m1 ®iÒu kiÖn th«ng tin ®Çy ®ñ vµ nhiÒu møc rñi ro VÉn víi c¸c gi¶ thiÕt nh- phÇn trªn ta thÊy: C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cã rñi ro thÊp ®-îc thÓ hiÖn trªn ®-êng EF, cã ®é dèc lµ (1 – pL)/pL. C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cã rñi ro cao ®-îc tËp hîp trªn ®-êng EH, cã ®é dèc b»ng (1 – pH)/pH. 23
  24. 24. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Trong tr-êng hîp nµy, ®é dèc vµ ®é lâm cña ®-êng cÇu øng víi mçi nhãm kh¸ch hµng phô thuéc vµo møc tæn thÊt khi rñi ro x¶y ra (d) vµ ®Æc ®iÓm rñi ro (tuú theo tõng ®Æc ®iÓm rñi ro mµ c«ng ty b¶o hiÓm ®-a ra møc phÝ a vµ møc båi th-êng i phï hîp). Gäi hai ®-êng nµy t-¬ng øng lµ UL vµ UH. V× c«ng ty b¶o hiÓm biÕt râ x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cña hai nhãm kh¸ch hµng nªn hä sÏ ®-a ra hai lo¹i hîp ®ång b¶o hiÓm t-¬ng øng víi hai møc rñi ro. T¹i ®iÓm c©n b»ng, c¶ hai nhãm kh¸ch hµng ®Òu ®-îc b¶o hiÓm toµn bé rñi ro vµ ë mét møc gi¸ c¶ c«ng b»ng. 2.2.2. C©n b»ng thÞ tr-êng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Nhµ kinh tÕ häc Akerlof, trong nghiªn cøu vÒ th«ng tin kh«ng c©n xøng n¨m 1970 ®· ®-a ra nh÷ng vÊn ®Ò ph¸t sinh trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm th©n thÓ khi ng-êi ®-îc b¶o hiÓm biÕt râ t×nh tr¹ng søc khoÎ cña m×nh cßn c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt ®Õn ®iÒu ®ã. ¤ng ®-a ra mét vÝ dô trong ®ã c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro vµ ®Þnh gi¸ c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë mét møc trung b×nh. Trong ®iÒu kiÖn ®ã, chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh míi muèn mua b¶o hiÓm. §iÒu nµy khiÕn c«ng ty b¶o hiÓm bÞ lç vµ do ®ã, phÝ b¶o hiÓm ph¶i ®-îc t¨ng lªn ®Ó ®¶m b¶o cho c«ng ty hoµ vèn. TiÕp tôc, trong sè nh÷ng ng-êi mua b¶o hiÓm tr-íc ®©y, chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh míi mua b¶o hiÓm ë møc gi¸ míi cao h¬n. Qu¸ tr×nh t-¬ng tù diÔn ra liªn tôc cho ®Õn khi chØ nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro rÊt cao míi s·n sµng mua b¶o hiÓm ë mét møc phÝ b¶o hiÓm còng rÊt cao 3. N¨m 1976, nghiªn cøu cña hai nhµ kinh tÕ häc Rothschild vµ Stiglitz ®· gi¶i thÝch sù ®¹t ®Õn c©n b»ng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng x¶y ra gi÷a ng-êi b¶o hiÓm vµ ng-êi ®-îc b¶o hiÓm. Víi sù thiÕu hôt vÒ th«ng tin, thÞ tr-êng nµy sÏ cã hai kiÓu c©n b»ng: c©n b»ng chung 3 “The Market for ‘Lemons’: Quality Uncertainty and the Market Mechanism”, Quarterly Journal of Economics Sè 84, Hoa Kú (Th¸ng 8/1970), trang 488-500. 24
  25. 25. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. (Pooling Equilibrium) vµ c©n b»ng riªng (Seperating Equilibrium). Trong tr-êng hîp c©n b»ng chung, c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro nªn phÝ b¶o hiÓm ®-îc x¸c ®Þnh ë møc trung b×nh. C¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc b¸n víi cïng mét møc gi¸ cho mäi nhãm kh¸ch hµng. T×nh tr¹ng nµy sÏ dÉn ®Õn kiÓu thÞ tr-êng trong m« h×nh cña nhµ kinh tÕ häc Akerlof nh- ®· tr×nh bµy trªn ®©y. Trong tr-êng hîp c©n b»ng riªng, c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc b¸n ë møc gi¸ phï hîp víi tõng lo¹i rñi ro. Khi ®ã nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm sÏ tù ph©n lo¹i m×nh theo ®Æc ®iÓm cña rñi ro th«ng qua viÖc lùa chän hîp ®ång b¶o hiÓm. 2.2.2.1. C©n b»ng chung m2 F UL T G UH B’ A H A’ B E O H×nh 1.3: C©n b»ng chung trong ®iÒu m1 kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nhiÒu møc rñi ro H×nh 1.3 biÓu diÔn mét vÝ dô vÒ c©n b»ng chung trong tr-êng hîp cã th«ng tin kh«ng c©n xøng. Trong ph©n tÝch tr-íc, ta ®· gi¶ thiÕt r»ng cã hai nhãm kh¸ch hµng tham gia b¶o hiÓm LR vµ HR víi x¸c suÊt x¶y ro rñi ro t-¬ng øng lµ pL vµ pH (pL < pH). §-êng EF biÓu diÔn ®-êng cung c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm cho kh¸ch hµng cã rñi ro thÊp víi ®é dèc lµ (1 - pL)/ pL cßn c¸c hîp ®ång 25
  26. 26. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. cho kh¸ch hµng cã rñi ro cao tËp trung thµnh ®-êng EH víi ®é dèc (1 – pH)/pH. §é dèc vµ h×nh d¹ng cña c¸c ®-êng cÇu phô thuéc vµo ®Æc ®iÓm rñi ro (®Æc tr-ng bëi møc tæn thÊt d) vµ th¸i ®é cña ng-êi ®-îc b¶o hiÓm ®èi víi rñi ro (thÓ hiÖn qua viÖc lùa chän c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë c¸c møc a vµ i kh¸c nhau). Gi¶ sö hai ®-êng cÇu nµy t-¬ng øng lµ UL vµ UH. Do c¸c gi¸ trÞ UL vµ UH lµ nh÷ng th«ng tin kh«ng ®-îc c¸o b¹ch nªn c¸c ®iÓm c©n b»ng A, B (®iÓm b¶o hiÓm tèt nhÊt c¸c rñi ro) lµ kh«ng thÓ ®¹t ®-îc. Nguyªn nh©n lµ do c¸c c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt râ ai lµ ng-êi cã pH vµ ai lµ ng-êi cã pL nªn kh«ng thÓ ng¨n c¶n nh÷ng ng-êi cã pH mua hîp ®ång A, ®iÓm ®¶m b¶o an toµn cao h¬n. MÆt kh¸c, còng do kh«ng ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng nªn c«ng ty b¶o hiÓm ®Þnh gi¸ hîp ®ång ë møc trung b×nh, thÓ hiÖn b»ng ®-êng EG. KÕt qu¶ lµ trong tr-êng hîp c©n b»ng chung nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao sÏ mua hîp ®ång B’ vµ ng-êi cã rñi ro thÊp sÏ mua hîp ®ång A’. So víi ph¹m vi b¶o hiÓm toµn bé rñi ro th× ë ph¹m vi b¶o hiÓm nµy nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao ®· mua rÎ h¬n vµ nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp ®· mua ®¾t h¬n. Nh- vËy, ng-êi cã rñi ro cao ®-îc b¶o hiÓm nhiÒu h¬n (over-insured) trong khi ng-êi cã rñi ro thÊp ®-îc b¶o hiÓm Ýt h¬n (under-insured). 2.2.2.2. C©n b»ng riªng H×nh 1.4 biÒu diÔn tr-êng hîp c©n b»ng riªng trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm cã th«ng tin kh«ng c©n xøng. 26
  27. 27. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. m2 F UL T UH A H B A* E O m1 H×nh 1.4: C©n b»ng riªng trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ nhiÒu møc rñi ro XÐt mét thÞ tr-êng t-¬ng tù nh- ®· tr×nh bµy trong h×nh 1.3. Tuy nhiªn c«ng ty b¶o hiÓm chµo b¸n hai lo¹i b¶o hiÓm ë hai møc gi¸ kh¸c nhau t-¬ng øng víi tõng møc ®é rñi ro. Do c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng biÕt x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cña kh¸ch hµng nªn ®iÓm c©n b»ng tèi -u A vµ B kh«ng thÓ ®¹t ®-îc. Lóc nµy kh¸ch hµng ®Òu thÝch hîp ®ång A h¬n v× t¹i ®ã thu nhËp kú väng lu«n cao h¬n dï tæn thÊt cã x¶y ra hay kh«ng. Trong tr-êng hîp nµy, c«ng ty b¶o hiÓm cã thÓ ®-a ra hai lo¹i hîp ®ång (t-¬ng øng theo hai ®-êng cung EF vµ EH) phï hîp víi tõng lo¹i rñi ro. V× c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ t¸ch riªng ng-êi cã rñi ro cao víi ng-êi cã rñi ro thÊp nªn khi thÞ tr-êng c©n b»ng, ng-êi cã rñi ro cao sÏ mua hîp ®ång B vµ ng-êi cã rñi ro thÊp sÏ mua hîp ®ång A*. KÕt qu¶ lµ khi tån t¹i c©n b»ng riªng th× hîp ®ång cho møc rñi ro thÊp lµ giao ®iÓm gi÷a ®-êng cÇu cña ng-êi cã rñi ro cao víi ®-êng cung cho ng-êi cã rñi ro thÊp. Nh÷ng dÊu hiÖu (gîi ý) cña thÞ tr-êng Lý thuyÕt vÒ nh÷ng dÊu hiÖu cña thÞ tr-êng cho r»ng trong c¸c thÞ tr-êng b¶o hiÓm tßn t¹i th«ng tin kh«ng c©n xøng, c¸c c¸ nh©n ngÇm béc lé nh÷ng th«ng tin liªn quan ®Õn møc ®é rñi ro khi hä lùa chän hîp ®ång b¶o hiÓm. 27
  28. 28. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Nh÷ng ng-êi cã rñi ro thÊp th-êng mua hîp ®ång b¸n phÇn vµ chän tû lÖ khÊu trõ cao (nÕu rñi ro x¶y ra, c«ng ty b¶o hiÓm ®-îc khÊu trõ mét phÇn tæn thÊt ph¶i chÞu). Trong khi ®ã nh÷ng ng-êi cã rñi ro cao th-êng mua b¶o hiÓm toµn phÇn. Tuy nhiªn, cÇn l-u ý r»ng sù tù béc lé rñi ro nµy cßn phô thuéc vµo mét sè yÕu tè kh¸c nh- th¸i ®é cña ng-êi ®-îc b¶o hiÓm tr-íc rñi ro (muèn tr¸nh rñi ro nhiÒu hay Ýt). Ch¼ng h¹n, mét ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã thÓ mua hîp ®ång cã ph¹m vi b¶o hiÓm cao bëi v× anh ta cã x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cao nh-ng còng cã thÓ anh ta lµ ng-êi thÝch sù an toµn, ch¾c ch¾n. Tuy nhiªn, nÕu gi¶ thiÕt hai yÕu tè nµy kh«ng ®æi th× ng-êi nµo mua b¶o hiÓm cã ph¹m vi lín h¬n, ng-êi ®ã th-êng cã møc tæn thÊt cao h¬n khi rñi ro x¶y ra. Nh- vËy, trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm cã th«ng tin kh«ng c©n xøng sÏ tån t¹i mét trong hai kiÓu c©n b»ng. NÕu ng-êi b¶o hiÓm kh«ng thÓ ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng theo møc ®é rñi ro, thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng chung theo ®ã dùa trªn møc ®é rñi ro trung b×nh, ng-êi b¶o hiÓm cung cÊp mét lo¹i hîp ®ång duy nhÊt cho tÊt c¶ kh¸ch hµng. V× vËy, trong sè nh÷ng ng-êi mua hîp ®ång b¶o hiÓm, ng-êi cã møc rñi ro cao h¬n møc trung b×nh sÏ mua hîp ®ång toµn bé rñi ro vµ do ®ã hä ®-îc mua d-íi gi¸ trÞ hîp ®ång (under-charge), hay nãi c¸ch kh¸c hä ®-îc b¶o hiÓm v-ît møc so víi sè tiÒn bá ra (over-insure). Nh÷ng ng-êi cã møc rñi ro thÊp h¬n trung b×nh sÏ ph¶i tr¶ gi¸ cao h¬n so víi møc b¶o hiÓm giµnh ®-îc. Trong tr-êng hîp ng-êi b¶o hiÓm ph©n lo¹i ®-îc kh¸ch hµng, hä sÏ chµo b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm kh¸c nhau víi møc gi¸ kh¸ch nhau. Khi ®ã thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®Õn c©n b»ng riªng. Trong ®iÒu kiÖn c©n b»ng nµy, nh÷ng nhãm kh¸ch hµng kh¸c nhau sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng ë nh÷ng vÞ trÝ kh¸c nhau mµ t¹i ®ã, thu nhËp cña hä ®-îc tèi ®a ho¸ trong c¶ hai tr-êng hîp: cã tæn thÊt vµ kh«ng cã tæn thÊt. §-¬ng nhiªn, sù ph©n lo¹i kh¸ch hµng kh«ng thÓ triÖt ®Ó nªn sÏ vÉn cã nh÷ng kh¸ch hµng ®-îc b¶o hiÓm v-ît møc vµ nh÷ng kh¸ch hµng ®-îc b¶o hiÓm thÊp h¬n so víi sè tiÒn b¶o hiÓm. 28
  29. 29. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. 3. Lùa chän ®èi nghÞch 3.1. Kh¸i niÖm Lùa chän ®èi nghÞch lµ vÊn ®Ò do th«ng tin kh«ng c©n xøng t¹o ra tr-íc khi diÔn ra cuéc giao dÞch. Trªn c¸c thÞ tr-êng tÝn dông, lùa chän ®èi nghÞch x¶y ra khi nh÷ng ng-êi ®i vay cã nhiÒu kh¶ n¨ng t¹o ra mét kÕt côc kh«ng mong muèn l¹i chÝnh lµ nh÷ng ng-êi tÝch cùc ®i t×m vay nhÊt vµ do vËy, trong sè nh÷ng ng-êi ®i vay hä sÏ lµ ng-êi dÔ ®-îc lùa chän nhÊt. Trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n, lùa chän ®èi nghÞch xuÊt hiÖn khi nhµ ®Çu t- kh«ng biÕt th«ng tin vÒ c¸c lo¹i cæ phiÕu cña c¸c c«ng ty kh¸c nhau do ®ã cã thÓ mua ph¶i cæ phiÕu cña mét c«ng ty ho¹t ®éng kÐm, rñi ro cao. VÊn ®Ò lùa chän ®èi nghÞch còng xuÊt hiÖn trong nhiÒu ho¹t ®éng kh¸c cña nÒn kinh tÕ. Nãi mét c¸ch tæng qu¸t, lùa chän ®èi nghÞch lµ nh÷ng quyÕt ®Þnh sai lÇm cña mét bªn tham gia giao dÞch mµ nguyªn nh©n lµ do th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó hiÓu râ h¬n vÒ kh¸i niÖm lùa chän ®èi nghÞch vµ nh÷ng t¸c ®éng cña nã ®Õn nÒn kinh tÕ, ta nghiªn cøu sù h×nh thµnh cña lùa chän ®èi nghÞch nh- sÏ tr×nh bµy d-íi ®©y. 3.2. Sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch Dùa trªn nghiªn cøu cña nhµ kinh tÕ häc G. AKERLOF n¨m 1970 cã tùa ®Ò: “The market for ‘lemons’ Quality Uncertainty and the Market Mechanism”, t«i xin tr×nh bµy mét c¸ch tæng qu¸t vÒ sù h×nh thµnh lùa chän ®èi nghÞch nh- sau: Lùa chän ®èi nghÞch lµ hiÖn t-îng x¶y ra trªn bÊt kú thÞ tr-êng nµo xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Do kh«ng cã ®ñ th«ng tin liªn quan ®Õn giao dÞch nªn mét trong c¸c bªn tham gia giao dÞch sÏ ®-a ra nh÷ng quyÕt ®Þnh sai lÇm. Trong phÇn nµy, ta gi¶ cã hai bªn tham gia giao dÞch, ng-êi b¸n S vµ ng-êi mua B cïng tham gia trªn mét thÞ tr-êng trao ®æi s¶n phÈm A bÊt kú. Trªn thÞ tr-êng, cã hai møc chÊt l-îng ®èi víi s¶n phÈm A: chÊt l-îng tèt (AH) 29
  30. 30. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. vµ chÊt l-îng kÐm (AL). Ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®¸nh gi¸ trÞ gi¸ cña hai lo¹i chÊt l-îng nµy nh- sau: Lo¹i chÊt l-îng TrÞ gi¸ AL PL1 Ng-êi b¸n AH PH1 AL PL2 Ng-êi mua AH PH2 Gi¶ thiÕt r»ng PL1 < PL2 < PH1 < PH2. Khi ®ã ta sÏ thÊy cã nh÷ng tr-êng hîp sau ®©y: Tr-êng hîp 1: C¶ ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®Òu biÕt râ chÊt l-îng tõng lo¹i. Trong tr-êng hîp nµy, c¶ hai nhãm s¶n phÈm A sÏ ®-îc b¸n trªn thÞ tr-êng ë møc gi¸ do quan hÖ cung cÇu vµ sù tho¶ thuËn cña c¸c bªn quyÕt ®Þnh. S¶n phÈm cã chÊt l-îng tèt, AH sÏ ®-îc b¸n ë møc gi¸ n»m gi÷a PH1 vµ PH2 cßn s¶n phÈm cã chÊt l-îng kÐm sÏ ®-îc trao ®æi ë møc gÝ n»m gi÷a PL1 vµ PL2. Tr-êng hîp 2: C¶ ng-êi b¸n vµ ng-êi mua kh«ng biÕt vÒ chÊt l-îng tõng lo¹i s¶n phÈm. Khi ®ã sù trao ®æi xÏ diÔn ra trªn c¬ së kú väng gi¸ trÞ cña tõng lo¹i hµng ho¸. Gi¶ sö ng-êi b¸n vµ ng-êi mua ®Òu biÕt râ tû lÖ s¶n phÈm cã ch¸t l-îng xÊu vµ tèt trong nÒn kinh tÕ, t-¬ng øng lµ π vµ 1 - π. VËy kú väng gi¸ trÞ cña ng-êi b¸n EVS vµ cña ng-êi mua EVB lµ: EVS = π PL1 + (1 - π)PH1 EVB = π PL2 + (1 - π)PH2 Trong tr-êng hîp nµy, viÖc mua b¸n sÏ diÔn ra ë møc gi¸ P tho¶ m·n: EVS < P < EVB tuú theo quan hÖ cung cÇu vµ sù tho¶ thuËn cña c¸c bªn tham gia. 30
  31. 31. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Tr-êng hîp 3: Ng-êi b¸n biÕt râ tõng lo¹i chÊt l-¬ng cßn ng-êi mua th× kh«ng: Lùa chän ®ãi nghÞch. Gi¶ sö ng-êi mua ®-a ra møc gi¸ P* tho¶ m·n: PL2 < P* < PH1. Khi ®ã: * Nh÷ng ng-êi b¸n AH sÏ tõ chèi møc gi¸ trªn v× khi ®ã hä sÏ bÞ lç mét kho¶n trÞ gi¸: PH1 – P*. * Nh÷ng ng-êi b¸n s¶n phÈm AL sÏ chÊp nhËn møc gi¸ trªn v× nh- thÕ hä sÏ l·i: P* - PL1. Tuy nhiªn ng-êi mua sÏ bÞ lç: P* - PL2. Nh- ®· gi¶ thiÕt, x¸c suÊt xuÊt hiÖn AL lµ π nªn trng tr-êng hîp nµy ng-êi mua lu«n bÞ lç mét kho¶n trÞ gi¸: P(P* - PL2 ). Trong tr-êng hîp nµy ng-êi mua ®· thùc hiÖn mét lùa chän ®èi nghÞch. Nguyªn nh©n cña vÊn ®Ò nµy lµ do ng-êi b¸n biÕt râ chÊt l-îng cña s¶n phÈm trong khi ng-êi mua kh«ng biÕt ®iÒu ®ã. KÕt qu¶ lµ ng-êi b¸n s½n sµng b¸n ë møc gi¸ cã lîi vµ kh«ng bao giê b¸n ë møc gi¸ bÊt lîi cho anh ta. Lùa chän ®èi nghÞch chØ x¶y ra trong tr-êng hîp ng-êi b¸n cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi mua. Ngay c¶ khi hai bªn ®Òu kh«ng biÕt vÒ chÊt l-îng s¶n phÈm th× lùa chän ®èi nghÞch còng kh«ng x¶y ra. §-¬ng nhiªn ng-êi b¸n lu«n biÕt râ vÒ s¶n phÈm h¬n ng-êi mua nªn Ýt cã tr-êng hîp thø t- lµ : ng-êi mua cã th«ng tin tèt h¬n ng-êi b¸n. Ph©n tÝch trªn ®©y dùa trªn gi¶ thiÕt r»ng ng-êi mua ®-a ra møc gi¸ P* tho¶ m·n: PL2 < P* < PH1. Tuy nhiªn thùc tÕ ng-êi mua cã thÓ ®-a ra c¸c møc gi¸ sau: • P < PL1: Khi ®ã thÞ tr-êng kh«ng cã s¶n phÈm ®-îc trao ®æi. • PL1 < P < PH1: ChØ ng-êi b¸n s¶n phÈm kÐm chÊt l-îng AL míi chÊp nhËn møc gi¸ nµy, kÕt qu¶ lõ trªn thÞ tr-êng chØ xuÊt hiÖn AL. Khi ®ã thÞ tr-êng sÏ ®¹t ®-îc c©n b»ng riªng, n¬i chØ nh÷ng s¶n phÈm AL ®-îc trao ®æi. Lóc nµy EVB = π(PL2 – P), do ®ã nÕu P cµng gÇn PH1 th× EVB cµng nhá, ng-êi mua thiÖt nhiÒu h¬n. 31
  32. 32. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. • NÕu P > PH1: C¶ ng-êi b¸n AL vµ AH ®Òu chÊp nh©n gi¸ nµy. Trªn thÞ tr-êng xuÊt hiÖn hµng ho¸ víi hai lo¹i chÊt l-îng vµ thÞ tr-êng ®¹t ®-îc c©n b»ng chung. Khi ®ã: EVB = π(PL2 – P) + (1 – π)(PH2 – P) V× vËy còng nh- trong tr-êng hîp trªn, nÕu P cµng lín th× EVB cµng nhá vµ ng-êi mua mÊt nhiÒu h¬n. C¸ch tèt nhÊt ®èi víi ng-êi mua lµ ®Æt gi¸ ë møc P = PL1 vµ do ®ã chØ ng-êi b¸n AL míi chÊp nhËn gi¸ vµ EVB = π(PL2 – P) = π(PL2 – PL1) > 0. Tuy nhiªn EVB kh«ng ph¶i lµ mét c¨n cø ch¾c ch¾n ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ c¶ hîp lý v× nÕu ng-êi mua ®¸nh gi¸ s¶n phÈm qu¸ cao (PL2 vµ PH2 lín h¬n) th× EVB t¨ng. Do vËy ng-êi mua cÇn thu thËp thªm th«ng tin ®Ó x¸c ®Þnh gi¸ tèt h¬n. 4. Rñi ro ®¹o ®øc 4.1. Kh¸i niÖm Rñi ro ®¹o ®øc lµ hËu qu¶ cña th«ng tin kh«ng c©n xøng. Kh¸c víi lùa chän ®èi nghÞch, rñi ro ®¹o ®øc suÊt hiÖn sau cuéc giao dÞch khi mét bªn thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng Èn giÊu vµ cã ¶nh h-ëng ®Õn lîi Ých cña phÝa ®èi t¸c. Cã nhiÒu c¸ch ®Þnh nghÜa vÒ rñi ro ®¹o ®øc: - Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét xu h-íng theo ®ã ng-êi ®-îc b¶o hiÓm Ýt nç lùc h¬n trong viÖc b¶o vÖ hµng ho¸ tr-íc h- h¹i vµ mÊt c¾p 4. - Rñi ro ®¹o ®øc lµ t×nh tr¹ng mét bªn tham gia thÞ tr-êng kh«ng thÓ gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña phÝa bªn kia. V× lý do nµy, rñi ro ®¹o ®øc cßn ®-îc gäi lµ vÊn ®Ò hµnh ®éng Èn giÊu (hidden action) 5. - Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét c¸ch gäi kh¸c cña hµnh ®éng Èn giÊu theo ®ã ng-êi ®-îc th«ng tin cã thÓ thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng “sai tr¸i” 6. 4 Frank, “Microeconomics and Behavior”, NXB McGraw Hill, New York, 1991, trang 193. 5 Varian, “Intermadiate Microeconomics: A Modern Approach”, XuÊt b¶n lÇn 2, NXB. W W Norton and Co., New York, 1990, trang 589. 32
  33. 33. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. - Rñi ro ®¹o ®øc ph¸t sinh khi nh÷ng ng-êi së h÷u th«ng tin riªng thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng cã ¶nh h-ëng ®èi lËp ®Õn x¸c suÊt ®-a ®Õn nh÷ng hËu qu¶ xÊu (McTaggart, Findlay & Parkin (1992) trang 440). Qua c¸c kh¸i niÖm trªn cã thÓ thÊy kh¸i niÖm rñi ro ®¹o ®øc cã nh÷ng ®Æc ®iÓm chÝnh sau ®©y: Thø nhÊt, cã sù xuÊt hiÖn cña hµnh ®éng Èn giÊu (hidden action). Mét bªn tham gia giao dÞch (vÝ dô c«ng ty b¶o hiÓm) kh«ng thÓ gi¸m s¸t hµnh ®éng cña phÝa bªn kia (ng-êi ®-îc b¶o hiÓm). Thø hai, bªn cã hµnh ®éng Èn giÊu, dï v« t×nh hay cè ý, sÏ lµm t¨ng x¸c suÊt x¶y ra hËu qu¶ xÊu. Trong thùc tÕ, vÊn ®Ò rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn trong rÊt nhiÒu hiÖn t-îng kinh tÕ ch¼ng h¹n: - Ng-êi ®-îc b¶o hiÓm gi¶m bít ®éng lùc trong viÖc b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm khiÕn x¸c suÊt x¶y ra rñi ro t¨ng lªn. - Ng-êi vay vèn thùc hiÖn nh÷ng ho¹t ®éng ®Çu t- cã ®é rñi ro cao dÉn ®Õn nguy c¬ kh«ng hoµn tr¶ ®-îc vèn cho ng-êi cho vay… MÆc dï xuÊt hiÖn trong nhiÒu hiÖn t-îng kinh tÕ nh-ng vÒ b¶n chÊt, rñi ro ®¹o ®øc tån t¹i trªn c¬ së th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó kh¶o s¸t chi tiÕt h¬n, ta nghiªn cøu nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc. 4.2. Nguyªn nh©n xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc Rñi ro ®¹o ®øc cã nguyªn nh©n s©u xa lµ th«ng tin kh«ng c©n xøng. §Ó ph©n tÝch mét c¸ch cô thÓ vµ chi tiÕt sù xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc vµ c¸c chi phÝ liªn quan, ta nghiªn cøu mét thÞ tr-êng b¶o hiÓm víi c¸c gi¶ ®Þnh nh- ®· tr×nh bµy trong phÇn 2. Gi¶ sö thªm r»ng, c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ®-îc cung cÊp bëi c¸c c«ng ty b¶o hiÓm ho¹t ®éng trªn mét thÞ tr-êng c¹nh tranh vµ kh«ng cã chi phÝ qu¶n lý. 6 Katz vµ Rosen, Microeconomics, XuÊt b¶n lÇn 2, NXB Irwin, Illinios, 1994 trang 593. 33
  34. 34. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. X¸c suÊt x¶y ra rñi ro (p) cña tæn thÊt (d) lµ c¸c biÕn ngo¹i sinh (trªn hÖ trôc m1Om2) vµ phô thuéc vµo møc chi phÝ (a) bá ra nh»m b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm cña ng-êi tham gia b¶o hiÓm (X). Gäi møc chi phÝ nµy lµ a1 vµ a0 (a1>a0). §Æt a0 = 0, khi ®ã, x¸c suÊt x¶y ra rñi ro khi a = 0 lµ p0, vµ khi a = a1 lµ p1. §Ó ®¶m b¶o r»ng khi bá ra chi phÝ a1 X sÏ h¹n chÕ rñi ro tèt h¬n khi bá ra a0 th×: (p0 – p1)d > a1 hay p1d + a1 < p0d Víi nh÷ng gi¶ thiÕt trªn ta cã ®å thÞ sau: m2 B’ B1 T A’1 U0 m-d A1 B0 U1 (1 – p1)d A0 M0 M1 m – d – a1 p1d O m – a1 m m1 H×nh 1.5: Rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng b¶o hiÓm Khi X chän a0 = 0, ®-êng hoµ vèn cña c«ng ty b¶o hiÓm lµ B0M0. §-êng ng©n s¸ch cña X khi a0 = 0 lµ B’M0 vµ khi a = a1 lµ B1M1. Khi thÞ tr-êng cã th«ng tin hoµn h¶o vµ c«ng ty b¶o hiÓm cã kh¶ n¨ng gi¸m s¸t ®-îc viÖc X ®ang thùc hiÖn møc chi phÝ a1 cho viÖc ch¨m sãc, b¶o qu¶n ®èi t-îng b¶o hiÓm th× c«ng ty b¶o hiÓm sÏ chµo b¸n hîp ®ång b¶o hiÓm 34
  35. 35. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. toµn phÇn t¹i bÊt kú ®iÓm nµo trªn ®-êng hoµ vèn (®-êng cung b¶o hiÓm) míi B1 M 1 . §èi víi X, hiÓn nhiªn møc thu nhËp sÏ tèt h¬n khi thùc hiÖn møc chi phÝ a1 cho viÖc b¶o qu¶n, ch¨m sãc ®èi t-îng b¶o hiÓm v× khi ®ã ®-êng thu nhËp cña X ë vÞ trÝ U1 cao h¬n so víi khi chän a0 (cã ®-êng thu nhËp U0 thÊp h¬n). Tuy nhiªn ®©y lµ t×nh huèng x¶y ra trong ®iÒu kiÖn th«ng tin hoµn h¶o. Nh- ®· ®Ò cËp trªn ®©y, rñi ro ®¹o ®øc sÏ diÔn ra khi xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng. Gi¶ sö, c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ gi¸m s¸t hµnh ®éng cña X vµ X chän møc chi phÝ ch¨m sãc ®èi t-îng b¶o hiÓm lµ a1. khi ®ã: C«ng ty b¶o hiÓm chµo b¸n hîp ®ång theo ®-êng hoµ vèn B1M1. PhÝ b¶o hiÓm toµn bé rñi ro lµ p1d. Tuy nhiªn X cã thÓ lùa chän møc chi phÝ ch¨m sãc, b¶o vÖ ®èi t-îng b¶o hiÓm mét c¸ch tuú ý v× c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng gi¸m s¸t ®-îc ®iÒu ®ã. X sÏ chän a0 v× ®iÓm nµy gióp X cã ®-îc hîp ®ång A’1 n»m trªn ®-êng thu nhËp cao h¬n. §iÒu nµy hiÓn nhiªn kh«ng tèt cho c«ng ty b¶o hiÓm v× hä ph¶i chÞu mét kho¶n tæn thÊt ph¸t sinh trÞ gi¸ b»ng phÇn chªnh lÖch gi÷a møc båi th-êng vµ phÝ b¶o hiÓm dù kiÕn: p0d – p1d. Kho¶n chi phÝ nµy chÝnh lµ phÇn l-îng ho¸ rñi ro ®¹o ®øc. Nh- vËy, rñi ro ®¹o ®øc ph¸t sinh trªn c¬ së th«ng tin kh«ng c©n xøng. Sù kh«ng c©n xøng vÒ th«ng tin khiÕn c«ng ty b¶o hiÓm kh«ng thÓ gi¸m s¸t ho¹t déng cña nh÷ng ng-êi tham gia b¶o hiÓm, dÉn ®Õn viÖc ng-êi tham gia b¶o hiÓm cã thÓ thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng lµm t¨ng tham rñi ro cho c«ng ty b¶o hiÓm. Trªn thùc tÕ, c¸c c«ng ty b¶o hiÓm th-êng chµo b¸n c¸c hîp ®ång b¶o hiÓm ë nhiÒu ph¹m vi b¶o hiÓm kh¸c nhau vµ ®-a ra c¸c ®iÒu kiÖn rµng buéc cô thÓ, kÕt hîp víi c¸c biªn ph¸p gi¸m s¸t phï hîp ®Ó h¹n chÕ vµ ng¨n chÆn rñi ro ®¹o ®øc. Phæ biÕn nhÊt lµ viÖc ¸p dông ®iÒu kho¶n “khÊu trõ” (deductible)vµ “san sÎ tr¸ch nhiÖm” (co-payment). 35
  36. 36. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. §iÒu kho¶n “khÊu trõ” lµ mét ®iÒu kho¶n trong hîp ®ång b¶o hiÓm theo ®ã ng-êi mua b¶o hiÓm ph¶i tr¶ mét kho¶n nhÊt ®Þnh cho thiÖt h¹i ®Çu tiªn (v× vËy ®iÒu kho¶n nµy cßn ®-îc gäi lµ “rñi ro ®Çu tiªn”). San sÎ tr¸ch nhiÖm lµ mét ®iÒu kho¶n trong hîp ®ång b¶o hiÓm theo®ã ng-êi mua b¶o hiÓm ph¶i tù g¸nh chÞu mét tû lÖ phÇn tr¨m tæn thÊt nhÊt ®Þnh nÕu yªu cÇu c«ng ty b¶o hiÓm båi th-êng. VÊn ®Ò ®Æt ra lµ ¸p dông c¸c biÖn ph¸p trªn trong tr-êng hîp nµo? §iÒu nµy phô thuéc vµo t×nh t×nh thùc tÕ cña tõng kh¸ch hµng. NÕu rñi ro ®¹o ®øc thuéc lo¹i dÔ g©y ra thiÖt h¹i (cã x¸c suÊt x¶y ra rñi ro cao) th× c«ng ty b¶o hiÓm nªn ¸p dông ®iÒu kho¶n “khÊu trõ”. Nh- vËy sÏ gióp c«ng ty b¶o hiÓm tiÕt kiÖm chi phÝ kh«ng chØ b»ng c¸ch khuyÕn khÝch ng-êi tham gia b¶o hiÓm quan t©m nhiÒu h¬n tíi ®èi t-îng b¶o hiÓm mµ cßn b»ng c¸ch gi¶m c¸c chi phÝ liªn quan ®Õn viÖc gi¶i quyÕt c¸c yªu cÇu båi th-êng cho nh÷ng tæn thÊt nhá. NÕu rñi ro ®¹o ®øc thuéc lo¹i lµm t¨ng quy m« tæn thÊt th× c«ng ty b¶o hiÓm nªn ¸p dông ®iÒu kho¶n “san sÎ tr¸ch nhiÖm” v× khi ®ã nÕu tæn thÊt cµng lín th× ng-êi ®-îc b¶o hiÓm còng chÞu phÇn san sÎ lín h¬n. §iÒu ®ã khiÕn ng-êi ®-îc b¶o hiÓm cã ®éng lùc ®Ó h¹n chÕ quy m« rñi ro. 5. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc ®èi víi nÒn kinh tÕ. 5.1. T¸c ®éng cña th«ng tin kh«ng c©n xøng vµ lùa chän ®èi nghÞch. Trªn thÞ tr-êng c¸c hµng hãa h÷u h×nh, ®Æc biÖt c¸c thÞ tr-êng cña lo¹i s¶n phÈm cã møc chÊt l-îng biÕn thiªn réng, sù xuÊt hiÖn cña th«ng tin kh«ng c©n xøng lµ mét yÕu tè quan träng k×m h·m giao dÞch. Ng-êi b¸n lu«n cã thong tin tèt h¬n ng-êi mua nªn sù nghi ngê vÒ chÊt l-îng s¶n phÈm cña ng-êi mua lµ kh«ng thÓ tr¸nh khái. §iÒu ®ã ®Èy ng-êi mua ®Õn hai con ®-êng: hoÆc lµ chän mét mÆt hµng thay thÕ; hoÆc lµ t×m c¸ch cã thªm th«ng tin vÒ hµng ho¸ (mua th«ng tin, thuª chuyªn gia thÈm ®Þnh…). Tuy nhiªn viÖc lµm nµy lµm 36
  37. 37. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. t¨ng chi phÝ giao dÞch mµ ng-êi mua ph¶i tr¶ thªm. Nh÷ng yÕu tè nµy lµm gi¶m nhu cÇu cña ng-êi mua vµ kÕt qu¶ lµ trªn nh÷ng thÞ tr-êng nh- thÕ, doanh sè giao dÞch sÏ kh«ng cao. §Ó thÞ tr-êng ho¹t ®éng tèt h¬n, cÇn cã biÖn ph¸p xo¸ ®i sÑ mÊt c©n xøng vÒ th«ng tin. VÊn ®Ò nµy sÏ ®-îc th¶o luËn nhiÒu h¬n trong ch-¬ng III cña luËn v¨n. Mét hiÖn t-îng t-¬ng tù diÔn ra trªn c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh. Sù xuÊt hiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng lµm nhµ ®Çu t- do dù tr-íc viÖc lùa chän chøng kho¸n cña c«ng ty A hay cña c«ng ty B. nhµ ®Çu t- kh«ng biÕt ®-îc ®©u lµ c«ng ty tèt, cã lîi tøc dù tÝnh cao, rñi ro thÊp vµ ®©u lµ c«ng ty tåi, cã lîi tøc dù tÝnh thÊp vµ rñi ro cao. Trong t×nh tr¹ng nµy, c¸c nhµ ®Çu t- sÏ chÊp nhËn mét møc gi¸ trung b×nh cña nh÷ng chøng kho¸n ph¸t hµnh n»m gi÷a gi¸ trÞ chøng kho¸n cña nh÷ng c«ng ty tè vµ gi¸ trÞ chøng kho¸n cña nh÷ng c«ng ty tåi. C¸c c«ng ty tèt sÏ kh«ng chÊp nhËn møc gi¸ ®ã vµ hä ®Þnh gi¸ chøng kho¸n cao h¬n. Trong khi ®ã, c¸c c«ng ty kÐm l¹i s½n sµng chÊp nhËn gi¸. Tuy nhiªn, lý thuyÕt vÒ nh÷ng dÊu hiÖu thÞ tr-êng ®· tr×nh bµy trªn ®©y gîi ý cho c¸c nhµ ®Çu t- r»ng nh÷ng c«ng ty chÊp nhËn gi¸ sÏ cã nhiÒu kh¶ n¨ng lµ mét c«ng ty tåi. KÕt qu¶ lµ sÏ cã Ýt chøng kho¸n ®-îc giao dÞch. Nh÷ng ph©n tÝch trªn ®©y gi¶i thÝch mét thùc tÕ ®ang diÔn ra t¹i hÇu hÕt c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh trªn thÕ giíi r»ng nh÷ng chøng kho¸n trao ®æi ®-îc kh«ng ph¶i lµ mét c«ng cô huy ®éng vèn hµng ®Çu cña c¸c c«ng ty. Trªn thùc tÕ, chØ nh÷ng thÞ tr-êng chøng kho¸n rÊt m¹nh, cã hÖ thèng th«ng tin vµ gi¸m s¸t th«ng tin tèt míi cã kh¶ n¨ng lµ kªnh dÉn vèn quan träng cho nÒn kinh tÕ. 5.2. T¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc. Rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn sau khi cuéc giao dÞch diÔn ra, khi mét bªn thùc hiÖn nh÷ng hµnh ®éng kh«ng thÓ gi¸m s¸t ®-îc nh-ng cã ¶nh h-ëng ®Õn lîi Ých cña bªn kia. Rñi ro ®¹o ®øc xuÊt hiÖn trong rÊt nhiÒu thÞ tr-êng nh-: thÞ tr-êng b¶o hiÓm, thÞ tr-êng chøng kho¸n, thÞ tr-êng tÝn dông, thÞ tr-êng cho thuª tµi s¶n,… Trong khu«n khæ luËn v¨n nµy, t«i tËp trung vµo t¸c ®éng cña rñi ro ®¹o ®øc ®Õn thÞ tr-êng tµi chÝnh. 37
  38. 38. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Rñi ro ®¹o ®øc lµ mét nguyªn nh©n trùc tiÕp vµ quan träng ¶nh h-ëng ®Õn quyÕt ®Þnh ph¸t hµnh c«ng cô vèn (cæ phiÕu) hay c«ng cô nî (tr¸i phiÕu c«ng ty, hîp ®ång nî) cña c¸c c«ng ty trong viÖc huy ®éng vèn. Thùc tÕ, phÇn gãp vèn cña nh÷ng ng-êi l·nh ®¹o c«ng ty chØ chiÕm mét phÇn nhá so víi tæng vèn cña c«ng ty. §iÒu nµy ®ång nghÜa víi viÖc hä ®ang qu¶n lý mét phÇn lín vèn cña nh÷ng cæ ®«ng. Sù t¸ch biÖt gi÷a quyÒn qu¶n lý vµ quyÒn së h÷u vèn chÝnh lµ nguyªn nh©n x¶y ra rñi ro ®¹o ®øc trong c¸c c«ng ty cæ phÇn. Nh÷ng ng-êi l·nh ®¹o c«ng ty cã thÓ hµnh ®éng v× lîi Ých c¸ nh©n mµ ®i ng-îc l¹i lîi Ých cña c¸c cæ ®«ng. Nh÷ng hµnh ®éng nh- vËy bao gåm viÖc t¨ng c¸c chi phÝ phôc vô cho lîi Ých cña ng-êi qu¶n lý c«ng ty nh- trang bÞ ®å dïng v¨n phßng tèt, xe h¬i ®¾t tiÒn, chi phÝ phóc lîi cho nh©n viªn cao… Ngoµi viÖc theo ®uæi nh÷ng lîi Ých c¸ nh©n, ng-êi qu¶n lý c«ng ty cã thÓ theo ®uæi nh÷ng chiÕn l-îc cña c«ng ty nh»m ®Ò cao quyÒn lùc c¸ nh©n mµ kh«ng lµm t¨ng lîi Ých cña c«ng ty. §Ó h¹n chÕ rñi ro ®¹o ®øc, c¸c c«ng ty cæ phÇn cã thÓ hµnh ®éng theo hai c¸ch sau: Thø nhÊt, t¨ng c-êng gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña nh÷ng ng-êi qu¶n lý. Tuy nhiªn viÖc lµm nµy sÏ g©y tèn kÐm cho c¸c cæ ®«ng. Thø hai, t¨ng tû lÖ D/E (tæng nî/tæng vèn cæ phÇn) b¨ng c¸ch ph¸t hµnh tr¸i phiÕu hoÆc vay vèn ng©n hµng, ®ång thêi gi¶m ph¸t hµnh cæ phiÕu. V× c¸c c«ng cô nî lµ mét tho¶ thuËn cña ng-êi cho vay thanh to¸n cho ng-êi cho vay nh÷ng kho¶n tiÓn cè ®Þnh sau nh÷ng kho¶ng thêi gian nhÊt ®Þnh nªn dï c«ng ty ho¹t ®éng tèt hay kh«ng tèt vÉn ph¶i chi tr¶ mét kho¶n kh«ng ®æi. ChÝnh v× vËy nÕu c«ng ty cßn tr¶ ®-îc nh÷ng kho¶n nî ®Þnh kú trªn th× c¸c chñ nî vÉn yªn t©m vÒ ho¹t ®éng cña c«ng ty. NÕu tr-êng hîp ng-îc l¹i x¶y ra, hä sÏ lµ ng-êi trùc tiÕp gi¸m s¸t ho¹t ®éng cña c«ng ty vµ nh÷ng ng-êi qu¶n lý c«ng ty. Nãi c¸ch kh¸c, tû lÖ D/E cµng cao th× c«ng ty cµng bÞ gi¸m s¸t chÆt chÏ bëi nh÷ng ng-êi cho vay, c¸c cæ ®«ng cña c«ng ty kh«ng cÇn ph¶i bá thªm chi phÝ cho viÖc gi¸m s¸t nµy. 38
  39. 39. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Lîi Ých cña viÖc kh«ng cÇn th-êng xuyªn kiÓm tra gi¸m s¸t c«ng ty (vµ do ®ã gi¶m chi phÝ gi¸m s¸t) gi¶i thÝch v× sao c¸c c«ng ty cæ phÇn th-êng muèn ph¸t hµnh c¸c c«ng cô nî h¬n. §iÒu nµy ¶nh h-ëng ®Õn cÊu tróc vèn cña c¸c c«ng ty cæ phÇn. Tuy nhiªn c¸c c«ng cô nî vÉn chÞu rñi ro ®¹o ®øc. Do mét hîp ®ång nî chØ yªu cÇu ng-êi vay thanh to¸n mét sè tiÒn nhÊt ®Þnh nh-ng l¹i cho phÐp hä h-ëng toµn bé phÇn lîi nhuËn cßn l¹i nªn nh÷ng ng-êi vay vèn cã thªm ®éng c¬ ®Ó thùc hiÖn c¸c dù ¸n ®Çu t- cã møc rñi ro cao. V× vËy ng-êi ®Çu t- sÏ do dù khi quyÕt ®Þnh cho vay. HËu qu¶ cña ®iÒu nµy lµ trong ®iÒu kiÖn th«ng tin kh«ng c©n xøng (vµ do ®ã xuÊt hiÖn rñi ro ®¹o ®øc), thÞ tr-êng tµi chÝnh sÏ kh«ng thùc hiÖn tèt chøc n¨ng chuyÓn vèn nhµn rçi ®Õn n¬i cÇn vèn. Nh- vËy, rñi ro ®¹o ®øc ®· tham gia vµo viÖc ®Þnh h×nh cÊu tróc cña c¸c thÞ tr-êng tµi chÝnh. 39
  40. 40. Generated by Foxit PDF Creator © Foxit Software http://www.foxitsoftware.com For Líp A4 – K38B - KTNT §ç Hoµi Giang, evaluation only. Ch-¬ng II VÊn ®Ò th«ng tin kh«ng c©n xøng, lùa chän ®èi nghÞch vµ rñi ro ®¹o ®øc trªn thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam 1. T×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam tõ khi thµnh lËp ®Õn nay 1.1. Tæng quan t×nh h×nh ho¹t ®éng cña thÞ tr-êng chøng kho¸n ViÖt Nam. Hai giê chiÒu ngµy 28/7 n¨m 2000 TTCK ViÖt Nam chÝnh thøc ®i vµo ho¹t ®éng víi phiªn giao dÞch ®Çu tiªn t¹i Trung t©m giao dÞch chøng kho¸n (TTGDCK) Thµnh phè Hå ChÝ Minh chØ víi 2 lo¹i cæ phiÕu ®-îc giao dÞch ban ®Çu. KÓ tõ ®ã ®Õn nay ®· h¬n 3 n¨m ®i ho¹t ®éng TTCK ViÖt Nam cã nhiÒu biÕn ®æi th¨ng trÇm VÒ mÆt c¬ cÊu c¸c c¬ quan chøc n¨ng vµ c¸c bé phËn thµnh viªn trong TTCK ViÖt Nam cã thÓ kÓ ®Õn Uû ban chøng kho¸n nhµ n-íc, TTGDCK Tp HCM, 11 c«ng ty chøng kho¸n ra ®êi, 6 c«ng ty kiÓm to¸n vµ 3 ng©n hµng l-u ký n-íc ngoµi ®-îc thõa nhËn vÒ t- c¸ch ph¸p lý phôc vô cho c¸c c«ng ty niªm yÕt vµ nhµ ®Çu t-, ®· cã kho¶ng 15.000 tµi kho¶n ®-îc thèng kª t¹i c¸c c«ng ty chøng kho¸n (nh-ng thùc tÕ chØ cã kho¶ng 2000 nhµ ®Çu t- thùc sù cã mua b¸n chøng kho¸n). TTCK ViÖt Nam ®i vµo ho¹t ®éng víi sù chµo ®ãn nhiÖt t×nh tõ c¸c nhµ ®Çu t- vµ ngay lËp tøc ®· cã ®-îc nh÷ng thµnh c«ng ngoµi mong ®îi. ChØ sè VN-index vµ tÊt c¶ c¸c lo¹i cæ phiÕu ®Òu t¨ng m¹nh vµ chØ ®Õn phiªn giao dÞch ngµy 25/6/2001 ®· ghi nhËn con sè kû lôc: chØ sè VN-index ®¹t 571,04 ®iÓm víi gi¸ trÞ giao dÞch phiªn ®¹t 23.570.700.000 VN§, mét con sè ®¸ng kÓ so víi mét thÞ tr-êng míi vµ vÉn cßn rÊt khan hiÕm “hµng ho¸”. Tr-íc thêi ®iÓm ngµy 40

×