Galego

1. UNIDADE 2 A DIVERSIDADE CLIMÁTICA Borja Campos Seijo I.E.S. García Brabón

2. FACTORES DO CLIMA España goza de ampla diversidade de tempos atmosféricos, producidos por un amplo número de factores. 2 tipos: 1. xeográficos. 2. termodinámicos. 1. FACTORES XEOGRÁFICOS a) Latitude : de España (zona temperada H. Norte)  4 estacións, dúas marcadas (verán e inverno) e dúas de transición (outono e primavera), agás Canarias, pola súa localización cerca de latitudes tropicais  - contrastes. b) Situación Península : entre 2 grandes masas de auga (Atlántico e Mediterráneo) e 2 continentes (Europa e África)  cruce masas de aire diferentes. c) Influencia marítima : escasa (agás illas), por anchura peninsular, meseta e cordilleiras cercanas e paralelas á costa  continentalidade interior peninsular. d) Relevo : por disposición, altura e orientación:

3.  Disposición do relevo: de forma paralela ao mar, e a forma maciza da península, frea a influencia deste.  Altura: diminúe as temperaturas (6º por 1000 m) e produce precipitacións orográficas nas laderas de barlovento (efecto foehn) e precipitacións ocultas (rocío, escarcha…).  Orientación: produce contrastes entre solleiros e umbrías.

4. 2. FACTORES TERMODINÁMICOS Responsables da circulación xeral atmosférica = sucesión masas de aire que determinan o tempo e o clima. 2 tipos de circulación: 2.1 Circulación en altura (Jet Stream). En latitudes medias, a circulación atmosférica está rexida pola corrente en chorro (Jet Stream) = forte corrente de aire entre 9 e 11 km de altura (separación tropopausa polar e tropical), e con dirección W-E. Jet  tempo da superficie en función da velocidade da corrente e dos seus desprazamentos estacionais. Velocidade da corrente variable. Cando é rápida  trazado zonal (horizontal) con suaves ondulacións. Cando é lenta  profundas ondulacións, con 2 partes, dorsais e vaguadas. Dorsal do Jet en altura  Anticiclón dinámico en superficie. Vaguada do Jet en altura  Borrasca dinámica en superficie. As ondulacións, poden chegar a desprenderse do Jet  penetración de aire polar hacia o sur e aire tropical hacia o norte  intercambio meridiano de enerxía.

6. - Desprazamentos estacionais do jet en latitude (Verán hacia N, Inverno hacia S)  afecta a España sobre todo en Inverno, mentras en Verán desprázase hacia o norte de Europa.

7. 2.2 Circulación en superficie. Constituida polos centros de acción, masas de aire e frontes. a) Centros de acción : altas e baixas presións. Presión = peso de aire sobre unidade de superficie. Mídese en milibares (mb) e represéntase nos mapas mediante isóbaras (liñas que unen puntos de igual presión). Presión normal 1013 mb. Anticiclón (A)= zona de altas presións (tempo estable), vento circula ao seu redor no sentido agullas reloxo. Borrasca (B) = zona de baixas presións (tempo inestable), vento circula ao contrario agullas reloxo.

8. Os centros de acción poden ser térmicos ou dinámicos: - Térmicos: formados por quecemento ou enfriamento de masas de aire. Cando masa de aire se enfría  pesa máis  alta presión (A). Cando a masa se quenta  pesa menos  baixa presión (B). - Dinámicos: fórmanse en zonas onde o jet en altura orixina dorsais (A en superficie) ou vaguadas (B en superficie)

10. Os centros de acción que afectan maioritariamente á Península son: A: anticiclón dinámico de Azores (verán), térmicos por enfriamento (inverno) do interior europeo e da península. B: baixa de Islandia, do golfo de Xénova ou térmicas por quentamento (verán) do interior europeo ou peninsular.

11. b) Masas de aire : porcións de aire cas mesmas características de temperatura e humidade, adquiridas no lugar de orixe (rexión manancial). España, pola súa latitude, vese afectada por tres grandes tipos de masas de aire: Árticas (A, frías), Polares (P, frías) e Tropicais (T, cálidas). Cada unha destas poden ser ademáis marítimas (húmidas) ou continentais (secas). Polo tanto, temos: Am: ártica marítima (fria e húmida)  Dirección: N  olas de frío. Ac: ártica continental (moi fría e seca)  Dirección: NE  olas frío. Pm: polar marítima (inicialmente fría e húmida)  Dirección: W  precipitacións. Pc: polar continental (fría e seca)  Dirección: NE-E  tempo frío e soleado. Tm: tropical marítima (cálida e húmida)  Dirección: SW  temperaturas altas, pero choivas. Tc: tropical continental (moi cálida e seca)  Dirección: S  vaga de calor.

12. c) Frontes : Superficies que separan masas de aire de características diferentes (temperatura)  frontes cálidas e frías

14. ELEMENTOS DO CLIMA Elementos do clima = aspectos observables e cuantificables da atmósfera (temperatura, insolación, presión, ventos…). 1. INSOLACIÓN E NUBOSIDADE Insolación : cantidade de radiación solar que recibe a superficie terrestre. En España (2000 horas anuais), existen contrastes entre cornixa cantábrica (área + nubosa) e as áreas de elevada insolación (Sur peninsular e Canarias).

15. 2. TEMPERATURA DO AIRE - Temperatura = grao de calor no aire, medido en grados centígrados (ºC), mediante termómetro. Nos mapas represéntase por isotermas (liñas que unen puntos de igual presión). - As temperaturas medias son suaves preto do mar (oceanidade) e van extremándose hacia o interior (continentalidade), hacia o norte e en altura. Amplitude térmica anual (ata) = diferencia entre temp media do mes + cálido e a do mes + frío. As máis baixas danse en España en Canaria e na costa norte, e as máis altas no interior da Meseta. Xeadas = cando aire  0º C. Danse sobre todo no interior peninsular. Poden ser: a) de irradiación: por enfriamento do solo que se transmite ao aire sobre él. b) de avección: pola chegada dunha masa de aire moi fría

17. 3. HUMIDADE DO AIRE - Humidade = cantidade de vapor de auga que contén o aire, determinada pola proximidade do mar e da temperatura (se  temperatura  humidade). - Néboa = suspensión diminutas gotas de auga por condensación na capa inferior da atmósfera, que limitan a visibilidade. Pode ser: a) irradiación: por perda de calor do chan. b) advección: por chegada masas de aire cálidas e humidas sobre un solo frío, ou masas de aire frío sobre solo + cálido e húmido (ríos). Un tipo de néboa seca é o calixeiro, formado por presencia de partículas finas de po en suspensión no aire (típico España seca en verán. 4. VENTOS - Ventos = movementos horizontais de aire na superficie terrestre. Formados por diferencias de presión  vento circula dende as altas ás baixas presións. Pola latitude, na Península, dominan os ventos do W (de poniente o westerlies). Tamén existen ventos locais (cerzo, tramontana, levante…), ademáis de ventos alternantes (brisas mariñas, de montaña…).

18. 5. PRECIPITACIÓNS - Precipitación = caida de auga das nubes, tanto en forma sólida (neve, granizo) como líquidas. Mídese con pluviómetro, en mm (milímetros o l por m². Nos mapas represéntase por isohietas (liñas que unen puntos de igual precipitación). - Orixe: elevación, arrefriamento e condensación do vapor de auga contido no aire, segundo o tipo de elevación a precipitación pode ser: Orográfica: debida ó relevo. Convectiva: quentamento do chan  elevación aire. Fronte: por contacto masas de aire de temp diferente  fría debaixo de cálida obrigándoa a ascender. - Precipitacións de España = modestas, variables, estacionais e espaciais en función de latitude, oceanidade e relevo

19. 6. EVAPORACIÓN E EVAPOTRANSPIRACIÓN Evaporación = proceso físico polo que a auga convértese en vapor (maior coas altas temperaturas  meses de verán e horas centrais do día). Evapotranspiración = evaporación por insolación e transpiración das plantas e do solo. 2 tipos:  Evapotranspiración real: a que realmente se produce  Evapotranspiración potencial (ETP): é a que se produciría se houbera unha cantidade ilimitada de auga. - Aridez = relación entre temperatura e humidade. Aridez  con temperatura. 2 índices para medila:  Gaussen: mide a aridez mensual. Un mes é arido cando o dobre da súa temperatura e maior ou igual que o total de precipitacións (mm).

20.  Lautensach-Meyer: aridez xeral dunha zona. Mídese a partir de nº de meses do ano por debaixo de 30 mm (déficit de auga)  zona húmida (ningún mes por debaixo de 30), zona semihúmida (de 1 a 3 meses áridos), semiárida (de 4 a 6 meses), semiárida extremada (de 7 a 11 meses) e totalmente árida (todos os meses áridos, non en España).

21. TIPOS DE TEMPO EN ESPAÑA Circulación en altura e superficie  tipos de tempo de España, 10 tipos: 1. TEMPO DO NE. MOI FRÍO E SECO Altura: jet con traxectoria ondulada (baixa). Superficie: A térmico en Centroeuropa  masas de aire Pc (frías e secas) de NE. Estacións excepto verán. Inverno: tempo frío e seco no interior e W peninsular (xeadas e néboas), costa mediterránea con nevadas. Se chega a Canarias  choivas e neve Teide. Outono e Primavera: descenso temperaturas e treboadas, con sarabia na costa mediterránea.

22. 2. TEMPO DO N. VAGA DE FRÍO Altura: jet ondulado (baixa). Superficie: A polar marítimo e B en Europa do NW  masas de aire Am (moi frías) que se cargan de humidade no recorrido polo océano. Estacións excepto verán. Inverno: temperaturas moi baixas e fortes nevadas no N e interior peninsular. Outono e Primavera: descenso importante temp e treboadas.

23. 3. TEMPO DO NO. FRÍO E CHUVIOSO Altura: jet raxectoria ondulada. Superficie: A no Atlántico  m/a Pm do NO que no recorrido marítimo quéntanse e humedécense. Estacións: todas agás verán. Inverno: tempo frío, precipitacións e vento (temporal), no NW; - chuvias e  temp cara o interior. Equinociais: refresca temp e chuvias na costa cantábrica e NW e tormentas na Meseta.

24. 4. TEMPO DO O. PASO DE FRONTES Altura: jet con traxectoria horizontal (zonal)  alta velocidade. Superficie: tempo do W  sucesión de borrascas atlánticas e frontes asociados fríos e cálidos. Estacións: posible en todas, + frecuente en equinociais e inverno. Equinociais e inverno: temperaturas suaves (Pm) e chuvias abundantes, sobre todo no W, diminúen cara o leste (foëhn). Verán: só posible na costa cantábrica (por jet que ascende en latitude)   temp e  chuvias.

25. 5. TEMPO DO SO. TEMPORAL NO S. Altura: jet con traxectoria ondulada con vaguada no Atlántico. Superficie: profunda borrasca no Atlántico con fronte asociados (aire Pm) de SO  requentamento e humedecemento  masas aire inestables  chuvias abundantes. Estacións: posible todo o ano, pero máis en outono e inverno  subida de temperaturas pero precipitacións abundantes, sobre todo no SO. Temp agradables e incluso altas e menos choivas en Norte peninsular (efecto foëhn).

26. 6. TEMPO DO E. TEMPORAL EN LEVANTE Altura: jet ondulado con dorsal en Europa e vaguada mediterránea. Superficie: A en Europa Occidental e B en Mediterráneo  aire mediterráneo do E (Tm), cálido e húmido. Estación: sobre todo en Outono  abundantes chuvias en Levante e inundacións ríos mediterráneos.

27. 7. GOTA FRÍA. PRECIPITACIÓNS INTENSAS EN E. Altura: jet ondulado  profunda vaguada no Mediterráneo case separada fluxo jet (colada aire frío nas capas altas). Superficie: Aire frío da B en altura  baixa a superficie e obriga a subir violentamente a aire cálido e húmido das capas baixas  precipitacións torrenciais e trombas de auga catastróficas no Levante. Estación: final verán e outono, por que despois do verán a auga do mar está + cálida  irrupcións de aire frío en altura para equilibrar sistema.

28. 8. TEMPO CÁLIDO E ESTABLE. Altura: jet ascende en latitude e apenas afecta á Península  altas presións subtropicais (Azores). Superficie: A Azores  m/a Tm estables e pouca humidade  estabilidade e altas temperaturas, calor abafante no litoral por humidade, posibilidade de tormentas a últimas horas do día no interior. Estación: verán, ou cercanía verán, únicamente.

29. 9. VAGA DE CALOR. Altura: A subtropical do interior africano envía aire Tc á Península. Superficie: aire Tc africano á Península (elevada temp e sequedade)  vagas de calor e posibilidade de calixeiro (néboa con area). Quecemento excesivo pode orixinar tormentas. Estacións: case sempre en verán, pero en outono e primevera posible   temperaturas.

30. 10. TEMPO TORMENTOSO DE VERÁN Altura: dominio altas presións subtropicais, a veces, tamén coladas de aire frío, por vaguadas do jet. Superficie: excesivo quentamento do solo  B térmicas  nubes e tormentas xeralmente no interior e nas horas avanzadas do día. Estación: verán  tormentas.

31. TIPOS DE CLIMA EN ESPAÑA España ten ampla variedade de climas: 1. CLIMA OCEÁNICO. Norte P. I: cornixa cantábrica e Galicia. Precipitacións: abundantes e regulares (+ 800 mm) ao longo do ano (máximo en inverno) por borrascas e frontes da corrente perturbada, excepto en verán por A de Azores  varios meses secos. Temperaturas: suaves (acción océano)  amplitude térmica baixa (- de 15º), con diferencias costa e interior: a) Costa: veráns frescos (ningún mes por encima de 22º C), e invernos suaves (ningún mes por debaixo de 6º, e ata suave 9-12º). b) Interior: - influencia mar  veráns + calorosos e invernos + fríos e + ata (12-15º).

33. 2. CLIMA MEDITERRÁNEO. Zona + extensa: interior península e costa mediterránea, Baleares, Ceuta e Melilla. Precipitacións: escasas e irregulares (- de 800 mm), con máximos equinocciais, con sequía en verán por A de Azores. Precipitacións concentrada en poucos meses  treboadas, que xunto a deforestación  profunda erosión no solo. Temperaturas varían. 3 subtipos: 2.1 Mediterráneo marítimo.  costa mediterránea (agás sueste), costa sudatlántica, Baleares, Ceuta e Melilla.  precipitacións escasas e variables: a) na costa mediterránea menores porque borrascas atlánticas son esporádicas e chegan secas por relevo peninsular. Máximo en outono (por tempo do E e gotas frías).

34. b) costa sudatlántica maiores por borrascas atlánticas e máximo invernal.  temperaturas: aumentan hacia S. Ata media (12-16º C), con veráns calorosos (+ de 22ºC) e invernos suaves (mes + frío por riba de 10º C). 2.2 Mediterráneo continentalizado. Interior peninsular (agás zona media Val Ebro). Illamento (continentalidade)  extrema temperaturas. Precipitacións (- de 800 mm) con dif notables: Zona occ as precipitacións son menores, por estar rodeada de relevo. Mínimo principal en verán e secundario en inverno por A térmicos. Máximo en equinociais. Zona E do interior precipitacións maiores, por + frecuencia de borrascas atlánticas. Máximo invernal.

35. Temperaturas con ata alta (+ 16º). 3 subtipos:  Submeseta norte e alta Guadalajara, Teruel e Cuenca: veráns frescos (ningún mes > 22º) e invernos fríos (mes + frío entre -3 e 6º)  xeadas e néboas.  Submeseta sur e val do Ebro: veráns calorosos (mes + cálido > 22º) e invernos fríos.  Estremadura e interior Andalucía: veráns moi calorosos e invernos suaves (mes + frío > 6º).

36. 2.3 Mediterráneo seco. SE peninsular e zona media de Val do Ebro. Precipitacións anuais menores a 300 mm  carácter estepario. 2 zonas: a) SE: aridez por illamento marítimo por Cordilleiras Béticas e frecuentes adveccións secas de África. Extrema aridez en Cabo de Gata (Desértico, inferior a 150 mm). b) Val do Ebro medio: aridez por illamento por Sistema´ibérico e CCC. Temperaturas  2 subtipos:  estepa cálida (zona costeira do SE): temp cálidas (medias anuais de 17º-18º) e invernos suaves (no inferior a 10º).  estepa fría (interior SE e V. Ebro): temp media anual < 17º e invernos fríos (mes + frío inferior a 10º).

37. 3. CLIMA DE MONTAÑA. Territorios a + de 1000 m de altitude. Características propias, xa que a + altitude   precipitacións e  temperaturas. Precipitacións: + de 1000 mm. Temperaturas: media anual baixa (sempre – de 10º), con veráns frescos (por debaixo de 22º) e invernos fríos (= o < 0º) con neve. 2 variantes: a) Montañas do N: ningún mes seco e veráns frescos. b) Montañas do centro e S: dous meses secos e veráns + cálidos (+ de 22º).

38. 4. CLIMA CANARIO Clima de Canarias moi orixinal por factores:  Situación : contacto zona intertropical  dominio Azores  ventos dominantes do E (alisios)  veráns e invernos suaves. Influencia jet esporádica en inverno e do A do Sahara en verán (ola calor).  Corrente mariña : fría de Canarias, acentúa estabilidade do aire  aridez.  Relevo vigoroso :  temperaturas coa altura e precipitacións orográficas (barlovento) e nubosidade (mar de nubes). - Estes factores  clima canario = trazos: a) Precipitacións en función da altitude: escasas en zonas baixas (- de 300 mm nas illas occidentais, - de 150 nas orientais  desértico), e considerables nas altas (case 1000 mm). Máximo invernal por incidencia jet. b) Temperaturas: suaves. Cálidas en zonas baixas  ningún mes por debaixo de 17º C, e ata suave (- de 8º).