1. TEMA 9. A PREHISTORIA
LECCIÓN 1. Os primeiros seres humanos
1.1.Adaptación e evolución
• Os primeiros HOMÍNIDOS eran primates que, a pesares de non posuir grandes calidades
físicas, co paso do tempo deron lugar á especie humana.
• Comenzaron a adaptarse ao medio e a evolucionar nun medio máis hostil hai uns 6 millóns
de anos.
• ¿Qué é o PALEOLÍTICO? É a primeira parte da Idade de Pedra; iníciase coa aparición dos
seres humanos.
1.2.O proceso de hominización
• POSICIÓN VERTICAL E MARCHA BÍPEDA (Cos dous pes): estas dúas características
conseguiron un maior campo de visión e a posibilidade de utilizar as mans para comer e
fabricar utensilios.
• MAIOR DESENVOLVEMENTO DO CEREBRO: o feito de camiñar e ter unha posición vertical
sobre as costas, favoreceu que aumentase a capacidade craneal e, consecuentemente,
aumentar o tamaño cerebral.
• DIMINUCIÓN DO TAMAÑO DAS MANDÍBULAS E OS DENTES: debido a comezáronse a
utilizar instrumentos para cortar alimentos e lume para abrandalos.
• APARICIÓN DO QUEIXO (quesillo) E DA FRONTE PLANA: pouco a pouco a evolución
aproxima aos homínidos o aspecto actual.
• CAPACIDADE DE COMUNICACIÓN: a súa intelixencia aumentou, comenzou a aparecer a
linguaxe e isto favoreceu que os coñecementos transmitísense de xeración en xeración.
AUSTRALITHECUS (3-2 millóns de anos) : Bípedo, Utilizaba palos e pedras para axudar ao seu
traballo.
HOMO ERECTUS: Bípedo, descubre o lume, cazaba en grupo, dominaba a técnica da talla de
pedra, fabricaba bifaces e pequenas machadas, Europa e Asia.
HOMO SAPIENS NEANDERTHALENSIS/HOME DE NEANDERTAL: Bípedo, primeiros
enterramentos, fabricación de útiles especializados, conviviu co Homo sapiens sapiens, pero
extinguIuse, Oriente Medio e Europa.
HOMO SAPIENS SAPIENS: Bípedo, primeiras mostras de arte, fabricación de útiles de oso
(hueso) e hasta, aspecto físico, volume e complexidade cerebral do ser humano de hoxe,
América e Oceanía.
LECCIÓN 2. O Paleolítico: a caza e a recolección
2.1. As sociedades de cazadores-colleiteiros (recolectores)
• ¿Cómo vivían as persoas do Paleolítico?
– Vivían en campamentos próximos a zonas de auga. Moitas veces aproveitaban
tamén as entradas das covas, mais non o interior. Non obstante, eran

2. nómadas, é dicir, non tiñan residencia fixa e esta dependía do clima ou da
abundancia de alimento.
– Considerábanse depredadores, pois non producían alimentos, senón que
vivían da caza (en grupos), da recolección, pesca, etc.
– Aproveitaban todo daquelo que cazaban, a carne para alimentarse, as peles
para abrigarse, os osos (huesos) para facer instrumentos ou os tendóns dos
animais para fabricar cordas.
2.2. O dominio do lume
• Foi o Homo Erectus o que descubriu de casualidade o lume hai uns 1.500.000 anos;
pronto descubriu a súa utilidade para quentarse, iluminar e cociñar. O seu maior logro
foi tratar de conservalo.
• Pola súa parte o Homo Neanderthalensis aprendeu a prender o lume batento dúas
pedras por fricción ou por rotación dun pau sobre un tronco.
2.3. A fabricación de instrumentos
• A fabricación de instrumentos é un dos pasos máis importantes da evolución do ser
humano.
• ¿Cómo eran as primeiras ferramentas?
– Eran sinxelos e polivalentes (é dicir, servían para varias cousas: cortar, cavar,
perforar, etc.).
– Adoitaban ser de pedra (sílex). Destacan as ferramentas bifaces (talladas por
ambas caras).
• ¿Cómo evolucionaron?
– Especializáronse, é dicir, fixéronse distintos instrumentos según a actividade
na que se ía utilizar: desollar animais, puntas para frecha, agullas para coser,
etc.
– Pouco a pouco, ademáis da pedra, úsanse outros materiais, como o óso e as
hastas.
LECCIÓN 3. A Arte das Cavernas
3.1. As primeiras crenzas relixiosas
• ¿Por qué xurden? Porque os primeiros seres humanos necesitaban darlle explicación a
fenómenos que eles consideraban misteriosos, como o sol, o crecemento das plantas,
a chuvia, a vida ou a morte.
• ¿Cómo se desenvolveron?
– Facían ceremonias rituais, por exemplo para invocar ás forzas da natureza e
pedirlles que a caza lles resultase propicia, abundancia de froitos ou
protección.

3. – O Homo Sapiens Neanderthalensis ou Home de Neandertal comezou a ter a
preocupación polo que podería suceder despóis da morte e, mediante ritos,
soterraban aos seus mortos.
• ¿Cómo eran eses novos enterramentos?
– Individuais ou colectivos.
– Engandíanse pezas de enxoval (ajuar) funerario (instrumentos de sílex,
adornos, etc.)
3.2. As pinturas rupestres (características)
• Hai uns 30.000 anos (Homo Sapiens Sapiens)
• Desenvólvense nas paredes das covas e nos abrigos rochosos.
• Motivos: perfil de mans, símbolos abstractos, animais e, dependendo da zona, escenas
de caza ou da vida cotiá.
• ¿Por qué se facían?
– Adoitase pensar que son debidas a rituais máxicos que propiciaban a caza.
– Tamén se cree que as covas con pinturas eran unha especie de santuario.
3.3. Estatuíñas e gravados
• Forman parte da arte mobilar, é dicir, o conxunto de pequenos obxectos esculpidos e
gravados.
• ESTATUÍÑAS:
– Elaborábanse en óso, hasta ou pedra.
– Represéntase a figura dunha muller de rostro impreciso.
– Esaxéranse as partes femininas relacionadas coa maternidade, por iso crese
que debían formar parte dalgún culto á fertilidade.
• GRAVADOS:
– Decoran anacos de louse ou de calcita con animais puntados ou gravados.
– Tamén comezan a facer colgantes de óso e marfil.
PETROGLIFOS:
• Son a manifestación de arte rupestre galego máis coñecida.
• Son gravados en rochas de granito ao aire libre.
• Son esquemáticos, facendo formas xeométricas ou figurativas (persoas ou animais)
• As máis importantes atópanse nas Rías Baixas (Pontevedra)

4. LECCIÓN 4. Neolítico: a producción de alimentos
Diferencias entre Paleolítico e Neolítico (apuntes da libreta)
Características do Neolítico
• COMENZA hai uns 10.000 anos, na zona de Oriente Próximo regada polos ríos Tigris e
Éufrates (o Crecente Fértil). A partir do século VIII a. C. espállase por toda Europa.
• INVÉNTANSE a Agricultura e a Gandaría:
• Observando os fenómenos da natureza, homes e mulleres aprenderon que as
sementes soterradas daban lugar a unha nova planta; de este xeito, comezaron a
cultivar sementes de trigo, centeo e diversas legumes.
• Tamén por observación déronse conta de que era posible domesticar animais,
descubríndose, de tal modo, a gandaría. Domesticáronse animais como cabras,
ovellas ou porcos.
• INVÉNTANSE novas ferramentas e técnicas::
• Para traballar a agricultura era necesario fabricar útiles especializados:
• A fouce (hoz) para segar espigas.
• Muiños para moer o gran.
• Desenvolveuse a cerámica, modelando barro para almacenar, transportar e cocer
alimentos.
• Inventouse a cestaría (cestas) entralanzado cordas, dando paso ás orixes do tecido.
• Creáronse os teares, para traballar o liño ou a la.
• Usáronse pedras semipreciosas para elaborar adornos (minaría).
• Tamén inventáronse técnicas espcializadas, como o puído da pedra, para crear
útiles como a machada, para cortar árbores.
• ALDEAS NEOLÍTICAS: Aldea neolítica de Çatalhüyük (Turquía):
- É unha das máis antigas que todavía se conservan.
- É unha aldea na que os seus habitantes son sedentarios, posto que ao colecer a
agricultura, xa non necesitan desplazarse para conseguir alimento.
- Destacan os seus SANTUARIOS; en moitas das súas casas había cuartos moid decorados,
con representacións de cabezas de touros ou símbolos abstractos.
- Son coñecidas as súas representación de estatuíñas femininas moi parecidas ás venus
paleolíticas, fabricadas en terracota, alabastro ou pedra. Tamén se relacionan co culto á
abundancia, á fecundidade e á muller.
LECCIÓN 5. A Idade dos Metáis
Características da Idade dos Metais
• COMENZA hai uns 5.000 anos a. C), na zona de Oriente Próximo, co descubrimento do
cobre, despois do bronce (3.000 a. C) e finalmente do ferro (2.000 a. C.).
• Invéntanse a metalurxia (quéntase o metal para moldealo mellor, gracias á forxa) e a
siderurxia (extracción e traballo do ferro) e a fundición dos metais.

5. • Nas aldeas, especialízanse os traballos (artesáns da metalurxia, xoieiros, ceramistas, etc.) e
desenvólvese o intercambio de productos (o comercio); a isto contribuiu a invención da
roda.
• Créanse as primeiras CIDADES:
o A poboación medrou, polo que os antigos poboados comezaron a ter moitos
edificios.
o Amuralladas para defenderse.
o Con grupos sociais diferenciados pola súa acumulación de riquezas.
o Escollíase a un rei ou un caudillo para gobernalos.
• Elabórase a Cultura Megalítica (pedras grandes)
- MENHIR: gran pedra cravada verticalmente sobre o chan. Función conmemorativa ou
marca territorial.
- DOLMEN: cámara formada por dúas pedras verticais que sustentan lousas horizontais
que as cobren. Función funeraria.
- CRÓMLECH: conxunto de pedras verticais e lousas horizontais dispostas en círculo.
Función: posible culto solar ou agrario.
- MÁMOA: son dólmenes baixo túmulos de terra.
TEMA 10. MESOPOTAMIA E EXIPTO
MESOPOTAMIA
SITUACIÓN
• Mesopotamia, significa en grego: entre ríos.
• Situada entre o Tigris e o Eufrates.
• Dominada por distintos pobos:
o Sumerios, ao sur.
o Acadios, nos vales entre os rios.
o Asirios, ao Norte
ESTRUTURA SOCIAL
Non productores:
- Rey
- Nobles, funcionarios, sacerdotes
Productores:
- Campesinos (agricultores e pastores), artesáns, comerciantes (Libres)
- Escravos (propiedade de outras persoas)

6. ECONOMÍA
• Destaca a importancia dos ríos Éufrates e Tigris na súa economía.
• AGRICULTURA:
o Destaca a canalización dos ríos.
o A administración do Estado almacenaba as colleitas para pagar aos
traballadores e ter excedentes en caso de sequía.
• GANDARÍA: cría de vacas e cabras
• ARTESANÍA: productos básicos ou de luxo. Tiñan que buscar as materias primas
noutros sitios.
CIDADES
• Desenvólvense culturas urbanas consideradas as máis antigas da historia da
humanidade.
• Mesopotamia estaba dividida en Cidades-Estado.
• Cada una tiña un templo, o ZIGURAT, adicado aos deuses. Nestes templos vivían os
sacerdotes, que tiñan poder político e relixioso. Dende alí gobernábase a poboación.
RELIXIÓN
• Política e relixión estaban moi relacionadas. Os gobernante era o sumo sacerdote ou
“Patesi”, que representaba á divinidade.
• Crían na vida despois da morte.
• Utilizaban a maxia e a bruxería.
APORTACIÓNS CULTURAIS DE MESOPOTAMIA
• A principal aportación foi A ESCRITURA:
o Esta primeira escritura baseábase en pictogramas ao principio.
o Despóis evolucionaron simplificándose ata dar lugar aos signos da ESCRITURA
CUNEIFORME.
o ¿Cómo se realizaban eses signos? Mediante pequenas incisións con punzóns
sobre táboas de arxela (arcilla) húmida que despóis deixaban secar.
ARQUITECTURA
• Técnicas que se utilizan: bóvedas de canón, arcos de medio punto.
• Materiais: úsase o ladrillo para as construccións e o ladrillo vidriado e o mármore para
recubrir templos, monumentos, etc.
• PALACIOS:
o Colocábanse sobre terrazas.

7. o Estaban rodeados de muros.
o Tiñan varios patios.
• TEMPLOS (Zigurat):
o Tiña na parte central unha torre escalonada con rampa.
o Estaba coroado por unha capela.
o Na parte inferior estaban as dependencias dos sacerdotes.
DIFERENCIAS ENTRE MESOPOTAMIA E EXIPTO
Mesopotamia:
• CLIMA: mediterráneo
• RÍOS: Éufrates e Tigris. Utilizaban canles e presas para o rego
• SOCIEDADE: xerarquizada
• ECONOMÍA: base económica a agricultura
• PODER POLÍTICO: en cada Cidade-Estado un rei, cargo herditario, non divino
• RELIXIÓN: politeísta
• DIVINIDADE: o sol, a máxima divinidade
• ESCRITURA: Cuneiforme
Exipto:
• CLIMA: cálido
• RÍO: Nilo. Utilizaban a crecida do río
• SOCIEDADE: xerarquizada
• ECONOMÍA: base económica a agricultura
• PODER POLÍTICO: Faraón, con carácter divino
• RELIXIÓN: politeísta
• DIVINIDADE: o sol, a máxima divinidade
• ESCRITURA: Xeroglífica
EXIPTO
SITUACIÓN
Ao Norte de África e ao Sur do Mar Mediterráneo.
Está situado no val do Nilo.
Entre os desertos de Libia e Arabia.

8. Ten dúas zonas:
• Alto Exipto.
• Baixo Exipto
ESTRUTURA SOCIAL
Privilexiados:
- Faraón (considerado rei e deus). Era axudado por visires, gobernadores, funcionarios,
exército.
- Nobles, sacerdotes, escribas, altos funcionarios, xefes do exército.
Non privilexiados (productores):
- Soldados.
- Campesiños, artesáns, comerciantes.
- Escravos (traballos duros).
ORGANIZACIÓN ECONÓMICA
 Agricultura: O Nilo inundaba as terras durante o verán. (Entre Xuño e Outubro).
 A lama depositada, chamada limo, era un fertilizante que favorecía a agricultura.
 Cultivaban cereais, vide, olivo, productos de horta....
 Gandería: Criaban bois, ovellas, cerdos...
 Artesanía:Realizaban actividades artesanais: tecidos, xoias, cerámica, papel...
ORGANIZACIÓN POLÍTICO-ADMINISTRATIVA
Desde o 3000 a.c ata a conquista romana no
I a.c, sucederonse varios imperios:
- Antigo,
- Medio,
- Novo.
O Faraón:
- Era a máxima autoridade.
- Poder absoluto:
- Relixioso
- Político.
- Administrativo..

9. - Considerábase fillo de Ra e, como tal, era tratado de divinidade.
- Vivía na corte con familia e colaboradores: os nobles e funcionarios.
RELIXIÓN
 Eran politeistas (cren en varios deuses); algúns deles:
 Ra (deus do sol)
 Anubis (deus dos mortos)
 Thot (deus da escritura)
 Cren na vida despois da morte = Momificación. Teñen que conservar o corpo porque a
morte é un paso entre as dúas vidas.
 Adoran ao Nilo e algúns animales.
 Cada territorio estaba baixo a protección dun Deus.
 Estaban representados con forma animal, humana ou unha mestura, como Horus ou
Anubis.
ARTE
 ARQUITECTURA:
 Construccións de gran tamaño.
 Utilizan sillares de pedra.
 Usan o dintel sobre os soportes.
 Columnas con capiteis campaniformes ou lotiformes.
 Edificacións:
 Templos: dedicados a deuses ou sacerdotes que vivían alí.
 Tumbas: para o fáraón, familia e funcionarios.
 Tipos:
 MASTABA: Eran tumbas rectangulares e de estructura
trapezoidal que cubrían o pozo e a cámara sepulcral
donde estaba o cadáver.
 PIRÁMIDE ESCALONADA
 PIRÁMIDE
 HIPOXEO: Son tumbas subterraneas, escavadas na rocha
ou na area.
ESCULTURA:

10.  Figuras ríxidas e inexpresivas.
 Para dar movemento, adiantaban un pé.
 Brazos pegados ao corpo.
 As figuras dos faraóns están idealizadas.
 Os nobles e funcionarios son un pouco máis realistas.
 PINTURA:
 Técnica ao fresco.
 Figuras planas, sen profundidade.
 Cores planas, sen mesturas nin sombras.
 Temas cotiás (vida terrenal ou de ultratumba).
 Cabezas e pes de perfil, corpo de fronte.
 O tamaño das figuras dependía da súa xerarquía social.