Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe, profile picture
Uploaded bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
6,839 views

Technik.weterynarii 7

Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt

Embed presentation

Downloaded 95 times
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Ewa Marciniak-Kulka Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt 322[14].Z1.03 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 Recenzenci: lek. wet. Katarzyna Nowakowska lek. wet. Jak Pliszek Opracowanie redakcyjne: mgr inŜ. Ewa Marciniak-Kulka Konsultacja: mgr inŜ.. Krystyna Kwestarz Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 322[14].Z1.03 ,,Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt”, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu technik weterynarii. Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 2 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 4 3. Cele kształcenia 5 4. Materiał nauczania 6 4.1. Składniki pokarmowe w Ŝywieniu zwierząt 6 4.1.1.Materiał nauczania 6 4.1.2.Pytania sprawdzające 13 4.1.3.Ćwiczenia 13 4.1.4.Sprawdzian postępów 15 4.2. Charakterystyka pasz, sposoby ich przygotowania i zadawania 16 4.2.1.Materiał nauczania 16 4.2.2.Pytania sprawdzające 26 4.2.3.Ćwiczenia 27 4.2.4.Sprawdzian postępów 27 4.3. Normowanie i dawkowanie pasz dla zwierząt 28 4.3.1.Materiał nauczania 28 4.3.2.Pytania sprawdzające 34 4.3.3.Ćwiczenia 34 4.3.4.Sprawdzian postępów 36 4.4. Specyfika Ŝywienia róŜnych grup zwierząt, gospodarowanie paszami i koszty Ŝywienia 37 4.4.1.Materiał nauczania 37 4.4.2.Pytania sprawdzające 49 4.4.3.Ćwiczenia 50 4.4.4.Sprawdzian postępów 51 5. Sprawdzian osiągnięć 52 6. Literatura 57
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 3 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w kształtowaniu umiejętności i przyswajaniu wiedzy z zakresu planowania i organizowania Ŝywienia zwierząt, zasad racjonalnego Ŝywienia zwierząt gospodarskich, wartości odŜywczych pasz i technik ich stosowania. W poradniku zamieszczono: – wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, – cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, – materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki modułowej, – zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści, – ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, – sprawdzian postępów, – sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie materiału całej jednostki modułowej, – literaturę. Jednostka modułowa: Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt, jest jednostką, w której będziesz korzystał z wcześniej zdobytej wiedzy. Powinieneś pamiętać o tym, Ŝe nauki rolnicze są ściśle związane z biologią, a takŜe chemią i fizyką. Będziesz zatem wykorzystywał wiedzę zdobytą na tych zajęciach. Wykorzystasz tu równieŜ wcześniej zdobytą wiedzę dotyczącą zwierząt gospodarskich. Przede wszystkim musisz sobie przypomnieć znaczenie pojęć i uniwersalnych zasad. Schemat układu jednostek modułowych 322[14].Z1.03 Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt 322[14].Z1.01 Przestrzeganie przepisów zootechniczno- weterynaryjnych, bezpieczeństwa Ŝywności oraz ochrony środowiska 322[14].Z1.04 Planowanie produkcji zwierzęcej 322[14].Z1 Organizacja produkcji zwierzęcej 322[14].Z1.02 Określanie kierunków uŜytkowania zwierząt
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 4 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: − korzystać z róŜnych źródeł informacji, − posługiwać się podstawowymi programami komputerowymi i siecią Internet, − wykorzystywać wiedzę i umiejętności opanowane w jednostkach modułowych zrealizowanych wcześniej, − wykorzystywać kontekstowo wiedzę biologiczną, − posługiwać się podstawowymi metodami planowania i analizy, − zachować zasady bhp, ochrony przeciwpoŜarowej, − oceniać przestrzeganie zasad ochrony środowiska, − prezentować swoje prace i osiągnięcia, − oceniać skutki błędnych decyzji technologicznych, − podejmować decyzje.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 5 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: — wyjaśnić wpływ Ŝywienia na zdrowotność i produkcyjność zwierząt, — zdefiniować pojęcia: pasza i racjonalne Ŝywienie, — scharakteryzować składniki pasz, — wyjaśniać znaczenie poszczególnych składników pokarmowych dla prawidłowego rozwoju i produkcyjności zwierząt, — wyjaśnić rolę i wartość biologiczną białek, węglowodanów i tłuszczów, — wyjaśnić znaczenie witamin i związków mineralnych dla zwierząt, — określić wartość pokarmową paszy, — określić kryteria podziału pasz, — sklasyfikować pasze według poznanych kryteriów, — określić wartość pokarmową pasz i normy spoŜycia poszczególnych pasz, — scharakteryzować proces suszenia i kiszenia zielonki, — obliczyć wydajność pastwiska, — ocenić sposoby uszlachetniania i przechowywania pasz, — scharakteryzować racjonalne Ŝywienie bydła w zaleŜności od wieku i stanu fizjologicznego, — ustalić dawki pokarmowe i zadać pasze zwierzętom gospodarskim i towarzyszącym, — obliczyć koszty Ŝywienia zwierząt, — scharakteryzować Ŝywienie owiec, kóz, trzody chlewnej, ptaków, koni, psów, kotów, zwierząt futerkowych, — scharakteryzować metody karmienia pszczół, — scharakteryzować Ŝywienie ryb hodowlanych.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 6 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Składniki pokarmowe w Ŝywieniu zwierząt 4.1.1. Materiał nauczania śywienie zwierząt jest jedną z waŜniejszych dziedzin nauk rolniczych poniewaŜ w znaczący sposób wpływa na efektywność produkcji zwierzęcej. śywienie to zestaw czynności związanych z produkcją, gromadzeniem pasz i zadawaniem ich zwierzętom. Pasze zatem są środkiem, którym Ŝywione są zwierzęta. O rodzajach pasz dowiesz się w następnym rozdziale. Aby uzyskać odpowiedni wynik produkcyjny zwierzęta powinny być Ŝywione z uwzględnieniem ich fizjologicznych i anatomicznych preferencji. Mówimy równieŜ, Ŝe Ŝywienie zwierząt powinno być racjonalne. Znaczy to, Ŝe powinny one otrzymywać pasze, które są w stanie zjeść, w ilościach zapewniających odpowiedni efekt produkcyjny i tak dobrane, aby ekonomiczny koszt tych pasz, zapewniał opłacalność produkcji. Z Ŝywieniem zwierząt związanych jest szereg czynności rolnika wymagających wiedzy i umiejętności. Dotyczą one znajomości wartości Ŝywieniowej pasz, preferencji paszowych zwierząt, planowania Ŝywienia, czynności związanych z przygotowaniem i zadawaniem pasz, obserwacji odpowiednich zachowań zwierząt korzystających z tych pasz i analizy stosowanego Ŝywienia. Aby zacząć poznawanie zasad Ŝywienia zwierząt naleŜy, zorientować się jakie składniki pokarmowe potrzebne są zwierzęciu i jaką mają wartość Ŝywieniową. O wartości Ŝywieniowej paszy decyduje przede wszystkim jej jakość i skład chemiczny. Istotne znaczenie ma znajomość roli poszczególnych składników chemicznych znajdujących się w paszach. Dostarczenie zwierzęciu poŜywienia o odpowiednim składzie chemicznym zapewnia nie tylko właściwe jego zdrowie i rozwój, ale i oczekiwaną produkcyjność. Zarówno w skład ciała zwierząt jak i pasz wchodzą takie same składniki, choć w róŜnych proporcjach. Aby w Ŝywieniu dostarczyć odpowiednich ilości potrzebnych składników, naleŜy znać skład chemiczny pasz i znaczenie poszczególnych składników w Ŝywieniu u róŜnych gatunków zwierząt. PoniŜej znajduje się schemat przedstawiający skład chemiczny pasz. Rys. 1. Skład chemiczny paszy Związki organiczne dzieli się na związki azotowe i bezazotowe. Związki azotowe to białko ogólne, w którym wyróŜnia się białko właściwe i związki azotowe niebiałkowe. Związki bezazotowe tworzą węglowodany i tłuszcze. Oprócz wymienionych do związków Pasza Woda Związki nieorganiczne Związki organiczne Związki azotowe Związki bezazotowe Węglowodany Tłuszcze Sucha masa Bezazotowe wyciągowe Włókno surowe Związki azotowe niebiałkowe Białko
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 7 organicznych zalicza się witaminy, enzymy i hormony. Występują one w bardzo małych ilościach. Białka są składnikiem budulcowym, koniecznym do tworzenia odpowiednich struktur organizmu. Ich podstawowymi jednostkami budulcowymi są aminokwasy. Znanych jest około 20 aminokwasów. Część z nich organizm zwierzęcy potrafi sam wytworzyć (syntetyzować). Jest jednak kilka takich, które muszą być zwierzęciu dostarczone w paszach. Aminokwasy, które zwierzę moŜe samo syntetyzować nazywane są aminokwasami endogennymi, natomiast te, które muszą być mu dostarczone w paszach, to aminokwasy egzogenne. Jest jeszcze jedna grupa aminokwasów, które mogą powstawać w organizmie tylko z innych aminokwasów. Te nazywamy względnie egzogennymi. Tabela 1. Podział aminokwasów [opracowanie własne] Aminokwasy endogenne Aminokwasy egzogenne Aminokwasy względnie egzogenne Alanina Asparagina Glicyna Seryna Glutamina Hydroksyprolina Kwas asparginowy Kwas glutaminowy Prolina Fenyloalaniana Histydyna Izoleucyna Leucyna Lizyna Metionina Treonina Tryptofan Walina Arginina Cystyna Tyrozyna Jakość białka uzaleŜniona jest od składu aminokwasowego i zawartości aminokwasów egzogennych. Przy syntezie białka w organizmie potrzebne są wszystkie aminokwasy. Aminokwas, który występuje w najmniejszej ilości ogranicza moŜliwość syntezy nowego białka. Udział poszczególnych aminokwasów jest inny w kaŜdym białku, dlatego białka są bardzo róŜnorodne. Nie zawsze ilość białka w paszy przekłada się na efekt Ŝywieniowy. Wartość białka zaleŜy od jego jakości. Bardzo waŜne jest zapewnienie w dziennych dawkach pasz wszystkich aminokwasów egzogennych w ilościach odpowiednich dla poszczególnych gatunków zwierząt. Tylko dorosłe zwierzęta przeŜuwające nie muszą mieć dostarczanych w paszach aminokwasów egzogennych poniewaŜ syntetyzują je dla nich mikroorganizmy Ŝwacza. Bogatsze we wszystkie aminokwasy są pasze pochodzenia zwierzęcego. W paszach pochodzenia roślinnego nie występują wszystkie aminokwasy stąd białko tych pasz ma niŜszą wartość biologiczną. Znajomość zapotrzebowania zwierząt na odpowiedni rodzaj białka i składu aminokwasowego pasz pozwala racjonalnie planować ich Ŝywienie. Jest to szczególnie waŜne w przypadku trzody chlewnej i drobiu. Białka w organizmie zwierzęcym trawione są przede wszystkim w dwunastnicy. Rozkładają się najpierw do peptydów, a następnie do aminokwasów i w takiej formie są wchłaniane i transportowane do tkanek. Białka z zasady są składnikiem budulcowym, jednak przy deficycie w organizmie składników energetycznych lub jednostronnym karmieniu zwierząt paszami zawierającymi wysoki poziom białka, mogą one być wykorzystywane jako źródło energii. Tłuszcze właściwe zbudowane są z trójwodorotlenowego alkoholu o nazwie glicerol i wolnych kwasów tłuszczowych. Stanowią one składniki odŜywcze o najwyŜszej wartości energetycznej. W organizmie odgrywają dość istotne role: — dostarczają potrzebnej energii — wchodzą w skład struktur komórkowych (błony białkowo-lipidowe) — stanowią substancję zapasową — tłuszcz podskórny tworzy izolację cieplną — ułatwiają wchłanianie rozpuszczalnych w nich witamin (A,D,E,K)
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 8 Tłuszcz w organizmie występuje we wszystkich tkankach. Zazwyczaj, pod skórą w postaci słoniny lub tłuszczu podskórnego i wokół narządów wewnętrznych jako sadło lub tłuszcz sadełkowy. Skład tłuszczu zapasowego jest charakterystyczny dla gatunku zwierząt. Właściwości fizyczne tłuszczów uzaleŜnione są od udziału kwasów tłuszczowych w ich budowie. Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego zwykle maja konsystencję stałą. Tłuszcze pochodzenia roślinnego z reguły są płynne (oleje). Karmienie zwierząt paszami bogatymi w tłuszcze nienasycone (oleje) obniŜa jakość tłuszczów zwierzęcych poprzez zmianę ich barwy i konsystencji. Zawartość tłuszczów w paszach jest niezbyt duŜa jednak wystarczająca do zapewnienia właściwej ich ilości w dawkach Ŝywieniowych. Tłuszcze trawione są w organizmie do glicerolu i wolnych kwasów tłuszczowych. W takiej formie są one wchłaniane i transportowane do tkanek. W organizmie zwierzęcym tłuszcze występują w ilości od 10-60%. Zawartość tłuszczu w paszach jest bardzo zróŜnicowana. Spośród pasz roślinnych najwięcej tłuszczów jest w nasionach, mniej w łodygach i liściach, a najmniej w korzeniach. DuŜo tłuszczu zawierają nasiona lnu, rzepaku i słonecznika (30-40%) oraz ziarno owsa i kukurydzy (4-7%). Tłuszcze podczas przechowywania ulegają jełczeniu (psuciu się). Na szybkość jełczenia mają wpływ: temperatura, światło i wilgotność. Zjełczałe tłuszcze mogą być szkodliwe dla zwierząt, dlatego podczas przechowywania naleŜy dbać o zachowanie właściwej jakości pasz zawierających tłuszcze. Pasze takie moŜna zabezpieczać poprzez stosowanie tzw. antyoksydantów czyli przeciwutleniaczy. Węglowodany w ciele zwierząt występują w niewielkich ilościach (ok.1%). Cukry proste występują w paszach rzadziej. W organizmie biorą udział w przemianach komórkowych, wchodzą w skład kwasów nukleinowych i koenzymów. Spośród cukrów złoŜonych w roślinach najczęściej występuje sacharoza – dwucukier, rafinoza – trójcukier oraz skrobia – wielocukier. Skrobia jest materiałem zapasowym gromadzonym w nasionach, owocach, bulwach, kłączach i korzeniach. W ziarnie zbóŜ znajduje się 50-70% skrobi. Do wielocukrowców zaliczamy teŜ celulozę i hemicelulozę. Wchodzą one w skład tzw. włókna. Oprócz wymienionych w skład włókna wchodzą jeszcze pektyna, lignina, kutyna i suberyna. Włókno występuje w paszach roślinnych. Najwięcej jest go w łodygach, mniej w liściach, a najmniej w korzeniach i bulwach. W paszach suchych takich jak słoma, plewy czy siano zawartość włókna sięga 45%, a w ziarnie zbóŜ do 12%. Jest ono najtrudniej trawionym przez zwierzęta składnikiem paszy. Jednak w dawce paszy dla wszystkich zwierząt poŜądana jest pewna ilość włókna. Pobudza ono ruchy perystaltyczne jelit, podraŜnia ściany przewodu pokarmowego przez co powoduje lepsze wydzielanie soków trawiennych. Włókno jest składnikiem balastującym czyli wypełniającym układ pokarmowy co powoduje uczucie sytości. Zbyt mała jego ilość w paszy, jak i zbyt duŜa mogą wywoływać biegunki. Większe ilości pasz zawierających duŜo włókna mogą spoŜywać przeŜuwacze i konie, poniewaŜ drobnoustroje w Ŝwaczu u tych pierwszych i w jelicie ślepym u drugich wspomagają ich trawienie i wykorzystanie. Węglowodany są wchłaniane z układu pokarmowego w postaci cukrów prostych, głównie glukozy. Stanowią waŜny składnik energetyczny. Po wchłonięciu wędrują z krwią do wątroby gdzie przy udziale insuliny zamieniane są w materiał zapasowy wielocukier o nazwie glikogen. Glikogen magazynowany jest w wątrobie i stopniowo, w miarę zapotrzebowania uwalniany. W postaci glukozy dociera do komórek gdzie jest wykorzystywany jako źródło energii. Zbyt duŜa ilość węglowodanów dostarczanych w paszach zwierzętom moŜe być zamieniana w tłuszcze i magazynowana w tej postaci. Witaminy to związki organiczne, których organizm sam nie potrafi wyprodukować, a są one niezbędne do normalnego wzrostu, rozwoju i zachowania zdrowia. Całkowity brak witamin w organizmie wywołuje awitaminozę, częściowy – hipowitaminozę, a nadmiar witamin – hiperwitaminozę. WyróŜnia się dwie grupy witamin:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 9 — rozpuszczalne w tłuszczach, — rozpuszczalne w wodzie. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach występują w paszach zawierających tłuszcze i są z nimi wchłaniane. Witaminy rozpuszczalne w wodzie biorą czynny udział w przemianie materii. U przeŜuwaczy są wytwarzane przez bakterie Ŝwacza, a ich ilość zabezpiecza zapotrzebowanie tych zwierząt. Nie są one magazynowane w organizmie, a ich nadmiar jest wydalany z moczem. Wyjątek stanowi witamina B12. Tabela 2. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach [opracowanie własne] Witamina Rola w organizmie i występowanie w paszach Witamina A (akseroftol, retinol) Witamina wzrostowa. Niedobór powoduje zahamowanie wzrostu młodych zwierząt i obniŜa sprawność widzenia. Zwierzęta magazynują tę witaminę w wątrobie. W większych ilościach występuje ona w paszach pochodzenia zwierzęcego (tran, mleko pełne). W paszach pochodzenia roślinnego występuje w postaci prowitaminy witaminy A czyli karotenów (beta- karoten), z których zwierzęta syntetyzują wit.A. Najwięcej karotenu jest w zielonkach, dobrym sianie, marchwi pastewnej i czerwonej oraz brukwi. Witamina D (kalcyferol) Witamina przeciwkrzywicza. Jej niedobór powoduje krzywicę u młodych zwierząt, a porowatość i rozmiękczenie kości u starszych. Ma wpływ na działanie niektórych enzymów i mięśni. Reguluje wchłanianie wapnia i fosforu. Jest syntetyzowana w skórze zwierząt przebywających na słońcu pod wpływem promieni ultrafioletowych. Stąd wskazane jest okólnikowanie zwierząt o kaŜdej porze roku. Spośród pasz znajduje się w: tranie, maśle, wątrobie, jajach i sianie suszonym na słońcu Witamina E (tokoferol) Jest czynnikiem płodnościowym. Bierze udział w tworzeniu włókien mięśniowych i tkanki łącznej. Jest związana z przemianą tłuszczów i działa jako przeciwutleniacz. Niedobór występuje rzadko i powoduje zwyrodnienie mięśni i rozmiękczenie mózgu. Występuje w ziarnie zbóŜ, kiełkach, zielonce – szczególnie z lucerny i oleju sojowym. Witamina K (filochinon) Przeciwkrwotoczna. Jest niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi, a jej niedobór opóźnia krzepniecie krwi oraz obniŜa poziom protrombiny. Jest syntetyzowana przez mikroorganizmy przewodu pokarmowego. PoniewaŜ powszechnie występuje w paszach, niedobory prawi nie występują. Antywitamina witaminy K jest dikumorol, który tworzy się z kumaryny znajdującej się w nostrzyku białym. Tabela 3. Witaminy rozpuszczalne w wodzie [opracowanie własne] Witamina Rola w organizmie i występowanie w paszach Witamina B1 (tiamina) Bierze udział w przemianie węglowodanów. Jest syntetyzowana przez drobnoustroje Ŝwacza i jelita ślepego (konie, świnie). Niedobór występuje rzadko i objawia się nerwobólami, niedowładem mięśni, utratą apetytu, szybkim zmęczeniem, zaburzeniami w przemianie wodnej i wydzielaniu soków trawiennych. Wit. B1 występuje w otrębach, ziarnie zbóŜ, zielonkach, droŜdŜach i mleku. Witamina B2 (ryboflawina) Bierze udział w oddychaniu tkankowym i przemianie białek. Niedobór powoduje osłabienie wzroku, zmęczenie, zmniejszenie apetytu, zahamowanie wzrostu zwierząt młodych i spadek masy ciała dorosłych. Występuje w duŜych ilościach w: zielonkach, suszach z zielonek, droŜdŜach i serwatce.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 10 Witamina PP (niacyna) Przeciwpelagryczna. Zapobiegająca schorzeniom skóry objawiającym się zaczerwienieniem, zapaleniem jamy ustnej i otępieniem. Niedobór powoduje ponadto zaburzenia w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Znajduje się w: droŜdŜach, otrębach, wątrobie, mięsie, zielonkach i nasionach roślin strączkowych. Witamina B6 (pirydoksyna) Pomocna przy wchłanianiu aminokwasów z przewodu pokarmowego. Niedobór powoduje niekorzystne zmiany w skórze, układzie nerwowym i układzie ruchowym. Niedobór występuje często przy niedokrwistości. Występuje w: droŜdŜach, kiełkach pszenicy, nasionach strączkowych, ziarnie zbóŜ, zielonkach, mleku i mięsie. Witamina B3 (Kwas pantotenowy) Wchodzi w skład koenzymu A i jest syntetyzowana przez bakterie Ŝwacza. Jest czynnikiem niezbędnym do wzrostu i rozwoju zwierząt. Niedobór powoduje zmiany w skórze i układzie nerwowym, stany zapalne dróg oddechowych i zahamowanie wzrostu. Występuje powszechnie w paszach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Witamina H (biotyna) Wchodzi w skład enzymów. Jest syntetyzowana przez bakterie jelitowe. Niedobór powoduje zaczerwienienie i łuszczenie się skóry, wypadanie włosów, brak łaknienia i zmiany sklerotyczne naczyń krwionośnych. Występuje w droŜdŜach, wątrobie, zielonkach, mleku, otrębach i melasie. Kwas foliowy (folocyna) Wpływa na wzrost zwierząt oraz wytwarzanie krwinek białych i czerwonych Cholina Odgrywa waŜną rolę w przemianie tłuszczów. Witamina B12 (cyjanokobalamina) Związana z przemiana białek, węglowodanów i tłuszczów, a takŜe syntezą hemoglobiny i kwasów nukleinowych. Jest syntetyzowana przez drobnoustroje Ŝwacza przy dostatecznej ilości kobaltu. Niedobór hamuje wzrost i powoduje niedokrwistość. W duŜych ilościach występuje w wątrobie i Ŝółtku jaja. Witamina C (kwas askorbinowy) Czynnik przeciwszkorbutowy. Aktywuje enzymy regulujące procesy utleniania i redukcji. Jej brak powoduje podatność na choroby infekcyjne i obniŜenie odporności organizmu. Zwierzęta gospodarskie mogą ją syntetyzować. Zasobne są w nią zielonki, mleko. Związki mineralne odgrywają istotne rolę w wielu procesach Ŝyciowych: — są elementami struktur organizmu – wchodzą w skład tkanek miękkich i układu kostnego — są składnikami enzymów, hormonów, witamin — są katalizatorami reakcji zachodzących w organizmie — regulują ciśnienie osmotyczne utrzymując jego stały poziom — utrzymują stałe pH regulując koncentrację jonów wodorowych w tkankach — regulują stosunek kwasowo zasadowy w organizmie Związki mineralnie są szczególnie waŜne dla rozwijającej się młodzieŜy, zwierząt wysokoprodukcyjnych i cięŜarnych samic. Niedobór tych związków wywołuje określone reakcje, a czasami nawet choroby. RównieŜ nadmiar niektórych pierwiastków moŜe być dla zwierzęcia szkodliwy. Aby organizm mógł dobrze funkcjonować naleŜy w paszach dostarczyć takŜe pewnych ilości składników mineralnych. Stąd uzasadnione jest bilansowanie niektórych z nich w dawkach pokarmowych. Składniki mineralne w organizmie znajdują się w róŜnych ilościach. Te z nich, które występują w ilości większej niŜ 0,01% nazywa się makroelementami lub makroskładnikami. Występujące w ilościach poniŜej 0,01% to mikroelementy lub mikroskładniki.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 11 Tabela 4. Makroelementy i ich rola w organizmie zwierzęcym [opracowanie własne] Makroelement Rola w organizmie i zawartość w paszach Wapń Stanowi w organizmie zwierzęcym 1,4-2,0% masy ciała. Przede wszystkim wchodzi w skład budowy kości (99%). W pozostałych tkankach i płynach ustrojowych – 1%. Wapń bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, wpływa na pobudliwość tkanek i odczyn w komórkach oraz reguluje przepuszczalność błon komórkowych. Niedobór wapnia w paszach hamuje rozwój kośćca, wywołuje krzywicę u zwierząt młodych, a u zwierząt starszych osłabienie kośćca i łamikost. Przy dłuŜszym niedoborze wapnia w paszy dochodzi do obniŜenia jego poziomu we krwi co powoduje jego uruchomienie z kości. Prowadzi to zwłaszcza po porodzie u krów do poraŜenia poporodowego. Wapń występuje w paszach pochodzenia zwierzęcego, zielonkach, zwłaszcza z roślin motylkowych, sianie, niektórych makuchach, kredzie pastewnej i fosforanach paszowych. WaŜny dla przyswajania wapnia jest stosunek wapnia do fosforu w organizmie oraz obecność witaminy D. Fosfor Występuje w układzie kostnym (ponad 40% fosforu znajdującego się w ciele zwierząt), w kwasach nukleinowych uczestniczących w przemianach energetycznych, w układzie mięśniowym, nerwowym i innych tkankach. Przemiany fosforu związane są ściśle z przemianami wapnia. Niedobór w paszach powoduje krzywicę i łamikost, zaburzenia we wzroście, zanik apetytu oraz zmniejszenie wydajności np. u krów mlecznych. Pasze zasobne w fosfor to: ziarna zbóŜ, otręby, śruty poekstrakcyjne, makuchy, pasze pochodzenia zwierzęcego i paszowe fosforany wapniowe. Magnez Około 70% magnezu znajdującego się w organizmie znajduje się w kościach a pozostałe 30% w tkankach i płynach ustrojowych. Aktywuje liczne enzymy i bierze udział w przemianie węglowodanowej. Niedobór powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, nadpobudliwość, drgawki prowadzące do tęŜyczki magnezowej. Jest trudno przyswajalny. Pasze bogate w magnez to: zielonki, siano i makuchy. Sód W organizmie zwierzęcym stanowi 0,2% masy ciała. Występuje głównie w płynach ustrojowych i w niewielkiej ilości w tkankach miękkich. Sód wspólnie z potasem i chlorem reguluje ciśnienie osmotyczne w komórkach, wzajemny stosunek kwasów i zasad i przemianę wodną. Sód wpływa na zatrzymywanie wody w organizmie. Niedobór zmniejsza wykorzystanie białka i energii w paszy, zahamowanie wzrostu, zmniejszenie apetytu i obniŜenie produkcyjności starszych zwierząt. W paszach zwłaszcza roślinnych występuje w bardzo małych ilościach. Niedobór w dawkach uzupełnia się solą kuchenną. Nadmiar soli jest jednak szkodliwy. Potas Występuje we wszystkich tkankach zwierzęcych, jest go mniej w płynach ustrojowych. Działa antagonistycznie w stosunku do wapnia i sodu, zwiększając przepuszczalność błon przez co działa odwadniająco. Bierze udział w transporcie składników odŜywczych. Niedobór zmniejsza apetyt, hamuje wzrost i wywołuje zaburzenia w działaniu serca. Niedobór występuje rzadko poniewaŜ w paszach występuje jego obfitość. Częściej zdarza się nadmiar, jednak jest on szybko wydalany z organizmu z moczem.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 12 Chlor Występuje głównie w płynach ustrojowych, w mniejszym stopniu w tkankach. Bierze udział w regulacji ciśnienia osmotycznego. Jest składnikiem soku Ŝołądkowego, jako wolny kwas solny aktywuje pepsynę. Niedobór raczej nie występuje. MoŜe być uzupełniany solą kuchenną. Siarka Występuje w białku zawierającym aminokwasy siarkowe (metionina, cystyna, cysteina). DuŜo siarki jest w keratynie – białku budującym kopyta, rogi, racice, włosy. Siarkę zawiera równieŜ insulina. Siarka nieorganiczna podana przeŜuwaczom jest wykorzystywana przez drobnoustroje Ŝwacza do syntezy aminokwasów siarkowych. Niedobory zdarzają się bardzo rzadko. Pasze bogate w siarkę to: ziarna zbóŜ, nasiona motylkowych, otręby, siano z lucerny i pasze pochodzenia zwierzęcego. Tabela 5. Mikroelementy i ich rola w organizmie zwierzęcym [opracowanie własne] Mikroelement Rola w organizmie i zawartość w paszach śelazo Składnik hemoglobiny, mioglobiny i ferratyny. Jest magazynowane w wątrobie i śledzionie. Niedobór powoduje anemię (niedokrwistość). Zdarza się to u zwierząt karmionych mlekiem, które jest ubogie w Ŝelazo, szczególnie u świń. Pasze bogate w Ŝelazo to: roślinne pasze objętościowe , szczególnie siano z motylkowych, otręby, melasa, droŜdŜe. Miedź Bierze udział w tworzeniu hemoglobiny, wchodzi w skład lub jest aktywatorem wielu enzymów. Wpływa na metabolizm Ŝelaza, ubarwia włosy wełny. Jest magazynowana w wątrobie i w mięśniach. Objawy niedoboru to: zahamowanie wzrostu, osłabienie, niezborność ruchów, zaburzenia w rozrodzie i zmiany skórne. U owiec zahamowanie odrostu wełny, zmianę jej barwy i brak karbikowatości. W niektórych rejonach podgórskich Polski występuje niedobór miedzi w paszach. Uzupełnia się go dodatkiem siarczanu miedzi do paszy. Nadmiar moŜe być trujący. Kobalt Jest powiązany z syntezą hemoglobiny, uczestniczy w syntezie prowadzonej przez mikroflorę Ŝwacza witaminy B12. Objawy niedoboru to wychudzenie i niedokrwistość. W paszach występuje w bardzo małych ilościach, a jego niedobory uzupełnia się dodatkiem siarczanu lub chlorku kobaltu. Molibden Jest składnikiem wielu enzymów. Problemem jest jego nadmiar wywołujący zatrucia zwłaszcza u cieląt i krów. Objawy nadmiaru molibdenu to: silne biegunki, spadek wydajności mlecznej. Środkiem zaradczym jest podanie siarczanu miedzi. Miedź działa antagonistycznie w stosunku do molibdenu. Jod Jest składnikiem hormonu tyroksyny regulującej tempo przemiany materii. Niedobór powoduje niedoczynność tarczycy objawiająca się wolem, słabość noworodków oraz martwe urodzenia. Zmniejsza się ilość pochłanianego tlenu, następuje obniŜenie temp. Ciała, występuje obrzęk i szorstkość skóry. Niedobór jodu w Polsce występuje w okolicach podgórskich. MoŜna go wyrównać poprzez podawanie soli jodowanej lub tranu. Mangan Występuje we wszystkich tkankach i narządach. Jest aktywatorem wielu enzymów. Niedobór powoduje zaburzenia w rozrodzie, obniŜenie nieśności kur i wylęgowości jaj, zmiany w budowie kości i zahamowanie wzrostu. Niedobór zdarza się rzadko.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 13 Cynk Uaktywnia enzymy, pełni istotne role we wzroście i rozwoju. Występuje w skórze, włosach, kościach. Jest go duŜo w mleku i jajach. Objawy spotykane są u świń i kurcząt. U świń występuje parakeratoza objawiająca się zmianami na skórze, wymiotami, biegunką i zahamowaniem wzrostu. U kurcząt jest to słabe upierzenie. Fluor Wchodzi w skład kości i zębów. W praktyce spotyka się jego nadmiar, który jest szkodliwy dla zwierzęcia. W duŜej ilości występuje w glebie. Selen Wywiera dodatni wpływ na wzrost i rozwój. Niedobór objawia się skazą wysiękową i zwyrodnieniem mięśni. Inne Arsen (As), stront (Sr), brom (Br), wanad (W), nikiel (Ni),chrom (Cr) – występują zarówno w ciele zwierząt, jak i w paszach, jednak ich rola nie jest jednak zbyt dobrze poznana O przeciętnym składzie chemicznym paszy hodowca moŜe zorientować się korzystając z opracowań, w których znajdują się normy Ŝywienia zwierząt. W tych opracowaniach znajdują się równieŜ tabele wartości poszczególnych pasz informujące o ilości niektórych składników chemicznych wchodzących w skład konkretnej paszy. W skład ciała zwierząt natomiast wchodzą takie same składniki chemiczne w przeciętnych ilościach zobrazowanych na poniŜszym rysunku. Rys. 2. Skład chemiczny ciała zwierząt [opracowanie własne] 4.1.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jaki wpływ na zdrowie i produkcyjność zwierząt wywiera Ŝywienie? 2. Jakie składniki chemiczne wchodzą w skład paszy i ciała zwierząt? 3. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają białka? 4. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają tłuszcze? 5. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają węglowodany? 6. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają związki mineralne 7. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają witaminy? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Określ, w jakiej formie wchłaniane są poszczególne składniki chemiczne paszy w układzie pokarmowym zwierząt gospodarskich. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat wchłaniania poszczególnych składników pokarmowych z przewodu pokarmowego, Woda – ok. 50-60% Białko – ok. 15-21% Węglowodany – ok. 1% Tłuszcze – ok. 10-60% Związki mineralne – ok. 4% Witaminy – ok. 1%
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 14 2) nazwać składniki chemiczne, do których w układzie pokarmowym rozkładają się białka, węglowodany i tłuszcze, 3) określić w której części układu pokarmowego następuje ich wchłanianie, 4) wypełnić po zgromadzeniu tych informacji poniŜszą tabelę. Składnik chemiczny paszy Jest trawiony do … Jest wchłaniany w postaci Jest wchłaniany w (część układu pokarmowego) Białka Tłuszcze Weglowodany WyposaŜenie stanowiska pracy: − literatura dotycząca Ŝywienia zwierząt, − kartki papieru i przybory do pisania. Ćwiczenie 2 Określ, jakie znaczenie Ŝywieniowe mają poszczególne składniki chemiczne znajdujące się w paszy dla zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat roli poszczególnych składników pokarmowych jaką pełnią w Ŝywieniu zwierząt, 2) przypomnieć podobne informacje zdobyte wcześniej podczas uczenia się biologii i chemii, 3) uzupełnić po zgromadzeniu tych informacji poniŜszą tabelę. . Składnik chemiczny paszy Rola w Ŝywieniu Białka Tłuszcze Węglowodany Są składnikiem energetycznym, dostarczają energii Włókno surowe Związki mineralne Witaminy WyposaŜenie stanowiska pracy: − literatura dotycząca Ŝywienia zwierząt, − kartki papieru i przybory do pisania lub komputer. Ćwiczenie 3 Porównaj składniki chemiczne wchodzące w skład paszy i ciała zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat składu chemicznego paszy i ciała zwierząt wykorzystując rysunki 1 i 2 w tym poradniku,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 15 2) zaznaczyć na schemacie składu chemicznego paszy składniki wchodzące w skład ciała zwierząt, 3) przypomnieć podobne informacje opanowane wcześniej podczas uczenia się biologii i chemii. WyposaŜenie stanowiska pracy: − tekst z poradnika – rysunki 1 i 2 (mogą być kserokopie). 4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) wyjaśnić wpływ Ŝywienia na zdrowie i produkcyjność zwierząt? 2) zdefiniować pojęcia pasza i racjonalne Ŝywienie? 3) określić składniki chemiczne wchodzące w skład paszy i ciała zwierząt? 4) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią białka.? 5) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią tłuszcze? 6) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią węglowodany? 7) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią związki mineralne? 8) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią witaminy? 9) porównać skład chemiczny paszy i ciała zwierząt?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 16 4.2.Charakterystyka pasz, sposoby ich przygotowania i zadawania 4.2.1. Materiał nauczania Pasza jest to produkt pochodzenia roślinnego, zwierzęcego, mineralnego lub syntetycznego, którego uŜywa się w Ŝywieniu zwierząt. Skład chemiczny pasz, charakterystyka składników i wzajemne ich proporcje w paszach decydują o ich wartości Ŝywieniowej. Człowiek moŜe wpływać na wartość pokarmową pasz jak i na jakość karmienia nimi zwierząt. DuŜa róŜnorodność pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt przyczyniła się do zastosowania kilku róŜnych podziałów tych pasz. Najbardziej znanym i najczęściej stosownym jest podział pasz na: − treściwe, − objętościowe. Kryterium takiego podziału jest koncentracja w nich składników pokarmowych. Pasze objętościowe klasyfikuje się jeszcze w zaleŜności od zawartości w nich wody na: − pasze objętościowe soczyste, − pasze objętościowe suche. Tabela 6. Pasze w zaleŜności od koncentracji składników pokarmowych [opracowanie własne] Nazwa paszy Zawartość istotnych składników Przykłady pasz Pasze treściwe Co najmniej 0,7 j.o. w 1 kg DuŜa zawartość białka i skrobi Ziarna zbóŜ, nasiona roślin motylkowych, otręby, śruty poekstrakcyjne, mączki zwierzęce itp. Pasze objętościowe soczyste PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg PowyŜej 40% wody Zielonki, kiszonki, okopowe i niektóre produkty uboczne przemysłu rolno-spoŜywczego Pasze objętościowe suche PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg PowyŜej 19% włókna surowego Siano, susze z zielonek, słoma, plewy Ze względu na zawartość białka, pasze klasyfikuje się na: − średniobiałkowe (10-20% białka) – ziarna zbóŜ i mieszanki przemysłowe średniobiałkowe, − wysokobiałkowe (25-80% białka) – śruty poekstrakcyjne, śruty z roślin strączkowych, kiełki słodowe, mleko, kazeina, droŜdŜe i maczki pochodzenia zwierzęcego, pasze przemysłowe, koncentraty wysokobiałkowe i superkoncentraty. Kolejnym kryterium klasyfikacji pasz jest źródło ich pochodzenia. W oparciu o to kryterium pasze dzielimy na: − pasze pochodzenia roślinnego – zielonki, siano, słoma, okopowe, ziarna zbóŜ, nasiona innych roślin itp., − pasze pochodzenia zwierzęcego – mleko, produkty uboczne produkcji mleczarskiej, mączki pochodzenia zwierzęcego, droŜdŜe itp. Jeszcze inną grupa pasz są dodatki paszowe. Zalicza się do nich: kredę, sól pastewną, mieszanki mineralne, aminokwasy syntetyczne, stymulatory wzrostu, kokcydiostatyki, probiotyki, konserwanty, enzymy, premiksy, zioła. Dodatki do pasz muszą być stosowane
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 17 umiejętnie i pod ścisłą kontrolą zgodną z zasadami ich stosowania. W Ŝywieniu zwierząt przydaje się znajomość ich właściwości, mających szczególny wpływ na zdrowie i produkcyjność. W związku z tym, moŜna wyróŜnić: − pasze mlekopędne – otręby pszenne, − pasze smakowe – sól, cukier, mięta, inne zioła, − pasze lecznicze – śruta poekstrakcyjna lniana, otręby, kreda, − pasze rozwalniające – buraki, ziemniaki, wywary, dla bydła młode zielonki, − pasze zatwardzające – siano, susze, kreda, − pasze wzdymające – bobik, groch, lucerna, koniczyna. W niektórych paszach występują tzw. czynniki antyŜywieniowe. NaleŜą do nich inhibitory enzymów proteolitycznych, lektyny, wicyna i konwicyna oraz alkaloidy. Pasze stosowane w Ŝywieniu zwierząt mogą mieć róŜną jakość. Jest ona uzaleŜniona od wielu czynników. Zalicza są do nich: − środowisko (gleba, klimat, nawoŜenie itp.), − gatunek i odmiana roślin, − faza rozwoju roślin przy zbiorze, − metody konserwacji i przechowywania, − sposoby przygotowania do skarmienia, − zastosowanie metod technologicznych przy przerobie, − stopień zanieczyszczenia. Pasze objętościowe soczyste – charakteryzują się duŜą zawartością wody, co sprawia, Ŝe są trudne do przechowania i w tym celu wymagają stosowania specjalistycznych metod. Tę grupę pasz stanowią zielonki, kiszonki i pasze okopowe. Pasze te są zwykle chętnie spoŜywane przez zwierzęta. Zielonki – pasze te stanowią zielone części roślin, a więc łodygi, liście i kwiaty. Są one tanią i wartościową naturalna paszą soczystą, z której mogą korzystać wszystkie gatunki zwierząt. Zielonki mogą pochodzić z upraw polowych, łąk i pastwisk. Wartość odŜywcza zielonek zaleŜy od gatunku, odmiany, okresu wegetacyjnego, a takŜe sposobu uprawy. W związku z tym, skład chemiczny i strawność zielonek mogą się znacznie wahać. Zielonki zawierają 65–90% wody. W zaleŜności od gatunku roślin i fazy rozwoju w zielonkach są róŜne ilości związków azotowych. Białko ogólne stanowi 8–25% suchej masy zielonki. W jego skład wchodzi ok. 50% związków azotowych niebiałkowych takich jak aminokwasy, glutamina, asparagina czy azotany. Białko występujące w zielonkach ma wysoka wartość biologiczną. Zawiera duŜo lizyny, tryptofanu i histydyny. Mało jest metioniny. Młode zielonki zawierają duŜe ilości białka w stosunku do składników energetycznych. Stosunek ten wyrównuje się w zielonkach starszych poniewaŜ wzrasta w nich zawartość włókna. Ze wzrostem włókna pogarsza się strawność zielonek. Zawartość włókna w zielonkach waha się od 8-35% suchej masy. Związki bezazotowe wyciągowe w zielonkach to: cukry proste – w zielonkach młodych, skrobia, pektyny, dekstryny, gumy – w starszych. Na tłuszcz surowy w zielonkach składają się: kwasy tłuszczowe, sterole, lecytyny, barwniki tj. karoteny, ksantofil i chlorofil. Kwasy tłuszczowe wchodzące w skład zielonek są kwasami nienasyconymi i dlatego powodują miękkość masła i słoniny. W zielonkach jest wiele witamin z grupy B, witamina K i E oraz prowitaminy – karoten i prowitamina D. Bardzo zróŜnicowane jest występowanie w zielonkach związków mineralnych. Bogate w wapń są motylkowate (0,5–1.7% suchej masy). W zielonkach występuje niedobór fosforu i sodu, czasami siarki, a nadmiar potasu. Ubogie w mikroelementy są zielonki z gleb torfowych i piaszczystych.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 18 Najwięcej energii z 1 hektara moŜna uzyskać uprawiając: kukurydzę, buraki cukrowe i słonecznik, białka – lucernę i dobre pastwisko. Rys. 1.Zielonka z kukurydzy [opracowanie własne] Rys. 2. Zielonka z liści buraczanych [opracowanie własne] Rys. 3. Zielonka z lucerny [opracowanie własne] Rys. 4. Zielonka z bobiku [opracowanie własne] Zielonki z upraw polowych Tabela 7. Charakterystyka zielonek z upraw polowych [opracowanie własne] Gatunek Cechy charakterystyczne i wartość Ŝywieniowa Przykładowe dzienne ilości podawane zwierzętom ROŚLINY MOTYLKOWE Lucerna MoŜe być uŜytkowana przez 3-4 lata dając 3- 4 pokosy zielonki rocznie. Nie powinno się uprawiać na glebach piaszczystych i podmokłych. Nie nadaje się do wypasu, szybko odrasta po skoszeniu. Daje plon 30- 50 t zielonki z 1ha w których jest 800-1500 kg białka strawnego o wysokiej wartości biologicznej. Zawiera duŜo wapnia, karotenu i witaminy K. Na początku kwitnienia poniewaŜ później szybko drewnieje Dorosłe świnie – 10 kg Tuczniki – 3 kg Krowy mleczne do 40 kg dziennie, opasy nieco mniej, z paszami uzupełniającymi węglowodany.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 19 Koniczyna czerwona UŜytkowana przez rok w czystym siewie, przez 2 lata w mieszankach z trawami. Daje 2 pokosy rocznie. Plon do 40 t/ha. Zawiera ok.3% białka, duŜo składników mineralnych i witamin. Nadaje się na uŜytki kośne, w mieszankach z trawami równieŜ na pastwisko. Ma to szczególnie duŜe znaczenie w gospodarstwach ekologicznych. Na początku kwitnienia poniewaŜ później szybko drewnieje Dorosłe świnie – 10 kg Tuczniki – 3 kg Krowy mleczne do 40 kg dziennie, opasy nieco mniej, z paszami uzupełniającymi węglowodany. Koniczyna biała Nadaje się na pastwisko dla wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Uprawiana najczęściej z trawami. Plony niŜsze niŜ koniczyna czerwona. Powoli Drewnieje, jest bogato ulistniona i jest bardzo wartościową paszą. Bydło do 5% masy ciała. Seradela Plon zielonki do 30 t/ha, zawiera 3,3% białka. Powoli drewnieje dlatego moŜe być koszona w pełni kwitnienia. Uprawiana na glebach lekkich i wilgotnych, odporna na przymrozki i na przygryzanie dlatego moŜe być równieŜ spasana. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich. Łubin Na pasze przeznacza się łubin słodki zawierający do 0.1% alkaloidów. Roślina późno dojrzewająca, powinna być koszona w okresie dojrzewania dolnych strąków. Plon do 40 t/ha. Uprawiana w czystym siewie lub w mieszankach. Skarmiany podobnie jak zielonka z seradeli. Bobik Plon do 40 t/ha. Uprawiany na glebach gliniastych, w mieszankach z innymi roślinami, dla których stanowi podporę. Podobnie ja zielonka z seradeli. Wyka i peluszka Uprawiane najczęściej w mieszance z roślinami zboŜowymi. Zawierają duŜe ilości białka. Podobnie ja zielonka z seradeli. ROŚLINY ZBOśOWE Kukurydza Plon do 100 t/ha. Uprawiana na Ŝyznej glebie, potrzebuje duŜo ciepła i jest wraŜliwa na przymrozki. Na zielonkę powinna być koszona w fazie dojrzałości mlecznej ziarna, a na kiszonkę w fazie woskowo-mlecznej lub woskowej. Zawiera duŜo cukru, jest pasza smaczną. śywione jest nią przede wszystkim bydło. Dorosłe bydło do 50 kg śyto, owies, jęczmień i ich mieszanki Uprawiane zazwyczaj jako poplon lub przedplon. śyto często uprawiane jest w czystym siewie na zielonkę wczesną wiosną. Pozostałe zboŜa zazwyczaj w mieszankach. Dorosłe bydło do 50 kg
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 20 ROŚLINY KRZYśOWE Rzepak i rzepik Plon do 30 t/ha. Daje stosunkowo wcześnie smaczną zielonkę o małej zawartości włókna i duŜej zawartości białek. Powinien być koszony przed kwitnieniem poniewaŜ w czasie kwitnienia wytwarzają się w nim olejki gorczyczne szkodliwe dla zdrowia zwierząt. Dorosłe bydło około 30 kg Kapusta pastewna Jest odporna na przymrozki, moŜe być skarmiana jeszcze w grudniu. Daje dobrą i smaczną zielonkę. j.w. INNE ZIELONKI Mieszanka słonecznika z łubinem słodkim Słonecznik zawiera duŜo węglowodanów, ma twarde łodygi i szybko drewnieje. Dlatego wskazana jest uprawa z łubinem słodkim zawierającym duŜo białka Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 5 kg – tylko modą zielonką MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Mieszanki ozime: gorzowska, poznańska, swojacka. Mieszanka gorzowska – rajgras włoski, wyka ozima i inkarnatka. Mieszanka poznańska – rajgras angielski, wyka ozima i inkarnatka. Mieszanka swojecka – Ŝyto, wyka ozima i inkarnatka Wszystkie dają dobrą zielonkę stosunkowo wcześnie wiosną. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Liście buraczane, z brukwi i marchwi Są paszą odpadową, jednak ich wartość pokarmowa jest duŜa. Są równieŜ dla zwierząt smaczne. NaleŜy jednak uwaŜać na higienę tej paszy poniewaŜ trudno ja zachować podczas zbioru. Pasze te zawierają duŜo wody i nie nadają się do przechowywania. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Rys. 5. Koniczyna czerwona z trawami [opracowanie własne] Rys. 6. Łąka – mieszanka traw [opracowanie własne] Łąki – są to uŜytki zielone przeznaczone przede wszystkim do uŜytkowania kośnego lub rzadziej kośno – pastwiskowego. Pozyskiwane z nich zielonki mogą być skarmiane świeŜe lub wykorzystywane do produkcji siana, kiszonki lub sianokiszonki. W skład runi łąkowej
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 21 wchodzą w około 60 % trawy. Ponadto znajdują się tam rośliny motylkowe, chwasty, zioła, turzyce i sity. Szczególnie cenne na łąkach są trawy szlachetne, wysokie i rośliny motylkowe. Pastwiska – to uŜytki zielone przeznaczone do wypasu. Ich skład gatunkowy jest podobny do składu łąk. RóŜnią się przede wszystkim gatunkami traw. Na pastwiskach poŜądane są trawy średnie i niskie. Powinny dobrze się krzewić. Kiszonki – są paszami otrzymanymi w wyniku zastosowania procesu fermentacji do zakonserwowania najczęściej zielonek, ale równieŜ innych pasz, w celu ich przechowania przez dłuŜszy okres czasu. Kiszonki są paszami o wysokiej wartości Ŝywieniowej. Zakiszanie jest dobrą metodą konserwacji pasz poniewaŜ podczas właściwie przeprowadzonego procesu następują niewielkie straty składników odŜywczych. W Ŝywieniu zwierząt stosuje się kiszonki z traw, z traw i roślin motylkowych, kiszonki z zielonki z kukurydzy, typu CCM – z całych odkoszulkowanych kolb kukurydzy, sianokiszonki, kiszonki z ziemniaków parowanych i inne. Kiszonki najbardziej nadają się do Ŝywienia bydła, ale moŜna nimi Ŝywić równieŜ wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich w ilościach dostosowanych do ich moŜliwości. Rys. 7. Sianokiszonka w balotach foliowych [opracowanie własne] Pasze okopowe – do grupy tej zaliczamy: ziemniaki, buraki, marchew, brukiew, rzepę, topinambur i kapustę pastewną. Zawierają duŜe ilości wody (od 75% – ziemniaki, buraki i topinambur do 90% – buraki pastewne, brukiew, marchew). W suchej masie najwięcej jest związków bezazotowych wyciągowych. Są to: skrobia w ziemniakach, sacharoza w burakach i inulina w topinamburze. Białko występuje w nich w niewielkich ilościach, około 2% jednak jego wartość biologiczna jest dość wysoka. Niewiele jest tłuszczu i włókna surowego. Spośród składników mineralnych dominuje potas. Wartość energetyczna wynosi 1,8-4,3 MJ energii brutto. Pasze okopowe wykorzystuje się najczęściej w Ŝywieniu zimowym. Działają rozwalniająco – moŜe to wynikać z zanieczyszczenia ziemią i duŜej zawartości potasu. Są teŜ mlekopędne. MoŜna je skarmiać świeŜe i surowe (bydło), parowane lub parowane kiszone (świnie i konie), czy jako produkty suche (susze i płatki). Przy długotrwałym przechowywaniu znacznie tracą na wartości i masie. Ziemniaki mogą porastać. W kiełkach tych ziemniaków znajduje się duŜa ilość glikozydu – solaniny, która jest trująca. NaleŜy więc przed skarmieniem obrać ziemniaki lub ugotować i wylać wodę. Dobrym sposobem przechowania okopowych jest kiszenie. Kisi się przede wszystkim ziemniaki parowane, rzadziej surowe. Pasze te naleŜy przechowywać w odpowiednich warunkach wilgotnościowych , termicznych i przy ograniczonym dostępie światła. Do przechowywania nie naleŜy przeznaczać
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 22 okopowych uszkodzonych poniewaŜ szybko się psują. Przed podaniem zwierzętom naleŜy pasze te oczyścić, najlepiej umyć. Nie naleŜy skarmiać okopowych przemarzniętych. Pasze objętościowe suche to: siano i susze z zielonek, słoma, plewy i strączyny. Siano i susze otrzymuje się w wyniku suszenia wcześniej skoszonych zielonek. Siano to zielonki wysuszone naturalnie. Susze to zielonki rozdrobnione i wysuszone w suszarniach. Siano jest paszą wartościową i wpływa korzystnie na trawienie oraz zwiększa zdolność pobrania paszy. Jest dobrym źródłem energii, białka, karotenów, ksantofili i tokoferoli oraz witamin E, K i z grupy B. Wartość pokarmowa siana zaleŜy od składu botanicznego zielonki. PoŜądane są trawy o wysokiej wartości, rośliny motylkowe, wzbogacające w białko i składniki mineralne oraz zioła poprawiające walory smakowe i dietetyczne. WaŜnym czynnikiem decydującym o wartości siana jest stadium rozwoju roślin w czasie koszenia. Najlepiej jest kosić łąki z przeznaczeniem na siano w początku kwitnienia. Wtedy uzyskuje się najwyŜszą wydajność strawnych składników pokarmowych i strawnej energii przy jednocześnie wysokiej wydajności z jednostki powierzchni. Najbardziej wartościowe jest siano z roślin motylkowatych i siano z traw. Dobre siano ma optymalny skład botaniczny, charakterystyczną, dość intensywnie zieloną barwę, przyjemny aromatyczny zapach. Dobrze wysuszone siano (do 15% wody) szeleści, a podczas skręcenia kruszy się. Rys. 8. Siano [opracowanie własne] Susz produkuje się z roślin koszonych przed wykłoszeniem, które poddaje się suszeniu w specjalnych suszarniach. Metoda ta polega na szybkim odwodnieniu suszonej masy poprzez działanie róŜnych gazów, a następnie zmielenie. Jest to metoda droga. Dobry susz z zielonek np. z lucerny, jest źródłem białka, składników mineralnych i witamin, zwłaszcza karotenu. Słomy – jej wartość pokarmowa zaleŜy od gatunku, odmiany rośliny, z której słoma pochodzi. WaŜne jest równieŜ to, czy w słomie znajdują się domieszki innych roślin – traw, chwastów lub wsiewek roślin motylkowatych. W 1 kg słomy znajduje się 30-40 g białka ogólnego i 15,6-16,2 MJ energii brutto. Nadaje się przede wszystkim do Ŝywienia bydła i koni. Słoma jęczmienna jest miękka i ma działanie zatwardzająco. Wskazane jest podawanie jej bydłu w okresie przejścia z Ŝywienia zimowego na letnie, a takŜe w czasie Ŝywienia kiszonkami i liśćmi buraczanymi. Słoma owsiana ma właściwości rozwalniające. Jest nieci twardsza od jęczmiennej, ale nieco lepiej trawiona. Szczególnie jest polecana w Ŝywieniu koni. Słomy Ŝytnia i pszenna są słomami twardymi o niŜszej wartości energetycznej i białkowej. Wykorzystuje się je w Ŝywieniu koni do przygotowania tzw. obroku czyli pociętej na sieczkę słomy zmieszanej z ziarnem zbóŜ. Taka słoma jednak najbardziej nadaje się na podściółkę.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 23 Rys. 9. Słoma [opracowanie własne] Słoma roślin motylkowatych ma wyŜszą wartość Ŝywieniową niŜ słoma ze zbóŜ. Działa zatwardzająco, dlatego wskazane jest stosowanie jej z paszami rozwalniającymi. Nie wolno stosować w Ŝywieniu słomy nadgniłej, zapleśniałej, poraŜonej rdzą i kilka lat przechowywanej. Plewy i strączyny mają nieco wyŜszą wartość pokarmową niŜ słoma. W 1 kg jest 15,3–16,9 MJ energii brutto i 50–180g białka ogólnego. Ich przydatność Ŝywieniowa jest dość zróŜnicowana. Stosuje się je najczęściej w Ŝywieniu przeŜuwaczy i koni. Plewy zbóŜ często zawierają zanieczyszczenia: toksyczne nasiona chwastów, ziemia, zarodniki grzybów chorobotwórczych. Plewy z seradeli i koniczyny mają wysoką wartość paszową i nadają się dla trzody chlewnej, najlepiej jeŜeli są sparzone i zmieszane z parowanymi ziemniakami. Szeroki zastosowanie w Ŝywieniu mają plewy owsiane. Plewy mogą być dodawane do pasz zakiszanych. Powoduje to zatrzymanie soków oraz polepsza strawność. Pasze treściwe – są to pasze o duŜej koncentracji składników pokarmowych i energii. Do pasz tych zalicza się: ziarna zbóŜ i ich przetwory, nasiona roślin strączkowych, niektóre pasze z przemysłu rolno spoŜywczego(omówione w następnym rozdziale), mączki zwierzęce i mieszanki przemysłowe. Ziarna zbóŜ stosowane są w Ŝywieniu wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Na paszę przeznaczane jest ziarno jęczmienia, owsa, pszenŜyta, kukurydzy, rzadziej pszenicy, Ŝyta, sporadycznie prosa i sorga. W ziarnie zbóŜ znajduje się ok. 10% białka – najwięcej w pszenicy i pszenŜycie, najmniej w Ŝycie i kukurydzy. Rys. 10. Owies [opracowanie własne] Rys. 11. Pszenica [opracowanie własne] Rys. 12. Kukurydza [opracowanie własne] Białko zbóŜ ma ograniczoną wartość dla zwierząt ze względu na niedobór lizyny, metioniny i treoniny, a w kukurydzy tryptofanu. W skład tego białka wchodzą białka proste – prolaminy i gluteiny. W części zarodkowej występują albuminy i globuliny o wysokiej wartości biologicznej. Głównym składnikiem ziarna zbóŜ są węglowodany, wśród których najwięcej (50-65%) jest skrobi. Zawartość włókna waha się od 3% (pszenica, Ŝyto, pszenŜyto) do ok. 10% (owies). Ponadto, w ziarnie jest 2-3% popiołu i 2-5% tłuszczu surowego (najwięcej w ziarnie owsa i kukurydzy).
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 24 Nasiona roślin strączkowych są najbogatsze ze wszystkich pasz roślinnych w białko. Najwięcej białka jest w nasionach łubinu Ŝółtego – 40-45%, w nasionach bobiku – 30%, a najmniej w nasionach grochu i peluszki – 20-25%. Białko roślin motylkowych , jak kaŜde białko roślinne nie jest pełnowartościowe. Jest w nim mało metioniny, cystyny oraz tryptofanu. Dobrze się jednak uzupełnia z białkiem ziarna zbóŜ poniewaŜ zawiera dość duŜo lizyny. Spośród związków mineralnych w nasionach strączkowych występują potas, fosfor i niewielkie ilości wapnia. Nasiona wielu gatunków strączkowych zawierają substancje antyŜywieniowe. Taniny i hemaglutyniny – w nasionach bobiku i grochu obniŜają wartość odŜywczą. W nasionach soi znajdują się inhibitory trypsyny, a w nasionach łubinów gorzkich są alkaloidy, które są trujące. Skarmianie większych ilości nasion strączkowych moŜe powodować u zwierząt zaparcia i wzdęcia. Dlatego naleŜy je skarmiać w umiarkowanych ilościach, najlepiej śrutowane lub moczone. Zarówno ziarna zbóŜ jak i nasiona roślin strączkowych naleŜy przechowywać w dobrych warunkach, tak aby nie spowodować ich zagrzybienia czy poraŜenia przez szkodniki. Taki sam skład chemiczny jak ziarna zbóŜ i nasiona roślin strączkowych mają ich śruty czyli ziarna czy nasiona rozdrobnione. Rys. 13. Łubin [opracowanie własne] Rys. 14. Bobik [opracowanie własne] Rys. 15. Groch [opracowanie własne] Otręby otrzymywane są przy przemiale zbóŜ na mąkę lub kaszę. Do otrąb dostaje się wtedy okrywa nasienna, obielmo, część bielma oraz zarodek. W otrębach jest duŜo białka, tłuszczu, witamin i związków mineralnych oraz włókna. Otręby są paszą mlekopędną, wykorzystywaną w Ŝywieniu wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Mąki pastewne są resztkami lub mieszaniną mąki zboŜowej o gorszej jakości. W porównaniu z całym ziarnem zawierają mniej włókna, a więcej skrobi. Produkty uboczne przetwórstwa rolno-spoŜywczego Śruty poekstrakcyjne to pozostałość nasion roślin oleistych po wyekstrahowaniu z nich tłuszczu za pomocą rozpuszczalników organicznych. Zawierają ok. 1% tłuszczu. Ekspellery – pozostałość po wyciśnięciu z nasion oleju za pomocą silnych pras wrzecionowatych lub ślimakowych. Zawierają one 5% tłuszczu i maja postać twardych kawałków (płatków). Makuchy – pozostałość po wytłoczeniu oleju z rozdrobnionych nasion roślin oleistych w prasach mechanicznych lub hydraulicznych. Wysłodki buraczane są produktem ubocznym przy przerobie buraków cukrowych na cukier. Mogą być suszone i wtedy mają wartość pokarmową zbliŜoną do pasz treściwych (węglowodanowych). Dla podniesienia wartości wysłodki moŜna poddawać melasowaniu lub amoniakowaniu. Są one szczególnie przydatne w Ŝywieniu bydła, zwłaszcza w okresach kiedy naleŜy wyrównać stosunek białkowo-energetyczny w paszy czyli przy Ŝywieniu zielonkami z upraw polowych lub na pastwisku. DroŜdŜe otrzymywane są przy produkcji piwa lub w wyniku hodowli. Są cenną wysokobiałkowa paszą dla wszystkich gatunków zwierząt, szczególnie dla drobiu i trzody chlewnej. Ze względu na duŜa zawartość białka szybko się psują.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 25 Kiełki słodowe są kolejnym produktem ubocznym produkcji piwa. Stanowią wartościową paszę dla wszystkich gatunków zwierząt. Szybko pochłaniają wilgotność i dlatego powinny być przechowywane w suchych i przewiewnych magazynach. Susz buraczany i ziemniaczany otrzymywany jest w wyniku suszenia buraków i ziemniaków gorącymi gazami. Są to pasze wybitnie węglowodanowe. Mogą być stosowane jako zamienniki śrut zboŜowych w Ŝywieniu bydła, koni i trzody chlewnej. Płatki ziemniaczane produkowane są z ziemniaków parowanych, a następnie suszonych na specjalnych walcach podgrzewanych od środka. Płatki są bardzo wartościową paszą węglowodanową. Nadają się szczególnie do Ŝywienia trzody chlewnej. Pasze pochodzenia zwierzęcego Mleko w proszku otrzymuje się poprzez suszenie mleka w specjalnych suszarniach. Odtłuszczone mleko w proszku zawiera 94% suchej masy, a w niej 35% białka, 50% cukru mlekowego, 1% tłuszczu i 8% popiołu. MoŜna z niego otrzymywać mleko płynne poprzez zmieszanie 1 kg proszku mlecznego z 9 litrami wody. Mleko sproszkowane jest wykorzystywane jako komponent do mieszanek pasz treściwych przeznaczonych głównie dla kurcząt i prosiąt oraz do produkcji tzw. preparatów mlekozastepczych stosowanych w Ŝywieniu cieląt. Wodniste produkty mleczne to: mleko pełne, mleko odtłuszczone, maślanka i serwatka. Są to produkty zawierające pełnowartościowe białko dlatego mogą być stosowane w celu uzupełnienia w dawkach pokarmowych tego składnika. Stosowane są najczęściej w Ŝywieniu trzody chlewnej i drobiu. Mają duŜe znaczenie w Ŝywieniu wymienionych gatunków w gospodarstwach ekologicznych. Zgodnie z obecnymi uregulowaniami prawnymi mączki zwierzęce zostały wycofane z obrotu ze względu na niekorzystny wpływ na zdrowie zwierząt, a pośrednio i ludzi. Mięso i jego przetwory odgrywa duŜą rolę w Ŝywieniu zwierząt domowych takich jak psy, koty i inne drapieŜniki. Niektóre zwierzęta domowe, Ŝywi się równieŜ Ŝyjącą paszą jaką stanowią: plankton, owady i ich larwy lub inne zwierzęta. Pasze takie zawierają duŜe ilości białka, składników mineralnych i witamin. Skarmia się je w postaci surowej lub są komponentem specjalnie przygotowywanych karm dla róŜnych gatunków zwierząt z uwzględnieniem ich preferencji paszowych. Przemysłowe mieszanki i koncentraty paszowe są dostosowane do Ŝywienia konkretnych gatunków i grup produkcyjnych zwierząt przy odpowiedniej konstrukcji dawki pokarmowej, a wiec w zaleŜności od udziału tych pasz w dawce i intensywności eksploatacji zwierzęcia. Wśród przemysłowych mieszanek paszowych wyróŜnimy: − mieszanki pełnodawkowe, − mieszanki uzupełniające, − koncentraty białkowe. Pasze te mogą być produkowane z zachowaniem szczegółowych zasad regulowanych przepisami prawnymi stanowiącymi krajowe wymagania dostosowane do regulacji Unii Europejskiej. Mieszanki pełnodawkowe komponowane są tak aby w pełni zapewniły pokrycie dziennego zapotrzebowania zwierzęcia na składniki pokarmowe i mogły być wyłączną paszą w Ŝywieniu określonej grupy produkcyjnej zwierząt. Najczęściej stosowane są w Ŝywieniu drobiu i trzody chlewnej. Mieszanki pełnodawkowe mają ściśle określony skład chemiczny i dlatego ich stosowanie gwarantuje osiągnięcie optymalnego efektu produkcyjnego. Mieszanki uzupełniające zawierają powyŜej 10% białka i są dodatkiem do pasz gospodarskich. W ich skład wchodzą zwykle śruty zboŜowe i otręby, śruty poekstrakcyjne, śruty z nasion roślin strączkowych lub odpowiedni koncentrat czy superkoncentrat. Zawartość
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 26 białka dostosowana jest do zestawu pasz objętościowych jakimi Ŝywione są zwierzęta w róŜnych okresach Ŝywieniowych. Koncentraty białkowe są paszami zawierającymi powyŜej 30% białka, a superkoncentraty powyŜej 40% białka. W ich skład wchodzą śruty poekstrakcyjne, śruty i nasiona roślin strączkowych, dodatki stymulujące takie jak witaminy, składniki mineralne, antybiotyki i probiotyki. Koncentraty i superkoncentraty wykorzystuje się do przygotowania mieszanek w oparciu o własne śruty zboŜowe. Do tych śrut naleŜy dodać 20% koncentratu lub 10% superkoncentratu. W ten sposób pasze gospodarskie wzbogacane są w białko. Dodatki paszowe Dodatki paszowe stały się koniecznością Ŝywieniową przy oczekiwaniu wysokiego poziomu produkcji zwierząt gospodarskich. Stanowią one uzupełnienie składników mineralnych i witamin w paszach naturalnych. Kreda pastewna jest związkiem wapniowym. Zawiera równieŜ małe ilości potasu, sodu, magnezu i Ŝelaza. Dodatek kredy do dawki Ŝywieniowej wynosi 10g na 100 kg masy ciała. Dobrym źródłem wapnia dla drobiu są równieŜ skorupy jaj. Związki wapniowo-fosforowe znajdują się w fosforanach mineralnych i mączkach kostnych surowych, odklejonych i precypitowanych. Mączki zwierzęce zawierają jednak trudno przyswajalny trójfosforan wapnia. Fosforany paszowe mineralne to jedno- dwu- i trójwapniowe fosforany oraz niewielkie ilości sodowych, potasowych i amonowych łatwiej przyswajalne dla zwierząt. W fosforanach wapniowych znajduje się 23-17% fosforu i 18-34% wapnia. Podawanie zwierzętom związków zawierających fosfor jest wskazane w związku z tym, Ŝe w paszach pochodzenia roślinnego występują jego niedobory oraz występuje on w powiązaniu z fityną co ogranicza jego przyswajalność. Spośród dodatków mineralnych na rynku paszowym spotyka się wiele róŜnych preparatów o róŜnych nazwach handlowych. Preparaty zawierające sol pastewną sprzedawane są w postaci specjalnych bloków zwanych lizawkami. Niektóre mieszanki mineralne zawierają w swoim składzie takŜe mikroelementy. Mieszanki, które zawierają składniki mineralne, witaminy, antybiotyki, probiotyki, kokcydiostatyki (dla drobiu) i inne dodatki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt noszą nazwę premiksów. Dodaje się je do pasz w ilościach 0,5-1%. 4.2.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie produkty mogą stanowić pasze dla zwierząt? 2. W oparciu o jakie kryteria dokonuje się podziału pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich? 3. Jakie pasze zalicza się do objętościowych soczystych? 4. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami objętościowymi soczystymi? 5. Jakie pasze zalicza się do objętościowych suchych? 6. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami objętościowymi suchymi 7. Jakie pasze zalicza się do pasz treściwych? 8. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami treściwymi? 9. Jak w Ŝywieniu zwierząt wykorzystać przemysłowe mieszanki paszowe i karmy? 10. Jak w Ŝywieniu zwierząt moŜna wykorzystać produkty uboczne przemysłu rolno- spoŜywczego?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 27 4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Wykonaj ocenę organoleptyczną przedstawionych pasz (siana, śruty zboŜowej, karmy dla kotów). Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wzorce oceny organoleptycznej dla poszczególnych pasz, 2) obejrzeć i powąchać wszystkie pasze, 3) wykonać inne obserwacje składające się na czynności związane z oceną organoleptyczną konkretnej paszy, 4) zanotować wyniki swoich obserwacji, 5) wyciągnąć wnioski i podjąć decyzję dotyczącą jakości ocenianej paszy. WyposaŜenie stanowiska pracy: − kolekcja pasz do oceny, − papier i przybory do robienia notatek, − lupa, pęseta. Ćwiczenie 2 Rozpoznaj pasze z przedstawionej kolekcji i sklasyfikuj je zaliczając do pasz objętościowych suchych, soczystych, treściwych i innych. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować kolekcję pasz, 2) zanotować ich nazwy na karteczkach, 3) ułoŜyć pasze z karteczkami zawierającymi ich nazwy w odpowiednich grupach. WyposaŜenie stanowiska pracy: − kolekcja pasz zawierająca przynajmniej 3 przykłady z kaŜdej grupy, − papier i przybory do robienia notatek, lupa. 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) określić kryteria podziału pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich? 2) określić zastosowanie w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich pasz objętościowych suchych, soczystych i treściwych? 3) określić moŜliwości zastosowania pełnodawkowych I uzupełniających przemysłowych mieszanek paszowych? 4) określić moŜliwości wykorzystania w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich produktów odpadowych przetwórstwa spoŜywczego? 5) określić zasady stosowania w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich dodatków paszowych i koncentratów? 6) wyjaśnić zastosowanie w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich pasz mineralnych?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 28 4.3. Normowanie i dawkowanie pasz dla zwierząt 4.3.1. Materiał nauczania Mierniki wartości pokarmowej pasz Określone w poprzednich rozdziałach składniki pokarmowe zawarte w paszach podczas karmienia dostają się do organizmu zwierzęcego. Tam ulegają przemianom w układzie pokarmowym, a następnie w tkankach. Od jakości tych przemian zaleŜy, osiągany przy pomocy Ŝywienia, efekt produkcyjny. Strawność składników pokarmowych zawartych w paszach Poziom strawności poszczególnych składników odŜywczych zawartych w paszach decyduje o poziomie ich wchłaniania, a następnie wykorzystania w organizmie w celu realizacji funkcji Ŝyciowych. Zatem zwierzęta mogą wykorzystać tylko te składniki pasz, które zostaną strawione i wchłonięte do krwi i limfy. Wyjątkiem są tylko niektóre składniki mineralne i woda przenikające do wnętrza organizmu z przewodu pokarmowego bez Ŝadnych zmian. W jakim stopniu trawione są składniki pokarmowe moŜna określić na podstawie badania ich zawartości w pobieranej paszy i wydalanym kale. Przyjmuje się, Ŝe wszystko to co jest wydalone w kale nie uległo strawieniu. Aby móc porównywać stopień strawności róŜnych składników zawartych w paszach, u poszczególnych zwierząt oblicza się tzw. współczynnik strawności. Współczynnik strawności wyraŜa stopień strawności w procentach, a oblicza się go w następujący sposób: 100[%] × − = a ba WS gdzie: a – ilość składnika pobranego w paszy [g] b – ilość składnika wydalonego w kale [g] Tak obliczony współczynnik strawności jest obarczony pewnym błędem, poniewaŜ w kale obok składników nie strawionych znajdują się składniki ze złuszczonego nabłonka przewodu pokarmowego, resztki soków trawiennych itp. Aby uzyskać dokładniejsze wyniki moŜna obliczyć współczynnik strawności rzeczywistej. 100 )( [%] × −− = a cba WSR gdzie: a – ilość składnika pobranego w paszy [g] b – ilość składnika wydalonego w kale [g] c – ilość składnika metabolicznego w kale [g] Opracowano wiele metod badania strawności. Są to: − badania na zwierzętach in vivo, − badania laboratoryjne in vitro, − badania matematyczne (szacunkowe). Badania te organizowane są w oparciu o przewidzianą dla nich metodykę ich prowadzenia. Wyniki ich przeprowadzania wykorzystywane są w opracowaniach zawierających normy Ŝywienia zwierząt i charakterystyki wartości pokarmowej pasz. Z opracowań tych naleŜy korzystać opracowując dawki Ŝywieniowe dla zwierząt. Współczynnik strawności pasz nie jest jednak wartością stałą. Na strawność pasz wpływa jeszcze wiele innych czynników. Są to czynniki ze strony zwierzęcia oraz czynniki ze strony samej paszy. Czynniki ze strony zwierzęcia to: − budowa przewodu pokarmowego i procesy fizjologiczne jakie w nim zachodzą,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 29 − róŜnice między rasami i typami uŜytkowymi, − wiek zwierząt, − kondycja i stan zdrowia, − ruch i rodzaj wykonywanej pracy. Czynniki ze strony paszy są następujące: − duŜy udział włókna w paszy obniŜa jej strawność zarówno u zwierząt monogastrycznych jak i poligastrycznych, − u przeŜuwaczy nadmiar łatwo strawnych węglowodanów wywołuje zmniejszony rozkład włókna – moŜna go złagodzić poprzez podanie pasz białkowych, − dodatek pasz białkowych wpływa korzystnie na strawność składników paszy wszystkich gatunków zwierząt, − duŜy udział tłuszczu w dawce powoduje pogorszenie strawności, ze względu na to, Ŝe tłuszcz przyspiesza przechodzenie paszy przez przewód pokarmowy, − dodatek witamin, składników mineralnych i preparatów enzymatycznych moŜe poprawić strawność. Na strawność składników pokarmowych wpływają: − sposób konserwowania, − przygotowanie przed skarmieniem np. rozdrobnienie siana u przeŜuwaczy moŜe pogorszyć strawność włókna, a u monogastrycznych poprawić, − ilość paszy i częstotliwość jej pobrania, − ilość wypijanej wody, − smak paszy, − zmiana diety, − regularność w zadawaniu pasz. Bilans przemiany materii w organizmie to zestawienie przychodów i rozchodów badanego pierwiastka w organizmie zwierzęcym. Wynik bilansu informuje o gromadzeniu lub ubytku badanego składnika w tkankach. Bada się bilans azotu, węgla czy składników mineralnych w organizmie. Azot wchodzi w skład białka, a wiec bilans azotu jest ilustracją przemian białkowych. Porównanie ilości azotu pobranego przez zwierzę w paszy oraz wydalonego w kale, moczu i wydzielonego z mlekiem lub innymi produktami pozwala na stwierdzenie czy nastąpiło wzbogacenie, czy zuboŜenie organizmu w azot. Około 90% azotu jest w białku mięśni dlatego bilans azotu to przede wszystkim informacja o przyroście lub ubytku tkanki mięśniowej. Ilość azotu zatrzymanego w organizmie nazywa się retencją azotu. Wyniki retencji mogą być dodatnie, ujemne lub równe zeru. Retencja dodatnia świadczy o przyroście tkanki mięśniowej, występuje u zwierząt młodych i rosnących. Retencja ujemna świadczy o ubytku białka z organizmu i jest charakterystyczna dla zwierząt chorych, starych lub krótkotrwale u samic wysokomlecznych w szczytowym okresie laktacji. Retencja równa zeru to stan równowagi azotowej charakterystyczny dla zwierząt dorosłych. Bilans węgla informuje o stratach lub odkładaniu węgla w organizmie. Węgiel wchodzi w skład zarówno białka jak i tłuszczów. Bilans węgla przeprowadza się wspólnie z bilansem azotu. Na podstawie bilansu azotu wykorzystując średnią zawartość węgla w białku moŜna wyliczyć jego ilość zawartą w białku. Pozostała ilość węgla zawarta jest w tłuszczach. Bilans węgla jest trudny do przeprowadzenia poniewaŜ wymaga zastosowania aparatów respiracyjnych. Węgiel wydalany jest z organizmu nie tylko w moczu i kale, ale równieŜ w trakcie wymiany gazowej. Bilans węgla informuje o przyroście lub ubytku tłuszczu i pozwala na ocenę dawki jako źródła energii, zapotrzebowania na energię i określenie zdolności zwierzęcia do wykorzystania określonego poziomu energii.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 30 Przemiany energii w organizmie i mierniki wartości energetycznej pasz Aby zwierzęta sprawnie i efektywnie funkcjonowały konieczne jest dostarczenie im odpowiedniej ilości energii. Energia zawarta w dostarczanej paszy ulega w organizmie zwierzęcym przemianom, dzięki którym moŜliwe jest funkcjonowanie organizmu. Pasze podawane zwierzętom róŜnią się między sobą wartością energetyczną. Dla przykładu średnie wartości energii w 1 g poniŜszych składników ilustruje tabela 8. Tabela. 8. Średnie wartości energii w 1 g składników pokarmowych [opracowanie własne] Składnik pokarmowy Energii w 1 gramie Węglowodany 17,5 KJ lub 4,2 kcal Tłuszcze 39,9 KJ lub 9,5 kcal Białka 24,0 KJ lub 5,7 kcal Przemiany energetyczne przebiegają w następujący sposób: Energia brutto (EB)– energia kału =Energia strawna (ES) – energia moczu i gazów =Energia metaboliczna (EM) – energia termiczna Energia netto (EN) (bytowa i produkcyjna) Energia brutto – energia uzyskana w wyniku spalania paszy w bombie kalorymetrycznej. Jest sumą energii zawartej w poszczególnych składnikach paszy. Energia strawna – energia zawarta w wydalanym moczu i gazach. Energia metaboliczna – energia zawarta w dostarczonych do krwi prostych związkach takich jak glukoza, kwasy tłuszczowe i aminokwasy. Energia netto – energia zmagazynowana w produktach zwierzęcych (mleku, mięśniach, tłuszczach, jajach, wełnie) oraz zuŜyta na podtrzymanie czynności Ŝyciowych. Energia netto przeŜuwaczy stanowi 31% energii brutto, a u świń – 52%. Bilans energii przeprowadza się, aby określić zapotrzebowanie zwierząt na energię. Aby porównywać wartość energetyczną pasz konieczne jest określenie mierników ich wartości. W tradycyjnym systemie Ŝywienia wartość energetyczna pasz opiera się na opracowanej przez Oskara Kellera w 1905 r. wartości skrobiowej. Wartość skrobiowa jest to liczba, która informuje iloma kilogramami skrobi moŜna zastąpić 100 kg danej paszy pod względem działania tłuszczotwórczego. W Skandynawii dla określania wartości energetycznej pasz utworzono jednostkę jęczmienną (skandynawską). Jest to wartość energetyczna paszy odpowiadająca 1 kg ziarna jęczmienia średniej jakości, o zdolności produkcyjnej 0,7 kg skrobi, który podany ponad potrzeby bytowe dostarcza energii na produkcję 3 kg mleka o zawartości 3,25 – 3,5% tłuszczu. Jednostka jęczmienna słuŜy do oceny wartości pasz dla krów mlecznych i opasów. W Polsce, w Normach Ŝywienia bydła i owiec systemem tradycyjnym (1993) jako miernika wartości energetycznej pasz uŜywa się jednostki owsianej. Jest to wartość odpowiadająca 1 kg owsa średniej jakości o zdolności produkcyjnej 0,6 kg skrobi, który podany ponad potrzeby bytowe powoduje odłoŜenie w ciele dorosłego przeŜuwacza ok. 150 g tłuszczu. Inne mierniki wartości pasz W przypadku świń jako miernik wartości energetycznej pasz stosuje się energię metaboliczną wyraŜona w MJ na 1 kg paszy lub 1 kg suchej masy paszy. W projektowaniu Ŝywienia drobiu jest to energia metaboliczna pozorna podawana w normach Ŝywienia drobiu (1993) w kcal lub MJ na 1 kg paszy lub 1 kg suchej masy paszy. Potrzeby pokarmowe koni oraz wartość pasz wyraŜone są w energii strawnej – Normy Ŝywienia koni (1991). Dość istotne w Ŝywieniu jest zachowanie właściwych proporcji składników odŜywczych w stosunku
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 31 do siebie. Szczególne znaczenie ma stosunek odŜywczy. Jest to stosunek białka ogólnego strawnego do sumy pozostałych strawnych składników. Za 1 przyjmuje się zawartość białka i wylicza ile części pozostałych składników przypada na białko (tłuszcz mnoŜy się przez 2,25, poniewaŜ w stosunku do białek i węglowodanów ma on o tyle wyŜszą wartość energetyczną). Stosunek odŜywczy moŜe być wąski (1:4), średni (1:8) i szeroki (1: powyŜej 8). Ilość białka ogólnego strawnego na 1 jednostkę owsianą. Obliczenia tego miernika dokonuje się wykorzystując proporcję. Jest on pomocny przy bilansowaniu dawek Ŝywieniowych dla zwierząt zwłaszcza przy programowaniu składu mieszanek pełnodawkowych. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Europie opracowano kilka nowych systemów wartościowania pasz i określania potrzeb pokarmowych zwierząt. W Polsce wykorzystywane są system INRA (francuski) i system NEL (stosowany równieŜ w Niemczech, Szwajcarii i Holandii). System INRA – obejmuje: − wartość energetyczną pasz i zapotrzebowanie energetyczne zwierząt − wartość białkową pasz i zapotrzebowanie zwierząt na białko − wartość wypełnieniową pasz i zdolność pobrania paszy przez zwierzęta Jednostkami, które słuŜą do określania wartości energetycznej pasz w tym systemie są: − jednostka energetyczna produkcji mleka (JPM) − jednostka energetyczna produkcji Ŝywca (JPś) Jednostki pokarmowe określono na podstawie wartości energetycznej netto (EN)1 kg standardowego ziarna jęczmienia obliczanej odrębnie dla produkcji mleka (EN1) i produkcji Ŝywca (ENŜ). Jednostki pokarmowe JPM i JPś zgodnie z normami z 1993 r. mają następujące definicje: Jednostka paszowa (energetyczna) produkcji mleka – JPM – to ilość energii netto produkcji mleka (EN1), którą dostarcza 1 kg standardowego ziarna jęczmienia podawanego jako pasza produkcyjna krowie w okresie laktacji. Jedna jednostka produkcji mleka jest równa 1700 kcal – ta ilość energii moŜe zostać wydzielona z mlekiem lub odłoŜona w organizmie w postaci rezerw tłuszczu. Jednostka paszowa (energetyczna) produkcji Ŝywca – JPś – to ilość energii netto produkcji Ŝywca (ENś), którą dostarcza 1 kg standardowego ziarna jęczmienia podawanego jako pasza bytowa i produkcyjna rosnącym (opasanym, tuczonym) zwierzętom. Odpowiada ona wartości 1820 kcal. RóŜnice w wartości energetycznej 1 kg standardowego ziarna jęczmienia wynikają z róŜnej wartości współczynników wykorzystania energii metabolicznej zawartej w 1 kg paszy do produkcji mleka i do produkcji Ŝywca. W tabelach wartości pokarmowej zawartych w Normach Ŝywienia bydła, owiec i kóz (1993) wartość energetyczną poszczególnych pasz wyraŜono zawartością JPM i JPś w 1 kg paszy i 1 kg suchej masy paszy. Zapotrzebowanie energetyczne zwierząt jest sumą energii zuŜytej na potrzeby bytowe i produkcję (mleko, przyrost masy ciała). WyraŜono je w jednostkach energetycznych produkcji mleka (JPM) i produkcji Ŝywca (JPś), zgodnie z systemem oceny wartości energetycznej pasz. Normy zapotrzebowania energetycznego uwzględniają róŜne stany fizjologiczne i kierunki produkcji bydła, owiec i kóz. Wartość pokarmową białka wyraŜa się jako ilość białka właściwego, rzeczywiście trawionego w jelicie cienkim (białko trawione w jelicie – BTJ). Faktyczną wartość pokarmową białka danej paszy (BTJ, g/kg) określa wielkość niŜsza spośród wymienionych tj. BTJN lub BTJE. W tabelach zamieszczonych w normach Ŝywienia bydła, owiec i kóz wartość pokarmową białka poszczególnych pasz wyraŜono zawartością BTJN i BTJE w g/kg paszy i g/kg suchej masy paszy.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 32 Zapotrzebowanie zwierząt na białko stanowi sumę potrzeb bytowych (odnoszonych do MC0,75 ) i produkcyjnych, związanych z zawartością białka w produktach zwierzęcych (mięsie, mleku). Normy na białko wyraŜono w g BTJ, zgodnie z przyjętym systemem oceny wartości pokarmowej białka pasz. Dla określenia wartości wypełnieniowej pasz wprowadzono pojęcie jednostki wypełnieniowej. Jednostka wypełnieniowa (JW) przedstawia wartość wypełnieniową paszy (WW) wyraŜoną w JW/kg paszy oraz zdolność pobrania paszy dla zwierząt (ZPP), wyraŜoną w JW/dzień. W wartości wypełnieniowej pasz uwzględniono zróŜnicowany skład i budowę roślin wchodzących w skład suchej masy paszy – równieŜ zawartość ścian komórkowych i stopień ich zdrewnienia. W przeciwieństwie do pasz objętościowych, pasze treściwe wchodzące w skład dawek pokarmowych dla przeŜuwaczy nie mają stałej wartości wypełnieniowej. Wprowadzenie paszy treściwej do podstawowej dawki pasz objętościowych odbywa się kosztem wartości wypełnieniowej paszy objętościowej. WyraŜa się to obniŜeniem dowolnego pobrania suchej masy paszy objętościowej. W tabelach wartości pokarmowej Norm Ŝywienia bydła, owiec i kóz wartość wypełnieniową poszczególnych pasz objętościowych wyraŜono w JWO (owce), JWB (bydło) i JWK (kozy) na 1 kg paszy i 1 kg SM paszy. Zgodnie z załoŜeniami systemu dla pasz treściwych nie oblicza się oddzielnie wartości wypełnieniowych. Zdolność pobrania paszy (ZPP JW/dzień) jest cechą charakterystyczną dla zwierzęcia i została wyraŜona zgodnie z przyjętym systemem oceny wartości wypełnieniowej pasz dla owiec, rosnącego bydła i krów w JWO, JWB i JWK. Wzory do obliczeń zamieszczono w Normach Ŝywienia bydła owiec i kóz (1993). W praktyce dla ustalenia norm i zbilansowania dawek Ŝywieniowych w tym systemie stosuje się specjalistyczne oprogramowanie komputerowe. System NEL (Nettoenergie Laktation – energia netto laktacji) stosowany jest w programowaniu Ŝywienia krów mlecznych i w odchowie młodego bydła. NEL mierzy energię netto magazynowaną w mleku. Aby programować Ŝywienie w systemie NEL naleŜy znać wartość NEL poszczególnych pasz oraz potrzeby energetyczne i białkowe krów. NEL oblicza się z energii metabolicznej, znając stopień jej wykorzystania do produkcji mleka. Wykorzystanie to wynosi średnio 60%. Zatem upraszczając moŜna stwierdzić, Ŝe NEL = EM x 0,6. Wykorzystanie energii metabolicznej EM jest uzaleŜnione od jej koncentracji w paszy odzwierciedlonej przez współczynnik q. Pasze znacznie róŜnią się pod tym względem. Współczynnik q oblicza się zgodnie z poniŜszym działaniem: 100×= EB EM q Badania wskazały, Ŝe wykorzystanie energii metabolicznej do produkcji mleka jest równe 60% wtedy, kiedy współczynnik koncentracji q jest równy 57. Kiedy jego wartość zmniejsza się lub zwiększa o 1 wówczas wykorzystanie energii metabolicznej zmienia się o 0,04%. Wartość NEL oblicza się zgodnie z równaniem: NEL = 0,6 [1+0,004x (q-57) x EM Aby wykonać obliczenia trzeba znać wartości EB i EM. NaleŜy je obliczyć wykorzystując równania: − na obliczenie energii brutto EB [MJ/kg] EB= (0,0242z1+0,0366z2+0,0209z3+0,0170z4)-(cukry x 0,0007) − na obliczenie energii metabolicznej EM [MJ/kg] EM= (0,0152x1+0,0342x2+0,0128x3+0,0159x4)-(cukry x 0,0007) gdzie z – zawartość w paszy składników surowych w g/kg x – zawartość w paszy składników strawnych w g/kg 1 – białko
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 33 2 – ekstrakt eterowy 3 – włókno 4 – bezazotowe wyciągowe Poprawkę na cukry naleŜy odejmować wtedy, kiedy ich zawartość w suchej masie paszy jest wyŜsza niŜ 8%. Zapotrzebowanie energetyczne krów jest sumą zapotrzebowania bytowego i produkcyjnego. Zapotrzebowanie to ustala się w odniesieniu do masy metabolicznej ciała. Wynosi ono: NEL MJ/dzień = 0,293 MJ x MC0,75 Wtedy, kiedy podstawę Ŝywienia stanowi pastwisko, potrzeby bytowe w systemie NEL naleŜy zwiększyć o 10%. Zapotrzebowanie produkcyjne naleŜy obliczyć na podstawie składu mleka skorygowanego do zawartości 4% tłuszczu, tzw FCM – mleko standardowe. Wartość NEL 1 kg mleka skorygowanego wynosi 3,17 MJ (ok. 730 kcal). Mleko na FCM moŜna przeliczyć wg wzoru: FCM = (% tłuszczu w mleku x 0,15) + 0,4 Zatem, jeŜeli krowa daje 20 kg mleka o zawartości tłuszczu 3,5% to: FCM = (3,5% x 0,15) + 0,4 = 0,925 0,925 x 20 = 18,5 kg FCM JeŜeli masa krowy wynosi 600 kg, jej całkowite zapotrzebowanie jest następujące: − bytowe – 6000,75 x 0,293 MJ = 121,2 x 0,293 = 35,5 MJ NEL − produkcyjne – 18,5 x 3,17 = 58,6 MJ NEL − całkowite potrzeby – 35,5 + 58,6 = 94,1 MJ NEL Zapotrzebowanie krów na białko normuje się w białku ogólnym. Dane do obliczenia normy moŜna zaczerpnąć z norm DLG lub norm INRA. Krowa o masie 600 kg potrzebuje dziennie 450 g białka ogólnego, na produkcję 1 kg mleka FCM 81 g białka ogólnego. Do sumy obliczonego zapotrzebowania naleŜy dodać jeszcze 5% w celu uniknięcia błędu. Zatem: − potrzeby bytowe – 450 g białka ogólnego, − potrzeby produkcyjne – 20 kg mleka (4%) x 81g = 1620g białka ogólnego, − razem 2070 g białka ogólnego, − + 5% – 103,5. Systemy Ŝywienia, normowania i dawkowania pasz Zwierzęta mogą być Ŝywione systemem do woli i systemem dawkowanym. W kaŜdym z systemów Ŝywienia konieczne jest jego odpowiednie zaprojektowanie. Dotyczy ono doboru pasz i właściwej organizacji Ŝywienia. śywienie do woli wymaga projektowania mniej precyzyjnego, natomiast w Ŝywieniu dawkowanym konieczne jest precyzyjne obliczanie zapotrzebowania na pasze jak i moŜliwości jego pokrycia. W projektowaniu Ŝywienia zwierząt naleŜy uwzględnić zapotrzebowanie zwierzęcia na poszczególne składniki pokarmowe, moŜliwości zwierzęcia jeŜeli chodzi o pobranie poszczególnych pasz i moŜliwości zwierzęcia w zakresie trawienia pobranych pasz. Zapotrzebowanie zwierzęcia na składniki pokarmowe nazywa się normą Ŝywieniową. Zapotrzebowanie zwierzęcia określa się z uwzględnieniem potrzeb bytowych i produkcyjnych. Określa się potrzeby zwierzęcia pod względem energetycznym, białkowym, mineralnym i witaminowym. Pasze podawane zwierzętom w swoim składzie chemicznym zawierają składniki, które potrzebne są zwierzętom dla ich właściwego wzrostu, rozwoju lub produkcyjności. Jednak występują one w nich w róŜnych ilościach. Aby właściwie dobrać proporcje pasz dla zapewnienia pokrycia zapotrzebowania zwierząt naleŜy poznać ich skład chemiczny i tak zaprojektować ich ilości aby pokryły zapotrzebowanie zwierzęcia. Zestaw róŜnych pasz zawierających ilości składników pokarmowych zgodnych z normą, które naleŜy podać zwierzęciu w ciągu doby nazywamy dzienną dawką Ŝywieniową. Normy i dawki Ŝywieniowe mogą być ustalane na
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 34 róŜne okresy czasu. Największe zastosowanie praktyczne mają dzienne normy i dawki Ŝywieniowe, poniewaŜ słuŜą one bezpośredniej organizacji karmienia zwierząt. Dla racjonalnego planowania Ŝywienia ustala się równieŜ normy i dawki na dłuŜsze okresy czasu np. na okres Ŝywieniowy, miesiąc lub rok. 4.3.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. W jaki sposób naleŜy obliczyć współczynnik strawności pasz? 2. Jakich informacji dostarcza bilans azotu w organizmie? 3. W jakim celu wykonuje się bilans węgla w organizmie? 4. Jakie mierniki wartości pokarmowej pasz moŜesz wskazać? 5. Co to jest norma Ŝywieniowa? 6. W jaki sposób ustala się zapotrzebowanie Ŝywieniowe zwierzęcia w systemie INRA? 7. W jaki sposób ustala się zapotrzebowanie Ŝywieniowe zwierzęcia w systemie NEL? 8. Co to jest dawka Ŝywieniowa i jakie znasz rodzaje dawek Ŝywieniowych? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt ustal normę Ŝywieniową dla krowy mlecznej waŜącej 600 kg i produkującej 20 kg mleka w ciągu doby. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla krowy mlecznej o wskazanych parametrach, 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie wskazanego zwierzęcia na składniki pokarmowe. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 2 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt ustal normę Ŝywieniową dla kur nieśnych w pierwszym sezonie nieśności. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla kur nieśnych w pierwszym okresie nieśności,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 35 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie wskazanego stada kur na składniki pokarmowe. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 3 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt oblicz i zbilansuj dawkę Ŝywieniową dla tucznika na drugi okres tuczu. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla tucznika w drugim okresie tuczu, 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie tucznika na składniki pokarmowe, 4) wybrać na podstawie tych samych norm pasze i odczytać zawartości w nich poszczególnych składników pokarmowych, 5) określić planowane ilości pasz dla jednego tucznika, 6) sprawdzić, ile składników pokarmowych zawierają planowane ilości pasz, 7) porównać z zapotrzebowaniem, 8) dokonać w przypadku róŜnic korekty tak aby były one mniejsze niŜ (+), (-) 5% normy (zapotrzebowania). WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 4 Na podstawie przedstawionych danych oblicz współczynnik strawności dla białka. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować przedstawione dane, 2) dokonać niezbędnych obliczeń, zgodnie z wzorem na obliczanie współczynnika strawności, 3) zinterpretować wynik. WyposaŜenie stanowiska pracy: − papier i przybory do robienia notatek.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 36 4.3.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) zdefiniować strawność i obliczyć współczynnik strawności na dowolnym przykładzie 2) ocenić zasadność wykonywania bilansu azotu i węgla w organizmie? 3) wskazać jednostki wartości odŜywczej pasz i dokonać ich podziału? 4) dobrać pasze dla określonej grupy zwierząt i odczytać ich wartość Ŝywieniową? 5) określić zasady normowania pasz w systemie INRA? 6) określić zasady normowania pasz w systemie NEL? 7) opracować normę Ŝywieniową dla wskazanego zwierzęcia? 8) zbilansować dawkę Ŝywieniową?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 37 4.4.Specyfika Ŝywienia róŜnych grup zwierząt, gospodarowanie paszami i koszty Ŝywienia 4.4.1. Materiał nauczania Podstawowe metody konserwowania pasz dla zwierząt to suszenie i kiszenie. W wyniku suszenia pasz otrzymujemy siano i susze. Paszami najbardziej nadającymi się do suszenia są zielonki. KaŜda metoda konserwowania powoduje straty składników pokarmowych. Wartość pokarmowa siana jest więc niŜsza od zielonek. Przy produkcji siana straty są dość duŜe. Ich wielkość zaleŜy od sposobu suszenia, warunków pogodowych oraz warunków przechowywania siana. Wielkość tych strat obrazują zamieszczone niŜej tabele. Zielonki na siano moŜna suszyć z wykorzystaniem następujących metod: − suszenie naturalne na pokosach (na ziemi) lub na przyrządach − dosuszanie zimnym lub ogrzanym powietrzem − suszenie mechaniczne gorącymi gazami Suszenie na ziemi daje dobre efekty tylko wówczas, kiedy jest sprzyjająca pogoda. W czasie suszenia na ziemi wykonuje się wiele czynności związanych z roztrząsaniem zielonki, odwracaniem, zgrabianiem, składaniem w kopy. JeŜeli zabiegi te wykonywane są niewłaściwie, dochodzi do duŜych strat. Dotyczy to zwłaszcza roślin motylkowych takich jak lucerna, koniczyna itp. Dlatego prace te najlepiej wykonywać kiedy rośliny są podwiędnięte, wczesnym rankiem i przed wieczorem. Suszenie na ziemi przy sprzyjającej pogodzie trwa zwykle kilka dni. JeŜeli się przedłuŜa, a pogoda jest mniej sprzyjająca, to suszona masa traci na wartości. Najlepsze efekty w postaci bardzo dobrej jakości produktu daje suszenie mechaniczne gazami o wysokiej temperaturze. Odbywa się ono w specjalnych suszarniach. Proces suszenia jest bardzo krótki i trwa od kilku do kilkunastu sekund. Takie suszenie powoduje szybkie odwodnienie oraz wstrzymanie procesów oddychania i rozpadu białek. Nie pogarsza się strawność składników odŜywczych. Tabela 9.Straty w % przy róŜnych sposobach suszenia zielonej masy [6] Straty w %Sposób suszenia Suchej masy Białka strawnego Karotenu Suszenie w kopkach przy sprzyjającej pogodzie 15-30 12-25 60-85 Suszenie w kopkach przy niesprzyjającej pogodzie 25-50 50-60 95-98 Dosuszanie niedogrzanym powietrzem 15-20 10-20 50-85 Sztuczne suszenie ciągłym powietrzem 5-10 5-8 5-6 Siano moŜna przechowywać w stogach lub w stodołach, na poddaszach uŜytkowych czy magazynach pasz objętościowych suchych. Zdecydowanie najlepszym sposobem przechowywania jest zgromadzenie siana w magazynach. Powinny one być suche, przewietrzane i ciemne. Wtedy siano traci wartość odŜywczą w najmniejszym stopniu. Zachowuje barwę i zapach.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 38 Rys. 16. Dobre siano łąkowe [opracowanie własne] Tabela 10. Ubytki naturalne przy przechowywaniu siana [6] Ubytki w % w okresieWyszczególnienie do 6 miesięcy powyŜej 6 miesięcy Siano luzem W stogach 1 5 W szopach 0,7 4 Siano prasowane W stogach 0,4 3 W szopach 0,3 2 Tabela. 11. Przyczyny strat zachodzących podczas suszenia zielonki na siano i przechowywania siana (w %) [6] Przyczyna strat Sucha masa Białko surowe Jednostki pokarmowe Wilgotność suszonej zielonki i słoma przy której powstają straty Oddychanie Do 10 5-10 5-10 Od skoszenia do 4-% wilgotności Mechaniczne kruszenie 5-10 10-15 0-15 Od 40% wilgotności do momentu składowania Wymywanie i fermentacja 5-15 5-15 5-15 Od skoszenia Pogorszenie zawartości 10-15 Do czasu skarmienia Dobre siano ma kolor zielony, charakterystyczny przyjemny zapach, nie jest połamane i skruszone. Nie zawiera obcych zapachów, przebarwień i widocznych śladów obecności grzybów (pleśni). MoŜna odróŜnić rośliny z jakich powstało. Zakiszanie pasz to kolejna metoda konserwacji pasz w celu wykorzystania ich w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich. Polega ono na poddaniu zakiszanej masy procesowi fermentacji. Jest to fermentacja mlekowa, jednak towarzyszą jej takŜe fermentacje octowa, propionowa i masłowa. Fermentacje towarzyszące są niepoŜądane W wyniku fermentacji gromadzą się
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 39 w kiszonkach kwas mlekowy i niewielkie ilości kwasu octowego, dzięki którym moŜliwe jest zakonserwowanie czyli zakwaszenia paszy i zahamowanie procesów Ŝyciowych szkodliwych drobnoustrojów takich jak bakterie kwasu masłowego, bakterie gnilne i pałeczki okręŜnicy. Fermentacja mlekowa zachodzi w warunkach beztlenowych, w odpowiedniej temperaturze (25-35o C ), przy odpowiedniej wilgotności (65-75%) i w obecności w zakiszanym materiale odpowiedniej ilości cukrów. Odpowiednia ilość cukrów to taka, która zapewnia wytworzenie kwasu mlekowego w takiej ilości, aby obniŜyć pH kiszonki do 4,2. Materiał wykorzystywany do przygotowania kiszonek moŜna podzielić w zaleŜności od stopnia przydatności do zakiszania. Podział ten obrazuje tab. 26. O stopniu przydatności pasz do zakiszania decyduje przede wszystkim zawartość węglowodanów i białka. Tabela 12. Przydatność róŜnych pasz do zakiszania [opracowanie własne] Stopień przydatności do zakiszania Zawartość składników o istotnym znaczeniu Pasze Pasze łatwo zakiszające się Wysoka zawartość cukrów i niska zawartość białka kukurydza, słonecznik, zrzynki buraków cukrowych i pastewnych, kapusta pastewna, zielonki z Ŝyta i owsa, korzenie buraków pastewnych, ziemniaki parowane, dynia, wywar gorzelniany I wysłodki buraczane Pasze trudno zakiszające się Wysoka zawartość białka i niska zawartość cukrów Koniczyna czerwona i biała, mieszanki traw z roślinami motylkowymi, poplony z przewagą roślin strączkowych, łęty ziemniaczane Pasze nie zakiszające się Bardzo wysoka zawartość białka i niska zawartość cukrów Zielonka z lucerny, niektóre chwasty takie jak komosa i pokrzywa Aby zapewnić właściwe warunki zakiszania naleŜy: − zebrać materiał w odpowiedniej fazie rozwojowej, − do zakiszania zastosować takie rośliny lub ich mieszankę, która zawiera minimum cukrowe, − zapewnić odpowiednią wilgotność zakiszanego materiału, − doprowadzić do szybkiego odcięcia powietrza, w celu zapewnienia warunków beztlenowych, − zapewnić ugniecenie zakiszanej masy, aby usunąć powietrze ze środka i spowodować wypływ soków zawartych w komórkach, co znacznie ułatwia rozwój bakterii, − w przypadku materiału trudno zakiszającego się, zastosować odpowiednie preparaty ułatwiające zakiszanie. Kiszonki stanowią podstawę Ŝywienia zimowego bydła. Szczególne znaczenie mają kiszonka z traw, z mieszanek traw z koniczyną i kiszonka z kukurydzy. Jakość kiszonki z traw zaleŜy od zawartości białka i energii, składu botanicznego runi, nawoŜenia i czasu kłoszenia. Kiszonka z traw jest dobrym źródłem zarówno białka (14-17%) jak i energii (powyŜej 6 MJ NEL). Zawartość włókna w świeŜej trawie powinna kształtować się na poziomie 22-24%, a w kiszonce 23-26%. Nie naleŜy kosić traw zbyt późno, poniewaŜ obniŜa się w nich zawartość składników odŜywczych, a rośnie zawartość włókna (0,5% na dzień). Wysokość koszonych traw powinna kształtować się w granicach 30 cm, a czas optymalnego koszenia musi być krótki 3-5 dni, natomiast w przypadku traw z wsiewką koniczyny 7-10 dni. Traw nie wolno kosić zbyt nisko, poniewaŜ zwiększa to zanieczyszczenie ziemią, co powoduje rozwój bakterii kwasu masłowego, bakterii Clostridium i powoduje niszczenie właściwego składu botanicznego łąki. Potwierdzeniem zanieczyszczenia zakiszanej masy jest zawartość popiołu.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 40 Nie powinna być wyŜsza niŜ 10%. MoŜna to ocenić wykonując prostą próbę w gospodarstwie. Do wiadra wlewamy ¾ wody, wkładamy ok. 3-4 kg kiszonki i mieszamy. Wyjmujemy kiszonkę i obserwujemy co pozostało. JeŜeli w kiszonce znajdują się zanieczyszczenia, niestety znajdą się one w Ŝołądku karmionego nią zwierzęcia. Zawartość suchej masy w zakiszanych trawach powinna wynosić 35-40%, występuje wtedy wysoka koncentracja cukrów i optymalne warunki do produkcji kwasu mlekowego. Aby uzyskać taką zawartość suchej masy naleŜy zielonkę podsuszyć przez 1 dzień przy dobrej pogodzie, odwracając jeden raz. W takich warunkach uzyskamy najniŜsze straty składników odŜywczych. Wartość kiszonki z kukurydzy zaleŜy przede wszystkim od zawartości w niej kolb. MoŜna wyróŜnić dwa kierunki produkcji kiszonki z kukurydzy. Pierwszy to kiszonka o średniej jakości, ale duŜych plonach. Drugi to kiszonka wysokoenergetyczna, uzyskana z wczesnych I średnio- wczesnych odmian, wysiewanych rzadko oraz późno zbieranych. Jakość kiszonki z kukurydzy zaleŜy w duŜym stopniu od techniki zbioru. Kukurydza zbierana w dojrzałości woskowej- pełnej wymaga pocięcia na odcinki długości ok.1 cm, a przy zbiorze w dojrzałości mlecznej – 2,5 cm. Na jakość ma teŜ wpływ dokładność rozdrobnienia zarówno łodyg i liści kukurydzy, ale i ziarna. Korzystniej przebiega wtedy kiszenie i są mniejsze straty. Tabela 13. Straty (w %) przy róŜnych sposobach kiszenia zielonej masy [6] Straty w %Sposób kiszenia Suchej masy Białka strawnego Karotenu Kiszenie w silosach przejazdowych 10-30 10-20 10-15 Kiszenie w gazoszczelnych silosach wieŜowych 5-8 2-2,5 50-65 Zakiszanie pasz moŜna prowadzić wykorzystując róŜne technologie. Są one uzaleŜnione od miejsca i urządzeń jakimi dysponuje gospodarstwo. Do najczęściej spotykanych sposobów zakiszania zaliczamy: − zakiszanie w silosach (przejazdowych, płaskich, wgłębnych, wieŜowych), − zakiszanie na pryzmach, − zakiszanie w balotach owijanych folią, − zakiszanie w rękawach foliowych (technologia AG BAG). Silosy są to specjalne budowle przeznaczone do zakiszania pasz. Mogą one być otwarte (przejazdowe) lub zamknięte (wieŜowe). Są one zaliczane do budowli rolniczych i na ich zbudowanie naleŜy uzyskać odpowiednie pozwolenie oraz usytuować je w odpowiednich odległościach od innych zabudowań i granic zagrody. Produkcja kiszonki, zwłaszcza w silosach przejazdowych lub na pryzmach nie jest obojętna dla środowiska naturalnego. Zgodnie z Kodeksem Dobrej Praktyki Rolniczej naleŜy pamiętać o zachowaniu konkretnych, waŜnych dla ochrony środowiska zasad. Przy kiszeniu świeŜej masy roślinnej z 1 tony zielonki wycieka średnio 0,2 m3 soku. Powinien on być odprowadzany do studzienek zbiorczych stanowiących część składową silosów przejazdowych i innych płaskich i wieŜowych. NiezaleŜnie od studzienek zaleca się stosowanie na dno silosu warstwy pociętej słomy, która zatrzymuje soki kiszonkowe. Jedna tona pociętej słomy wchłania do 2,5 m3 soku. W soku kiszonkowym znajdują się dość duŜe ilości związków mineralnych. Np. w soku odpływającym z 25 ton zakiszanej zielonki znajduje się 14 kg azotu. Odpływ soków kiszonkowych do wód powierzchniowych powoduje ich zanieczyszczenie i pozbawia tlenu. Soki, które zbierane są w studzienkach naleŜy rozlewać na pola i łąki, z których pochodziła zakiszona zielonka. Dobrym sposobem konserwacji pasz jest produkcja sianokiszonek w balotach foliowych lub w rękawach foliowych (AG BAG). Dobra kiszonka powinna charakteryzować się swoistym, aromatycznym, lekko chlebowym, przyjemnym nie ostrym
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 41 zapachem. Jej barwa powinna być zbliŜona do barwy surowca wyjściowego z odcieniem oliwkowym lub lekko brązowym. Liście i łodygi powinny być dobrze widoczne bez zanieczyszczeń i pleśni. Przygotowanie pasz do skarmiania Pasze przeznaczone dla zwierząt gospodarskich, niezaleŜnie od tego, czy świeŜe, czy zakonserwowane przed spoŜyciem przez zwierzęta powinny być przygotowane do skarmienia. Przygotowanie pasz do skarmiania polega na poddaniu ich zabiegom fizycznym, biologicznym lub chemicznym po to aby: − zwiększyć ich strawność, − poprawić właściwości smakowe i dietetyczne, − zmniejszyć zuŜycie energii na procesy Ŝucia, − zniszczyć związki toksyczne oraz szkodliwe drobnoustroje, − ułatwić pobieranie paszy. NajwaŜniejszą i konieczną metodą przygotowania pasz do skarmiania jest oczyszczanie. W zaleŜności od rodzaju pasz moŜna je oczyścić stosując mycie (okopowe), otrząsanie (liście) lub przewiewanie (ziarna i nasiona). Wiele pasz wymaga przed skarmieniem rozdrobnienia. Jak moŜna to robić wskazuje poniŜsza tabela. Tabela 14. Rozdrabnianie pasz [opracowanie własne] Rodzaj rozdrabniania Zastosowane maszyny i urządzenia Otrzymany produkt – przeznaczenie Gniecenie Gniotowniki Płatki – stosowane w Ŝywieniu koni i bydła Gniecione, parowane okopowe dla świń i drobiu Śrutowanie Śrutowniki, rozdrabniacze bijakowe Śruty – prawie wszystkie gatunki zwierząt gospodarskich Mielenie Mlewniki, młynki Mąki lub maczki – dla zwierząt młodych Siekanie Siekacze, rozdrabniacze bijakowe Posiekane okopowe dla przeŜuwaczy, koni, świń i drobiu Ciecie na sieczkę Sieczkarnie Sieczka – dla przeŜuwaczy powinna mieć długość 3-5 cm, a dla koni – 2-2,5 cm Rys. 17. Śruta kukurydziana [opracowanie własne] Rys. 18. Śruta zboŜowa [opracowanie własne] Kolejną metodą jest mieszanie pasz. Mieszanki dają lepsze wyniki produkcyjne, niŜ pasze skarmiane oddzielnie. Bardziej smakują zwierzętom i są lepiej wyjadane. Do mieszania stosuje się specjalne mieszalniki lub wozy paszowe. MoŜna w nich przygotowywać mieszanki stałe, płynne i półpłynne. Mieszanie pasz często stosowane jest w tzw. Ŝywieniu programowanym. Aby zapewnić równomierny skład poszczególnych komponentów wchodzących w skład pasz stosuje się ich granulowanie lub brykietowanie. Pasze
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 42 brykietowane i granulowane produkowane są w profesjonalnych wytwórniach. Granulat moŜe być róŜnej wielkości zaleŜnie od przeznaczenia. Dobre efekty produkcyjne daje stosowanie granulowanych lub brykietowanych pasz objętościowych suchych w Ŝywieniu przeŜuwaczy. Granulat dłuŜej pozostaje w Ŝwaczu i dłuŜej podlega działaniu mikroflory Ŝwacza, co podnosi stopień wykorzystania paszy. ZwilŜaniu poddaje się przede wszystkim pasze sypkie w celu zmniejszenia ich pylistości i ułatwienia mieszania. Moczy się takŜe pasze bardzo pęczniejące, aby unikać wzdęć u zwierząt. Pasze zwykle moczone są w ciepłej lub zimnej wodzie, w takiej jej ilości jaką pasza zdoła wchłonąć. Tabela 15. Orientacyjny czas moczenia niektórych pasz [opracowanie własne] Pasz Orientacyjny czas moczenia Ziarna zbóŜ 24 godz. Nasiona motylkowatych 16 godz. Wysłodki i słodziny 8-12 godz. Wodę wykorzystuje się teŜ do ługowania pasz. Zazwyczaj ługowane są nasiona łubinu gorzkiego w celu znacznego obniŜenia w nich poziomu trujących alkaloidów (lupininy, sparteiny). Obecnie ługowanie ma sporadyczne zastosowanie. Gotowanie i parowanie pasz ma na celu zwiększenie strawności niektórych składników, zmiękczenie, poprawienie smaku lub usunięcie szkodliwych właściwości (solanina w ziemniakach). Parowanie ziemniaków ma szczególne znaczenie w gospodarstwach ekologicznych w Ŝywieniu drobiu i świń, a takŜe przy sporządzaniu z nich kiszonki. Gotowanie wykorzystuje się często w przygotowaniu pasz dietetycznych dla zwierząt, chorych, młodych lub w złej kondycji. Przykładami mogą być makuchy, śruta lniana, otręby lub ziarna i nasiona. Niektóre pasze zwłaszcza stosowane w Ŝywieniu zwierząt małych, uczących się pobierania pasz stałych, poddaje się praŜeniu. Zabieg ten poprawia strawność i smakowitość, a dzięki niemu pasze nabierają właściwości odkaŜających. W Ŝywieniu zimowym drobiu nieśnego moŜna stosować podkiełkowane ziarno zbóŜ. Obserwuje się wtedy zwiększenie nieśności kur i poprawę stopnia zapłodnienia jaj wylęgowych. Dzieje się tak dlatego, Ŝe w podkiełkowanym ziarnie wzrasta zawartość witaminy E. Skarmia się ziarno świeŜo podkiełkowane, kiedy kiełki osiągną długość 2-3 cm. Podkiełkowywaniu poddaje się najczęściej ziarno owsa i jęczmienia. Znanych jest jeszcze wiele innych metod przygotowania pasz do skarmiania, jednak ze względu na ich bardzo małe znaczenie nie zostaną one tu omówione. UŜytkowanie pastwiska Pastwisko, a przede wszystkim rosnąca na nim zielonka odgrywa waŜną rolę w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich. Ma ona szczególne znaczenie w przypadku zwierząt przeŜuwających. W skład runi pastwiskowej wchodzą róŜne gatunki roślin. Są to przede wszystkim trawy, rośliny motylkowate i zioła. Mogą zdarzać się chwasty – są to rośliny raczej niepoŜądane na pastwiskach. Zielonka jest paszą zasobną w białko zawierające dość duŜo aminokwasów i składniki mineralne. Tabela 16.Optymalna struktura udziału traw, motylkowatych i ziół w runi pastwiskowej (w %) [6] Wyszczególnienie Łąki Pastwiska Trawy wysokie 50 30 Trawy niskie 30 50 Rośliny motylkowate 10-20 10-20 Zioła 10 10
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 43 Rys. 19. Pastwisko w fazie kiedy moŜna rozpocząć wypas [opracowanie własne] Wypas naleŜy rozpoczynać wtedy kiedy odrost runi pastwiskowej wynosi około 15 cm, a rośliny są w fazie początku kłoszenia. Zielonka wtedy jest smaczna dla zwierząt i chętnie przez nie pobierana. Zachowuje równieŜ wysoką wartość odŜywczą. Na pastwisku zostaje mniej niedojadów, poniewaŜ pobieranie jest równomierne. Tabela 17. Zmiany zawartości składników pokarmowych w trawach pierwszego pokosu w zaleŜności od fazy rozwoju [6] Energia netto w kg s.m. Faza wegetacji Sucha masa w % Białko surowe w % Włókno surowe w % Strawność w % Jedn. pokarm. MJ NEL Przed kłoszeniem 17 19,5 20,5 80 671 6,85 Początki kłoszenia 18 17 23,8 75 622 6,34 Początek kwitnienia 21 14,5 27,2 67 535 5,52 Koniec kwitnienia 23 12,1 31,1 61 456 4,92 Ruń pastwiskowa w ciągu sezonu pastwiskowego odrasta w róŜnym tempie. ZaleŜy to od systemu uŜytkowania pastwiska, nawoŜenia, zabiegów pielęgnacyjnych, pory roku i pogody. RóŜnice w plonie i czasie odrostu powodują, Ŝe wiosną występuje pewien nadmiar zielonki i część pastwiska naleŜy przeznaczyć na uŜytkowanie kośne. Jesienią moŜe wystąpić niedobór i trzeba zadbać o zgromadzenie innych pasz w celu dokarmienia zwierząt. Tabela 18. Rozkład plonu zielonki na pastwisku w poszczególnych miesiącach [6] Miesiąc sezonu pastwiskowego % w stosunku do plonu rocznego Maj 22 Czerwiec 25 Lipiec 17 Sierpień 15 Wrzesień 13 Październik 8 Razem 100
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 44 Tabela 19.Czas odrostu runi pastwiskowej w poszczególnych miesiącach [opracowanie własne] Miesiąc sezonu pastwiskowego Liczba dni odrostu runi Maj 12-16 Czerwiec 15-24 Lipiec 22-28 Sierpień 24-30 Wrzesień 30-35 Październik powyŜej 40 Pastwiska lokalizowane są w róŜnych miejscach, na róŜnych gruntach i dlatego mają róŜną wydajność. Jedne z nich charakteryzują się wysoką produkcyjnością, a inne niską. Wydajność pastwiska moŜna oceniać metodą agrotechniczną – pobierając próbki zielonki przed wypasem i po wypasie i poddając je analizie składu chemicznego. Na podstawie tej analizy moŜna obliczyć wydajność całego pastwiska. Inną metodą jest metoda zootechniczna uwzględniająca wyniki produkcyjne zwierząt uzyskane w sezonie pastwiskowym. Na podstawie wydajności mierzonej plonem j.o. z 1 ha pastwiska przyjęto klasyfikację pastwisk. Klasyfikację prezentuje tabela. Tabela 20. Klasyfikacja pastwisk [opracowanie własne] Pastwisko Plon j.o/ha Bardzo dobre powyŜej 8000 Dobre 6000-8000 Średnie 4000-6000 Słabe 3000-4000 Złe mniej niŜ 3000 Pastwisko moŜna uŜytkować tylko prowadząc na nim wypas zwierząt lub teŜ przemiennie czyli kośno-pastwiskowo. Ten drugi rodzaj uŜytkowania uwaŜany jest za bardziej efektywny. Organizując wypas zwierząt moŜna wykorzystać róŜne jego sposoby. Najmniej efektywny jest wypas wolny. Polega on na tym, Ŝe zwierzęta mogą korzystać z całej powierzchni pastwiska pobierając zielonkę z dowolnych miejsc. PoniewaŜ zwierzęta wybierają rośliny najsmaczniejsze i przygryzają je bardzo nisko, pogarsza się jakość pastwiska. DuŜa część runi jest wydeptywana i zanieczyszczana odchodami. Wykorzystanie produkcyjności pastwisk w tym systemie nie przekracza 40%. Inną bardziej efektywna forma wypasu jest wypas strzeŜony. Pastwisko tu nie jest dzielone ogrodzeniem, jednak zwierzęta nie mają dostępu do całej jego powierzchni jednocześnie. Wypas ten ma największe zastosowanie dla owiec. Za najbardziej efektywny uznawany jest wypas kwaterowy. Organizując ten wypas dzieli się powierzchnię pastwiska przy pomocy przegród stałych na części czyli kwatery. Zwierzęta pasą się na nich kolejno, zwykle przebywając na jednej od 1 do 3 dni. Po przejściu przez wszystkie kwatery wracają na pierwszą. Takie jednorazowe przejście zwierząt przez wszystkie kwatery nazywa się rotacją pastwiska lub cyklem wypasowym. Przy tym systemie wypasu konieczne jest wykaszanie części kwater, aby zielonka nadmiernie się nie starzała. MoŜliwe jest racjonalne pielęgnowanie i nawoŜenie pastwiska. Jest teŜ dostateczna ilość czasu na odrost runi. Coraz większego znaczenia nabiera jednak wypas dawkowany. MoŜna go stosować na pastwisku podzielonym juŜ na kwatery, gdzie w istniejącej kwaterze wydziela się mniejsze powierzchnie przy pomocy pastucha elektrycznego. Dzięki temu jest moŜliwe precyzyjne dawkowanie zielonki i powoduje, Ŝe zwierzęta prawie nie zostawiają niedojadów. Wypas dawkowany moŜna organizować takŜe na pastwisku gdzie nie wydzielono kwater
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 45 stałych. Wtedy powierzchnie do zjedzenia przez zwierzęta, zwykle w ciągu jednego dnia, wydziela się przy pomocy pastucha elektrycznego. Jest to sposób zdecydowanie tańszy. Łatwo moŜna wykonywać prace na pastwisku z uŜyciem większego sprzętu. Rys. 20. Wypas dawkowany [opracowanie własne] Inną intensywną forma wypasu jest wypas na uwięzi. Jest on jednak dość skomplikowany w organizacji i moŜe być stosowany w małych gospodarstwach, utrzymujących kilka sztuk bydła, owiec lub koni. Powierzchnię pastwiska, do której zwierzęta mają dostęp wyznacza długość linki lub łańcucha. Zielonka jest dobrze wykorzystywana, a Ŝywienie dobrze dostosowane do potrzeb zwierzęcia. Wadą tej formy jest duŜa pracochłonność. Dla określenia intensywności uŜytkowania pastwiska wykorzystuje się róŜne wskaźniki. Przy ich pomocy planuje się modele organizacyjne uŜytkowania pastwiska. Jednym z nich jest obsada pastwiska. Oznacza ona liczbę zwierząt lub ich masę ciała, jaką moŜe wyŜywić w ciągu sezonu pastwiskowego 1 ha pastwiska. Obsadę wylicza się jako stosunek liczby sztuk duŜych (o masie ciała 500 kg) lub masy ciała zwierząt w tonach do powierzchni pastwiska w hektarach. Obsadę wykorzystuje się do wyliczenia potrzebnej powierzchni pastwiska lub określenia liczby zwierząt jaka moŜe wyŜywić istniejące pastwisko. Tabela.21. Obsada na pastwiskach róŜnej jakości [opracowanie własne] Jakość pastwiska Obsada SD/ha Obsada t/ha Bardzo dobre 3-4 1,5-2,0 Dobre i średnie 2,0-2,8 1,0-1,4 Słabe 1,0-1,8 0,5-0,9 Złe mniej niŜ 1 do 0,5 Inny wskaźnik to obciąŜenia pastwiska. Oznacza on liczbę sztuk duŜych lub masę ciała zwierząt w tonach pasących się jednocześnie na 1 ha pastwiska. ObciąŜenie jest wskaźnikiem intensywności wykorzystania pastwiska. ObciąŜenie moŜna wyliczyć jako stosunek liczby
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 46 sztuk duŜych lub ich masy ciała w tonach do powierzchni kwatery w hektarach. SłuŜy ono do obliczenia powierzchni kwatery. Tabela 22. ObciąŜenie na pastwiskach o róŜnej jakości [opracowanie własne] Jakość pastwiska obciąŜenie SD/ha obciąŜenie t/ha Bardzo dobre więcej niŜ 40 ponad 20 Dobre 30-40 15-20 Średnie 20-30 10-15 Słabe 10-20 5-10 Przed załoŜeniem pastwiska trzeba obliczyć jego powierzchnię, która będzie odpowiednia do wyŜywienia określonego stada zwierząt. W celu zaplanowania racjonalnego wypasu konieczne jest uwzględnienie: − rodzaju i liczby wypasanych zwierząt, − masy zwierząt, − wydajności pastwiska. Powierzchnię pastwiska oblicza się dzieląc liczbę sztuk duŜych zwierząt (lub ich masę), które mają być wypasane na pastwisku przez obsadę pastwiska w SD (lub masie). obsadaSD SDwypasl pastwpow .. .. = lub )( ).( .. tobsada tmasazw pastwpow = Liczbę kwater naleŜy obliczyć z uwzględnieniem: Czasu odrostu runi pastwiskowej Długości okresu przebywania zwierząt na jednej kwaterze. zwierząw grupl kwatnadni dniodrostul kwaterl . ..1.. . . += Powierzchnię kwatery oblicza się z wykorzystaniem obciąŜenia pastwiska SDobciąb liczbaSD kwatpow . .. = lub )/.( ).(. .. hatobciąb tzwierzm kwatpow = , lub )/( )()(. .. hakgejmasyplonzielon dniczaswypasukgkazielonkidziennadawSDl kwatpow ×× = JeŜeli obliczana jest powierzchnia pastwiska, a potem powierzchnia kwater, to moŜna dzieląc te wielkości przez siebie otrzymać liczbę kwater. Opracowując model organizacji pastwiska trzeba pamiętać o tym, Ŝe róŜne gatunki zwierząt wykorzystują je niejednakowo. Najmniej niszczy pastwisko bydło. Konie zaspokajając potrzebę ruchu depczą zielonkę pastwiskową. Owce przygryzają ruń zbyt nisko, a cienkie racice niszczą darń. Najbardziej eksploatują pastwisko gęsi i świnie. Gęsi przyszczypują ruń bardzo nisko, natomiast ich odchody powodują, Ŝe inne zwierzęta nie chcą pobierać zielonki z tego pastwiska. Świnie ryjąc powodują zniszczenie runi pastwiskowej. W związku z tym, Ŝe pastwiska są uŜytkami intensywnie eksploatowanymi, wymagają wykonywania na nich systematycznie prac pielęgnacyjnych. Aby pastwiska spełniały swoja funkcje zootechniczną powinny stwarzać moŜliwość komfortowego wypasu i wypoczynku dla zwierząt. Aby tak było zwierzęta na pastwisku muszą mieć stały dostęp do wody pitnej. Powinny być miejsca zacienione lub zadaszone. Najlepiej jeŜeli pastwiskom towarzyszą zadrzewienia śródpolne dające cień. PoniewaŜ latem aktywnych jest wiele owadów, które dokuczają pasącym się zwierzętom poprzez ukąszenia, bzyczenie i łaskotanie, bardzo przydatne na pastwisku są czochradła. Zwierzęta wykorzystują je aby złagodzić swędzenie
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 47 skóry czy zaspokoić naturalną potrzebę podrapania związanego z masaŜem skóry. Dzięki czochradłom usuwa się równieŜ część złuszczonego naskórka czy zanieczyszczeń mechanicznych. śywienie róŜnych grup i gatunków zwierząt Zwierzęta gospodarskie i domowe dość znacznie róŜnią się między sobą w sposobie odŜywiania się. Korzystają z roŜnego pokarmu, wymagają specyficznych sposobów jego przygotowania i podawania. Tabela 23. OdŜywianie się zwierząt [opracowanie własne] Sposób odŜywiania się Przykład zwierząt gospodarskich lub domowych Zwierzęta roślinoŜerne bydło, konie, owce, kozy Zwierzęta wszystkoŜerne trzoda chlewna, drób Zwierzęta mięsoŜerne lisy, koty, psy Zwierzęta wykazują równieŜ wąsko wyspecjalizowane preferencje pokarmowe. Inaczej naleŜy Ŝywić zwierzęta małe, młode, wysokoprodukcyjne czy stare. Zwierzęta małe najlepiej gdy mogą moŜliwie długo wykorzystywać mleko matki. Taka forma Ŝywienia zwierząt małych jest najbardziej fizjologiczna i daje najlepsze rezultaty. Jest to szczególnie waŜne w przypadku zwierząt przeznaczanych do hodowli. Po osiągnięciu pewnego wieku i rozmiarów młode zwierzęta wymagają wprowadzania do ich Ŝywienia dodatkowych pokarmów z zewnątrz. NaleŜy to robić zgodnie z preferencjami pokarmowymi gatunku, systematycznie i powoli. Układ pokarmowy musi się przyzwyczajać do pobierania i trawienia nowego pokarmu. U róŜnych zwierząt wiek wprowadzania pasz do Ŝywienia jest róŜny. U cieląt i źrebiąt waha się w przedziale od 10 do 14 dnia Ŝycia, u świń od 14 do 21 dnia Ŝycia, a u psów będzie on zaleŜał od rasy i liczebności miotu, które to warunkują konieczność szybszego lub wolniejszego przyzwyczajania do kolejnych pokarmów. Dla zdrowia małych zwierząt najistotniejsze jest dość szybkie rozpoczęcie przyzwyczajania ich do samodzielnego pobierania pasz ze środowiska zewnętrznego i dlatego celowe jest stworzenie im takich warunków. W sytuacji kiedy małe zwierzęta nie mogą z róŜnych względów korzystać z mleka matki, powinno się karmić je preparatami tak przygotowanymi aby ich skład chemiczny jak najmniej róŜnił się od składu chemicznego mleka tego gatunku. Planując Ŝywienie zwierząt młodych naleŜy pamiętać, Ŝe one rosną i w związku z tym występuje u nich zwiększone zapotrzebowanie na pasze i pokarmy białkowe oraz zawierające składniki regulujące takie jak witaminy i związki mineralne, aby mogły się intensywnie rozwijać tkanki i organy. Z chwilą zakończenia wzrostu powinno się równieŜ zmienić Ŝywienie. Wtedy waŜne jest jak zwierzęta są eksploatowane. JeŜeli muszą wykazać się wysoką produkcyjnością, jak np. krowy mleczne czy konie intensywnie eksploatowane sportowo, to trzeba planować Ŝywienie z uwzględnieniem potrzeb zwierzęcia na tę produkcję czy eksploatację. Inaczej jest w przypadku zwierząt rekreacyjnych, czy domowych. Nie mają one znacznych wydatków energetycznych i w związku z tym ich Ŝywienie musi być dość dokładnie zbilansowane pod względem stosunku składników energetycznych do białkowych i regulujących. To dokładne zbilansowanie gwarantuje utrzymanie tych zwierząt w dobrej kondycji i dobrym stanie zdrowia. Dorosłe zbyt obficie karmione zwierzęta, będą odkładały nadmiar składników w postaci tłuszczu i przez to będzie się pogarszała ich kondycja i zdrowie. NaleŜy unikać takich sytuacji. Szczególną troską Ŝywieniową naleŜy otoczyć zwierzęta stare. JeŜeli są to zwierzęta gospodarskie, to wycofuje się je z produkcji. Zwierzęta domowe zazwyczaj utrzymuje się do naturalnej śmierci. Zatem te, które są w podeszłym wieku trzeba Ŝywić paszami i pokarmami łatwostrawnymi, poniewaŜ nie zawsze są one w stanie poradzić sobie ze strawieniem
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 48 wszystkich podawanych im pokarmów. Aby nie doprowadzać do sytuacji spowodowania choroby wynikającej z wadliwego Ŝywienia, naleŜy przestrzegać wymienionych wcześniej reguł. Konsekwencja w Ŝywieniu zwierząt, zwłaszcza domowych, takich jak psy, koty czy niektóre ptaki, jest bardzo istotna. Człowiek jest bowiem związany z nimi emocjonalnie. Zwierzęta potrafią to wykorzystywać wymuszając kolejne karmienia lub smakołyki. Nie naleŜy im ulegać poniewaŜ moŜna stać się ich niewolnikiem lub spowodować obniŜenie ich kondycji czy pogorszenie stanu zdrowia. Innego sposobu Ŝywienia wymagają równieŜ zwierzęta w określonych stanach fizjologicznych. Samice cięŜarne powinny otrzymywać pokarmy bogatsze w składniki pokarmowe czyli bardziej skoncentrowane i z podwyŜszoną zawartością białka na rozwój płodów. Podobne reguły dotyczą samców intensywnie uŜytkowanych rozpłodowo. CiąŜa, karmienie czy stanówka mają wpływ na osiąganie niektórych efektów produkcyjnych. Przykładem mogą być owce, które naleŜy strzyc w odpowiednich okresach, aby zapobiec pojawianiu się tzw. przewęŜeń głodowych w runie. Specyficzne warunki Ŝywieniowe naleŜy stworzyć zwierzętom futerkowym. Jest to bardzo zróŜnicowana grupa zwierząt pod względem preferencji Ŝywieniowych. śywienie tych zwierząt wywiera bardzo istotny wpływ na jakość futra. Poprzez właściwą jakość pasz i sposób ich zadawania stymuluje się powstawanie odpowiedniej jakości okrywy włosowej. W tym względzie potrzebna jest dość szeroka wiedza specjalistyczna, którą moŜna zdobyć studiując literaturę specjalistyczną. Produkcja zwierzęca to równieŜ pszczelarstwo. Pszczół w zasadzie nie Ŝywi się systematycznie, poniewaŜ one same potrafią zdobywać pokarm w naturze i magazynować go na okres bezpoŜytkowy. Jednak w sytuacji pozyskiwania miodu, który stanowi główne poŜywienie pszczół, trzeba im zrekompensować straty, aby przetrwały okres zimy. Pszczoły dokarmia się cukrem. Zalecane w naszym kraju ilości pokarmu węglowodanowego na zimę zaleŜą od typu ula i liczby plastrów obsiadanych przez pszczoły. Norma opracowana w Oddziale Pszczelnictwa ISiK w Puławach przewiduje 1,6 kg-2 kg zapasu na jeden plaster. Zapas ten obejmuje cukier dodany w syropie i miód, który w ulu pozostał. W czasie łagodnych zim istnieje moŜliwość przezimowania rodzin pszczelich na dawkach pomniejszonych o 15% w stosunku do zalecanej ilości zapasów zimowych, ale moŜe zaistnieć potrzeba wiosennego ich uzupełnienia. Pewną rolę w produkcji zwierzęcej odgrywa równieŜ rybactwo stawowe. Spośród ryb hodowlanych w naszym kraju najpopularniejsze są karpie. W Ŝywieniu, a właściwie dokarmianiu, tego gatunku ryb największe znaczenie mają nasiona roślin strączkowych i zbóŜ oraz granulaty białkowe. Pasza zboŜowa dla mniejszych karpi powinna być przygotowana za pomocą śrutownika lub gniotownika. Karpie o masie powyŜej 500 gram mogą być karmione pełnym ziarnem. Powinno się systematycznie dokonywać połowów kontrolnych, pozwalających na sprawdzenie przyrostów oraz stanu zdrowia ryb. Bardzo waŜną sprawą jest kontrola wyŜerowania paszy na karmisku. Jeśli poprzednia dawka nie została wyŜerowana, to wstrzymuje się zadanie nowej. Pasza powinna być zadawana codziennie, ale w praktyce (szczególnie w duŜych gospodarstwach) karmienie odbywa się co drugi dzień. Karp najlepiej wykorzystuje paszę w temperaturze 20o C, ale kroczki zaczynają Ŝerować juŜ w temperaturze 10-12o C, a narybek w temperaturze około 15o C. Przy nagłym spadku lub wzroście temperatury naleŜy ograniczyć lub przerwać karmienie. Karmienie naleŜy przerwać równieŜ przy nagłym spadku zawartości tlenu w wodzie. Do karmienia ryb nie naleŜy stosować pasz nadpsutych. Planowanie Ŝywienia stada zwierząt Prowadzenie produkcji zwierzęcej w gospodarstwie wymaga ciągłego podejmowania określonych decyzji technologicznych i ekonomicznych. Aby takie decyzje były racjonalne
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 49 naleŜy je oprzeć na konkretnych wynikach obliczeń. Znanych jest wiele opracowań ułatwiających wykonywanie niezbędnych dla właściwego planowania obliczeń. Aby takich obliczeń dokonywać naleŜy skorzystać z opracowania dotyczącego klasyfikacji grup wiekowych zwierząt. W niektórych przypadkach przydatna jest równieŜ znajomość współczynników przeliczeniowych poszczególnych grup wiekowych na DJP (duŜe sztuki przeliczeniowe). Planując Ŝywienie zwierząt w szerszej perspektywie moŜna posługiwać się dziennymi dawkami Ŝywieniowymi lub korzystać z opracowań wskazujących zapotrzebowanie na poszczególne pasze np. w ciągu roku lub w ciągu określonego okresu Ŝywieniowego. JeŜeli korzysta się z dziennych dawek Ŝywieniowych, to w celu obliczenia zapotrzebowania na pasze na rok lub okres Ŝywienia, naleŜy dzienne ilości pasz pomnoŜyć przez ilość dni Ŝywienia. JeŜeli obliczenie dotyczy roku, to naleŜy pomnoŜyć przez 365 dni, jeŜeli na okres Ŝywienia to przez liczbę dni w danym okresie Ŝywienia. Obliczenie rocznego zapotrzebowania na siano dla krowy mlecznej w oparciu o dawkę dzienną: 4 kg siana dziennie x 365 dni Ŝywienia = 1460 kg JeŜeli tę dzienną dawkę wykorzystuje się dla stada 40 krów to uzyskany wynik trzeba pomnoŜyć przez liczbę krów: 1460 kg siana rocznie/1 krowa x 40 krów = 5960 kg Aby obliczyć roczne zapotrzebowanie pasz dla gospodarstwa naleŜy podobne obliczenia wykonać dla wszystkich pasz wykorzystywanych w Ŝywieniu zwierząt w tym gospodarstwie. Kolejnym krokiem w planowaniu Ŝywienia zwierząt w gospodarstwie jest ocena potencjalnych moŜliwości zaspokojenia tego zapotrzebowania. Pasze mogą pochodzić z własnej produkcji lub zakupu. Rozwiązanie jest proste jeŜeli wszystkie pasze mają pochodzić z zakupu. Wtedy obliczone zapotrzebowanie określa wielkość koniecznych zakupów. Nieco trudniej planować, jeŜeli pasze pochodzą z produkcji własnej i z zakupu. W tym celu trzeba w pierwszej kolejności oszacować moŜliwości gospodarstwa w zakresie produkcji pasz. Wymaga to określenia areału produkcyjnego poszczególnych pasz, a wiec wielkości łąk i pastwisk, produkcji zbóŜ i innych roślin paszowych. Powierzchnie poszczególnych pasz naleŜy pomnoŜyć przez przewidywane średnie plony. W ten sposób oszacujemy ilość pasz z gospodarstwa. Następnie naleŜy ustalić róŜnice pomiędzy zapotrzebowaniem na pasze, a produkcją pasz z gospodarstwa. Ta róŜnica wskaŜe ilość pasz, które trzeba będzie zakupić. MoŜe się równieŜ okazać, Ŝe w gospodarstwie produkuje się nadmiar określonych pasz. Wtedy mogą one być przeznaczone na sprzedaŜ. Właściwe zbilansowanie pasz w gospodarstwie jest szczególnie waŜne w przypadku gospodarstw ekologicznych, w których występują duŜe ograniczenia w zakupie pasz. Wykonując bilans paszowy w gospodarstwie naleŜy pamiętać o przewidzeniu pewnych rezerw zarówno w odniesieniu do zapotrzebowania na pasze, jak i w odniesieniu do produkcji. Wielkość rezerwy zaleŜeć będzie w pewnym stopniu od skali produkcji. Powinna się kształtować na poziomie około 5–10% zapotrzebowania. 4.4.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie metody konserwowania pasz stosowane są w gospodarstwach rolniczych? 2. Jakie warunki zapewniają otrzymanie wysokiej jakości siana? 3. Dzięki jakim procesom biochemicznym moŜliwe jest zakiszanie pasz? 4. Jakie warunki muszą być zachowane w zakiszanej masie aby proces zakiszania przebiegł pomyślnie? 5. Jakie znasz metody przygotowania pasz do skarmiania?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 50 6. Jakie znasz metody uŜytkowania pastwiska? 7. W jaki sposób ocenisz jakość pastwiska? 8. Jak naleŜy Ŝywic róŜne grupy wiekowe zwierząt? 9. Jakie elementy trzeba uwzględnić w Ŝywieniu róŜnych gatunków zwierząt? 10. Jak dokarmiać pszczoły i ryby hodowlane? 11. Jak planować i kalkulować Ŝywienie stada zwierząt? 4.4.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Na podstawie przykładowych dawek Ŝywieniowych zaplanuj odpowiednie pasze do wyŜywienia całego stada i oblicz ich ilości, które naleŜy zabezpieczyć na rok. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje dotyczące pasz, które moŜna stosować w Ŝywieniu bydła zamieszczone powyŜej w tym poradniku, 2) sporządzić listę odpowiednich pasz, 3) zgodnie z normami Ŝywienia zwierząt lub informacjami z Poradnika PROW, zaplanować ich ilości (roczne lub dzienne) dla kaŜdej grupy technologicznej, 4) podsumować zapotrzebowanie kaŜdej paszy obliczone na rok dla grupy technologicznej, 5) do obliczeń moŜesz wykorzystać następujący wzór tabeli. Siano łąkowe lub Śruta jęczmienna ….. Pasza Grupa technologiczna bydła Liczba zwierząt Liczba dni Ŝywienia Zapotrze bowanie dzienne Zapotrzebowani e ogółem dla grupy Zapotrze bowanie roczne Zapotrze bowanie ogółem dla grupy Krowy mleczne 20 Cielęta 20 Jałówki 0,5- 1,5 roku 10 Buhajki 0,5- 1,5 roku 10 Jałówki cielne 5 WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − normy Ŝywienia bydła, − Poradnik PROW. Ćwiczenie 2 Określ, w jaki sposób poszczególne metody przygotowania pasz do skarmiania przyczyniają się do lepszego ich wykorzystania.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 51 Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć metody przygotowania pasz do skarmiania, 2) określić w jaki sposób zastosowanie tych metod wpływa na właściwości pasz, 3) ocenić celowość stosowania tych metod, w odniesieniu do róŜnych gatunków zwierząt, 4) wykonać opracowanie w dowolnie zaprojektowanej formie graficznej (opis, tabela, schemat lub inna forma). WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − tekst z poradnika dotyczący metod przygotowania pasz do skarmiania. Ćwiczenie 3 Określ harmonogram opasów dla wybranego gatunku zwierząt gospodarskich. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 1) określić, ile razy w ciągu dnia naleŜy karmić wybrany gatunek zwierząt gospodarskich, 2) przypomnieć, w jakiej kolejności powinno się zadawać poszczególne pasze w odpasie, 3) określić, w jakich ilościach naleŜy zadać poszczególne pasze jednemu zwierzęciu, 4) napisać instrukcję zadawania pasz wskazanym zwierzętom w ciągu dnia uwzględniającą równieŜ harmonogram zadawania. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − papier i przybory do pisania. 4.4.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) dobrać metody konserwowania i przechowywania pasz dla zwierząt? 2) określić warunki dobrego suszenia pasz? 3) ocenić jakość siana? 4) określić zasady i warunki dobrego zakiszania pasz dla zwierząt? 5) ocenić jakość kiszonki? 6) zaplanować warunki i sposoby przygotowania pasz do skarmiania? 7) zaprojektować uŜytkowanie pastwiska? 8) zaplanować Ŝywienie róŜnych grup produkcyjnych i róŜnych gatunków zwierząt? 9) zaplanować dokarmianie pszczół? 10) obliczyć ilości pasz potrzebnych do wyŜywienia określonej liczby zwierząt na wskazany okres Ŝywienia?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 52 5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych, 4. Sprawdzian składa się z 20 zadań. 5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi. 6. Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. 7. W przypadku pomyłki, błędną odpowiedź weź w kółko i zaznacz prawidłową. 8. Za kaŜdą prawidłową odpowiedź moŜesz zdobyć 1 punkt. 9. Na uwaŜne przeczytanie i udzielenie odpowiedzi masz 35 minut. Powodzenia! ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Węglowodany podawane w paszy dostarczają zwierzętom przede wszystkim a) składników budulcowych. b) składników energetycznych. c) składników regulacyjnych. d) składników smakowych. 2. Pasza jest to a) środek Ŝywienia zwierząt. b) produkt roślinny wykorzystywany w rolnictwie. c) produkt zwierzęcy wykorzystywany w rolnictwie. d) środek produkcji zwierzęcej. 3. Największa koncentracja energii występuje w paszach a) objętościowych soczystych. b) objętościowych suchych. c) witaminowych. d) treściwych. 4. Jednostkami energii metabolicznej zawartej w paszy są a) kilogramy i centymetry. b) gramy i metry. c) megajule i kilokalorie. d) kalorie i centymetry.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 53 5. Prezentowana Rysografia obrazuje a) zielonkę z kukurydzy. b) zielonkę z traw. c) zielonkę z koniczyny czerwonej z trawami. d) zielonkę z łubinu z trawami. 6. Substancją konserwującą paszę w kiszonkach jest a) kwas siarkowy. b) kwas mlekowy. c) kwas solny. d) kwas masłowy. 7. Norma Ŝywieniowa oznacza a) zapotrzebowanie zwierzęcia na składniki pokarmowe. b) zapotrzebowanie zwierzęcia na pasze. c) zapotrzebowanie zwierzęcia na witaminy. d) zapotrzebowanie zwierzęcia na związki mineralne. 8. Dla poprawienia przyswajalności i pobrania słomy przez konie poddaje się ją a) moczeniu. b) cieciu na sieczkę. c) mocznikowaniu. d) mieleniu. 9. DuŜa zawartość włókna w paszy dla świń a) powoduje jej lepsze przyrosty. b) powoduje jej gorsze przyrosty. c) nie ma wpływu na przyrosty. d) jest wskazana w duŜych ilościach. 10. Produkcja pasz przemysłowych w krajach UE a) jest ściśle regulowana przez przepisy prawne. b) wymaga pozwolenia na wyprodukowanie kaŜdej partii pasz. c) wymaga opinii lekarza weterynarii. d) moŜe odbywać się dowolnie w kaŜdym zakładzie i gospodarstwie. 11. Do porównywania kosztów Ŝywienia zwierząt gospodarskich moŜna wykorzystać a) całkowite zuŜycie paszy w ciągu roku. b) zuŜycie paszy dla całego stada. c) zuŜycie paszy na 1 kg przyrostu. d) zuŜycie paszy w okresie zimowym.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 54 12. Najbardziej wartościowe w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich są pasze zawierające białka, w których są a) tylko aminokwasy egzogenne. b) tylko aminokwasy endogenne. c) wszystkie aminokwasy. d) aminokwasy względnie egzogenne. 13. JeŜeli świnie otrzymują w paszach duŜo włókna surowego (błonnika) to moŜemy mówić o a) Ŝywieniu zbilansowanym. b) Ŝywieniu racjonalnym. c) Ŝywieniu nieracjonalnym. d) Ŝywieniu optymalnym. 14. Zielonki z upraw polowych to pasze zawierające przede wszystkim a) duŜe ilości tłuszczów. b) duŜe ilości witamin. c) duŜe ilości łatwostrawnych węglowodanów. d) duŜe ilości białka. 15. Skrót JPś oznacza a) jednostkę pokarmową produkcji wełny. b) jednostkę pokarmową produkcji mleka. c) jednostkę pokarmowa produkcji Ŝywca. d) jednostkę pokarmową produkcji jaj. 16. Do pasz pochodzenia roślinnego zaliczyć moŜna a) serwatkę i siano. b) siano i śrutę jęczmienną. c) zielonkę i maślankę. d) słomę i melasę. 17. Proces fermentacji mlekowej odpowiedzialny za zakiszanie pasz przebiega w warunkach a) beztlenowych. b) z ograniczonym dostępem tlenu. c) przy całkowitym dostępie tlenu. d) dostęp tlenu nie ma tutaj znaczenia. 18. W normowaniu pasz dla krowy mlecznej naleŜy uwzględnić a) zapotrzebowanie produkcyjne. b) zapotrzebowanie bytowe. c) zapotrzebowanie na mleko. d) zapotrzebowanie bytowe i produkcyjne. 19. Podstawę Ŝywienia zwierząt przeŜuwających powinny stanowić pasze a) objętościowe. b) treściwe. c) wysokobiałkowe. d) pochodzenia zwierzęcego.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 55 20. Podawanie przeŜuwaczom zbyt duŜej ilości młodych zielonek niezbilansowanych paszami energetycznymi powoduje a) utratę apetytu. b) wzrost apetytu. c) biegunki. d) zaparcia.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 56 KARTA ODPOWIEDZI Imię i nazwisko.......................................................................................... Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt Zakreśl poprawną odpowiedź. Nr zadania Odpowiedź Punkty 1. a b c d 2. a b c d 3. a b c d 4. a b c d 5. a b c d 6. a b c d 7. a b c d 8. a b c d 9. a b c d 10. a b c d 11. a b c d 12. a b c d 13. a b c d 14. a b c d 15. a b c d 16. a b c d 17. a b c d 18. a b c d 19. a b c d 20. a b c d Razem:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 57 6. LITERATURA 1. Dymnicka M., Sokół J.L. [red.]: Podstawy Ŝywienia zwierząt. SGGW, Warszawa, 2001 2. Hanczałowski P., Koreleski J., Wolski T.: Składniki pokarmowe i antyodŜywcze występujące w roślinach. Instytut Zootechniki, Kraków 2001 3. Jamroz D. [red.]: śywienie zwierząt i paszoznawstwo. T.3. Paszoznawstwo. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006 4. Jamroz D. [red.]: śywienie zwierząt i paszoznawstwo. T.1. Fizjologiczne i biochemiczne podstawy Ŝywienia zwierząt. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006 5. Marciniak-Kulka E. Produkcja zwierzęca cz. I. Rea, Warszawa 2007 6. Poradnik PROW. CDR Brwinów 2006 7. Skrócone normatywy produkcji rolnej. RCDRRiOW Radom 2000 8. Tabele składu chemicznego i wartości pokarmowej pasz. Instytut Zootechniki, Kraków 2003

More Related Content

PDF
Technik.weterynarii 8
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 13
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 14
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 15
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 8
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 13
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 14
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 15
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

What's hot

PDF
Technik.weterynarii 18
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 12
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.rolnik 321[05] z3.02_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 10
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 16
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 9
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 19
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 1.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 2.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 3.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 21
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 11
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 4.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 22
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 17
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
17 6.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 7.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
17 4.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 18
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 12
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.rolnik 321[05] z3.02_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 10
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 16
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 9
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 19
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 1.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 2.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 3.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 21
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 11
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 4.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 22
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 17
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
17 6.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 7.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
17 4.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

Similar to Technik.weterynarii 7

PDF
Technik.rolnik 321[05] z3.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Przetwarzanie mięsa drobiowego i jaj
byMichał Łazarz
 
PDF
Technik.zywienia.i.gospodarstwa.domowego 321[10] z1.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Rzeznik.wedliniarz 741[03] z2.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Wykorzystanie produktów spożywczych jako źródła składników pokarmowych
byMarcin Dzieciątkowski
 
PDF
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
2
byDorota
 
PDF
Technik.hotelarstwa 341[04] z4.01_u
byPusiu99
 
PDF
Scalone dokumenty (17)
byDarek Simka
 
PDF
Scalone dokumenty (18)
bygemix gemix
 
PDF
Scalone dokumenty (20)
bygemix gemix
 
PDF
Dietetyk 321[11] z1.05_u
bygemix gemix
 
PDF
Kelner 1.01
bysadset33
 
PDF
Dietetyk 321[11] z1.02_u
bygemix gemix
 
PDF
2
byDorotazzz
 
PDF
Scalone dokumenty (33)
bygemix gemix
 
PDF
17 8.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
101
bysadset33
 
PDF
Scalone dokumenty (17)
bygemix gemix
 
PDF
11 5.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.rolnik 321[05] z3.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Przetwarzanie mięsa drobiowego i jaj
byMichał Łazarz
 
Technik.zywienia.i.gospodarstwa.domowego 321[10] z1.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rzeznik.wedliniarz 741[03] z2.01_u
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Wykorzystanie produktów spożywczych jako źródła składników pokarmowych
byMarcin Dzieciątkowski
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
byDorota
 
Technik.hotelarstwa 341[04] z4.01_u
byPusiu99
 
Scalone dokumenty (17)
byDarek Simka
 
Scalone dokumenty (18)
bygemix gemix
 
Scalone dokumenty (20)
bygemix gemix
 
Dietetyk 321[11] z1.05_u
bygemix gemix
 
Kelner 1.01
bysadset33
 
Dietetyk 321[11] z1.02_u
bygemix gemix
 
2
byDorotazzz
 
Scalone dokumenty (33)
bygemix gemix
 
17 8.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
101
bysadset33
 
Scalone dokumenty (17)
bygemix gemix
 
11 5.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

More from Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe

PDF
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOC
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

Technik.weterynarii 7

  • 1.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Ewa Marciniak-Kulka Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt 322[14].Z1.03 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2007
  • 2.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 Recenzenci: lek. wet. Katarzyna Nowakowska lek. wet. Jak Pliszek Opracowanie redakcyjne: mgr inŜ. Ewa Marciniak-Kulka Konsultacja: mgr inŜ.. Krystyna Kwestarz Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 322[14].Z1.03 ,,Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt”, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu technik weterynarii. Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
  • 3.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 2 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 4 3. Cele kształcenia 5 4. Materiał nauczania 6 4.1. Składniki pokarmowe w Ŝywieniu zwierząt 6 4.1.1.Materiał nauczania 6 4.1.2.Pytania sprawdzające 13 4.1.3.Ćwiczenia 13 4.1.4.Sprawdzian postępów 15 4.2. Charakterystyka pasz, sposoby ich przygotowania i zadawania 16 4.2.1.Materiał nauczania 16 4.2.2.Pytania sprawdzające 26 4.2.3.Ćwiczenia 27 4.2.4.Sprawdzian postępów 27 4.3. Normowanie i dawkowanie pasz dla zwierząt 28 4.3.1.Materiał nauczania 28 4.3.2.Pytania sprawdzające 34 4.3.3.Ćwiczenia 34 4.3.4.Sprawdzian postępów 36 4.4. Specyfika Ŝywienia róŜnych grup zwierząt, gospodarowanie paszami i koszty Ŝywienia 37 4.4.1.Materiał nauczania 37 4.4.2.Pytania sprawdzające 49 4.4.3.Ćwiczenia 50 4.4.4.Sprawdzian postępów 51 5. Sprawdzian osiągnięć 52 6. Literatura 57
  • 4.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 3 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w kształtowaniu umiejętności i przyswajaniu wiedzy z zakresu planowania i organizowania Ŝywienia zwierząt, zasad racjonalnego Ŝywienia zwierząt gospodarskich, wartości odŜywczych pasz i technik ich stosowania. W poradniku zamieszczono: – wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, – cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, – materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki modułowej, – zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści, – ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, – sprawdzian postępów, – sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie materiału całej jednostki modułowej, – literaturę. Jednostka modułowa: Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt, jest jednostką, w której będziesz korzystał z wcześniej zdobytej wiedzy. Powinieneś pamiętać o tym, Ŝe nauki rolnicze są ściśle związane z biologią, a takŜe chemią i fizyką. Będziesz zatem wykorzystywał wiedzę zdobytą na tych zajęciach. Wykorzystasz tu równieŜ wcześniej zdobytą wiedzę dotyczącą zwierząt gospodarskich. Przede wszystkim musisz sobie przypomnieć znaczenie pojęć i uniwersalnych zasad. Schemat układu jednostek modułowych 322[14].Z1.03 Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt 322[14].Z1.01 Przestrzeganie przepisów zootechniczno- weterynaryjnych, bezpieczeństwa Ŝywności oraz ochrony środowiska 322[14].Z1.04 Planowanie produkcji zwierzęcej 322[14].Z1 Organizacja produkcji zwierzęcej 322[14].Z1.02 Określanie kierunków uŜytkowania zwierząt
  • 5.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 4 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: − korzystać z róŜnych źródeł informacji, − posługiwać się podstawowymi programami komputerowymi i siecią Internet, − wykorzystywać wiedzę i umiejętności opanowane w jednostkach modułowych zrealizowanych wcześniej, − wykorzystywać kontekstowo wiedzę biologiczną, − posługiwać się podstawowymi metodami planowania i analizy, − zachować zasady bhp, ochrony przeciwpoŜarowej, − oceniać przestrzeganie zasad ochrony środowiska, − prezentować swoje prace i osiągnięcia, − oceniać skutki błędnych decyzji technologicznych, − podejmować decyzje.
  • 6.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 5 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: — wyjaśnić wpływ Ŝywienia na zdrowotność i produkcyjność zwierząt, — zdefiniować pojęcia: pasza i racjonalne Ŝywienie, — scharakteryzować składniki pasz, — wyjaśniać znaczenie poszczególnych składników pokarmowych dla prawidłowego rozwoju i produkcyjności zwierząt, — wyjaśnić rolę i wartość biologiczną białek, węglowodanów i tłuszczów, — wyjaśnić znaczenie witamin i związków mineralnych dla zwierząt, — określić wartość pokarmową paszy, — określić kryteria podziału pasz, — sklasyfikować pasze według poznanych kryteriów, — określić wartość pokarmową pasz i normy spoŜycia poszczególnych pasz, — scharakteryzować proces suszenia i kiszenia zielonki, — obliczyć wydajność pastwiska, — ocenić sposoby uszlachetniania i przechowywania pasz, — scharakteryzować racjonalne Ŝywienie bydła w zaleŜności od wieku i stanu fizjologicznego, — ustalić dawki pokarmowe i zadać pasze zwierzętom gospodarskim i towarzyszącym, — obliczyć koszty Ŝywienia zwierząt, — scharakteryzować Ŝywienie owiec, kóz, trzody chlewnej, ptaków, koni, psów, kotów, zwierząt futerkowych, — scharakteryzować metody karmienia pszczół, — scharakteryzować Ŝywienie ryb hodowlanych.
  • 7.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 6 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Składniki pokarmowe w Ŝywieniu zwierząt 4.1.1. Materiał nauczania śywienie zwierząt jest jedną z waŜniejszych dziedzin nauk rolniczych poniewaŜ w znaczący sposób wpływa na efektywność produkcji zwierzęcej. śywienie to zestaw czynności związanych z produkcją, gromadzeniem pasz i zadawaniem ich zwierzętom. Pasze zatem są środkiem, którym Ŝywione są zwierzęta. O rodzajach pasz dowiesz się w następnym rozdziale. Aby uzyskać odpowiedni wynik produkcyjny zwierzęta powinny być Ŝywione z uwzględnieniem ich fizjologicznych i anatomicznych preferencji. Mówimy równieŜ, Ŝe Ŝywienie zwierząt powinno być racjonalne. Znaczy to, Ŝe powinny one otrzymywać pasze, które są w stanie zjeść, w ilościach zapewniających odpowiedni efekt produkcyjny i tak dobrane, aby ekonomiczny koszt tych pasz, zapewniał opłacalność produkcji. Z Ŝywieniem zwierząt związanych jest szereg czynności rolnika wymagających wiedzy i umiejętności. Dotyczą one znajomości wartości Ŝywieniowej pasz, preferencji paszowych zwierząt, planowania Ŝywienia, czynności związanych z przygotowaniem i zadawaniem pasz, obserwacji odpowiednich zachowań zwierząt korzystających z tych pasz i analizy stosowanego Ŝywienia. Aby zacząć poznawanie zasad Ŝywienia zwierząt naleŜy, zorientować się jakie składniki pokarmowe potrzebne są zwierzęciu i jaką mają wartość Ŝywieniową. O wartości Ŝywieniowej paszy decyduje przede wszystkim jej jakość i skład chemiczny. Istotne znaczenie ma znajomość roli poszczególnych składników chemicznych znajdujących się w paszach. Dostarczenie zwierzęciu poŜywienia o odpowiednim składzie chemicznym zapewnia nie tylko właściwe jego zdrowie i rozwój, ale i oczekiwaną produkcyjność. Zarówno w skład ciała zwierząt jak i pasz wchodzą takie same składniki, choć w róŜnych proporcjach. Aby w Ŝywieniu dostarczyć odpowiednich ilości potrzebnych składników, naleŜy znać skład chemiczny pasz i znaczenie poszczególnych składników w Ŝywieniu u róŜnych gatunków zwierząt. PoniŜej znajduje się schemat przedstawiający skład chemiczny pasz. Rys. 1. Skład chemiczny paszy Związki organiczne dzieli się na związki azotowe i bezazotowe. Związki azotowe to białko ogólne, w którym wyróŜnia się białko właściwe i związki azotowe niebiałkowe. Związki bezazotowe tworzą węglowodany i tłuszcze. Oprócz wymienionych do związków Pasza Woda Związki nieorganiczne Związki organiczne Związki azotowe Związki bezazotowe Węglowodany Tłuszcze Sucha masa Bezazotowe wyciągowe Włókno surowe Związki azotowe niebiałkowe Białko
  • 8.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 7 organicznych zalicza się witaminy, enzymy i hormony. Występują one w bardzo małych ilościach. Białka są składnikiem budulcowym, koniecznym do tworzenia odpowiednich struktur organizmu. Ich podstawowymi jednostkami budulcowymi są aminokwasy. Znanych jest około 20 aminokwasów. Część z nich organizm zwierzęcy potrafi sam wytworzyć (syntetyzować). Jest jednak kilka takich, które muszą być zwierzęciu dostarczone w paszach. Aminokwasy, które zwierzę moŜe samo syntetyzować nazywane są aminokwasami endogennymi, natomiast te, które muszą być mu dostarczone w paszach, to aminokwasy egzogenne. Jest jeszcze jedna grupa aminokwasów, które mogą powstawać w organizmie tylko z innych aminokwasów. Te nazywamy względnie egzogennymi. Tabela 1. Podział aminokwasów [opracowanie własne] Aminokwasy endogenne Aminokwasy egzogenne Aminokwasy względnie egzogenne Alanina Asparagina Glicyna Seryna Glutamina Hydroksyprolina Kwas asparginowy Kwas glutaminowy Prolina Fenyloalaniana Histydyna Izoleucyna Leucyna Lizyna Metionina Treonina Tryptofan Walina Arginina Cystyna Tyrozyna Jakość białka uzaleŜniona jest od składu aminokwasowego i zawartości aminokwasów egzogennych. Przy syntezie białka w organizmie potrzebne są wszystkie aminokwasy. Aminokwas, który występuje w najmniejszej ilości ogranicza moŜliwość syntezy nowego białka. Udział poszczególnych aminokwasów jest inny w kaŜdym białku, dlatego białka są bardzo róŜnorodne. Nie zawsze ilość białka w paszy przekłada się na efekt Ŝywieniowy. Wartość białka zaleŜy od jego jakości. Bardzo waŜne jest zapewnienie w dziennych dawkach pasz wszystkich aminokwasów egzogennych w ilościach odpowiednich dla poszczególnych gatunków zwierząt. Tylko dorosłe zwierzęta przeŜuwające nie muszą mieć dostarczanych w paszach aminokwasów egzogennych poniewaŜ syntetyzują je dla nich mikroorganizmy Ŝwacza. Bogatsze we wszystkie aminokwasy są pasze pochodzenia zwierzęcego. W paszach pochodzenia roślinnego nie występują wszystkie aminokwasy stąd białko tych pasz ma niŜszą wartość biologiczną. Znajomość zapotrzebowania zwierząt na odpowiedni rodzaj białka i składu aminokwasowego pasz pozwala racjonalnie planować ich Ŝywienie. Jest to szczególnie waŜne w przypadku trzody chlewnej i drobiu. Białka w organizmie zwierzęcym trawione są przede wszystkim w dwunastnicy. Rozkładają się najpierw do peptydów, a następnie do aminokwasów i w takiej formie są wchłaniane i transportowane do tkanek. Białka z zasady są składnikiem budulcowym, jednak przy deficycie w organizmie składników energetycznych lub jednostronnym karmieniu zwierząt paszami zawierającymi wysoki poziom białka, mogą one być wykorzystywane jako źródło energii. Tłuszcze właściwe zbudowane są z trójwodorotlenowego alkoholu o nazwie glicerol i wolnych kwasów tłuszczowych. Stanowią one składniki odŜywcze o najwyŜszej wartości energetycznej. W organizmie odgrywają dość istotne role: — dostarczają potrzebnej energii — wchodzą w skład struktur komórkowych (błony białkowo-lipidowe) — stanowią substancję zapasową — tłuszcz podskórny tworzy izolację cieplną — ułatwiają wchłanianie rozpuszczalnych w nich witamin (A,D,E,K)
  • 9.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 8 Tłuszcz w organizmie występuje we wszystkich tkankach. Zazwyczaj, pod skórą w postaci słoniny lub tłuszczu podskórnego i wokół narządów wewnętrznych jako sadło lub tłuszcz sadełkowy. Skład tłuszczu zapasowego jest charakterystyczny dla gatunku zwierząt. Właściwości fizyczne tłuszczów uzaleŜnione są od udziału kwasów tłuszczowych w ich budowie. Tłuszcze pochodzenia zwierzęcego zwykle maja konsystencję stałą. Tłuszcze pochodzenia roślinnego z reguły są płynne (oleje). Karmienie zwierząt paszami bogatymi w tłuszcze nienasycone (oleje) obniŜa jakość tłuszczów zwierzęcych poprzez zmianę ich barwy i konsystencji. Zawartość tłuszczów w paszach jest niezbyt duŜa jednak wystarczająca do zapewnienia właściwej ich ilości w dawkach Ŝywieniowych. Tłuszcze trawione są w organizmie do glicerolu i wolnych kwasów tłuszczowych. W takiej formie są one wchłaniane i transportowane do tkanek. W organizmie zwierzęcym tłuszcze występują w ilości od 10-60%. Zawartość tłuszczu w paszach jest bardzo zróŜnicowana. Spośród pasz roślinnych najwięcej tłuszczów jest w nasionach, mniej w łodygach i liściach, a najmniej w korzeniach. DuŜo tłuszczu zawierają nasiona lnu, rzepaku i słonecznika (30-40%) oraz ziarno owsa i kukurydzy (4-7%). Tłuszcze podczas przechowywania ulegają jełczeniu (psuciu się). Na szybkość jełczenia mają wpływ: temperatura, światło i wilgotność. Zjełczałe tłuszcze mogą być szkodliwe dla zwierząt, dlatego podczas przechowywania naleŜy dbać o zachowanie właściwej jakości pasz zawierających tłuszcze. Pasze takie moŜna zabezpieczać poprzez stosowanie tzw. antyoksydantów czyli przeciwutleniaczy. Węglowodany w ciele zwierząt występują w niewielkich ilościach (ok.1%). Cukry proste występują w paszach rzadziej. W organizmie biorą udział w przemianach komórkowych, wchodzą w skład kwasów nukleinowych i koenzymów. Spośród cukrów złoŜonych w roślinach najczęściej występuje sacharoza – dwucukier, rafinoza – trójcukier oraz skrobia – wielocukier. Skrobia jest materiałem zapasowym gromadzonym w nasionach, owocach, bulwach, kłączach i korzeniach. W ziarnie zbóŜ znajduje się 50-70% skrobi. Do wielocukrowców zaliczamy teŜ celulozę i hemicelulozę. Wchodzą one w skład tzw. włókna. Oprócz wymienionych w skład włókna wchodzą jeszcze pektyna, lignina, kutyna i suberyna. Włókno występuje w paszach roślinnych. Najwięcej jest go w łodygach, mniej w liściach, a najmniej w korzeniach i bulwach. W paszach suchych takich jak słoma, plewy czy siano zawartość włókna sięga 45%, a w ziarnie zbóŜ do 12%. Jest ono najtrudniej trawionym przez zwierzęta składnikiem paszy. Jednak w dawce paszy dla wszystkich zwierząt poŜądana jest pewna ilość włókna. Pobudza ono ruchy perystaltyczne jelit, podraŜnia ściany przewodu pokarmowego przez co powoduje lepsze wydzielanie soków trawiennych. Włókno jest składnikiem balastującym czyli wypełniającym układ pokarmowy co powoduje uczucie sytości. Zbyt mała jego ilość w paszy, jak i zbyt duŜa mogą wywoływać biegunki. Większe ilości pasz zawierających duŜo włókna mogą spoŜywać przeŜuwacze i konie, poniewaŜ drobnoustroje w Ŝwaczu u tych pierwszych i w jelicie ślepym u drugich wspomagają ich trawienie i wykorzystanie. Węglowodany są wchłaniane z układu pokarmowego w postaci cukrów prostych, głównie glukozy. Stanowią waŜny składnik energetyczny. Po wchłonięciu wędrują z krwią do wątroby gdzie przy udziale insuliny zamieniane są w materiał zapasowy wielocukier o nazwie glikogen. Glikogen magazynowany jest w wątrobie i stopniowo, w miarę zapotrzebowania uwalniany. W postaci glukozy dociera do komórek gdzie jest wykorzystywany jako źródło energii. Zbyt duŜa ilość węglowodanów dostarczanych w paszach zwierzętom moŜe być zamieniana w tłuszcze i magazynowana w tej postaci. Witaminy to związki organiczne, których organizm sam nie potrafi wyprodukować, a są one niezbędne do normalnego wzrostu, rozwoju i zachowania zdrowia. Całkowity brak witamin w organizmie wywołuje awitaminozę, częściowy – hipowitaminozę, a nadmiar witamin – hiperwitaminozę. WyróŜnia się dwie grupy witamin:
  • 10.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 9 — rozpuszczalne w tłuszczach, — rozpuszczalne w wodzie. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach występują w paszach zawierających tłuszcze i są z nimi wchłaniane. Witaminy rozpuszczalne w wodzie biorą czynny udział w przemianie materii. U przeŜuwaczy są wytwarzane przez bakterie Ŝwacza, a ich ilość zabezpiecza zapotrzebowanie tych zwierząt. Nie są one magazynowane w organizmie, a ich nadmiar jest wydalany z moczem. Wyjątek stanowi witamina B12. Tabela 2. Witaminy rozpuszczalne w tłuszczach [opracowanie własne] Witamina Rola w organizmie i występowanie w paszach Witamina A (akseroftol, retinol) Witamina wzrostowa. Niedobór powoduje zahamowanie wzrostu młodych zwierząt i obniŜa sprawność widzenia. Zwierzęta magazynują tę witaminę w wątrobie. W większych ilościach występuje ona w paszach pochodzenia zwierzęcego (tran, mleko pełne). W paszach pochodzenia roślinnego występuje w postaci prowitaminy witaminy A czyli karotenów (beta- karoten), z których zwierzęta syntetyzują wit.A. Najwięcej karotenu jest w zielonkach, dobrym sianie, marchwi pastewnej i czerwonej oraz brukwi. Witamina D (kalcyferol) Witamina przeciwkrzywicza. Jej niedobór powoduje krzywicę u młodych zwierząt, a porowatość i rozmiękczenie kości u starszych. Ma wpływ na działanie niektórych enzymów i mięśni. Reguluje wchłanianie wapnia i fosforu. Jest syntetyzowana w skórze zwierząt przebywających na słońcu pod wpływem promieni ultrafioletowych. Stąd wskazane jest okólnikowanie zwierząt o kaŜdej porze roku. Spośród pasz znajduje się w: tranie, maśle, wątrobie, jajach i sianie suszonym na słońcu Witamina E (tokoferol) Jest czynnikiem płodnościowym. Bierze udział w tworzeniu włókien mięśniowych i tkanki łącznej. Jest związana z przemianą tłuszczów i działa jako przeciwutleniacz. Niedobór występuje rzadko i powoduje zwyrodnienie mięśni i rozmiękczenie mózgu. Występuje w ziarnie zbóŜ, kiełkach, zielonce – szczególnie z lucerny i oleju sojowym. Witamina K (filochinon) Przeciwkrwotoczna. Jest niezbędna do prawidłowego krzepnięcia krwi, a jej niedobór opóźnia krzepniecie krwi oraz obniŜa poziom protrombiny. Jest syntetyzowana przez mikroorganizmy przewodu pokarmowego. PoniewaŜ powszechnie występuje w paszach, niedobory prawi nie występują. Antywitamina witaminy K jest dikumorol, który tworzy się z kumaryny znajdującej się w nostrzyku białym. Tabela 3. Witaminy rozpuszczalne w wodzie [opracowanie własne] Witamina Rola w organizmie i występowanie w paszach Witamina B1 (tiamina) Bierze udział w przemianie węglowodanów. Jest syntetyzowana przez drobnoustroje Ŝwacza i jelita ślepego (konie, świnie). Niedobór występuje rzadko i objawia się nerwobólami, niedowładem mięśni, utratą apetytu, szybkim zmęczeniem, zaburzeniami w przemianie wodnej i wydzielaniu soków trawiennych. Wit. B1 występuje w otrębach, ziarnie zbóŜ, zielonkach, droŜdŜach i mleku. Witamina B2 (ryboflawina) Bierze udział w oddychaniu tkankowym i przemianie białek. Niedobór powoduje osłabienie wzroku, zmęczenie, zmniejszenie apetytu, zahamowanie wzrostu zwierząt młodych i spadek masy ciała dorosłych. Występuje w duŜych ilościach w: zielonkach, suszach z zielonek, droŜdŜach i serwatce.
  • 11.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 10 Witamina PP (niacyna) Przeciwpelagryczna. Zapobiegająca schorzeniom skóry objawiającym się zaczerwienieniem, zapaleniem jamy ustnej i otępieniem. Niedobór powoduje ponadto zaburzenia w funkcjonowaniu przewodu pokarmowego i układu nerwowego. Znajduje się w: droŜdŜach, otrębach, wątrobie, mięsie, zielonkach i nasionach roślin strączkowych. Witamina B6 (pirydoksyna) Pomocna przy wchłanianiu aminokwasów z przewodu pokarmowego. Niedobór powoduje niekorzystne zmiany w skórze, układzie nerwowym i układzie ruchowym. Niedobór występuje często przy niedokrwistości. Występuje w: droŜdŜach, kiełkach pszenicy, nasionach strączkowych, ziarnie zbóŜ, zielonkach, mleku i mięsie. Witamina B3 (Kwas pantotenowy) Wchodzi w skład koenzymu A i jest syntetyzowana przez bakterie Ŝwacza. Jest czynnikiem niezbędnym do wzrostu i rozwoju zwierząt. Niedobór powoduje zmiany w skórze i układzie nerwowym, stany zapalne dróg oddechowych i zahamowanie wzrostu. Występuje powszechnie w paszach pochodzenia roślinnego i zwierzęcego. Witamina H (biotyna) Wchodzi w skład enzymów. Jest syntetyzowana przez bakterie jelitowe. Niedobór powoduje zaczerwienienie i łuszczenie się skóry, wypadanie włosów, brak łaknienia i zmiany sklerotyczne naczyń krwionośnych. Występuje w droŜdŜach, wątrobie, zielonkach, mleku, otrębach i melasie. Kwas foliowy (folocyna) Wpływa na wzrost zwierząt oraz wytwarzanie krwinek białych i czerwonych Cholina Odgrywa waŜną rolę w przemianie tłuszczów. Witamina B12 (cyjanokobalamina) Związana z przemiana białek, węglowodanów i tłuszczów, a takŜe syntezą hemoglobiny i kwasów nukleinowych. Jest syntetyzowana przez drobnoustroje Ŝwacza przy dostatecznej ilości kobaltu. Niedobór hamuje wzrost i powoduje niedokrwistość. W duŜych ilościach występuje w wątrobie i Ŝółtku jaja. Witamina C (kwas askorbinowy) Czynnik przeciwszkorbutowy. Aktywuje enzymy regulujące procesy utleniania i redukcji. Jej brak powoduje podatność na choroby infekcyjne i obniŜenie odporności organizmu. Zwierzęta gospodarskie mogą ją syntetyzować. Zasobne są w nią zielonki, mleko. Związki mineralne odgrywają istotne rolę w wielu procesach Ŝyciowych: — są elementami struktur organizmu – wchodzą w skład tkanek miękkich i układu kostnego — są składnikami enzymów, hormonów, witamin — są katalizatorami reakcji zachodzących w organizmie — regulują ciśnienie osmotyczne utrzymując jego stały poziom — utrzymują stałe pH regulując koncentrację jonów wodorowych w tkankach — regulują stosunek kwasowo zasadowy w organizmie Związki mineralnie są szczególnie waŜne dla rozwijającej się młodzieŜy, zwierząt wysokoprodukcyjnych i cięŜarnych samic. Niedobór tych związków wywołuje określone reakcje, a czasami nawet choroby. RównieŜ nadmiar niektórych pierwiastków moŜe być dla zwierzęcia szkodliwy. Aby organizm mógł dobrze funkcjonować naleŜy w paszach dostarczyć takŜe pewnych ilości składników mineralnych. Stąd uzasadnione jest bilansowanie niektórych z nich w dawkach pokarmowych. Składniki mineralne w organizmie znajdują się w róŜnych ilościach. Te z nich, które występują w ilości większej niŜ 0,01% nazywa się makroelementami lub makroskładnikami. Występujące w ilościach poniŜej 0,01% to mikroelementy lub mikroskładniki.
  • 12.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 11 Tabela 4. Makroelementy i ich rola w organizmie zwierzęcym [opracowanie własne] Makroelement Rola w organizmie i zawartość w paszach Wapń Stanowi w organizmie zwierzęcym 1,4-2,0% masy ciała. Przede wszystkim wchodzi w skład budowy kości (99%). W pozostałych tkankach i płynach ustrojowych – 1%. Wapń bierze udział w procesie krzepnięcia krwi, wpływa na pobudliwość tkanek i odczyn w komórkach oraz reguluje przepuszczalność błon komórkowych. Niedobór wapnia w paszach hamuje rozwój kośćca, wywołuje krzywicę u zwierząt młodych, a u zwierząt starszych osłabienie kośćca i łamikost. Przy dłuŜszym niedoborze wapnia w paszy dochodzi do obniŜenia jego poziomu we krwi co powoduje jego uruchomienie z kości. Prowadzi to zwłaszcza po porodzie u krów do poraŜenia poporodowego. Wapń występuje w paszach pochodzenia zwierzęcego, zielonkach, zwłaszcza z roślin motylkowych, sianie, niektórych makuchach, kredzie pastewnej i fosforanach paszowych. WaŜny dla przyswajania wapnia jest stosunek wapnia do fosforu w organizmie oraz obecność witaminy D. Fosfor Występuje w układzie kostnym (ponad 40% fosforu znajdującego się w ciele zwierząt), w kwasach nukleinowych uczestniczących w przemianach energetycznych, w układzie mięśniowym, nerwowym i innych tkankach. Przemiany fosforu związane są ściśle z przemianami wapnia. Niedobór w paszach powoduje krzywicę i łamikost, zaburzenia we wzroście, zanik apetytu oraz zmniejszenie wydajności np. u krów mlecznych. Pasze zasobne w fosfor to: ziarna zbóŜ, otręby, śruty poekstrakcyjne, makuchy, pasze pochodzenia zwierzęcego i paszowe fosforany wapniowe. Magnez Około 70% magnezu znajdującego się w organizmie znajduje się w kościach a pozostałe 30% w tkankach i płynach ustrojowych. Aktywuje liczne enzymy i bierze udział w przemianie węglowodanowej. Niedobór powoduje rozszerzenie naczyń krwionośnych, nadpobudliwość, drgawki prowadzące do tęŜyczki magnezowej. Jest trudno przyswajalny. Pasze bogate w magnez to: zielonki, siano i makuchy. Sód W organizmie zwierzęcym stanowi 0,2% masy ciała. Występuje głównie w płynach ustrojowych i w niewielkiej ilości w tkankach miękkich. Sód wspólnie z potasem i chlorem reguluje ciśnienie osmotyczne w komórkach, wzajemny stosunek kwasów i zasad i przemianę wodną. Sód wpływa na zatrzymywanie wody w organizmie. Niedobór zmniejsza wykorzystanie białka i energii w paszy, zahamowanie wzrostu, zmniejszenie apetytu i obniŜenie produkcyjności starszych zwierząt. W paszach zwłaszcza roślinnych występuje w bardzo małych ilościach. Niedobór w dawkach uzupełnia się solą kuchenną. Nadmiar soli jest jednak szkodliwy. Potas Występuje we wszystkich tkankach zwierzęcych, jest go mniej w płynach ustrojowych. Działa antagonistycznie w stosunku do wapnia i sodu, zwiększając przepuszczalność błon przez co działa odwadniająco. Bierze udział w transporcie składników odŜywczych. Niedobór zmniejsza apetyt, hamuje wzrost i wywołuje zaburzenia w działaniu serca. Niedobór występuje rzadko poniewaŜ w paszach występuje jego obfitość. Częściej zdarza się nadmiar, jednak jest on szybko wydalany z organizmu z moczem.
  • 13.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 12 Chlor Występuje głównie w płynach ustrojowych, w mniejszym stopniu w tkankach. Bierze udział w regulacji ciśnienia osmotycznego. Jest składnikiem soku Ŝołądkowego, jako wolny kwas solny aktywuje pepsynę. Niedobór raczej nie występuje. MoŜe być uzupełniany solą kuchenną. Siarka Występuje w białku zawierającym aminokwasy siarkowe (metionina, cystyna, cysteina). DuŜo siarki jest w keratynie – białku budującym kopyta, rogi, racice, włosy. Siarkę zawiera równieŜ insulina. Siarka nieorganiczna podana przeŜuwaczom jest wykorzystywana przez drobnoustroje Ŝwacza do syntezy aminokwasów siarkowych. Niedobory zdarzają się bardzo rzadko. Pasze bogate w siarkę to: ziarna zbóŜ, nasiona motylkowych, otręby, siano z lucerny i pasze pochodzenia zwierzęcego. Tabela 5. Mikroelementy i ich rola w organizmie zwierzęcym [opracowanie własne] Mikroelement Rola w organizmie i zawartość w paszach śelazo Składnik hemoglobiny, mioglobiny i ferratyny. Jest magazynowane w wątrobie i śledzionie. Niedobór powoduje anemię (niedokrwistość). Zdarza się to u zwierząt karmionych mlekiem, które jest ubogie w Ŝelazo, szczególnie u świń. Pasze bogate w Ŝelazo to: roślinne pasze objętościowe , szczególnie siano z motylkowych, otręby, melasa, droŜdŜe. Miedź Bierze udział w tworzeniu hemoglobiny, wchodzi w skład lub jest aktywatorem wielu enzymów. Wpływa na metabolizm Ŝelaza, ubarwia włosy wełny. Jest magazynowana w wątrobie i w mięśniach. Objawy niedoboru to: zahamowanie wzrostu, osłabienie, niezborność ruchów, zaburzenia w rozrodzie i zmiany skórne. U owiec zahamowanie odrostu wełny, zmianę jej barwy i brak karbikowatości. W niektórych rejonach podgórskich Polski występuje niedobór miedzi w paszach. Uzupełnia się go dodatkiem siarczanu miedzi do paszy. Nadmiar moŜe być trujący. Kobalt Jest powiązany z syntezą hemoglobiny, uczestniczy w syntezie prowadzonej przez mikroflorę Ŝwacza witaminy B12. Objawy niedoboru to wychudzenie i niedokrwistość. W paszach występuje w bardzo małych ilościach, a jego niedobory uzupełnia się dodatkiem siarczanu lub chlorku kobaltu. Molibden Jest składnikiem wielu enzymów. Problemem jest jego nadmiar wywołujący zatrucia zwłaszcza u cieląt i krów. Objawy nadmiaru molibdenu to: silne biegunki, spadek wydajności mlecznej. Środkiem zaradczym jest podanie siarczanu miedzi. Miedź działa antagonistycznie w stosunku do molibdenu. Jod Jest składnikiem hormonu tyroksyny regulującej tempo przemiany materii. Niedobór powoduje niedoczynność tarczycy objawiająca się wolem, słabość noworodków oraz martwe urodzenia. Zmniejsza się ilość pochłanianego tlenu, następuje obniŜenie temp. Ciała, występuje obrzęk i szorstkość skóry. Niedobór jodu w Polsce występuje w okolicach podgórskich. MoŜna go wyrównać poprzez podawanie soli jodowanej lub tranu. Mangan Występuje we wszystkich tkankach i narządach. Jest aktywatorem wielu enzymów. Niedobór powoduje zaburzenia w rozrodzie, obniŜenie nieśności kur i wylęgowości jaj, zmiany w budowie kości i zahamowanie wzrostu. Niedobór zdarza się rzadko.
  • 14.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 13 Cynk Uaktywnia enzymy, pełni istotne role we wzroście i rozwoju. Występuje w skórze, włosach, kościach. Jest go duŜo w mleku i jajach. Objawy spotykane są u świń i kurcząt. U świń występuje parakeratoza objawiająca się zmianami na skórze, wymiotami, biegunką i zahamowaniem wzrostu. U kurcząt jest to słabe upierzenie. Fluor Wchodzi w skład kości i zębów. W praktyce spotyka się jego nadmiar, który jest szkodliwy dla zwierzęcia. W duŜej ilości występuje w glebie. Selen Wywiera dodatni wpływ na wzrost i rozwój. Niedobór objawia się skazą wysiękową i zwyrodnieniem mięśni. Inne Arsen (As), stront (Sr), brom (Br), wanad (W), nikiel (Ni),chrom (Cr) – występują zarówno w ciele zwierząt, jak i w paszach, jednak ich rola nie jest jednak zbyt dobrze poznana O przeciętnym składzie chemicznym paszy hodowca moŜe zorientować się korzystając z opracowań, w których znajdują się normy Ŝywienia zwierząt. W tych opracowaniach znajdują się równieŜ tabele wartości poszczególnych pasz informujące o ilości niektórych składników chemicznych wchodzących w skład konkretnej paszy. W skład ciała zwierząt natomiast wchodzą takie same składniki chemiczne w przeciętnych ilościach zobrazowanych na poniŜszym rysunku. Rys. 2. Skład chemiczny ciała zwierząt [opracowanie własne] 4.1.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jaki wpływ na zdrowie i produkcyjność zwierząt wywiera Ŝywienie? 2. Jakie składniki chemiczne wchodzą w skład paszy i ciała zwierząt? 3. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają białka? 4. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają tłuszcze? 5. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają węglowodany? 6. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają związki mineralne 7. Jakie znaczenie w Ŝywieniu zwierząt mają witaminy? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Określ, w jakiej formie wchłaniane są poszczególne składniki chemiczne paszy w układzie pokarmowym zwierząt gospodarskich. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat wchłaniania poszczególnych składników pokarmowych z przewodu pokarmowego, Woda – ok. 50-60% Białko – ok. 15-21% Węglowodany – ok. 1% Tłuszcze – ok. 10-60% Związki mineralne – ok. 4% Witaminy – ok. 1%
  • 15.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 14 2) nazwać składniki chemiczne, do których w układzie pokarmowym rozkładają się białka, węglowodany i tłuszcze, 3) określić w której części układu pokarmowego następuje ich wchłanianie, 4) wypełnić po zgromadzeniu tych informacji poniŜszą tabelę. Składnik chemiczny paszy Jest trawiony do … Jest wchłaniany w postaci Jest wchłaniany w (część układu pokarmowego) Białka Tłuszcze Weglowodany WyposaŜenie stanowiska pracy: − literatura dotycząca Ŝywienia zwierząt, − kartki papieru i przybory do pisania. Ćwiczenie 2 Określ, jakie znaczenie Ŝywieniowe mają poszczególne składniki chemiczne znajdujące się w paszy dla zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat roli poszczególnych składników pokarmowych jaką pełnią w Ŝywieniu zwierząt, 2) przypomnieć podobne informacje zdobyte wcześniej podczas uczenia się biologii i chemii, 3) uzupełnić po zgromadzeniu tych informacji poniŜszą tabelę. . Składnik chemiczny paszy Rola w Ŝywieniu Białka Tłuszcze Węglowodany Są składnikiem energetycznym, dostarczają energii Włókno surowe Związki mineralne Witaminy WyposaŜenie stanowiska pracy: − literatura dotycząca Ŝywienia zwierząt, − kartki papieru i przybory do pisania lub komputer. Ćwiczenie 3 Porównaj składniki chemiczne wchodzące w skład paszy i ciała zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje na temat składu chemicznego paszy i ciała zwierząt wykorzystując rysunki 1 i 2 w tym poradniku,
  • 16.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 15 2) zaznaczyć na schemacie składu chemicznego paszy składniki wchodzące w skład ciała zwierząt, 3) przypomnieć podobne informacje opanowane wcześniej podczas uczenia się biologii i chemii. WyposaŜenie stanowiska pracy: − tekst z poradnika – rysunki 1 i 2 (mogą być kserokopie). 4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) wyjaśnić wpływ Ŝywienia na zdrowie i produkcyjność zwierząt? 2) zdefiniować pojęcia pasza i racjonalne Ŝywienie? 3) określić składniki chemiczne wchodzące w skład paszy i ciała zwierząt? 4) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią białka.? 5) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią tłuszcze? 6) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią węglowodany? 7) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią związki mineralne? 8) określić, jaką rolę w Ŝywieniu zwierząt pełnią witaminy? 9) porównać skład chemiczny paszy i ciała zwierząt?
  • 17.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 16 4.2.Charakterystyka pasz, sposoby ich przygotowania i zadawania 4.2.1. Materiał nauczania Pasza jest to produkt pochodzenia roślinnego, zwierzęcego, mineralnego lub syntetycznego, którego uŜywa się w Ŝywieniu zwierząt. Skład chemiczny pasz, charakterystyka składników i wzajemne ich proporcje w paszach decydują o ich wartości Ŝywieniowej. Człowiek moŜe wpływać na wartość pokarmową pasz jak i na jakość karmienia nimi zwierząt. DuŜa róŜnorodność pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt przyczyniła się do zastosowania kilku róŜnych podziałów tych pasz. Najbardziej znanym i najczęściej stosownym jest podział pasz na: − treściwe, − objętościowe. Kryterium takiego podziału jest koncentracja w nich składników pokarmowych. Pasze objętościowe klasyfikuje się jeszcze w zaleŜności od zawartości w nich wody na: − pasze objętościowe soczyste, − pasze objętościowe suche. Tabela 6. Pasze w zaleŜności od koncentracji składników pokarmowych [opracowanie własne] Nazwa paszy Zawartość istotnych składników Przykłady pasz Pasze treściwe Co najmniej 0,7 j.o. w 1 kg DuŜa zawartość białka i skrobi Ziarna zbóŜ, nasiona roślin motylkowych, otręby, śruty poekstrakcyjne, mączki zwierzęce itp. Pasze objętościowe soczyste PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg PowyŜej 40% wody Zielonki, kiszonki, okopowe i niektóre produkty uboczne przemysłu rolno-spoŜywczego Pasze objętościowe suche PoniŜej 0,7 j.o. w 1 kg PowyŜej 19% włókna surowego Siano, susze z zielonek, słoma, plewy Ze względu na zawartość białka, pasze klasyfikuje się na: − średniobiałkowe (10-20% białka) – ziarna zbóŜ i mieszanki przemysłowe średniobiałkowe, − wysokobiałkowe (25-80% białka) – śruty poekstrakcyjne, śruty z roślin strączkowych, kiełki słodowe, mleko, kazeina, droŜdŜe i maczki pochodzenia zwierzęcego, pasze przemysłowe, koncentraty wysokobiałkowe i superkoncentraty. Kolejnym kryterium klasyfikacji pasz jest źródło ich pochodzenia. W oparciu o to kryterium pasze dzielimy na: − pasze pochodzenia roślinnego – zielonki, siano, słoma, okopowe, ziarna zbóŜ, nasiona innych roślin itp., − pasze pochodzenia zwierzęcego – mleko, produkty uboczne produkcji mleczarskiej, mączki pochodzenia zwierzęcego, droŜdŜe itp. Jeszcze inną grupa pasz są dodatki paszowe. Zalicza się do nich: kredę, sól pastewną, mieszanki mineralne, aminokwasy syntetyczne, stymulatory wzrostu, kokcydiostatyki, probiotyki, konserwanty, enzymy, premiksy, zioła. Dodatki do pasz muszą być stosowane
  • 18.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 17 umiejętnie i pod ścisłą kontrolą zgodną z zasadami ich stosowania. W Ŝywieniu zwierząt przydaje się znajomość ich właściwości, mających szczególny wpływ na zdrowie i produkcyjność. W związku z tym, moŜna wyróŜnić: − pasze mlekopędne – otręby pszenne, − pasze smakowe – sól, cukier, mięta, inne zioła, − pasze lecznicze – śruta poekstrakcyjna lniana, otręby, kreda, − pasze rozwalniające – buraki, ziemniaki, wywary, dla bydła młode zielonki, − pasze zatwardzające – siano, susze, kreda, − pasze wzdymające – bobik, groch, lucerna, koniczyna. W niektórych paszach występują tzw. czynniki antyŜywieniowe. NaleŜą do nich inhibitory enzymów proteolitycznych, lektyny, wicyna i konwicyna oraz alkaloidy. Pasze stosowane w Ŝywieniu zwierząt mogą mieć róŜną jakość. Jest ona uzaleŜniona od wielu czynników. Zalicza są do nich: − środowisko (gleba, klimat, nawoŜenie itp.), − gatunek i odmiana roślin, − faza rozwoju roślin przy zbiorze, − metody konserwacji i przechowywania, − sposoby przygotowania do skarmienia, − zastosowanie metod technologicznych przy przerobie, − stopień zanieczyszczenia. Pasze objętościowe soczyste – charakteryzują się duŜą zawartością wody, co sprawia, Ŝe są trudne do przechowania i w tym celu wymagają stosowania specjalistycznych metod. Tę grupę pasz stanowią zielonki, kiszonki i pasze okopowe. Pasze te są zwykle chętnie spoŜywane przez zwierzęta. Zielonki – pasze te stanowią zielone części roślin, a więc łodygi, liście i kwiaty. Są one tanią i wartościową naturalna paszą soczystą, z której mogą korzystać wszystkie gatunki zwierząt. Zielonki mogą pochodzić z upraw polowych, łąk i pastwisk. Wartość odŜywcza zielonek zaleŜy od gatunku, odmiany, okresu wegetacyjnego, a takŜe sposobu uprawy. W związku z tym, skład chemiczny i strawność zielonek mogą się znacznie wahać. Zielonki zawierają 65–90% wody. W zaleŜności od gatunku roślin i fazy rozwoju w zielonkach są róŜne ilości związków azotowych. Białko ogólne stanowi 8–25% suchej masy zielonki. W jego skład wchodzi ok. 50% związków azotowych niebiałkowych takich jak aminokwasy, glutamina, asparagina czy azotany. Białko występujące w zielonkach ma wysoka wartość biologiczną. Zawiera duŜo lizyny, tryptofanu i histydyny. Mało jest metioniny. Młode zielonki zawierają duŜe ilości białka w stosunku do składników energetycznych. Stosunek ten wyrównuje się w zielonkach starszych poniewaŜ wzrasta w nich zawartość włókna. Ze wzrostem włókna pogarsza się strawność zielonek. Zawartość włókna w zielonkach waha się od 8-35% suchej masy. Związki bezazotowe wyciągowe w zielonkach to: cukry proste – w zielonkach młodych, skrobia, pektyny, dekstryny, gumy – w starszych. Na tłuszcz surowy w zielonkach składają się: kwasy tłuszczowe, sterole, lecytyny, barwniki tj. karoteny, ksantofil i chlorofil. Kwasy tłuszczowe wchodzące w skład zielonek są kwasami nienasyconymi i dlatego powodują miękkość masła i słoniny. W zielonkach jest wiele witamin z grupy B, witamina K i E oraz prowitaminy – karoten i prowitamina D. Bardzo zróŜnicowane jest występowanie w zielonkach związków mineralnych. Bogate w wapń są motylkowate (0,5–1.7% suchej masy). W zielonkach występuje niedobór fosforu i sodu, czasami siarki, a nadmiar potasu. Ubogie w mikroelementy są zielonki z gleb torfowych i piaszczystych.
  • 19.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 18 Najwięcej energii z 1 hektara moŜna uzyskać uprawiając: kukurydzę, buraki cukrowe i słonecznik, białka – lucernę i dobre pastwisko. Rys. 1.Zielonka z kukurydzy [opracowanie własne] Rys. 2. Zielonka z liści buraczanych [opracowanie własne] Rys. 3. Zielonka z lucerny [opracowanie własne] Rys. 4. Zielonka z bobiku [opracowanie własne] Zielonki z upraw polowych Tabela 7. Charakterystyka zielonek z upraw polowych [opracowanie własne] Gatunek Cechy charakterystyczne i wartość Ŝywieniowa Przykładowe dzienne ilości podawane zwierzętom ROŚLINY MOTYLKOWE Lucerna MoŜe być uŜytkowana przez 3-4 lata dając 3- 4 pokosy zielonki rocznie. Nie powinno się uprawiać na glebach piaszczystych i podmokłych. Nie nadaje się do wypasu, szybko odrasta po skoszeniu. Daje plon 30- 50 t zielonki z 1ha w których jest 800-1500 kg białka strawnego o wysokiej wartości biologicznej. Zawiera duŜo wapnia, karotenu i witaminy K. Na początku kwitnienia poniewaŜ później szybko drewnieje Dorosłe świnie – 10 kg Tuczniki – 3 kg Krowy mleczne do 40 kg dziennie, opasy nieco mniej, z paszami uzupełniającymi węglowodany.
  • 20.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 19 Koniczyna czerwona UŜytkowana przez rok w czystym siewie, przez 2 lata w mieszankach z trawami. Daje 2 pokosy rocznie. Plon do 40 t/ha. Zawiera ok.3% białka, duŜo składników mineralnych i witamin. Nadaje się na uŜytki kośne, w mieszankach z trawami równieŜ na pastwisko. Ma to szczególnie duŜe znaczenie w gospodarstwach ekologicznych. Na początku kwitnienia poniewaŜ później szybko drewnieje Dorosłe świnie – 10 kg Tuczniki – 3 kg Krowy mleczne do 40 kg dziennie, opasy nieco mniej, z paszami uzupełniającymi węglowodany. Koniczyna biała Nadaje się na pastwisko dla wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Uprawiana najczęściej z trawami. Plony niŜsze niŜ koniczyna czerwona. Powoli Drewnieje, jest bogato ulistniona i jest bardzo wartościową paszą. Bydło do 5% masy ciała. Seradela Plon zielonki do 30 t/ha, zawiera 3,3% białka. Powoli drewnieje dlatego moŜe być koszona w pełni kwitnienia. Uprawiana na glebach lekkich i wilgotnych, odporna na przymrozki i na przygryzanie dlatego moŜe być równieŜ spasana. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich. Łubin Na pasze przeznacza się łubin słodki zawierający do 0.1% alkaloidów. Roślina późno dojrzewająca, powinna być koszona w okresie dojrzewania dolnych strąków. Plon do 40 t/ha. Uprawiana w czystym siewie lub w mieszankach. Skarmiany podobnie jak zielonka z seradeli. Bobik Plon do 40 t/ha. Uprawiany na glebach gliniastych, w mieszankach z innymi roślinami, dla których stanowi podporę. Podobnie ja zielonka z seradeli. Wyka i peluszka Uprawiane najczęściej w mieszance z roślinami zboŜowymi. Zawierają duŜe ilości białka. Podobnie ja zielonka z seradeli. ROŚLINY ZBOśOWE Kukurydza Plon do 100 t/ha. Uprawiana na Ŝyznej glebie, potrzebuje duŜo ciepła i jest wraŜliwa na przymrozki. Na zielonkę powinna być koszona w fazie dojrzałości mlecznej ziarna, a na kiszonkę w fazie woskowo-mlecznej lub woskowej. Zawiera duŜo cukru, jest pasza smaczną. śywione jest nią przede wszystkim bydło. Dorosłe bydło do 50 kg śyto, owies, jęczmień i ich mieszanki Uprawiane zazwyczaj jako poplon lub przedplon. śyto często uprawiane jest w czystym siewie na zielonkę wczesną wiosną. Pozostałe zboŜa zazwyczaj w mieszankach. Dorosłe bydło do 50 kg
  • 21.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 20 ROŚLINY KRZYśOWE Rzepak i rzepik Plon do 30 t/ha. Daje stosunkowo wcześnie smaczną zielonkę o małej zawartości włókna i duŜej zawartości białek. Powinien być koszony przed kwitnieniem poniewaŜ w czasie kwitnienia wytwarzają się w nim olejki gorczyczne szkodliwe dla zdrowia zwierząt. Dorosłe bydło około 30 kg Kapusta pastewna Jest odporna na przymrozki, moŜe być skarmiana jeszcze w grudniu. Daje dobrą i smaczną zielonkę. j.w. INNE ZIELONKI Mieszanka słonecznika z łubinem słodkim Słonecznik zawiera duŜo węglowodanów, ma twarde łodygi i szybko drewnieje. Dlatego wskazana jest uprawa z łubinem słodkim zawierającym duŜo białka Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 5 kg – tylko modą zielonką MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Mieszanki ozime: gorzowska, poznańska, swojacka. Mieszanka gorzowska – rajgras włoski, wyka ozima i inkarnatka. Mieszanka poznańska – rajgras angielski, wyka ozima i inkarnatka. Mieszanka swojecka – Ŝyto, wyka ozima i inkarnatka Wszystkie dają dobrą zielonkę stosunkowo wcześnie wiosną. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Liście buraczane, z brukwi i marchwi Są paszą odpadową, jednak ich wartość pokarmowa jest duŜa. Są równieŜ dla zwierząt smaczne. NaleŜy jednak uwaŜać na higienę tej paszy poniewaŜ trudno ja zachować podczas zbioru. Pasze te zawierają duŜo wody i nie nadają się do przechowywania. Krowy mleczne do 50 kg Dorosłe świnie do 10 kg MoŜna nią karmić wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich Rys. 5. Koniczyna czerwona z trawami [opracowanie własne] Rys. 6. Łąka – mieszanka traw [opracowanie własne] Łąki – są to uŜytki zielone przeznaczone przede wszystkim do uŜytkowania kośnego lub rzadziej kośno – pastwiskowego. Pozyskiwane z nich zielonki mogą być skarmiane świeŜe lub wykorzystywane do produkcji siana, kiszonki lub sianokiszonki. W skład runi łąkowej
  • 22.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 21 wchodzą w około 60 % trawy. Ponadto znajdują się tam rośliny motylkowe, chwasty, zioła, turzyce i sity. Szczególnie cenne na łąkach są trawy szlachetne, wysokie i rośliny motylkowe. Pastwiska – to uŜytki zielone przeznaczone do wypasu. Ich skład gatunkowy jest podobny do składu łąk. RóŜnią się przede wszystkim gatunkami traw. Na pastwiskach poŜądane są trawy średnie i niskie. Powinny dobrze się krzewić. Kiszonki – są paszami otrzymanymi w wyniku zastosowania procesu fermentacji do zakonserwowania najczęściej zielonek, ale równieŜ innych pasz, w celu ich przechowania przez dłuŜszy okres czasu. Kiszonki są paszami o wysokiej wartości Ŝywieniowej. Zakiszanie jest dobrą metodą konserwacji pasz poniewaŜ podczas właściwie przeprowadzonego procesu następują niewielkie straty składników odŜywczych. W Ŝywieniu zwierząt stosuje się kiszonki z traw, z traw i roślin motylkowych, kiszonki z zielonki z kukurydzy, typu CCM – z całych odkoszulkowanych kolb kukurydzy, sianokiszonki, kiszonki z ziemniaków parowanych i inne. Kiszonki najbardziej nadają się do Ŝywienia bydła, ale moŜna nimi Ŝywić równieŜ wszystkie inne gatunki zwierząt gospodarskich w ilościach dostosowanych do ich moŜliwości. Rys. 7. Sianokiszonka w balotach foliowych [opracowanie własne] Pasze okopowe – do grupy tej zaliczamy: ziemniaki, buraki, marchew, brukiew, rzepę, topinambur i kapustę pastewną. Zawierają duŜe ilości wody (od 75% – ziemniaki, buraki i topinambur do 90% – buraki pastewne, brukiew, marchew). W suchej masie najwięcej jest związków bezazotowych wyciągowych. Są to: skrobia w ziemniakach, sacharoza w burakach i inulina w topinamburze. Białko występuje w nich w niewielkich ilościach, około 2% jednak jego wartość biologiczna jest dość wysoka. Niewiele jest tłuszczu i włókna surowego. Spośród składników mineralnych dominuje potas. Wartość energetyczna wynosi 1,8-4,3 MJ energii brutto. Pasze okopowe wykorzystuje się najczęściej w Ŝywieniu zimowym. Działają rozwalniająco – moŜe to wynikać z zanieczyszczenia ziemią i duŜej zawartości potasu. Są teŜ mlekopędne. MoŜna je skarmiać świeŜe i surowe (bydło), parowane lub parowane kiszone (świnie i konie), czy jako produkty suche (susze i płatki). Przy długotrwałym przechowywaniu znacznie tracą na wartości i masie. Ziemniaki mogą porastać. W kiełkach tych ziemniaków znajduje się duŜa ilość glikozydu – solaniny, która jest trująca. NaleŜy więc przed skarmieniem obrać ziemniaki lub ugotować i wylać wodę. Dobrym sposobem przechowania okopowych jest kiszenie. Kisi się przede wszystkim ziemniaki parowane, rzadziej surowe. Pasze te naleŜy przechowywać w odpowiednich warunkach wilgotnościowych , termicznych i przy ograniczonym dostępie światła. Do przechowywania nie naleŜy przeznaczać
  • 23.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 22 okopowych uszkodzonych poniewaŜ szybko się psują. Przed podaniem zwierzętom naleŜy pasze te oczyścić, najlepiej umyć. Nie naleŜy skarmiać okopowych przemarzniętych. Pasze objętościowe suche to: siano i susze z zielonek, słoma, plewy i strączyny. Siano i susze otrzymuje się w wyniku suszenia wcześniej skoszonych zielonek. Siano to zielonki wysuszone naturalnie. Susze to zielonki rozdrobnione i wysuszone w suszarniach. Siano jest paszą wartościową i wpływa korzystnie na trawienie oraz zwiększa zdolność pobrania paszy. Jest dobrym źródłem energii, białka, karotenów, ksantofili i tokoferoli oraz witamin E, K i z grupy B. Wartość pokarmowa siana zaleŜy od składu botanicznego zielonki. PoŜądane są trawy o wysokiej wartości, rośliny motylkowe, wzbogacające w białko i składniki mineralne oraz zioła poprawiające walory smakowe i dietetyczne. WaŜnym czynnikiem decydującym o wartości siana jest stadium rozwoju roślin w czasie koszenia. Najlepiej jest kosić łąki z przeznaczeniem na siano w początku kwitnienia. Wtedy uzyskuje się najwyŜszą wydajność strawnych składników pokarmowych i strawnej energii przy jednocześnie wysokiej wydajności z jednostki powierzchni. Najbardziej wartościowe jest siano z roślin motylkowatych i siano z traw. Dobre siano ma optymalny skład botaniczny, charakterystyczną, dość intensywnie zieloną barwę, przyjemny aromatyczny zapach. Dobrze wysuszone siano (do 15% wody) szeleści, a podczas skręcenia kruszy się. Rys. 8. Siano [opracowanie własne] Susz produkuje się z roślin koszonych przed wykłoszeniem, które poddaje się suszeniu w specjalnych suszarniach. Metoda ta polega na szybkim odwodnieniu suszonej masy poprzez działanie róŜnych gazów, a następnie zmielenie. Jest to metoda droga. Dobry susz z zielonek np. z lucerny, jest źródłem białka, składników mineralnych i witamin, zwłaszcza karotenu. Słomy – jej wartość pokarmowa zaleŜy od gatunku, odmiany rośliny, z której słoma pochodzi. WaŜne jest równieŜ to, czy w słomie znajdują się domieszki innych roślin – traw, chwastów lub wsiewek roślin motylkowatych. W 1 kg słomy znajduje się 30-40 g białka ogólnego i 15,6-16,2 MJ energii brutto. Nadaje się przede wszystkim do Ŝywienia bydła i koni. Słoma jęczmienna jest miękka i ma działanie zatwardzająco. Wskazane jest podawanie jej bydłu w okresie przejścia z Ŝywienia zimowego na letnie, a takŜe w czasie Ŝywienia kiszonkami i liśćmi buraczanymi. Słoma owsiana ma właściwości rozwalniające. Jest nieci twardsza od jęczmiennej, ale nieco lepiej trawiona. Szczególnie jest polecana w Ŝywieniu koni. Słomy Ŝytnia i pszenna są słomami twardymi o niŜszej wartości energetycznej i białkowej. Wykorzystuje się je w Ŝywieniu koni do przygotowania tzw. obroku czyli pociętej na sieczkę słomy zmieszanej z ziarnem zbóŜ. Taka słoma jednak najbardziej nadaje się na podściółkę.
  • 24.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 23 Rys. 9. Słoma [opracowanie własne] Słoma roślin motylkowatych ma wyŜszą wartość Ŝywieniową niŜ słoma ze zbóŜ. Działa zatwardzająco, dlatego wskazane jest stosowanie jej z paszami rozwalniającymi. Nie wolno stosować w Ŝywieniu słomy nadgniłej, zapleśniałej, poraŜonej rdzą i kilka lat przechowywanej. Plewy i strączyny mają nieco wyŜszą wartość pokarmową niŜ słoma. W 1 kg jest 15,3–16,9 MJ energii brutto i 50–180g białka ogólnego. Ich przydatność Ŝywieniowa jest dość zróŜnicowana. Stosuje się je najczęściej w Ŝywieniu przeŜuwaczy i koni. Plewy zbóŜ często zawierają zanieczyszczenia: toksyczne nasiona chwastów, ziemia, zarodniki grzybów chorobotwórczych. Plewy z seradeli i koniczyny mają wysoką wartość paszową i nadają się dla trzody chlewnej, najlepiej jeŜeli są sparzone i zmieszane z parowanymi ziemniakami. Szeroki zastosowanie w Ŝywieniu mają plewy owsiane. Plewy mogą być dodawane do pasz zakiszanych. Powoduje to zatrzymanie soków oraz polepsza strawność. Pasze treściwe – są to pasze o duŜej koncentracji składników pokarmowych i energii. Do pasz tych zalicza się: ziarna zbóŜ i ich przetwory, nasiona roślin strączkowych, niektóre pasze z przemysłu rolno spoŜywczego(omówione w następnym rozdziale), mączki zwierzęce i mieszanki przemysłowe. Ziarna zbóŜ stosowane są w Ŝywieniu wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Na paszę przeznaczane jest ziarno jęczmienia, owsa, pszenŜyta, kukurydzy, rzadziej pszenicy, Ŝyta, sporadycznie prosa i sorga. W ziarnie zbóŜ znajduje się ok. 10% białka – najwięcej w pszenicy i pszenŜycie, najmniej w Ŝycie i kukurydzy. Rys. 10. Owies [opracowanie własne] Rys. 11. Pszenica [opracowanie własne] Rys. 12. Kukurydza [opracowanie własne] Białko zbóŜ ma ograniczoną wartość dla zwierząt ze względu na niedobór lizyny, metioniny i treoniny, a w kukurydzy tryptofanu. W skład tego białka wchodzą białka proste – prolaminy i gluteiny. W części zarodkowej występują albuminy i globuliny o wysokiej wartości biologicznej. Głównym składnikiem ziarna zbóŜ są węglowodany, wśród których najwięcej (50-65%) jest skrobi. Zawartość włókna waha się od 3% (pszenica, Ŝyto, pszenŜyto) do ok. 10% (owies). Ponadto, w ziarnie jest 2-3% popiołu i 2-5% tłuszczu surowego (najwięcej w ziarnie owsa i kukurydzy).
  • 25.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 24 Nasiona roślin strączkowych są najbogatsze ze wszystkich pasz roślinnych w białko. Najwięcej białka jest w nasionach łubinu Ŝółtego – 40-45%, w nasionach bobiku – 30%, a najmniej w nasionach grochu i peluszki – 20-25%. Białko roślin motylkowych , jak kaŜde białko roślinne nie jest pełnowartościowe. Jest w nim mało metioniny, cystyny oraz tryptofanu. Dobrze się jednak uzupełnia z białkiem ziarna zbóŜ poniewaŜ zawiera dość duŜo lizyny. Spośród związków mineralnych w nasionach strączkowych występują potas, fosfor i niewielkie ilości wapnia. Nasiona wielu gatunków strączkowych zawierają substancje antyŜywieniowe. Taniny i hemaglutyniny – w nasionach bobiku i grochu obniŜają wartość odŜywczą. W nasionach soi znajdują się inhibitory trypsyny, a w nasionach łubinów gorzkich są alkaloidy, które są trujące. Skarmianie większych ilości nasion strączkowych moŜe powodować u zwierząt zaparcia i wzdęcia. Dlatego naleŜy je skarmiać w umiarkowanych ilościach, najlepiej śrutowane lub moczone. Zarówno ziarna zbóŜ jak i nasiona roślin strączkowych naleŜy przechowywać w dobrych warunkach, tak aby nie spowodować ich zagrzybienia czy poraŜenia przez szkodniki. Taki sam skład chemiczny jak ziarna zbóŜ i nasiona roślin strączkowych mają ich śruty czyli ziarna czy nasiona rozdrobnione. Rys. 13. Łubin [opracowanie własne] Rys. 14. Bobik [opracowanie własne] Rys. 15. Groch [opracowanie własne] Otręby otrzymywane są przy przemiale zbóŜ na mąkę lub kaszę. Do otrąb dostaje się wtedy okrywa nasienna, obielmo, część bielma oraz zarodek. W otrębach jest duŜo białka, tłuszczu, witamin i związków mineralnych oraz włókna. Otręby są paszą mlekopędną, wykorzystywaną w Ŝywieniu wszystkich gatunków zwierząt gospodarskich. Mąki pastewne są resztkami lub mieszaniną mąki zboŜowej o gorszej jakości. W porównaniu z całym ziarnem zawierają mniej włókna, a więcej skrobi. Produkty uboczne przetwórstwa rolno-spoŜywczego Śruty poekstrakcyjne to pozostałość nasion roślin oleistych po wyekstrahowaniu z nich tłuszczu za pomocą rozpuszczalników organicznych. Zawierają ok. 1% tłuszczu. Ekspellery – pozostałość po wyciśnięciu z nasion oleju za pomocą silnych pras wrzecionowatych lub ślimakowych. Zawierają one 5% tłuszczu i maja postać twardych kawałków (płatków). Makuchy – pozostałość po wytłoczeniu oleju z rozdrobnionych nasion roślin oleistych w prasach mechanicznych lub hydraulicznych. Wysłodki buraczane są produktem ubocznym przy przerobie buraków cukrowych na cukier. Mogą być suszone i wtedy mają wartość pokarmową zbliŜoną do pasz treściwych (węglowodanowych). Dla podniesienia wartości wysłodki moŜna poddawać melasowaniu lub amoniakowaniu. Są one szczególnie przydatne w Ŝywieniu bydła, zwłaszcza w okresach kiedy naleŜy wyrównać stosunek białkowo-energetyczny w paszy czyli przy Ŝywieniu zielonkami z upraw polowych lub na pastwisku. DroŜdŜe otrzymywane są przy produkcji piwa lub w wyniku hodowli. Są cenną wysokobiałkowa paszą dla wszystkich gatunków zwierząt, szczególnie dla drobiu i trzody chlewnej. Ze względu na duŜa zawartość białka szybko się psują.
  • 26.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 25 Kiełki słodowe są kolejnym produktem ubocznym produkcji piwa. Stanowią wartościową paszę dla wszystkich gatunków zwierząt. Szybko pochłaniają wilgotność i dlatego powinny być przechowywane w suchych i przewiewnych magazynach. Susz buraczany i ziemniaczany otrzymywany jest w wyniku suszenia buraków i ziemniaków gorącymi gazami. Są to pasze wybitnie węglowodanowe. Mogą być stosowane jako zamienniki śrut zboŜowych w Ŝywieniu bydła, koni i trzody chlewnej. Płatki ziemniaczane produkowane są z ziemniaków parowanych, a następnie suszonych na specjalnych walcach podgrzewanych od środka. Płatki są bardzo wartościową paszą węglowodanową. Nadają się szczególnie do Ŝywienia trzody chlewnej. Pasze pochodzenia zwierzęcego Mleko w proszku otrzymuje się poprzez suszenie mleka w specjalnych suszarniach. Odtłuszczone mleko w proszku zawiera 94% suchej masy, a w niej 35% białka, 50% cukru mlekowego, 1% tłuszczu i 8% popiołu. MoŜna z niego otrzymywać mleko płynne poprzez zmieszanie 1 kg proszku mlecznego z 9 litrami wody. Mleko sproszkowane jest wykorzystywane jako komponent do mieszanek pasz treściwych przeznaczonych głównie dla kurcząt i prosiąt oraz do produkcji tzw. preparatów mlekozastepczych stosowanych w Ŝywieniu cieląt. Wodniste produkty mleczne to: mleko pełne, mleko odtłuszczone, maślanka i serwatka. Są to produkty zawierające pełnowartościowe białko dlatego mogą być stosowane w celu uzupełnienia w dawkach pokarmowych tego składnika. Stosowane są najczęściej w Ŝywieniu trzody chlewnej i drobiu. Mają duŜe znaczenie w Ŝywieniu wymienionych gatunków w gospodarstwach ekologicznych. Zgodnie z obecnymi uregulowaniami prawnymi mączki zwierzęce zostały wycofane z obrotu ze względu na niekorzystny wpływ na zdrowie zwierząt, a pośrednio i ludzi. Mięso i jego przetwory odgrywa duŜą rolę w Ŝywieniu zwierząt domowych takich jak psy, koty i inne drapieŜniki. Niektóre zwierzęta domowe, Ŝywi się równieŜ Ŝyjącą paszą jaką stanowią: plankton, owady i ich larwy lub inne zwierzęta. Pasze takie zawierają duŜe ilości białka, składników mineralnych i witamin. Skarmia się je w postaci surowej lub są komponentem specjalnie przygotowywanych karm dla róŜnych gatunków zwierząt z uwzględnieniem ich preferencji paszowych. Przemysłowe mieszanki i koncentraty paszowe są dostosowane do Ŝywienia konkretnych gatunków i grup produkcyjnych zwierząt przy odpowiedniej konstrukcji dawki pokarmowej, a wiec w zaleŜności od udziału tych pasz w dawce i intensywności eksploatacji zwierzęcia. Wśród przemysłowych mieszanek paszowych wyróŜnimy: − mieszanki pełnodawkowe, − mieszanki uzupełniające, − koncentraty białkowe. Pasze te mogą być produkowane z zachowaniem szczegółowych zasad regulowanych przepisami prawnymi stanowiącymi krajowe wymagania dostosowane do regulacji Unii Europejskiej. Mieszanki pełnodawkowe komponowane są tak aby w pełni zapewniły pokrycie dziennego zapotrzebowania zwierzęcia na składniki pokarmowe i mogły być wyłączną paszą w Ŝywieniu określonej grupy produkcyjnej zwierząt. Najczęściej stosowane są w Ŝywieniu drobiu i trzody chlewnej. Mieszanki pełnodawkowe mają ściśle określony skład chemiczny i dlatego ich stosowanie gwarantuje osiągnięcie optymalnego efektu produkcyjnego. Mieszanki uzupełniające zawierają powyŜej 10% białka i są dodatkiem do pasz gospodarskich. W ich skład wchodzą zwykle śruty zboŜowe i otręby, śruty poekstrakcyjne, śruty z nasion roślin strączkowych lub odpowiedni koncentrat czy superkoncentrat. Zawartość
  • 27.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 26 białka dostosowana jest do zestawu pasz objętościowych jakimi Ŝywione są zwierzęta w róŜnych okresach Ŝywieniowych. Koncentraty białkowe są paszami zawierającymi powyŜej 30% białka, a superkoncentraty powyŜej 40% białka. W ich skład wchodzą śruty poekstrakcyjne, śruty i nasiona roślin strączkowych, dodatki stymulujące takie jak witaminy, składniki mineralne, antybiotyki i probiotyki. Koncentraty i superkoncentraty wykorzystuje się do przygotowania mieszanek w oparciu o własne śruty zboŜowe. Do tych śrut naleŜy dodać 20% koncentratu lub 10% superkoncentratu. W ten sposób pasze gospodarskie wzbogacane są w białko. Dodatki paszowe Dodatki paszowe stały się koniecznością Ŝywieniową przy oczekiwaniu wysokiego poziomu produkcji zwierząt gospodarskich. Stanowią one uzupełnienie składników mineralnych i witamin w paszach naturalnych. Kreda pastewna jest związkiem wapniowym. Zawiera równieŜ małe ilości potasu, sodu, magnezu i Ŝelaza. Dodatek kredy do dawki Ŝywieniowej wynosi 10g na 100 kg masy ciała. Dobrym źródłem wapnia dla drobiu są równieŜ skorupy jaj. Związki wapniowo-fosforowe znajdują się w fosforanach mineralnych i mączkach kostnych surowych, odklejonych i precypitowanych. Mączki zwierzęce zawierają jednak trudno przyswajalny trójfosforan wapnia. Fosforany paszowe mineralne to jedno- dwu- i trójwapniowe fosforany oraz niewielkie ilości sodowych, potasowych i amonowych łatwiej przyswajalne dla zwierząt. W fosforanach wapniowych znajduje się 23-17% fosforu i 18-34% wapnia. Podawanie zwierzętom związków zawierających fosfor jest wskazane w związku z tym, Ŝe w paszach pochodzenia roślinnego występują jego niedobory oraz występuje on w powiązaniu z fityną co ogranicza jego przyswajalność. Spośród dodatków mineralnych na rynku paszowym spotyka się wiele róŜnych preparatów o róŜnych nazwach handlowych. Preparaty zawierające sol pastewną sprzedawane są w postaci specjalnych bloków zwanych lizawkami. Niektóre mieszanki mineralne zawierają w swoim składzie takŜe mikroelementy. Mieszanki, które zawierają składniki mineralne, witaminy, antybiotyki, probiotyki, kokcydiostatyki (dla drobiu) i inne dodatki wpływające na zdrowie i produkcyjność zwierząt noszą nazwę premiksów. Dodaje się je do pasz w ilościach 0,5-1%. 4.2.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie produkty mogą stanowić pasze dla zwierząt? 2. W oparciu o jakie kryteria dokonuje się podziału pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich? 3. Jakie pasze zalicza się do objętościowych soczystych? 4. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami objętościowymi soczystymi? 5. Jakie pasze zalicza się do objętościowych suchych? 6. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami objętościowymi suchymi 7. Jakie pasze zalicza się do pasz treściwych? 8. Jakich zasad naleŜy przestrzegać w Ŝywieniu zwierząt paszami treściwymi? 9. Jak w Ŝywieniu zwierząt wykorzystać przemysłowe mieszanki paszowe i karmy? 10. Jak w Ŝywieniu zwierząt moŜna wykorzystać produkty uboczne przemysłu rolno- spoŜywczego?
  • 28.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 27 4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Wykonaj ocenę organoleptyczną przedstawionych pasz (siana, śruty zboŜowej, karmy dla kotów). Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wzorce oceny organoleptycznej dla poszczególnych pasz, 2) obejrzeć i powąchać wszystkie pasze, 3) wykonać inne obserwacje składające się na czynności związane z oceną organoleptyczną konkretnej paszy, 4) zanotować wyniki swoich obserwacji, 5) wyciągnąć wnioski i podjąć decyzję dotyczącą jakości ocenianej paszy. WyposaŜenie stanowiska pracy: − kolekcja pasz do oceny, − papier i przybory do robienia notatek, − lupa, pęseta. Ćwiczenie 2 Rozpoznaj pasze z przedstawionej kolekcji i sklasyfikuj je zaliczając do pasz objętościowych suchych, soczystych, treściwych i innych. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować kolekcję pasz, 2) zanotować ich nazwy na karteczkach, 3) ułoŜyć pasze z karteczkami zawierającymi ich nazwy w odpowiednich grupach. WyposaŜenie stanowiska pracy: − kolekcja pasz zawierająca przynajmniej 3 przykłady z kaŜdej grupy, − papier i przybory do robienia notatek, lupa. 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) określić kryteria podziału pasz stosowanych w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich? 2) określić zastosowanie w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich pasz objętościowych suchych, soczystych i treściwych? 3) określić moŜliwości zastosowania pełnodawkowych I uzupełniających przemysłowych mieszanek paszowych? 4) określić moŜliwości wykorzystania w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich produktów odpadowych przetwórstwa spoŜywczego? 5) określić zasady stosowania w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich dodatków paszowych i koncentratów? 6) wyjaśnić zastosowanie w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich pasz mineralnych?
  • 29.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 28 4.3. Normowanie i dawkowanie pasz dla zwierząt 4.3.1. Materiał nauczania Mierniki wartości pokarmowej pasz Określone w poprzednich rozdziałach składniki pokarmowe zawarte w paszach podczas karmienia dostają się do organizmu zwierzęcego. Tam ulegają przemianom w układzie pokarmowym, a następnie w tkankach. Od jakości tych przemian zaleŜy, osiągany przy pomocy Ŝywienia, efekt produkcyjny. Strawność składników pokarmowych zawartych w paszach Poziom strawności poszczególnych składników odŜywczych zawartych w paszach decyduje o poziomie ich wchłaniania, a następnie wykorzystania w organizmie w celu realizacji funkcji Ŝyciowych. Zatem zwierzęta mogą wykorzystać tylko te składniki pasz, które zostaną strawione i wchłonięte do krwi i limfy. Wyjątkiem są tylko niektóre składniki mineralne i woda przenikające do wnętrza organizmu z przewodu pokarmowego bez Ŝadnych zmian. W jakim stopniu trawione są składniki pokarmowe moŜna określić na podstawie badania ich zawartości w pobieranej paszy i wydalanym kale. Przyjmuje się, Ŝe wszystko to co jest wydalone w kale nie uległo strawieniu. Aby móc porównywać stopień strawności róŜnych składników zawartych w paszach, u poszczególnych zwierząt oblicza się tzw. współczynnik strawności. Współczynnik strawności wyraŜa stopień strawności w procentach, a oblicza się go w następujący sposób: 100[%] × − = a ba WS gdzie: a – ilość składnika pobranego w paszy [g] b – ilość składnika wydalonego w kale [g] Tak obliczony współczynnik strawności jest obarczony pewnym błędem, poniewaŜ w kale obok składników nie strawionych znajdują się składniki ze złuszczonego nabłonka przewodu pokarmowego, resztki soków trawiennych itp. Aby uzyskać dokładniejsze wyniki moŜna obliczyć współczynnik strawności rzeczywistej. 100 )( [%] × −− = a cba WSR gdzie: a – ilość składnika pobranego w paszy [g] b – ilość składnika wydalonego w kale [g] c – ilość składnika metabolicznego w kale [g] Opracowano wiele metod badania strawności. Są to: − badania na zwierzętach in vivo, − badania laboratoryjne in vitro, − badania matematyczne (szacunkowe). Badania te organizowane są w oparciu o przewidzianą dla nich metodykę ich prowadzenia. Wyniki ich przeprowadzania wykorzystywane są w opracowaniach zawierających normy Ŝywienia zwierząt i charakterystyki wartości pokarmowej pasz. Z opracowań tych naleŜy korzystać opracowując dawki Ŝywieniowe dla zwierząt. Współczynnik strawności pasz nie jest jednak wartością stałą. Na strawność pasz wpływa jeszcze wiele innych czynników. Są to czynniki ze strony zwierzęcia oraz czynniki ze strony samej paszy. Czynniki ze strony zwierzęcia to: − budowa przewodu pokarmowego i procesy fizjologiczne jakie w nim zachodzą,
  • 30.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 29 − róŜnice między rasami i typami uŜytkowymi, − wiek zwierząt, − kondycja i stan zdrowia, − ruch i rodzaj wykonywanej pracy. Czynniki ze strony paszy są następujące: − duŜy udział włókna w paszy obniŜa jej strawność zarówno u zwierząt monogastrycznych jak i poligastrycznych, − u przeŜuwaczy nadmiar łatwo strawnych węglowodanów wywołuje zmniejszony rozkład włókna – moŜna go złagodzić poprzez podanie pasz białkowych, − dodatek pasz białkowych wpływa korzystnie na strawność składników paszy wszystkich gatunków zwierząt, − duŜy udział tłuszczu w dawce powoduje pogorszenie strawności, ze względu na to, Ŝe tłuszcz przyspiesza przechodzenie paszy przez przewód pokarmowy, − dodatek witamin, składników mineralnych i preparatów enzymatycznych moŜe poprawić strawność. Na strawność składników pokarmowych wpływają: − sposób konserwowania, − przygotowanie przed skarmieniem np. rozdrobnienie siana u przeŜuwaczy moŜe pogorszyć strawność włókna, a u monogastrycznych poprawić, − ilość paszy i częstotliwość jej pobrania, − ilość wypijanej wody, − smak paszy, − zmiana diety, − regularność w zadawaniu pasz. Bilans przemiany materii w organizmie to zestawienie przychodów i rozchodów badanego pierwiastka w organizmie zwierzęcym. Wynik bilansu informuje o gromadzeniu lub ubytku badanego składnika w tkankach. Bada się bilans azotu, węgla czy składników mineralnych w organizmie. Azot wchodzi w skład białka, a wiec bilans azotu jest ilustracją przemian białkowych. Porównanie ilości azotu pobranego przez zwierzę w paszy oraz wydalonego w kale, moczu i wydzielonego z mlekiem lub innymi produktami pozwala na stwierdzenie czy nastąpiło wzbogacenie, czy zuboŜenie organizmu w azot. Około 90% azotu jest w białku mięśni dlatego bilans azotu to przede wszystkim informacja o przyroście lub ubytku tkanki mięśniowej. Ilość azotu zatrzymanego w organizmie nazywa się retencją azotu. Wyniki retencji mogą być dodatnie, ujemne lub równe zeru. Retencja dodatnia świadczy o przyroście tkanki mięśniowej, występuje u zwierząt młodych i rosnących. Retencja ujemna świadczy o ubytku białka z organizmu i jest charakterystyczna dla zwierząt chorych, starych lub krótkotrwale u samic wysokomlecznych w szczytowym okresie laktacji. Retencja równa zeru to stan równowagi azotowej charakterystyczny dla zwierząt dorosłych. Bilans węgla informuje o stratach lub odkładaniu węgla w organizmie. Węgiel wchodzi w skład zarówno białka jak i tłuszczów. Bilans węgla przeprowadza się wspólnie z bilansem azotu. Na podstawie bilansu azotu wykorzystując średnią zawartość węgla w białku moŜna wyliczyć jego ilość zawartą w białku. Pozostała ilość węgla zawarta jest w tłuszczach. Bilans węgla jest trudny do przeprowadzenia poniewaŜ wymaga zastosowania aparatów respiracyjnych. Węgiel wydalany jest z organizmu nie tylko w moczu i kale, ale równieŜ w trakcie wymiany gazowej. Bilans węgla informuje o przyroście lub ubytku tłuszczu i pozwala na ocenę dawki jako źródła energii, zapotrzebowania na energię i określenie zdolności zwierzęcia do wykorzystania określonego poziomu energii.
  • 31.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 30 Przemiany energii w organizmie i mierniki wartości energetycznej pasz Aby zwierzęta sprawnie i efektywnie funkcjonowały konieczne jest dostarczenie im odpowiedniej ilości energii. Energia zawarta w dostarczanej paszy ulega w organizmie zwierzęcym przemianom, dzięki którym moŜliwe jest funkcjonowanie organizmu. Pasze podawane zwierzętom róŜnią się między sobą wartością energetyczną. Dla przykładu średnie wartości energii w 1 g poniŜszych składników ilustruje tabela 8. Tabela. 8. Średnie wartości energii w 1 g składników pokarmowych [opracowanie własne] Składnik pokarmowy Energii w 1 gramie Węglowodany 17,5 KJ lub 4,2 kcal Tłuszcze 39,9 KJ lub 9,5 kcal Białka 24,0 KJ lub 5,7 kcal Przemiany energetyczne przebiegają w następujący sposób: Energia brutto (EB)– energia kału =Energia strawna (ES) – energia moczu i gazów =Energia metaboliczna (EM) – energia termiczna Energia netto (EN) (bytowa i produkcyjna) Energia brutto – energia uzyskana w wyniku spalania paszy w bombie kalorymetrycznej. Jest sumą energii zawartej w poszczególnych składnikach paszy. Energia strawna – energia zawarta w wydalanym moczu i gazach. Energia metaboliczna – energia zawarta w dostarczonych do krwi prostych związkach takich jak glukoza, kwasy tłuszczowe i aminokwasy. Energia netto – energia zmagazynowana w produktach zwierzęcych (mleku, mięśniach, tłuszczach, jajach, wełnie) oraz zuŜyta na podtrzymanie czynności Ŝyciowych. Energia netto przeŜuwaczy stanowi 31% energii brutto, a u świń – 52%. Bilans energii przeprowadza się, aby określić zapotrzebowanie zwierząt na energię. Aby porównywać wartość energetyczną pasz konieczne jest określenie mierników ich wartości. W tradycyjnym systemie Ŝywienia wartość energetyczna pasz opiera się na opracowanej przez Oskara Kellera w 1905 r. wartości skrobiowej. Wartość skrobiowa jest to liczba, która informuje iloma kilogramami skrobi moŜna zastąpić 100 kg danej paszy pod względem działania tłuszczotwórczego. W Skandynawii dla określania wartości energetycznej pasz utworzono jednostkę jęczmienną (skandynawską). Jest to wartość energetyczna paszy odpowiadająca 1 kg ziarna jęczmienia średniej jakości, o zdolności produkcyjnej 0,7 kg skrobi, który podany ponad potrzeby bytowe dostarcza energii na produkcję 3 kg mleka o zawartości 3,25 – 3,5% tłuszczu. Jednostka jęczmienna słuŜy do oceny wartości pasz dla krów mlecznych i opasów. W Polsce, w Normach Ŝywienia bydła i owiec systemem tradycyjnym (1993) jako miernika wartości energetycznej pasz uŜywa się jednostki owsianej. Jest to wartość odpowiadająca 1 kg owsa średniej jakości o zdolności produkcyjnej 0,6 kg skrobi, który podany ponad potrzeby bytowe powoduje odłoŜenie w ciele dorosłego przeŜuwacza ok. 150 g tłuszczu. Inne mierniki wartości pasz W przypadku świń jako miernik wartości energetycznej pasz stosuje się energię metaboliczną wyraŜona w MJ na 1 kg paszy lub 1 kg suchej masy paszy. W projektowaniu Ŝywienia drobiu jest to energia metaboliczna pozorna podawana w normach Ŝywienia drobiu (1993) w kcal lub MJ na 1 kg paszy lub 1 kg suchej masy paszy. Potrzeby pokarmowe koni oraz wartość pasz wyraŜone są w energii strawnej – Normy Ŝywienia koni (1991). Dość istotne w Ŝywieniu jest zachowanie właściwych proporcji składników odŜywczych w stosunku
  • 32.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 31 do siebie. Szczególne znaczenie ma stosunek odŜywczy. Jest to stosunek białka ogólnego strawnego do sumy pozostałych strawnych składników. Za 1 przyjmuje się zawartość białka i wylicza ile części pozostałych składników przypada na białko (tłuszcz mnoŜy się przez 2,25, poniewaŜ w stosunku do białek i węglowodanów ma on o tyle wyŜszą wartość energetyczną). Stosunek odŜywczy moŜe być wąski (1:4), średni (1:8) i szeroki (1: powyŜej 8). Ilość białka ogólnego strawnego na 1 jednostkę owsianą. Obliczenia tego miernika dokonuje się wykorzystując proporcję. Jest on pomocny przy bilansowaniu dawek Ŝywieniowych dla zwierząt zwłaszcza przy programowaniu składu mieszanek pełnodawkowych. W latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych w Europie opracowano kilka nowych systemów wartościowania pasz i określania potrzeb pokarmowych zwierząt. W Polsce wykorzystywane są system INRA (francuski) i system NEL (stosowany równieŜ w Niemczech, Szwajcarii i Holandii). System INRA – obejmuje: − wartość energetyczną pasz i zapotrzebowanie energetyczne zwierząt − wartość białkową pasz i zapotrzebowanie zwierząt na białko − wartość wypełnieniową pasz i zdolność pobrania paszy przez zwierzęta Jednostkami, które słuŜą do określania wartości energetycznej pasz w tym systemie są: − jednostka energetyczna produkcji mleka (JPM) − jednostka energetyczna produkcji Ŝywca (JPś) Jednostki pokarmowe określono na podstawie wartości energetycznej netto (EN)1 kg standardowego ziarna jęczmienia obliczanej odrębnie dla produkcji mleka (EN1) i produkcji Ŝywca (ENŜ). Jednostki pokarmowe JPM i JPś zgodnie z normami z 1993 r. mają następujące definicje: Jednostka paszowa (energetyczna) produkcji mleka – JPM – to ilość energii netto produkcji mleka (EN1), którą dostarcza 1 kg standardowego ziarna jęczmienia podawanego jako pasza produkcyjna krowie w okresie laktacji. Jedna jednostka produkcji mleka jest równa 1700 kcal – ta ilość energii moŜe zostać wydzielona z mlekiem lub odłoŜona w organizmie w postaci rezerw tłuszczu. Jednostka paszowa (energetyczna) produkcji Ŝywca – JPś – to ilość energii netto produkcji Ŝywca (ENś), którą dostarcza 1 kg standardowego ziarna jęczmienia podawanego jako pasza bytowa i produkcyjna rosnącym (opasanym, tuczonym) zwierzętom. Odpowiada ona wartości 1820 kcal. RóŜnice w wartości energetycznej 1 kg standardowego ziarna jęczmienia wynikają z róŜnej wartości współczynników wykorzystania energii metabolicznej zawartej w 1 kg paszy do produkcji mleka i do produkcji Ŝywca. W tabelach wartości pokarmowej zawartych w Normach Ŝywienia bydła, owiec i kóz (1993) wartość energetyczną poszczególnych pasz wyraŜono zawartością JPM i JPś w 1 kg paszy i 1 kg suchej masy paszy. Zapotrzebowanie energetyczne zwierząt jest sumą energii zuŜytej na potrzeby bytowe i produkcję (mleko, przyrost masy ciała). WyraŜono je w jednostkach energetycznych produkcji mleka (JPM) i produkcji Ŝywca (JPś), zgodnie z systemem oceny wartości energetycznej pasz. Normy zapotrzebowania energetycznego uwzględniają róŜne stany fizjologiczne i kierunki produkcji bydła, owiec i kóz. Wartość pokarmową białka wyraŜa się jako ilość białka właściwego, rzeczywiście trawionego w jelicie cienkim (białko trawione w jelicie – BTJ). Faktyczną wartość pokarmową białka danej paszy (BTJ, g/kg) określa wielkość niŜsza spośród wymienionych tj. BTJN lub BTJE. W tabelach zamieszczonych w normach Ŝywienia bydła, owiec i kóz wartość pokarmową białka poszczególnych pasz wyraŜono zawartością BTJN i BTJE w g/kg paszy i g/kg suchej masy paszy.
  • 33.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 32 Zapotrzebowanie zwierząt na białko stanowi sumę potrzeb bytowych (odnoszonych do MC0,75 ) i produkcyjnych, związanych z zawartością białka w produktach zwierzęcych (mięsie, mleku). Normy na białko wyraŜono w g BTJ, zgodnie z przyjętym systemem oceny wartości pokarmowej białka pasz. Dla określenia wartości wypełnieniowej pasz wprowadzono pojęcie jednostki wypełnieniowej. Jednostka wypełnieniowa (JW) przedstawia wartość wypełnieniową paszy (WW) wyraŜoną w JW/kg paszy oraz zdolność pobrania paszy dla zwierząt (ZPP), wyraŜoną w JW/dzień. W wartości wypełnieniowej pasz uwzględniono zróŜnicowany skład i budowę roślin wchodzących w skład suchej masy paszy – równieŜ zawartość ścian komórkowych i stopień ich zdrewnienia. W przeciwieństwie do pasz objętościowych, pasze treściwe wchodzące w skład dawek pokarmowych dla przeŜuwaczy nie mają stałej wartości wypełnieniowej. Wprowadzenie paszy treściwej do podstawowej dawki pasz objętościowych odbywa się kosztem wartości wypełnieniowej paszy objętościowej. WyraŜa się to obniŜeniem dowolnego pobrania suchej masy paszy objętościowej. W tabelach wartości pokarmowej Norm Ŝywienia bydła, owiec i kóz wartość wypełnieniową poszczególnych pasz objętościowych wyraŜono w JWO (owce), JWB (bydło) i JWK (kozy) na 1 kg paszy i 1 kg SM paszy. Zgodnie z załoŜeniami systemu dla pasz treściwych nie oblicza się oddzielnie wartości wypełnieniowych. Zdolność pobrania paszy (ZPP JW/dzień) jest cechą charakterystyczną dla zwierzęcia i została wyraŜona zgodnie z przyjętym systemem oceny wartości wypełnieniowej pasz dla owiec, rosnącego bydła i krów w JWO, JWB i JWK. Wzory do obliczeń zamieszczono w Normach Ŝywienia bydła owiec i kóz (1993). W praktyce dla ustalenia norm i zbilansowania dawek Ŝywieniowych w tym systemie stosuje się specjalistyczne oprogramowanie komputerowe. System NEL (Nettoenergie Laktation – energia netto laktacji) stosowany jest w programowaniu Ŝywienia krów mlecznych i w odchowie młodego bydła. NEL mierzy energię netto magazynowaną w mleku. Aby programować Ŝywienie w systemie NEL naleŜy znać wartość NEL poszczególnych pasz oraz potrzeby energetyczne i białkowe krów. NEL oblicza się z energii metabolicznej, znając stopień jej wykorzystania do produkcji mleka. Wykorzystanie to wynosi średnio 60%. Zatem upraszczając moŜna stwierdzić, Ŝe NEL = EM x 0,6. Wykorzystanie energii metabolicznej EM jest uzaleŜnione od jej koncentracji w paszy odzwierciedlonej przez współczynnik q. Pasze znacznie róŜnią się pod tym względem. Współczynnik q oblicza się zgodnie z poniŜszym działaniem: 100×= EB EM q Badania wskazały, Ŝe wykorzystanie energii metabolicznej do produkcji mleka jest równe 60% wtedy, kiedy współczynnik koncentracji q jest równy 57. Kiedy jego wartość zmniejsza się lub zwiększa o 1 wówczas wykorzystanie energii metabolicznej zmienia się o 0,04%. Wartość NEL oblicza się zgodnie z równaniem: NEL = 0,6 [1+0,004x (q-57) x EM Aby wykonać obliczenia trzeba znać wartości EB i EM. NaleŜy je obliczyć wykorzystując równania: − na obliczenie energii brutto EB [MJ/kg] EB= (0,0242z1+0,0366z2+0,0209z3+0,0170z4)-(cukry x 0,0007) − na obliczenie energii metabolicznej EM [MJ/kg] EM= (0,0152x1+0,0342x2+0,0128x3+0,0159x4)-(cukry x 0,0007) gdzie z – zawartość w paszy składników surowych w g/kg x – zawartość w paszy składników strawnych w g/kg 1 – białko
  • 34.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 33 2 – ekstrakt eterowy 3 – włókno 4 – bezazotowe wyciągowe Poprawkę na cukry naleŜy odejmować wtedy, kiedy ich zawartość w suchej masie paszy jest wyŜsza niŜ 8%. Zapotrzebowanie energetyczne krów jest sumą zapotrzebowania bytowego i produkcyjnego. Zapotrzebowanie to ustala się w odniesieniu do masy metabolicznej ciała. Wynosi ono: NEL MJ/dzień = 0,293 MJ x MC0,75 Wtedy, kiedy podstawę Ŝywienia stanowi pastwisko, potrzeby bytowe w systemie NEL naleŜy zwiększyć o 10%. Zapotrzebowanie produkcyjne naleŜy obliczyć na podstawie składu mleka skorygowanego do zawartości 4% tłuszczu, tzw FCM – mleko standardowe. Wartość NEL 1 kg mleka skorygowanego wynosi 3,17 MJ (ok. 730 kcal). Mleko na FCM moŜna przeliczyć wg wzoru: FCM = (% tłuszczu w mleku x 0,15) + 0,4 Zatem, jeŜeli krowa daje 20 kg mleka o zawartości tłuszczu 3,5% to: FCM = (3,5% x 0,15) + 0,4 = 0,925 0,925 x 20 = 18,5 kg FCM JeŜeli masa krowy wynosi 600 kg, jej całkowite zapotrzebowanie jest następujące: − bytowe – 6000,75 x 0,293 MJ = 121,2 x 0,293 = 35,5 MJ NEL − produkcyjne – 18,5 x 3,17 = 58,6 MJ NEL − całkowite potrzeby – 35,5 + 58,6 = 94,1 MJ NEL Zapotrzebowanie krów na białko normuje się w białku ogólnym. Dane do obliczenia normy moŜna zaczerpnąć z norm DLG lub norm INRA. Krowa o masie 600 kg potrzebuje dziennie 450 g białka ogólnego, na produkcję 1 kg mleka FCM 81 g białka ogólnego. Do sumy obliczonego zapotrzebowania naleŜy dodać jeszcze 5% w celu uniknięcia błędu. Zatem: − potrzeby bytowe – 450 g białka ogólnego, − potrzeby produkcyjne – 20 kg mleka (4%) x 81g = 1620g białka ogólnego, − razem 2070 g białka ogólnego, − + 5% – 103,5. Systemy Ŝywienia, normowania i dawkowania pasz Zwierzęta mogą być Ŝywione systemem do woli i systemem dawkowanym. W kaŜdym z systemów Ŝywienia konieczne jest jego odpowiednie zaprojektowanie. Dotyczy ono doboru pasz i właściwej organizacji Ŝywienia. śywienie do woli wymaga projektowania mniej precyzyjnego, natomiast w Ŝywieniu dawkowanym konieczne jest precyzyjne obliczanie zapotrzebowania na pasze jak i moŜliwości jego pokrycia. W projektowaniu Ŝywienia zwierząt naleŜy uwzględnić zapotrzebowanie zwierzęcia na poszczególne składniki pokarmowe, moŜliwości zwierzęcia jeŜeli chodzi o pobranie poszczególnych pasz i moŜliwości zwierzęcia w zakresie trawienia pobranych pasz. Zapotrzebowanie zwierzęcia na składniki pokarmowe nazywa się normą Ŝywieniową. Zapotrzebowanie zwierzęcia określa się z uwzględnieniem potrzeb bytowych i produkcyjnych. Określa się potrzeby zwierzęcia pod względem energetycznym, białkowym, mineralnym i witaminowym. Pasze podawane zwierzętom w swoim składzie chemicznym zawierają składniki, które potrzebne są zwierzętom dla ich właściwego wzrostu, rozwoju lub produkcyjności. Jednak występują one w nich w róŜnych ilościach. Aby właściwie dobrać proporcje pasz dla zapewnienia pokrycia zapotrzebowania zwierząt naleŜy poznać ich skład chemiczny i tak zaprojektować ich ilości aby pokryły zapotrzebowanie zwierzęcia. Zestaw róŜnych pasz zawierających ilości składników pokarmowych zgodnych z normą, które naleŜy podać zwierzęciu w ciągu doby nazywamy dzienną dawką Ŝywieniową. Normy i dawki Ŝywieniowe mogą być ustalane na
  • 35.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 34 róŜne okresy czasu. Największe zastosowanie praktyczne mają dzienne normy i dawki Ŝywieniowe, poniewaŜ słuŜą one bezpośredniej organizacji karmienia zwierząt. Dla racjonalnego planowania Ŝywienia ustala się równieŜ normy i dawki na dłuŜsze okresy czasu np. na okres Ŝywieniowy, miesiąc lub rok. 4.3.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. W jaki sposób naleŜy obliczyć współczynnik strawności pasz? 2. Jakich informacji dostarcza bilans azotu w organizmie? 3. W jakim celu wykonuje się bilans węgla w organizmie? 4. Jakie mierniki wartości pokarmowej pasz moŜesz wskazać? 5. Co to jest norma Ŝywieniowa? 6. W jaki sposób ustala się zapotrzebowanie Ŝywieniowe zwierzęcia w systemie INRA? 7. W jaki sposób ustala się zapotrzebowanie Ŝywieniowe zwierzęcia w systemie NEL? 8. Co to jest dawka Ŝywieniowa i jakie znasz rodzaje dawek Ŝywieniowych? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt ustal normę Ŝywieniową dla krowy mlecznej waŜącej 600 kg i produkującej 20 kg mleka w ciągu doby. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla krowy mlecznej o wskazanych parametrach, 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie wskazanego zwierzęcia na składniki pokarmowe. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 2 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt ustal normę Ŝywieniową dla kur nieśnych w pierwszym sezonie nieśności. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla kur nieśnych w pierwszym okresie nieśności,
  • 36.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 35 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie wskazanego stada kur na składniki pokarmowe. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 3 Na podstawie dowolnych Norm śywienia Zwierząt oblicz i zbilansuj dawkę Ŝywieniową dla tucznika na drugi okres tuczu. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować wybrane Normy śywienia Zwierząt i odnaleźć dane dotyczące zapotrzebowania na składniki pokarmowe dla tucznika w drugim okresie tuczu, 2) dokonać obliczeń, 3) przygotować zestawienie odzwierciedlające zapotrzebowanie tucznika na składniki pokarmowe, 4) wybrać na podstawie tych samych norm pasze i odczytać zawartości w nich poszczególnych składników pokarmowych, 5) określić planowane ilości pasz dla jednego tucznika, 6) sprawdzić, ile składników pokarmowych zawierają planowane ilości pasz, 7) porównać z zapotrzebowaniem, 8) dokonać w przypadku róŜnic korekty tak aby były one mniejsze niŜ (+), (-) 5% normy (zapotrzebowania). WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer z dostępem do sieci Internet lub kalkulator, − Normy śywienia Zwierząt, − papier i przybory do robienia notatek. Ćwiczenie 4 Na podstawie przedstawionych danych oblicz współczynnik strawności dla białka. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować przedstawione dane, 2) dokonać niezbędnych obliczeń, zgodnie z wzorem na obliczanie współczynnika strawności, 3) zinterpretować wynik. WyposaŜenie stanowiska pracy: − papier i przybory do robienia notatek.
  • 37.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 36 4.3.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) zdefiniować strawność i obliczyć współczynnik strawności na dowolnym przykładzie 2) ocenić zasadność wykonywania bilansu azotu i węgla w organizmie? 3) wskazać jednostki wartości odŜywczej pasz i dokonać ich podziału? 4) dobrać pasze dla określonej grupy zwierząt i odczytać ich wartość Ŝywieniową? 5) określić zasady normowania pasz w systemie INRA? 6) określić zasady normowania pasz w systemie NEL? 7) opracować normę Ŝywieniową dla wskazanego zwierzęcia? 8) zbilansować dawkę Ŝywieniową?
  • 38.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 37 4.4.Specyfika Ŝywienia róŜnych grup zwierząt, gospodarowanie paszami i koszty Ŝywienia 4.4.1. Materiał nauczania Podstawowe metody konserwowania pasz dla zwierząt to suszenie i kiszenie. W wyniku suszenia pasz otrzymujemy siano i susze. Paszami najbardziej nadającymi się do suszenia są zielonki. KaŜda metoda konserwowania powoduje straty składników pokarmowych. Wartość pokarmowa siana jest więc niŜsza od zielonek. Przy produkcji siana straty są dość duŜe. Ich wielkość zaleŜy od sposobu suszenia, warunków pogodowych oraz warunków przechowywania siana. Wielkość tych strat obrazują zamieszczone niŜej tabele. Zielonki na siano moŜna suszyć z wykorzystaniem następujących metod: − suszenie naturalne na pokosach (na ziemi) lub na przyrządach − dosuszanie zimnym lub ogrzanym powietrzem − suszenie mechaniczne gorącymi gazami Suszenie na ziemi daje dobre efekty tylko wówczas, kiedy jest sprzyjająca pogoda. W czasie suszenia na ziemi wykonuje się wiele czynności związanych z roztrząsaniem zielonki, odwracaniem, zgrabianiem, składaniem w kopy. JeŜeli zabiegi te wykonywane są niewłaściwie, dochodzi do duŜych strat. Dotyczy to zwłaszcza roślin motylkowych takich jak lucerna, koniczyna itp. Dlatego prace te najlepiej wykonywać kiedy rośliny są podwiędnięte, wczesnym rankiem i przed wieczorem. Suszenie na ziemi przy sprzyjającej pogodzie trwa zwykle kilka dni. JeŜeli się przedłuŜa, a pogoda jest mniej sprzyjająca, to suszona masa traci na wartości. Najlepsze efekty w postaci bardzo dobrej jakości produktu daje suszenie mechaniczne gazami o wysokiej temperaturze. Odbywa się ono w specjalnych suszarniach. Proces suszenia jest bardzo krótki i trwa od kilku do kilkunastu sekund. Takie suszenie powoduje szybkie odwodnienie oraz wstrzymanie procesów oddychania i rozpadu białek. Nie pogarsza się strawność składników odŜywczych. Tabela 9.Straty w % przy róŜnych sposobach suszenia zielonej masy [6] Straty w %Sposób suszenia Suchej masy Białka strawnego Karotenu Suszenie w kopkach przy sprzyjającej pogodzie 15-30 12-25 60-85 Suszenie w kopkach przy niesprzyjającej pogodzie 25-50 50-60 95-98 Dosuszanie niedogrzanym powietrzem 15-20 10-20 50-85 Sztuczne suszenie ciągłym powietrzem 5-10 5-8 5-6 Siano moŜna przechowywać w stogach lub w stodołach, na poddaszach uŜytkowych czy magazynach pasz objętościowych suchych. Zdecydowanie najlepszym sposobem przechowywania jest zgromadzenie siana w magazynach. Powinny one być suche, przewietrzane i ciemne. Wtedy siano traci wartość odŜywczą w najmniejszym stopniu. Zachowuje barwę i zapach.
  • 39.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 38 Rys. 16. Dobre siano łąkowe [opracowanie własne] Tabela 10. Ubytki naturalne przy przechowywaniu siana [6] Ubytki w % w okresieWyszczególnienie do 6 miesięcy powyŜej 6 miesięcy Siano luzem W stogach 1 5 W szopach 0,7 4 Siano prasowane W stogach 0,4 3 W szopach 0,3 2 Tabela. 11. Przyczyny strat zachodzących podczas suszenia zielonki na siano i przechowywania siana (w %) [6] Przyczyna strat Sucha masa Białko surowe Jednostki pokarmowe Wilgotność suszonej zielonki i słoma przy której powstają straty Oddychanie Do 10 5-10 5-10 Od skoszenia do 4-% wilgotności Mechaniczne kruszenie 5-10 10-15 0-15 Od 40% wilgotności do momentu składowania Wymywanie i fermentacja 5-15 5-15 5-15 Od skoszenia Pogorszenie zawartości 10-15 Do czasu skarmienia Dobre siano ma kolor zielony, charakterystyczny przyjemny zapach, nie jest połamane i skruszone. Nie zawiera obcych zapachów, przebarwień i widocznych śladów obecności grzybów (pleśni). MoŜna odróŜnić rośliny z jakich powstało. Zakiszanie pasz to kolejna metoda konserwacji pasz w celu wykorzystania ich w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich. Polega ono na poddaniu zakiszanej masy procesowi fermentacji. Jest to fermentacja mlekowa, jednak towarzyszą jej takŜe fermentacje octowa, propionowa i masłowa. Fermentacje towarzyszące są niepoŜądane W wyniku fermentacji gromadzą się
  • 40.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 39 w kiszonkach kwas mlekowy i niewielkie ilości kwasu octowego, dzięki którym moŜliwe jest zakonserwowanie czyli zakwaszenia paszy i zahamowanie procesów Ŝyciowych szkodliwych drobnoustrojów takich jak bakterie kwasu masłowego, bakterie gnilne i pałeczki okręŜnicy. Fermentacja mlekowa zachodzi w warunkach beztlenowych, w odpowiedniej temperaturze (25-35o C ), przy odpowiedniej wilgotności (65-75%) i w obecności w zakiszanym materiale odpowiedniej ilości cukrów. Odpowiednia ilość cukrów to taka, która zapewnia wytworzenie kwasu mlekowego w takiej ilości, aby obniŜyć pH kiszonki do 4,2. Materiał wykorzystywany do przygotowania kiszonek moŜna podzielić w zaleŜności od stopnia przydatności do zakiszania. Podział ten obrazuje tab. 26. O stopniu przydatności pasz do zakiszania decyduje przede wszystkim zawartość węglowodanów i białka. Tabela 12. Przydatność róŜnych pasz do zakiszania [opracowanie własne] Stopień przydatności do zakiszania Zawartość składników o istotnym znaczeniu Pasze Pasze łatwo zakiszające się Wysoka zawartość cukrów i niska zawartość białka kukurydza, słonecznik, zrzynki buraków cukrowych i pastewnych, kapusta pastewna, zielonki z Ŝyta i owsa, korzenie buraków pastewnych, ziemniaki parowane, dynia, wywar gorzelniany I wysłodki buraczane Pasze trudno zakiszające się Wysoka zawartość białka i niska zawartość cukrów Koniczyna czerwona i biała, mieszanki traw z roślinami motylkowymi, poplony z przewagą roślin strączkowych, łęty ziemniaczane Pasze nie zakiszające się Bardzo wysoka zawartość białka i niska zawartość cukrów Zielonka z lucerny, niektóre chwasty takie jak komosa i pokrzywa Aby zapewnić właściwe warunki zakiszania naleŜy: − zebrać materiał w odpowiedniej fazie rozwojowej, − do zakiszania zastosować takie rośliny lub ich mieszankę, która zawiera minimum cukrowe, − zapewnić odpowiednią wilgotność zakiszanego materiału, − doprowadzić do szybkiego odcięcia powietrza, w celu zapewnienia warunków beztlenowych, − zapewnić ugniecenie zakiszanej masy, aby usunąć powietrze ze środka i spowodować wypływ soków zawartych w komórkach, co znacznie ułatwia rozwój bakterii, − w przypadku materiału trudno zakiszającego się, zastosować odpowiednie preparaty ułatwiające zakiszanie. Kiszonki stanowią podstawę Ŝywienia zimowego bydła. Szczególne znaczenie mają kiszonka z traw, z mieszanek traw z koniczyną i kiszonka z kukurydzy. Jakość kiszonki z traw zaleŜy od zawartości białka i energii, składu botanicznego runi, nawoŜenia i czasu kłoszenia. Kiszonka z traw jest dobrym źródłem zarówno białka (14-17%) jak i energii (powyŜej 6 MJ NEL). Zawartość włókna w świeŜej trawie powinna kształtować się na poziomie 22-24%, a w kiszonce 23-26%. Nie naleŜy kosić traw zbyt późno, poniewaŜ obniŜa się w nich zawartość składników odŜywczych, a rośnie zawartość włókna (0,5% na dzień). Wysokość koszonych traw powinna kształtować się w granicach 30 cm, a czas optymalnego koszenia musi być krótki 3-5 dni, natomiast w przypadku traw z wsiewką koniczyny 7-10 dni. Traw nie wolno kosić zbyt nisko, poniewaŜ zwiększa to zanieczyszczenie ziemią, co powoduje rozwój bakterii kwasu masłowego, bakterii Clostridium i powoduje niszczenie właściwego składu botanicznego łąki. Potwierdzeniem zanieczyszczenia zakiszanej masy jest zawartość popiołu.
  • 41.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 40 Nie powinna być wyŜsza niŜ 10%. MoŜna to ocenić wykonując prostą próbę w gospodarstwie. Do wiadra wlewamy ¾ wody, wkładamy ok. 3-4 kg kiszonki i mieszamy. Wyjmujemy kiszonkę i obserwujemy co pozostało. JeŜeli w kiszonce znajdują się zanieczyszczenia, niestety znajdą się one w Ŝołądku karmionego nią zwierzęcia. Zawartość suchej masy w zakiszanych trawach powinna wynosić 35-40%, występuje wtedy wysoka koncentracja cukrów i optymalne warunki do produkcji kwasu mlekowego. Aby uzyskać taką zawartość suchej masy naleŜy zielonkę podsuszyć przez 1 dzień przy dobrej pogodzie, odwracając jeden raz. W takich warunkach uzyskamy najniŜsze straty składników odŜywczych. Wartość kiszonki z kukurydzy zaleŜy przede wszystkim od zawartości w niej kolb. MoŜna wyróŜnić dwa kierunki produkcji kiszonki z kukurydzy. Pierwszy to kiszonka o średniej jakości, ale duŜych plonach. Drugi to kiszonka wysokoenergetyczna, uzyskana z wczesnych I średnio- wczesnych odmian, wysiewanych rzadko oraz późno zbieranych. Jakość kiszonki z kukurydzy zaleŜy w duŜym stopniu od techniki zbioru. Kukurydza zbierana w dojrzałości woskowej- pełnej wymaga pocięcia na odcinki długości ok.1 cm, a przy zbiorze w dojrzałości mlecznej – 2,5 cm. Na jakość ma teŜ wpływ dokładność rozdrobnienia zarówno łodyg i liści kukurydzy, ale i ziarna. Korzystniej przebiega wtedy kiszenie i są mniejsze straty. Tabela 13. Straty (w %) przy róŜnych sposobach kiszenia zielonej masy [6] Straty w %Sposób kiszenia Suchej masy Białka strawnego Karotenu Kiszenie w silosach przejazdowych 10-30 10-20 10-15 Kiszenie w gazoszczelnych silosach wieŜowych 5-8 2-2,5 50-65 Zakiszanie pasz moŜna prowadzić wykorzystując róŜne technologie. Są one uzaleŜnione od miejsca i urządzeń jakimi dysponuje gospodarstwo. Do najczęściej spotykanych sposobów zakiszania zaliczamy: − zakiszanie w silosach (przejazdowych, płaskich, wgłębnych, wieŜowych), − zakiszanie na pryzmach, − zakiszanie w balotach owijanych folią, − zakiszanie w rękawach foliowych (technologia AG BAG). Silosy są to specjalne budowle przeznaczone do zakiszania pasz. Mogą one być otwarte (przejazdowe) lub zamknięte (wieŜowe). Są one zaliczane do budowli rolniczych i na ich zbudowanie naleŜy uzyskać odpowiednie pozwolenie oraz usytuować je w odpowiednich odległościach od innych zabudowań i granic zagrody. Produkcja kiszonki, zwłaszcza w silosach przejazdowych lub na pryzmach nie jest obojętna dla środowiska naturalnego. Zgodnie z Kodeksem Dobrej Praktyki Rolniczej naleŜy pamiętać o zachowaniu konkretnych, waŜnych dla ochrony środowiska zasad. Przy kiszeniu świeŜej masy roślinnej z 1 tony zielonki wycieka średnio 0,2 m3 soku. Powinien on być odprowadzany do studzienek zbiorczych stanowiących część składową silosów przejazdowych i innych płaskich i wieŜowych. NiezaleŜnie od studzienek zaleca się stosowanie na dno silosu warstwy pociętej słomy, która zatrzymuje soki kiszonkowe. Jedna tona pociętej słomy wchłania do 2,5 m3 soku. W soku kiszonkowym znajdują się dość duŜe ilości związków mineralnych. Np. w soku odpływającym z 25 ton zakiszanej zielonki znajduje się 14 kg azotu. Odpływ soków kiszonkowych do wód powierzchniowych powoduje ich zanieczyszczenie i pozbawia tlenu. Soki, które zbierane są w studzienkach naleŜy rozlewać na pola i łąki, z których pochodziła zakiszona zielonka. Dobrym sposobem konserwacji pasz jest produkcja sianokiszonek w balotach foliowych lub w rękawach foliowych (AG BAG). Dobra kiszonka powinna charakteryzować się swoistym, aromatycznym, lekko chlebowym, przyjemnym nie ostrym
  • 42.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 41 zapachem. Jej barwa powinna być zbliŜona do barwy surowca wyjściowego z odcieniem oliwkowym lub lekko brązowym. Liście i łodygi powinny być dobrze widoczne bez zanieczyszczeń i pleśni. Przygotowanie pasz do skarmiania Pasze przeznaczone dla zwierząt gospodarskich, niezaleŜnie od tego, czy świeŜe, czy zakonserwowane przed spoŜyciem przez zwierzęta powinny być przygotowane do skarmienia. Przygotowanie pasz do skarmiania polega na poddaniu ich zabiegom fizycznym, biologicznym lub chemicznym po to aby: − zwiększyć ich strawność, − poprawić właściwości smakowe i dietetyczne, − zmniejszyć zuŜycie energii na procesy Ŝucia, − zniszczyć związki toksyczne oraz szkodliwe drobnoustroje, − ułatwić pobieranie paszy. NajwaŜniejszą i konieczną metodą przygotowania pasz do skarmiania jest oczyszczanie. W zaleŜności od rodzaju pasz moŜna je oczyścić stosując mycie (okopowe), otrząsanie (liście) lub przewiewanie (ziarna i nasiona). Wiele pasz wymaga przed skarmieniem rozdrobnienia. Jak moŜna to robić wskazuje poniŜsza tabela. Tabela 14. Rozdrabnianie pasz [opracowanie własne] Rodzaj rozdrabniania Zastosowane maszyny i urządzenia Otrzymany produkt – przeznaczenie Gniecenie Gniotowniki Płatki – stosowane w Ŝywieniu koni i bydła Gniecione, parowane okopowe dla świń i drobiu Śrutowanie Śrutowniki, rozdrabniacze bijakowe Śruty – prawie wszystkie gatunki zwierząt gospodarskich Mielenie Mlewniki, młynki Mąki lub maczki – dla zwierząt młodych Siekanie Siekacze, rozdrabniacze bijakowe Posiekane okopowe dla przeŜuwaczy, koni, świń i drobiu Ciecie na sieczkę Sieczkarnie Sieczka – dla przeŜuwaczy powinna mieć długość 3-5 cm, a dla koni – 2-2,5 cm Rys. 17. Śruta kukurydziana [opracowanie własne] Rys. 18. Śruta zboŜowa [opracowanie własne] Kolejną metodą jest mieszanie pasz. Mieszanki dają lepsze wyniki produkcyjne, niŜ pasze skarmiane oddzielnie. Bardziej smakują zwierzętom i są lepiej wyjadane. Do mieszania stosuje się specjalne mieszalniki lub wozy paszowe. MoŜna w nich przygotowywać mieszanki stałe, płynne i półpłynne. Mieszanie pasz często stosowane jest w tzw. Ŝywieniu programowanym. Aby zapewnić równomierny skład poszczególnych komponentów wchodzących w skład pasz stosuje się ich granulowanie lub brykietowanie. Pasze
  • 43.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 42 brykietowane i granulowane produkowane są w profesjonalnych wytwórniach. Granulat moŜe być róŜnej wielkości zaleŜnie od przeznaczenia. Dobre efekty produkcyjne daje stosowanie granulowanych lub brykietowanych pasz objętościowych suchych w Ŝywieniu przeŜuwaczy. Granulat dłuŜej pozostaje w Ŝwaczu i dłuŜej podlega działaniu mikroflory Ŝwacza, co podnosi stopień wykorzystania paszy. ZwilŜaniu poddaje się przede wszystkim pasze sypkie w celu zmniejszenia ich pylistości i ułatwienia mieszania. Moczy się takŜe pasze bardzo pęczniejące, aby unikać wzdęć u zwierząt. Pasze zwykle moczone są w ciepłej lub zimnej wodzie, w takiej jej ilości jaką pasza zdoła wchłonąć. Tabela 15. Orientacyjny czas moczenia niektórych pasz [opracowanie własne] Pasz Orientacyjny czas moczenia Ziarna zbóŜ 24 godz. Nasiona motylkowatych 16 godz. Wysłodki i słodziny 8-12 godz. Wodę wykorzystuje się teŜ do ługowania pasz. Zazwyczaj ługowane są nasiona łubinu gorzkiego w celu znacznego obniŜenia w nich poziomu trujących alkaloidów (lupininy, sparteiny). Obecnie ługowanie ma sporadyczne zastosowanie. Gotowanie i parowanie pasz ma na celu zwiększenie strawności niektórych składników, zmiękczenie, poprawienie smaku lub usunięcie szkodliwych właściwości (solanina w ziemniakach). Parowanie ziemniaków ma szczególne znaczenie w gospodarstwach ekologicznych w Ŝywieniu drobiu i świń, a takŜe przy sporządzaniu z nich kiszonki. Gotowanie wykorzystuje się często w przygotowaniu pasz dietetycznych dla zwierząt, chorych, młodych lub w złej kondycji. Przykładami mogą być makuchy, śruta lniana, otręby lub ziarna i nasiona. Niektóre pasze zwłaszcza stosowane w Ŝywieniu zwierząt małych, uczących się pobierania pasz stałych, poddaje się praŜeniu. Zabieg ten poprawia strawność i smakowitość, a dzięki niemu pasze nabierają właściwości odkaŜających. W Ŝywieniu zimowym drobiu nieśnego moŜna stosować podkiełkowane ziarno zbóŜ. Obserwuje się wtedy zwiększenie nieśności kur i poprawę stopnia zapłodnienia jaj wylęgowych. Dzieje się tak dlatego, Ŝe w podkiełkowanym ziarnie wzrasta zawartość witaminy E. Skarmia się ziarno świeŜo podkiełkowane, kiedy kiełki osiągną długość 2-3 cm. Podkiełkowywaniu poddaje się najczęściej ziarno owsa i jęczmienia. Znanych jest jeszcze wiele innych metod przygotowania pasz do skarmiania, jednak ze względu na ich bardzo małe znaczenie nie zostaną one tu omówione. UŜytkowanie pastwiska Pastwisko, a przede wszystkim rosnąca na nim zielonka odgrywa waŜną rolę w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich. Ma ona szczególne znaczenie w przypadku zwierząt przeŜuwających. W skład runi pastwiskowej wchodzą róŜne gatunki roślin. Są to przede wszystkim trawy, rośliny motylkowate i zioła. Mogą zdarzać się chwasty – są to rośliny raczej niepoŜądane na pastwiskach. Zielonka jest paszą zasobną w białko zawierające dość duŜo aminokwasów i składniki mineralne. Tabela 16.Optymalna struktura udziału traw, motylkowatych i ziół w runi pastwiskowej (w %) [6] Wyszczególnienie Łąki Pastwiska Trawy wysokie 50 30 Trawy niskie 30 50 Rośliny motylkowate 10-20 10-20 Zioła 10 10
  • 44.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 43 Rys. 19. Pastwisko w fazie kiedy moŜna rozpocząć wypas [opracowanie własne] Wypas naleŜy rozpoczynać wtedy kiedy odrost runi pastwiskowej wynosi około 15 cm, a rośliny są w fazie początku kłoszenia. Zielonka wtedy jest smaczna dla zwierząt i chętnie przez nie pobierana. Zachowuje równieŜ wysoką wartość odŜywczą. Na pastwisku zostaje mniej niedojadów, poniewaŜ pobieranie jest równomierne. Tabela 17. Zmiany zawartości składników pokarmowych w trawach pierwszego pokosu w zaleŜności od fazy rozwoju [6] Energia netto w kg s.m. Faza wegetacji Sucha masa w % Białko surowe w % Włókno surowe w % Strawność w % Jedn. pokarm. MJ NEL Przed kłoszeniem 17 19,5 20,5 80 671 6,85 Początki kłoszenia 18 17 23,8 75 622 6,34 Początek kwitnienia 21 14,5 27,2 67 535 5,52 Koniec kwitnienia 23 12,1 31,1 61 456 4,92 Ruń pastwiskowa w ciągu sezonu pastwiskowego odrasta w róŜnym tempie. ZaleŜy to od systemu uŜytkowania pastwiska, nawoŜenia, zabiegów pielęgnacyjnych, pory roku i pogody. RóŜnice w plonie i czasie odrostu powodują, Ŝe wiosną występuje pewien nadmiar zielonki i część pastwiska naleŜy przeznaczyć na uŜytkowanie kośne. Jesienią moŜe wystąpić niedobór i trzeba zadbać o zgromadzenie innych pasz w celu dokarmienia zwierząt. Tabela 18. Rozkład plonu zielonki na pastwisku w poszczególnych miesiącach [6] Miesiąc sezonu pastwiskowego % w stosunku do plonu rocznego Maj 22 Czerwiec 25 Lipiec 17 Sierpień 15 Wrzesień 13 Październik 8 Razem 100
  • 45.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 44 Tabela 19.Czas odrostu runi pastwiskowej w poszczególnych miesiącach [opracowanie własne] Miesiąc sezonu pastwiskowego Liczba dni odrostu runi Maj 12-16 Czerwiec 15-24 Lipiec 22-28 Sierpień 24-30 Wrzesień 30-35 Październik powyŜej 40 Pastwiska lokalizowane są w róŜnych miejscach, na róŜnych gruntach i dlatego mają róŜną wydajność. Jedne z nich charakteryzują się wysoką produkcyjnością, a inne niską. Wydajność pastwiska moŜna oceniać metodą agrotechniczną – pobierając próbki zielonki przed wypasem i po wypasie i poddając je analizie składu chemicznego. Na podstawie tej analizy moŜna obliczyć wydajność całego pastwiska. Inną metodą jest metoda zootechniczna uwzględniająca wyniki produkcyjne zwierząt uzyskane w sezonie pastwiskowym. Na podstawie wydajności mierzonej plonem j.o. z 1 ha pastwiska przyjęto klasyfikację pastwisk. Klasyfikację prezentuje tabela. Tabela 20. Klasyfikacja pastwisk [opracowanie własne] Pastwisko Plon j.o/ha Bardzo dobre powyŜej 8000 Dobre 6000-8000 Średnie 4000-6000 Słabe 3000-4000 Złe mniej niŜ 3000 Pastwisko moŜna uŜytkować tylko prowadząc na nim wypas zwierząt lub teŜ przemiennie czyli kośno-pastwiskowo. Ten drugi rodzaj uŜytkowania uwaŜany jest za bardziej efektywny. Organizując wypas zwierząt moŜna wykorzystać róŜne jego sposoby. Najmniej efektywny jest wypas wolny. Polega on na tym, Ŝe zwierzęta mogą korzystać z całej powierzchni pastwiska pobierając zielonkę z dowolnych miejsc. PoniewaŜ zwierzęta wybierają rośliny najsmaczniejsze i przygryzają je bardzo nisko, pogarsza się jakość pastwiska. DuŜa część runi jest wydeptywana i zanieczyszczana odchodami. Wykorzystanie produkcyjności pastwisk w tym systemie nie przekracza 40%. Inną bardziej efektywna forma wypasu jest wypas strzeŜony. Pastwisko tu nie jest dzielone ogrodzeniem, jednak zwierzęta nie mają dostępu do całej jego powierzchni jednocześnie. Wypas ten ma największe zastosowanie dla owiec. Za najbardziej efektywny uznawany jest wypas kwaterowy. Organizując ten wypas dzieli się powierzchnię pastwiska przy pomocy przegród stałych na części czyli kwatery. Zwierzęta pasą się na nich kolejno, zwykle przebywając na jednej od 1 do 3 dni. Po przejściu przez wszystkie kwatery wracają na pierwszą. Takie jednorazowe przejście zwierząt przez wszystkie kwatery nazywa się rotacją pastwiska lub cyklem wypasowym. Przy tym systemie wypasu konieczne jest wykaszanie części kwater, aby zielonka nadmiernie się nie starzała. MoŜliwe jest racjonalne pielęgnowanie i nawoŜenie pastwiska. Jest teŜ dostateczna ilość czasu na odrost runi. Coraz większego znaczenia nabiera jednak wypas dawkowany. MoŜna go stosować na pastwisku podzielonym juŜ na kwatery, gdzie w istniejącej kwaterze wydziela się mniejsze powierzchnie przy pomocy pastucha elektrycznego. Dzięki temu jest moŜliwe precyzyjne dawkowanie zielonki i powoduje, Ŝe zwierzęta prawie nie zostawiają niedojadów. Wypas dawkowany moŜna organizować takŜe na pastwisku gdzie nie wydzielono kwater
  • 46.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 45 stałych. Wtedy powierzchnie do zjedzenia przez zwierzęta, zwykle w ciągu jednego dnia, wydziela się przy pomocy pastucha elektrycznego. Jest to sposób zdecydowanie tańszy. Łatwo moŜna wykonywać prace na pastwisku z uŜyciem większego sprzętu. Rys. 20. Wypas dawkowany [opracowanie własne] Inną intensywną forma wypasu jest wypas na uwięzi. Jest on jednak dość skomplikowany w organizacji i moŜe być stosowany w małych gospodarstwach, utrzymujących kilka sztuk bydła, owiec lub koni. Powierzchnię pastwiska, do której zwierzęta mają dostęp wyznacza długość linki lub łańcucha. Zielonka jest dobrze wykorzystywana, a Ŝywienie dobrze dostosowane do potrzeb zwierzęcia. Wadą tej formy jest duŜa pracochłonność. Dla określenia intensywności uŜytkowania pastwiska wykorzystuje się róŜne wskaźniki. Przy ich pomocy planuje się modele organizacyjne uŜytkowania pastwiska. Jednym z nich jest obsada pastwiska. Oznacza ona liczbę zwierząt lub ich masę ciała, jaką moŜe wyŜywić w ciągu sezonu pastwiskowego 1 ha pastwiska. Obsadę wylicza się jako stosunek liczby sztuk duŜych (o masie ciała 500 kg) lub masy ciała zwierząt w tonach do powierzchni pastwiska w hektarach. Obsadę wykorzystuje się do wyliczenia potrzebnej powierzchni pastwiska lub określenia liczby zwierząt jaka moŜe wyŜywić istniejące pastwisko. Tabela.21. Obsada na pastwiskach róŜnej jakości [opracowanie własne] Jakość pastwiska Obsada SD/ha Obsada t/ha Bardzo dobre 3-4 1,5-2,0 Dobre i średnie 2,0-2,8 1,0-1,4 Słabe 1,0-1,8 0,5-0,9 Złe mniej niŜ 1 do 0,5 Inny wskaźnik to obciąŜenia pastwiska. Oznacza on liczbę sztuk duŜych lub masę ciała zwierząt w tonach pasących się jednocześnie na 1 ha pastwiska. ObciąŜenie jest wskaźnikiem intensywności wykorzystania pastwiska. ObciąŜenie moŜna wyliczyć jako stosunek liczby
  • 47.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 46 sztuk duŜych lub ich masy ciała w tonach do powierzchni kwatery w hektarach. SłuŜy ono do obliczenia powierzchni kwatery. Tabela 22. ObciąŜenie na pastwiskach o róŜnej jakości [opracowanie własne] Jakość pastwiska obciąŜenie SD/ha obciąŜenie t/ha Bardzo dobre więcej niŜ 40 ponad 20 Dobre 30-40 15-20 Średnie 20-30 10-15 Słabe 10-20 5-10 Przed załoŜeniem pastwiska trzeba obliczyć jego powierzchnię, która będzie odpowiednia do wyŜywienia określonego stada zwierząt. W celu zaplanowania racjonalnego wypasu konieczne jest uwzględnienie: − rodzaju i liczby wypasanych zwierząt, − masy zwierząt, − wydajności pastwiska. Powierzchnię pastwiska oblicza się dzieląc liczbę sztuk duŜych zwierząt (lub ich masę), które mają być wypasane na pastwisku przez obsadę pastwiska w SD (lub masie). obsadaSD SDwypasl pastwpow .. .. = lub )( ).( .. tobsada tmasazw pastwpow = Liczbę kwater naleŜy obliczyć z uwzględnieniem: Czasu odrostu runi pastwiskowej Długości okresu przebywania zwierząt na jednej kwaterze. zwierząw grupl kwatnadni dniodrostul kwaterl . ..1.. . . += Powierzchnię kwatery oblicza się z wykorzystaniem obciąŜenia pastwiska SDobciąb liczbaSD kwatpow . .. = lub )/.( ).(. .. hatobciąb tzwierzm kwatpow = , lub )/( )()(. .. hakgejmasyplonzielon dniczaswypasukgkazielonkidziennadawSDl kwatpow ×× = JeŜeli obliczana jest powierzchnia pastwiska, a potem powierzchnia kwater, to moŜna dzieląc te wielkości przez siebie otrzymać liczbę kwater. Opracowując model organizacji pastwiska trzeba pamiętać o tym, Ŝe róŜne gatunki zwierząt wykorzystują je niejednakowo. Najmniej niszczy pastwisko bydło. Konie zaspokajając potrzebę ruchu depczą zielonkę pastwiskową. Owce przygryzają ruń zbyt nisko, a cienkie racice niszczą darń. Najbardziej eksploatują pastwisko gęsi i świnie. Gęsi przyszczypują ruń bardzo nisko, natomiast ich odchody powodują, Ŝe inne zwierzęta nie chcą pobierać zielonki z tego pastwiska. Świnie ryjąc powodują zniszczenie runi pastwiskowej. W związku z tym, Ŝe pastwiska są uŜytkami intensywnie eksploatowanymi, wymagają wykonywania na nich systematycznie prac pielęgnacyjnych. Aby pastwiska spełniały swoja funkcje zootechniczną powinny stwarzać moŜliwość komfortowego wypasu i wypoczynku dla zwierząt. Aby tak było zwierzęta na pastwisku muszą mieć stały dostęp do wody pitnej. Powinny być miejsca zacienione lub zadaszone. Najlepiej jeŜeli pastwiskom towarzyszą zadrzewienia śródpolne dające cień. PoniewaŜ latem aktywnych jest wiele owadów, które dokuczają pasącym się zwierzętom poprzez ukąszenia, bzyczenie i łaskotanie, bardzo przydatne na pastwisku są czochradła. Zwierzęta wykorzystują je aby złagodzić swędzenie
  • 48.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 47 skóry czy zaspokoić naturalną potrzebę podrapania związanego z masaŜem skóry. Dzięki czochradłom usuwa się równieŜ część złuszczonego naskórka czy zanieczyszczeń mechanicznych. śywienie róŜnych grup i gatunków zwierząt Zwierzęta gospodarskie i domowe dość znacznie róŜnią się między sobą w sposobie odŜywiania się. Korzystają z roŜnego pokarmu, wymagają specyficznych sposobów jego przygotowania i podawania. Tabela 23. OdŜywianie się zwierząt [opracowanie własne] Sposób odŜywiania się Przykład zwierząt gospodarskich lub domowych Zwierzęta roślinoŜerne bydło, konie, owce, kozy Zwierzęta wszystkoŜerne trzoda chlewna, drób Zwierzęta mięsoŜerne lisy, koty, psy Zwierzęta wykazują równieŜ wąsko wyspecjalizowane preferencje pokarmowe. Inaczej naleŜy Ŝywić zwierzęta małe, młode, wysokoprodukcyjne czy stare. Zwierzęta małe najlepiej gdy mogą moŜliwie długo wykorzystywać mleko matki. Taka forma Ŝywienia zwierząt małych jest najbardziej fizjologiczna i daje najlepsze rezultaty. Jest to szczególnie waŜne w przypadku zwierząt przeznaczanych do hodowli. Po osiągnięciu pewnego wieku i rozmiarów młode zwierzęta wymagają wprowadzania do ich Ŝywienia dodatkowych pokarmów z zewnątrz. NaleŜy to robić zgodnie z preferencjami pokarmowymi gatunku, systematycznie i powoli. Układ pokarmowy musi się przyzwyczajać do pobierania i trawienia nowego pokarmu. U róŜnych zwierząt wiek wprowadzania pasz do Ŝywienia jest róŜny. U cieląt i źrebiąt waha się w przedziale od 10 do 14 dnia Ŝycia, u świń od 14 do 21 dnia Ŝycia, a u psów będzie on zaleŜał od rasy i liczebności miotu, które to warunkują konieczność szybszego lub wolniejszego przyzwyczajania do kolejnych pokarmów. Dla zdrowia małych zwierząt najistotniejsze jest dość szybkie rozpoczęcie przyzwyczajania ich do samodzielnego pobierania pasz ze środowiska zewnętrznego i dlatego celowe jest stworzenie im takich warunków. W sytuacji kiedy małe zwierzęta nie mogą z róŜnych względów korzystać z mleka matki, powinno się karmić je preparatami tak przygotowanymi aby ich skład chemiczny jak najmniej róŜnił się od składu chemicznego mleka tego gatunku. Planując Ŝywienie zwierząt młodych naleŜy pamiętać, Ŝe one rosną i w związku z tym występuje u nich zwiększone zapotrzebowanie na pasze i pokarmy białkowe oraz zawierające składniki regulujące takie jak witaminy i związki mineralne, aby mogły się intensywnie rozwijać tkanki i organy. Z chwilą zakończenia wzrostu powinno się równieŜ zmienić Ŝywienie. Wtedy waŜne jest jak zwierzęta są eksploatowane. JeŜeli muszą wykazać się wysoką produkcyjnością, jak np. krowy mleczne czy konie intensywnie eksploatowane sportowo, to trzeba planować Ŝywienie z uwzględnieniem potrzeb zwierzęcia na tę produkcję czy eksploatację. Inaczej jest w przypadku zwierząt rekreacyjnych, czy domowych. Nie mają one znacznych wydatków energetycznych i w związku z tym ich Ŝywienie musi być dość dokładnie zbilansowane pod względem stosunku składników energetycznych do białkowych i regulujących. To dokładne zbilansowanie gwarantuje utrzymanie tych zwierząt w dobrej kondycji i dobrym stanie zdrowia. Dorosłe zbyt obficie karmione zwierzęta, będą odkładały nadmiar składników w postaci tłuszczu i przez to będzie się pogarszała ich kondycja i zdrowie. NaleŜy unikać takich sytuacji. Szczególną troską Ŝywieniową naleŜy otoczyć zwierzęta stare. JeŜeli są to zwierzęta gospodarskie, to wycofuje się je z produkcji. Zwierzęta domowe zazwyczaj utrzymuje się do naturalnej śmierci. Zatem te, które są w podeszłym wieku trzeba Ŝywić paszami i pokarmami łatwostrawnymi, poniewaŜ nie zawsze są one w stanie poradzić sobie ze strawieniem
  • 49.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 48 wszystkich podawanych im pokarmów. Aby nie doprowadzać do sytuacji spowodowania choroby wynikającej z wadliwego Ŝywienia, naleŜy przestrzegać wymienionych wcześniej reguł. Konsekwencja w Ŝywieniu zwierząt, zwłaszcza domowych, takich jak psy, koty czy niektóre ptaki, jest bardzo istotna. Człowiek jest bowiem związany z nimi emocjonalnie. Zwierzęta potrafią to wykorzystywać wymuszając kolejne karmienia lub smakołyki. Nie naleŜy im ulegać poniewaŜ moŜna stać się ich niewolnikiem lub spowodować obniŜenie ich kondycji czy pogorszenie stanu zdrowia. Innego sposobu Ŝywienia wymagają równieŜ zwierzęta w określonych stanach fizjologicznych. Samice cięŜarne powinny otrzymywać pokarmy bogatsze w składniki pokarmowe czyli bardziej skoncentrowane i z podwyŜszoną zawartością białka na rozwój płodów. Podobne reguły dotyczą samców intensywnie uŜytkowanych rozpłodowo. CiąŜa, karmienie czy stanówka mają wpływ na osiąganie niektórych efektów produkcyjnych. Przykładem mogą być owce, które naleŜy strzyc w odpowiednich okresach, aby zapobiec pojawianiu się tzw. przewęŜeń głodowych w runie. Specyficzne warunki Ŝywieniowe naleŜy stworzyć zwierzętom futerkowym. Jest to bardzo zróŜnicowana grupa zwierząt pod względem preferencji Ŝywieniowych. śywienie tych zwierząt wywiera bardzo istotny wpływ na jakość futra. Poprzez właściwą jakość pasz i sposób ich zadawania stymuluje się powstawanie odpowiedniej jakości okrywy włosowej. W tym względzie potrzebna jest dość szeroka wiedza specjalistyczna, którą moŜna zdobyć studiując literaturę specjalistyczną. Produkcja zwierzęca to równieŜ pszczelarstwo. Pszczół w zasadzie nie Ŝywi się systematycznie, poniewaŜ one same potrafią zdobywać pokarm w naturze i magazynować go na okres bezpoŜytkowy. Jednak w sytuacji pozyskiwania miodu, który stanowi główne poŜywienie pszczół, trzeba im zrekompensować straty, aby przetrwały okres zimy. Pszczoły dokarmia się cukrem. Zalecane w naszym kraju ilości pokarmu węglowodanowego na zimę zaleŜą od typu ula i liczby plastrów obsiadanych przez pszczoły. Norma opracowana w Oddziale Pszczelnictwa ISiK w Puławach przewiduje 1,6 kg-2 kg zapasu na jeden plaster. Zapas ten obejmuje cukier dodany w syropie i miód, który w ulu pozostał. W czasie łagodnych zim istnieje moŜliwość przezimowania rodzin pszczelich na dawkach pomniejszonych o 15% w stosunku do zalecanej ilości zapasów zimowych, ale moŜe zaistnieć potrzeba wiosennego ich uzupełnienia. Pewną rolę w produkcji zwierzęcej odgrywa równieŜ rybactwo stawowe. Spośród ryb hodowlanych w naszym kraju najpopularniejsze są karpie. W Ŝywieniu, a właściwie dokarmianiu, tego gatunku ryb największe znaczenie mają nasiona roślin strączkowych i zbóŜ oraz granulaty białkowe. Pasza zboŜowa dla mniejszych karpi powinna być przygotowana za pomocą śrutownika lub gniotownika. Karpie o masie powyŜej 500 gram mogą być karmione pełnym ziarnem. Powinno się systematycznie dokonywać połowów kontrolnych, pozwalających na sprawdzenie przyrostów oraz stanu zdrowia ryb. Bardzo waŜną sprawą jest kontrola wyŜerowania paszy na karmisku. Jeśli poprzednia dawka nie została wyŜerowana, to wstrzymuje się zadanie nowej. Pasza powinna być zadawana codziennie, ale w praktyce (szczególnie w duŜych gospodarstwach) karmienie odbywa się co drugi dzień. Karp najlepiej wykorzystuje paszę w temperaturze 20o C, ale kroczki zaczynają Ŝerować juŜ w temperaturze 10-12o C, a narybek w temperaturze około 15o C. Przy nagłym spadku lub wzroście temperatury naleŜy ograniczyć lub przerwać karmienie. Karmienie naleŜy przerwać równieŜ przy nagłym spadku zawartości tlenu w wodzie. Do karmienia ryb nie naleŜy stosować pasz nadpsutych. Planowanie Ŝywienia stada zwierząt Prowadzenie produkcji zwierzęcej w gospodarstwie wymaga ciągłego podejmowania określonych decyzji technologicznych i ekonomicznych. Aby takie decyzje były racjonalne
  • 50.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 49 naleŜy je oprzeć na konkretnych wynikach obliczeń. Znanych jest wiele opracowań ułatwiających wykonywanie niezbędnych dla właściwego planowania obliczeń. Aby takich obliczeń dokonywać naleŜy skorzystać z opracowania dotyczącego klasyfikacji grup wiekowych zwierząt. W niektórych przypadkach przydatna jest równieŜ znajomość współczynników przeliczeniowych poszczególnych grup wiekowych na DJP (duŜe sztuki przeliczeniowe). Planując Ŝywienie zwierząt w szerszej perspektywie moŜna posługiwać się dziennymi dawkami Ŝywieniowymi lub korzystać z opracowań wskazujących zapotrzebowanie na poszczególne pasze np. w ciągu roku lub w ciągu określonego okresu Ŝywieniowego. JeŜeli korzysta się z dziennych dawek Ŝywieniowych, to w celu obliczenia zapotrzebowania na pasze na rok lub okres Ŝywienia, naleŜy dzienne ilości pasz pomnoŜyć przez ilość dni Ŝywienia. JeŜeli obliczenie dotyczy roku, to naleŜy pomnoŜyć przez 365 dni, jeŜeli na okres Ŝywienia to przez liczbę dni w danym okresie Ŝywienia. Obliczenie rocznego zapotrzebowania na siano dla krowy mlecznej w oparciu o dawkę dzienną: 4 kg siana dziennie x 365 dni Ŝywienia = 1460 kg JeŜeli tę dzienną dawkę wykorzystuje się dla stada 40 krów to uzyskany wynik trzeba pomnoŜyć przez liczbę krów: 1460 kg siana rocznie/1 krowa x 40 krów = 5960 kg Aby obliczyć roczne zapotrzebowanie pasz dla gospodarstwa naleŜy podobne obliczenia wykonać dla wszystkich pasz wykorzystywanych w Ŝywieniu zwierząt w tym gospodarstwie. Kolejnym krokiem w planowaniu Ŝywienia zwierząt w gospodarstwie jest ocena potencjalnych moŜliwości zaspokojenia tego zapotrzebowania. Pasze mogą pochodzić z własnej produkcji lub zakupu. Rozwiązanie jest proste jeŜeli wszystkie pasze mają pochodzić z zakupu. Wtedy obliczone zapotrzebowanie określa wielkość koniecznych zakupów. Nieco trudniej planować, jeŜeli pasze pochodzą z produkcji własnej i z zakupu. W tym celu trzeba w pierwszej kolejności oszacować moŜliwości gospodarstwa w zakresie produkcji pasz. Wymaga to określenia areału produkcyjnego poszczególnych pasz, a wiec wielkości łąk i pastwisk, produkcji zbóŜ i innych roślin paszowych. Powierzchnie poszczególnych pasz naleŜy pomnoŜyć przez przewidywane średnie plony. W ten sposób oszacujemy ilość pasz z gospodarstwa. Następnie naleŜy ustalić róŜnice pomiędzy zapotrzebowaniem na pasze, a produkcją pasz z gospodarstwa. Ta róŜnica wskaŜe ilość pasz, które trzeba będzie zakupić. MoŜe się równieŜ okazać, Ŝe w gospodarstwie produkuje się nadmiar określonych pasz. Wtedy mogą one być przeznaczone na sprzedaŜ. Właściwe zbilansowanie pasz w gospodarstwie jest szczególnie waŜne w przypadku gospodarstw ekologicznych, w których występują duŜe ograniczenia w zakupie pasz. Wykonując bilans paszowy w gospodarstwie naleŜy pamiętać o przewidzeniu pewnych rezerw zarówno w odniesieniu do zapotrzebowania na pasze, jak i w odniesieniu do produkcji. Wielkość rezerwy zaleŜeć będzie w pewnym stopniu od skali produkcji. Powinna się kształtować na poziomie około 5–10% zapotrzebowania. 4.4.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie metody konserwowania pasz stosowane są w gospodarstwach rolniczych? 2. Jakie warunki zapewniają otrzymanie wysokiej jakości siana? 3. Dzięki jakim procesom biochemicznym moŜliwe jest zakiszanie pasz? 4. Jakie warunki muszą być zachowane w zakiszanej masie aby proces zakiszania przebiegł pomyślnie? 5. Jakie znasz metody przygotowania pasz do skarmiania?
  • 51.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 50 6. Jakie znasz metody uŜytkowania pastwiska? 7. W jaki sposób ocenisz jakość pastwiska? 8. Jak naleŜy Ŝywic róŜne grupy wiekowe zwierząt? 9. Jakie elementy trzeba uwzględnić w Ŝywieniu róŜnych gatunków zwierząt? 10. Jak dokarmiać pszczoły i ryby hodowlane? 11. Jak planować i kalkulować Ŝywienie stada zwierząt? 4.4.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Na podstawie przykładowych dawek Ŝywieniowych zaplanuj odpowiednie pasze do wyŜywienia całego stada i oblicz ich ilości, które naleŜy zabezpieczyć na rok. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować informacje dotyczące pasz, które moŜna stosować w Ŝywieniu bydła zamieszczone powyŜej w tym poradniku, 2) sporządzić listę odpowiednich pasz, 3) zgodnie z normami Ŝywienia zwierząt lub informacjami z Poradnika PROW, zaplanować ich ilości (roczne lub dzienne) dla kaŜdej grupy technologicznej, 4) podsumować zapotrzebowanie kaŜdej paszy obliczone na rok dla grupy technologicznej, 5) do obliczeń moŜesz wykorzystać następujący wzór tabeli. Siano łąkowe lub Śruta jęczmienna ….. Pasza Grupa technologiczna bydła Liczba zwierząt Liczba dni Ŝywienia Zapotrze bowanie dzienne Zapotrzebowani e ogółem dla grupy Zapotrze bowanie roczne Zapotrze bowanie ogółem dla grupy Krowy mleczne 20 Cielęta 20 Jałówki 0,5- 1,5 roku 10 Buhajki 0,5- 1,5 roku 10 Jałówki cielne 5 WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − normy Ŝywienia bydła, − Poradnik PROW. Ćwiczenie 2 Określ, w jaki sposób poszczególne metody przygotowania pasz do skarmiania przyczyniają się do lepszego ich wykorzystania.
  • 52.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 51 Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć metody przygotowania pasz do skarmiania, 2) określić w jaki sposób zastosowanie tych metod wpływa na właściwości pasz, 3) ocenić celowość stosowania tych metod, w odniesieniu do róŜnych gatunków zwierząt, 4) wykonać opracowanie w dowolnie zaprojektowanej formie graficznej (opis, tabela, schemat lub inna forma). WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − tekst z poradnika dotyczący metod przygotowania pasz do skarmiania. Ćwiczenie 3 Określ harmonogram opasów dla wybranego gatunku zwierząt gospodarskich. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie powinieneś: 1) określić, ile razy w ciągu dnia naleŜy karmić wybrany gatunek zwierząt gospodarskich, 2) przypomnieć, w jakiej kolejności powinno się zadawać poszczególne pasze w odpasie, 3) określić, w jakich ilościach naleŜy zadać poszczególne pasze jednemu zwierzęciu, 4) napisać instrukcję zadawania pasz wskazanym zwierzętom w ciągu dnia uwzględniającą równieŜ harmonogram zadawania. WyposaŜenie stanowiska pracy: − komputer lub kalkulator, − papier i przybory do pisania. 4.4.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz: Tak Nie 1) dobrać metody konserwowania i przechowywania pasz dla zwierząt? 2) określić warunki dobrego suszenia pasz? 3) ocenić jakość siana? 4) określić zasady i warunki dobrego zakiszania pasz dla zwierząt? 5) ocenić jakość kiszonki? 6) zaplanować warunki i sposoby przygotowania pasz do skarmiania? 7) zaprojektować uŜytkowanie pastwiska? 8) zaplanować Ŝywienie róŜnych grup produkcyjnych i róŜnych gatunków zwierząt? 9) zaplanować dokarmianie pszczół? 10) obliczyć ilości pasz potrzebnych do wyŜywienia określonej liczby zwierząt na wskazany okres Ŝywienia?
  • 53.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 52 5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych, 4. Sprawdzian składa się z 20 zadań. 5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi. 6. Tylko jedna odpowiedź jest prawidłowa. 7. W przypadku pomyłki, błędną odpowiedź weź w kółko i zaznacz prawidłową. 8. Za kaŜdą prawidłową odpowiedź moŜesz zdobyć 1 punkt. 9. Na uwaŜne przeczytanie i udzielenie odpowiedzi masz 35 minut. Powodzenia! ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Węglowodany podawane w paszy dostarczają zwierzętom przede wszystkim a) składników budulcowych. b) składników energetycznych. c) składników regulacyjnych. d) składników smakowych. 2. Pasza jest to a) środek Ŝywienia zwierząt. b) produkt roślinny wykorzystywany w rolnictwie. c) produkt zwierzęcy wykorzystywany w rolnictwie. d) środek produkcji zwierzęcej. 3. Największa koncentracja energii występuje w paszach a) objętościowych soczystych. b) objętościowych suchych. c) witaminowych. d) treściwych. 4. Jednostkami energii metabolicznej zawartej w paszy są a) kilogramy i centymetry. b) gramy i metry. c) megajule i kilokalorie. d) kalorie i centymetry.
  • 54.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 53 5. Prezentowana Rysografia obrazuje a) zielonkę z kukurydzy. b) zielonkę z traw. c) zielonkę z koniczyny czerwonej z trawami. d) zielonkę z łubinu z trawami. 6. Substancją konserwującą paszę w kiszonkach jest a) kwas siarkowy. b) kwas mlekowy. c) kwas solny. d) kwas masłowy. 7. Norma Ŝywieniowa oznacza a) zapotrzebowanie zwierzęcia na składniki pokarmowe. b) zapotrzebowanie zwierzęcia na pasze. c) zapotrzebowanie zwierzęcia na witaminy. d) zapotrzebowanie zwierzęcia na związki mineralne. 8. Dla poprawienia przyswajalności i pobrania słomy przez konie poddaje się ją a) moczeniu. b) cieciu na sieczkę. c) mocznikowaniu. d) mieleniu. 9. DuŜa zawartość włókna w paszy dla świń a) powoduje jej lepsze przyrosty. b) powoduje jej gorsze przyrosty. c) nie ma wpływu na przyrosty. d) jest wskazana w duŜych ilościach. 10. Produkcja pasz przemysłowych w krajach UE a) jest ściśle regulowana przez przepisy prawne. b) wymaga pozwolenia na wyprodukowanie kaŜdej partii pasz. c) wymaga opinii lekarza weterynarii. d) moŜe odbywać się dowolnie w kaŜdym zakładzie i gospodarstwie. 11. Do porównywania kosztów Ŝywienia zwierząt gospodarskich moŜna wykorzystać a) całkowite zuŜycie paszy w ciągu roku. b) zuŜycie paszy dla całego stada. c) zuŜycie paszy na 1 kg przyrostu. d) zuŜycie paszy w okresie zimowym.
  • 55.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 54 12. Najbardziej wartościowe w Ŝywieniu zwierząt gospodarskich są pasze zawierające białka, w których są a) tylko aminokwasy egzogenne. b) tylko aminokwasy endogenne. c) wszystkie aminokwasy. d) aminokwasy względnie egzogenne. 13. JeŜeli świnie otrzymują w paszach duŜo włókna surowego (błonnika) to moŜemy mówić o a) Ŝywieniu zbilansowanym. b) Ŝywieniu racjonalnym. c) Ŝywieniu nieracjonalnym. d) Ŝywieniu optymalnym. 14. Zielonki z upraw polowych to pasze zawierające przede wszystkim a) duŜe ilości tłuszczów. b) duŜe ilości witamin. c) duŜe ilości łatwostrawnych węglowodanów. d) duŜe ilości białka. 15. Skrót JPś oznacza a) jednostkę pokarmową produkcji wełny. b) jednostkę pokarmową produkcji mleka. c) jednostkę pokarmowa produkcji Ŝywca. d) jednostkę pokarmową produkcji jaj. 16. Do pasz pochodzenia roślinnego zaliczyć moŜna a) serwatkę i siano. b) siano i śrutę jęczmienną. c) zielonkę i maślankę. d) słomę i melasę. 17. Proces fermentacji mlekowej odpowiedzialny za zakiszanie pasz przebiega w warunkach a) beztlenowych. b) z ograniczonym dostępem tlenu. c) przy całkowitym dostępie tlenu. d) dostęp tlenu nie ma tutaj znaczenia. 18. W normowaniu pasz dla krowy mlecznej naleŜy uwzględnić a) zapotrzebowanie produkcyjne. b) zapotrzebowanie bytowe. c) zapotrzebowanie na mleko. d) zapotrzebowanie bytowe i produkcyjne. 19. Podstawę Ŝywienia zwierząt przeŜuwających powinny stanowić pasze a) objętościowe. b) treściwe. c) wysokobiałkowe. d) pochodzenia zwierzęcego.
  • 56.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 55 20. Podawanie przeŜuwaczom zbyt duŜej ilości młodych zielonek niezbilansowanych paszami energetycznymi powoduje a) utratę apetytu. b) wzrost apetytu. c) biegunki. d) zaparcia.
  • 57.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 56 KARTA ODPOWIEDZI Imię i nazwisko.......................................................................................... Planowanie i organizowanie Ŝywienia zwierząt Zakreśl poprawną odpowiedź. Nr zadania Odpowiedź Punkty 1. a b c d 2. a b c d 3. a b c d 4. a b c d 5. a b c d 6. a b c d 7. a b c d 8. a b c d 9. a b c d 10. a b c d 11. a b c d 12. a b c d 13. a b c d 14. a b c d 15. a b c d 16. a b c d 17. a b c d 18. a b c d 19. a b c d 20. a b c d Razem:
  • 58.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 57 6. LITERATURA 1. Dymnicka M., Sokół J.L. [red.]: Podstawy Ŝywienia zwierząt. SGGW, Warszawa, 2001 2. Hanczałowski P., Koreleski J., Wolski T.: Składniki pokarmowe i antyodŜywcze występujące w roślinach. Instytut Zootechniki, Kraków 2001 3. Jamroz D. [red.]: śywienie zwierząt i paszoznawstwo. T.3. Paszoznawstwo. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006 4. Jamroz D. [red.]: śywienie zwierząt i paszoznawstwo. T.1. Fizjologiczne i biochemiczne podstawy Ŝywienia zwierząt. Wyd. Nauk. PWN, Warszawa 2006 5. Marciniak-Kulka E. Produkcja zwierzęca cz. I. Rea, Warszawa 2007 6. Poradnik PROW. CDR Brwinów 2006 7. Skrócone normatywy produkcji rolnej. RCDRRiOW Radom 2000 8. Tabele składu chemicznego i wartości pokarmowej pasz. Instytut Zootechniki, Kraków 2003