Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe, profile picture
Uploaded bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
2,677 views

Technik.weterynarii 15

Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt

Embed presentation

Downloaded 65 times
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Andrzej Kulka Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt 322[14].Z3.03 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 Recenzenci: mgr inŜ. Jadwiga Kuszerska dr inŜ. Kazimierz Witosław Opracowanie redakcyjne: mgr inŜ. Andrzej Kulka Konsultacja: mgr inŜ. Krystyna Kwestarz Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 322[14].Z3.03 ,,Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt”, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu technik weterynarii Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 2 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 4 3. Cele kształcenia 5 4. Materiał nauczania 6 4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych 6 4.1.1. Materiał nauczania 6 4.1.2. Pytania sprawdzające 18 4.1.3. Ćwiczenia 18 4.1.4. Sprawdzian postępów 20 4.2. Wpływ zabiegów zoohigienicznych i profilaktycznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt 21 4.2.1. Materiał nauczania 21 4.2.2. Pytania sprawdzające 30 4.2.3. Ćwiczenia 31 4.2.4. Sprawdzian postępów 32 4.3. Zabiegi zoohigieniczne u zwierząt 33 4.3.1. Materiał nauczania 33 4.3.2. Pytania sprawdzające 52 4.3.3. Ćwiczenia 52 4.3.4. Sprawdzian postępów 55 5. Sprawdzian osiągnięć 56 6. Literatura 60
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 3 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy związanej z planowaniem i wykonywaniem zabiegów zoohigienicznych u zwierząt. Poprzez studiowanie poradnika powinieneś poznać zasady bezpiecznej pracy związanej z wykonywaniem zabiegów pielęgnacyjnych zwierząt oraz wpływ tych zabiegów na zdrowie i produkcyjność zwierząt. W poradniku zamieszczono: − wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, − cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, − materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki modułowej, − zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści, − ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, − sprawdzian postępów, − sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie materiału całej jednostki modułowej, − literaturę. Schemat układu jednostek modułowych 322[14].Z3.01 Zapobieganie chorobom zwierząt 322[14].Z3.02 Przestrzeganie higieny chowu i Ŝywienia zwierząt 322[14].Z3.03 Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt 322[14].Z3 Higiena i ochrona zdrowia zwierząt
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 4 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: − oceniać róŜne formy zachowania zwierząt − nawiązywać kontakt ze zwierzętami − korzystać z róŜnych źródeł informacji, − analizować informacje i wnioskować na ich podstawie, − posługiwać się podstawowymi programami komputerowymi i siecią Internet, − wykorzystywać wiedzę i umiejętności opanowane w jednostkach modułowych zrealizowanych wcześniej, − wykorzystywać kontekstowo wiedzę biologiczną, − zachowywać zasady bhp, ochrony przeciwpoŜarowej, − oceniać przestrzeganie zasad ochrony środowiska, − prezentować swoje prace i osiągnięcia, − oceniać skutki błędnych decyzji technologicznych, − podejmować decyzje.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 5 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: — określić wpływ zabiegów zoohigienicznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt, — określić zasady bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych, — określić zabiegi zoohigieniczne wykonywane u poszczególnych gatunków zwierząt, — zaplanować zabiegi zoohigieniczne u poszczególnych gatunków zwierząt, — wykonać zabiegi znakowania zwierząt, — przeprowadzić strzyŜenie owiec, — przeprowadzić czesanie i trymowanie sierści psa, — wykonać dekornizację u bydła, — wykonać korekcję racic u bydła, — przeprowadzić korekcję raciczek u kóz i owiec, — wykonać kąpiel raciczek, — przeprowadzić tarnikowanie zębów u koni, — wykonać czyszczenie, mycie i kąpiele zwierząt, — wykonać czynności związane z porządkowaniem pomieszczeń.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 6 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych 4.1.1. Materiał nauczania Bezpieczeństwo w utrzymaniu bydła mlecznego Krowy mleczne i inne grupy technologiczne bydła, poza cielętami są duŜymi zwierzętami, są silniejsze od człowieka. Producenci mleka są naraŜeni na zagroŜenia wynikające z zachowań bydła, z wykorzystywania urządzeń technicznych oraz z pośpiesznie i czasami nieuwaŜnie wykonywanej pracy. Inne zagroŜenia związane są z elektrycznością, poślizgnięciem się i upadkiem, szkoleniem, i kontrolą nowych i młodych pracowników, zachowaniami zwierząt, osłonami urządzeń, podnoszeniem i przenoszeniem cięŜkich przedmiotów. Aby bezpiecznie postępować z bydłem trzeba spróbować zidentyfikować sytuacje, w których mogą wystąpić zagroŜenia, następnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia wypadku dla kaŜdego zidentyfikowanego zagroŜenia. Im większe prawdopodobieństwo, tym pilniejsza potrzeba interwencji celem zmniejszenia lub wyeliminowania zagroŜenia. W celu ograniczenia wystąpienia zagroŜeń podczas obsługi zwierząt konieczne jest: 1. UŜywanie odpowiedniego oświetlenia podczas doju we wczesnych godzinach porannych i wieczornych. 2. Zapewnienie szorstkich powierzchni betonowych w celu zabezpieczenia dobrej przyczepności zarówno dla ludzi jak i zwierząt. 3. Zaprojektowanie dojarni tak, aby zminimalizować wysiłek fizyczny. 4. Zadbanie o to, aby części urządzeń w ruchu miały zawsze osłony we właściwym miejscu. 5. Częste sprawdzanie osłon agregatów podciśnieniowych, pomp, silników elektrycznych i przenośników ślimakowych. 6. WyposaŜenie tablic elektrycznych w wyłącznik róŜnicowo–prądowy. 7. Stosowanie skrzynek elektrycznych o odpowiednim stopniu ochrony w miejscach naraŜonych na kontakt z wodą. 8. Zapewnienie odpowiedniej wytrzymałości mocowania rurociągów mlecznych. 9. Zapewnienie, aby przewody wentylacyjne nie przebiegały w pobliŜu przejść ludzi i zwierząt. 10. Utrzymanie systemu wentylacyjnego w dobrym stanie, aby zmniejszyć hałas i wyziewy. 11. Jednoznaczne oznaczenie wszystkich miejsc poboru wody nie przydatnej do spoŜycia przez ludzi. Wykonywanie niektórych prac pielęgnacyjnych i zabiegów zoohigienicznych moŜe prowadzić do nadwyręŜenia mięśni określonych partii ciała pracowników obsługujących. W celu zmniejszenia zagroŜenia związanego z nadwyręŜeniem naleŜy: — wykorzystywać urządzenia mechaniczne takie jak wyciągi, wózki, taczki i wielokrąŜki, — przy podnoszeniu cięŜarów pracować zespołowo i planować jak wykonać kaŜde zadanie, — przenosić, podnosić małe partie materiałów o dozwolonym cięŜarze, — nie tarasować przejść zbędnymi przedmiotami, — ograniczyć pole pracy tak, aby zmniejszyć potrzebę zginania się, podnoszenia, pchania, upuszczania i przenoszenia ładunków, — wykonywać powtarzające się czynności przyjmując wygodną dla siebie postawę, bez nadmiernej liczby zgięć tułowia, prostowania się i wychylania zgodnie z zasadami ergonomii, — opanować technikę bezpiecznego podnoszenia cięŜarów uŜywając kończyn a nie pleców,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 7 — zapewnić osłony zabezpieczające przed kontaktem z gorącą wodą i ustalić procedurę umoŜliwiającą bezpieczne wykorzystywanie gorącej wody, — odpowiednio oznaczyć krany z gorącą wodą aby były jednoznacznie rozpoznawalne. Kryteria bezpiecznego załadunku bydła Przy wykonywaniu prac pielęgnacyjnych oraz innych zabiegów zoohigienicznych niezbędne jest przetransportowanie bydła do określonych miejsc i ulokowanie ich w określonej pozycji. Nie są to prace naleŜące do bezpiecznych. Osoby je wykonujące szczególnie naraŜone są na kontuzje. Kontuzje spowodowane przez bydło zaleŜą od wielu czynników – nieodpowiednio zaprojektowanego obejścia, braku wyszkolenia, niebezpiecznych nawyków oraz masy ciała, płci, stresu i temperamentu zwierząt. Aby odpowiednio im zapobiegać konieczne jest: — przeanalizowanie literatury i innych informacji dotyczących wypadków w celu określenia czynności, przy których występuje największe prawdopodobieństwo kontuzji, — przeanalizowanie sytuacji, które były przyczyną stresu i zranień podczas załadunku bydła, — podczas planowania i wykonywania prac załadunkowych naleŜy uwzględnić osobnicze cechy zwierzęcia – płeć, temperament, masa ciała, — przeanalizowanie potencjalnych zagroŜeń i korzyści związanych z korzystaniem ze sprzętu pomocniczego, w tym sprzętu mechanicznego, — przeszkolenie pracowników z zakresu postępowania podczas załadunku, transportu i rozładunku zwierząt. Dla zapewnienia bezpiecznej pracy przy załadunku zwierząt duŜe znaczenie mają stosowane urządzenia i stanowiska. NaleŜy więc zadbać o odpowiednią ich jakość i dostępność. 1. Wygrodzenia powinny być dostatecznie wytrzymałe i takich rozmiarów, aby pomieścić wszystkie zwierzęta oczekujące na załadunek. 2. Dobre wygrodzenia umoŜliwiają płynny ruch zwierząt. NaleŜy unikać ostrych, niewidocznych zakrętów i zapewnić dobre rozmieszczenie bramek. 3. Wygrodzenia powinny być utrzymywane w dobrym stanie, bez wystających części, śrub itp. 4. W takich sytuacjach, w których bydło musi być krępowane, trzeba stosować poskromy lub podobne wyposaŜenie. 5. PodłoŜe przez które przechodzi bydło i ludzie nie powinno być śliskie. 6. Zachowanie zwierząt jest bardziej nieprzewidywalne podczas zimnej, wietrznej pogody. W przypadku bydła naleŜy pamiętać o tym, Ŝe: 1. ZagroŜenia, które stwarzają zwierzęta zaleŜą od ich wieku, płci, rasy, masy ciała, pozycji w stadzie, temperamentu i obycia z sytuacją w jakiej się znalazły. 2. Do zwierząt naleŜy zbliŜać się spokojnie tak, aby one widziały człowieka. 3. Buhaje są agresywniejsze podczas krycia i skrajnie niebezpieczne podczas walki. NaleŜy utrzymywać je w oddzielnych wygrodzeniach, gdy to konieczne. 4. Krowy będą najprawdopodobniej atakować, gdy mają przy sobie cielaki. 5. Jałówki mogą być takŜe niebezpieczne w okresie odstawiania. 6. Odizolowane zwierzęta często ulegają stresowi i mogą zaatakować podczas podchodzenia do nich. 7. Bydło z ostrymi rogami jest niebezpieczne – zalecane jest obcinanie rogów. Zwierzęta z obciętymi rogami nadal stwarzają zagroŜenie. WaŜne jest równieŜ zachowanie istotnych zasad bezpieczeństwa podczas pracy w zagrodach dla bydła:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 8 1. NaleŜy unikać pracy w przepełnionych zagrodach, gdzie występuje duŜe ryzyko przygniecenia i podeptania. 2. Podczas przepędzania bydła przez bramki, naleŜy przebywać z drugiej ich strony, aby uniknąć uderzenia przez zwierzęta próbujące przejść. 3. Trzeba uwaŜać podczas pracy ze zwierzęciem unieruchomionym w poskromie, np. podczas robienia zastrzyku, itp. Nagły ruch zwierzęcia moŜe spowodować przygniecenie ręki do barierki lub słupka. 4. Podczas zamykania bramki za zwierzętami w ciasnej lub małej zagrodzie naleŜy stanąć z boku lub jedną nogą na bramce w przypadku, gdy napór zwierząt moŜe spowodować jej nagłe otwarcie. Odruchem obronnym w sytuacjach stresu jest u bydła kopanie i bodzenie. Trzeba pamiętać o unikaniu naraŜania się na takie ataki. 1. NaleŜy unikać skutków kopnięcia wykonując swoje czynności poza zasięgiem kopyt albo bezpośrednio przed zwierzęciem, gdzie skutki uderzenia kopytem są najmniejsze. 2. Podczas doju występuje duŜe ryzyko pokopania. NaleŜy więc zawsze postępować tak samo, wtedy krowa przyzwyczai się do sposobu wykonywania czynności i nie będą one jej niepokoić. 3. NaleŜy szczególnie uwaŜać podczas uŜywania niebezpiecznego narzędzia, np. do kastracji lub ucinania ogona. Podczas obsługi buhajów powinno się zachować w szczególności następujące środki ostroŜności: −−−− buhaje powyŜej 12 miesiąca Ŝycia powinny być prowadzone za pomocą tyczki o długości co najmniej 140 cm, przymocowanej do pierścienia nosowego, −−−− tyczka, o której mowa w pkt 1, powinna być zapinana do pierścienia nosowego w czasie przebywania buhaja w boksie, −−−− buhaje poniŜej 12. miesiąca Ŝycia powinny być prowadzone na uwiązie, w obecności drugiej osoby. Bydło jest zwierzęciem stadnym i źle reaguje w kaŜdej sytuacji oddzielenia pojedynczej sztuki od stada. NaleŜy stopniowo przyzwyczajać zwierzęta do czynności wykonywanych wokół nich. Podczas prowadzenia zwierzęcia na postronku, nigdy nie powinno się owijać postronka wokół ramienia lub dłoni. JeŜeli prowadzący straci nad nim kontrolę ryzykuje, Ŝe pociągnie go za sobą. Buhaj powinien być zaopatrzony w pierścień nosowy. Bezpieczeństwo przy obsłudze owiec Owce są zwierzętami mniejszych rozmiarów niŜ bydło, jednak mogą być równieŜ niebezpieczne dla człowieka. Zachowują się inaczej i w związku z tym człowiek musi się dostosować do sytuacji jakie jest w stanie przewidzieć obsługując całe stado lub pojedyncze zwierzęta. Poranione ręce, bóle kręgosłupa, szyi, ramion, nóg i złość z tego powodu – to główne problemy podczas obsługi owiec. Niewygodna postawa ciała, praca na granicy utraty równowagi, wytęŜone, powtarzające się i nagłe ruchy mogą powodować natychmiastowe lub stopniowe zagroŜenia dla bezpieczeństwa i zdrowia. Aby takie sytuacje nie występowały konieczne jest zidentyfikowanie zagroŜeń. W tym celu naleŜy dokonać analizy prac wykonywanych przy owcach i ocenić, które z nich najbardziej naraŜają na niebezpieczeństwo. Pracownicy o słabej kondycji fizycznej, niewytrenowani, nieświadomi i nie posiadający kwalifikacji do obsługi zwierząt są bardziej naraŜeni na kontuzje. W celu zapewnienia bezpieczeństwa pracy w owczarni powinno się uwzględnić następujące wymagania i wskazówki: 1. Kojce powinny być tak urządzone, aby owce czuły się w nich swobodnie. 2. NaleŜy je umieścić pochyłym podłoŜu w celu lepszego odpływu odchodów.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 9 3. NaleŜy unikać trzymania owiec w ciemności. 4. Powinno się unikać śliskich powierzchni. 5. Trzeba zapewnić jak najmniejsze zapylenie powietrza. Rys. 1. Sposób unieruchomienia owcy [13] Osoby pracujące z owcami powinny: 1. Dbać o utrzymanie kondycji oraz odpowiedniego poziomu energii. 2. UwaŜnie zapoznawać się z informacjami zawartymi na etykietach opakowań chemikaliów i stosować się do instrukcji fabrycznych oraz wskazówek bezpieczeństwa. 3. Przestrzegać zalecanych okresów ochronnych w stosowaniu leków i środków chemicznych dla owiec. Podczas pracy z jagniętami trzeba przestrzegać pewnych zasad: 1. W czasie znakowania jagniąt naleŜy uŜywać, jeŜeli to moŜliwe, kołyski. 2. Osoby „łapiące” jagnięta powinny nosić rękawice ochronne. 3. W celu zmniejszenia zagroŜenia skaleczeniami, opryskiem chemikaliami i ukłuciami, naleŜy stosować system pracy z wykorzystaniem kołyski do unieruchamiania jagniąt. 4. NoŜe, noŜyce i zaciski do uszu muszą być sterylizowane, a w wykonywaniu przy ich uŜyciu zabiegów naleŜy zapewnić szczególne przestrzeganie higieny. Zabiegi zoohigieniczne u owiec wymagają czasami wykonywania kąpieli owiec z wykorzystaniem w środkach chemicznych. Są to zabiegi, które mogą być niebezpieczne dla człowieka. Trzeba wiec zadbać o to aby: 1. Wybierać zawsze te środki chemiczne, które są najskuteczniejsze w swoim działaniu i najbardziej bezpieczne dla ludzi. Zabiegi naleŜy wykonywać wykorzystując pełne zabezpieczenie bhp. Zawsze nosić ubranie i okulary ochronne oraz uŜywać sprzętu do oddychania, jeŜeli takie wskazanie wynika z lektury etykiety na opakowaniu. 2. Pracować w dobrze wentylowanym miejscu. JeŜeli pojawi się ból głowy lub złe samopoczucie po pracy ze środkami chemicznymi, naleŜy szybko skorzystać z porady lekarskiej i poddać się zaleconym badaniom. W przyszłości osoba taka powinna unikać pracy z tymi środkami chemicznymi. 3. Zwrócić uwagę na dobre wymieszanie i właściwe proporcje stosowanych środków. Środki chemiczne stosować według instrukcji zamieszczonej na etykiecie opakowania środka chemicznego. 4. Utrzymywać sprzęt w dobrym stanie sprawności technicznej i sprawdzać go pod względem szczelności i moŜliwości wycieków. Wykonywanie zabiegów zoohigienicznych jest związane z przepędami lub przenoszeniem owiec. Ten zespół czynności musi być równieŜ odpowiednio organizowany. Aby uniknąć zagroŜeń bezpieczeństwa trzeba pamiętać o:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 10 1. Opracowaniu planu przepędów. Na przemieszczanie się owiec ma wpływ kierunek wiatru, umiejscowienie wody, itp. 2. Nie spieszeniu się, nie poganianiu stada. 3. Umiejętnym wykorzystaniu odpowiednio wyszkolonych psów do przepędzania stada. Szybkie przepędzanie owiec podczas jazdy na rowerach lub koniach moŜe być przyczyną wypadków. 4. Gdy zajdzie potrzeba przeniesienia owcy, jeŜeli to moŜliwe, naleŜy zapewnić sobie pomoc drugiej osoby. 5. Kiedy musi przenieść owcę jedna osoba, powinna ona usiąść kucając na jej zadzie i unieruchomić mocno jej tylne nogi podczas przytrzymywania jej głowy do góry, i podnieść uŜywając nóg, nie pleców. 6. W przypadku konieczności przeniesienia owcy przez ogrodzenie nie powinno się podciągnąć owcy ponad jego wysokość. Aby pracę wykonać naleŜy wykorzystać bramki w ogrodzeniu. Barany mogą być agresywne i nieprzewidywalne. NaleŜy traktować je z duŜą ostroŜnością. Kiedy barany biegają w stadzie, naleŜy zapewnić sobie ochronę przed tymi, które są z tyłu. To dotyczy szczególnie przypadków sprawdzania jąder itp. Dobrze umieszczona bramka przenośna jest uŜyteczna do zmniejszenia zagroŜenia. ZagroŜeniem dla człowieka mogą być równieŜ występujące w stadzie choroby owiec. W takiej sytuacji naleŜy się zorientować jaki rodzaj choroby wystąpił. JeŜeli okaŜe się, ze jest to choroba zakaźna naleŜy postępować zgodnie z procedurami w takiej sytuacji opisanymi w jednostce modułowej „Przestrzeganie przepisów zootechniczno-weterynaryjnych, bezpieczeństwa Ŝywności oraz ochrony środowiska” 322[14].Z1.01. NaleŜy pamiętać, Ŝe choroby rozprzestrzeniają się zwykle poprzez kontakt z moczem, krwią, śliną oraz poprzez skaleczenia, wypryski i otwarte rany. Trzeba więc umiejętnie postępować ze zwierzętami chorymi aby nie narazić się na niebezpieczeństwo utraty zdrowia. Ogólne zasady bezpieczeństwa podczas strzyŜy owiec ZagroŜenia podczas strzyŜenia owiec są ogólnie związane z maszynkami, instalacją elektryczną, rozkładem zagrody, śliskim podłoŜem, ostrymi i wystającymi narzędziami, substancjami chemicznymi, szokiem termicznym i kontuzjami pracownika wykonującego strzyŜę, wynikającymi z męczącej, prowadzonej w niewygodnej pozycji pracy. Aby uniknąć zagroŜeń naleŜy sprawdzić miejsce przeznaczone do strzyŜenia owiec, wygrodzenia, podłoŜe, urządzenia – w tym prasę do runa, instalację elektryczną, kontakty i kable, oświetlenie, wentylację oraz doświadczenie i wyszkolenie w zakresie bezpieczeństwa osób zaangaŜowanych w tą pracę, szczególnie młodych pracowników. Opracowano i wprowadzono w Ŝycie wiele rozwiązań poprawiających bezpieczeństwo podczas strzyŜenia owiec. Przedstawione poniŜej wskazówki mogą być pomocne do zmniejszenia zagroŜeń: — prawidłowo zaprojektowane stopnie, rampy, wygrodzenia, bramki, zamknięcia i podłoŜa powodują zmniejszenie zagroŜenia kontuzją wynikającą z przemęczenia i pomyłek osób strzygących owce i ich pomocników, — stanowiska do strzyŜenia owiec muszą być dobrze oświetlone i wentylowane, zimne w lecie i zabezpieczone przed przeciągami w zimie, — w pobliŜu stanowisk do strzyŜenia owiec musi być odpowiednio zaopatrzona apteczka pierwszej pomocy, — na stanowiskach do strzyŜenia owiec i w pomieszczeniach dla owiec powinien być dogodny w stosowaniu sprzęt przeciwpoŜarowy. Umiejętności, i uwagi wymaga obsługa sprzętu i stanowiska do wykonywania strzyŜy: 1. NaleŜy uŜywać maszynki do strzyŜenia z osłoną bezpieczeństwa, w celu ochrony przed pochwyceniem kończyn, odzieŜy lub runa. Pracownik posługujący się wyposaŜeniem
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 11 technicznym podczas wykonywania strzyŜy, winien przestrzegać instrukcji bezpiecznej obsługi tych urządzeń.. Wyłącznik bezpieczeństwa powinien być umieszczony w miejscu umoŜliwiającym natychmiastowy dostęp w przypadku zaistnienia zagroŜenia. 2. Aby zapobiec ryzyku upadku urządzenia i stworzenia zagroŜenia przycięciem, powinna być zapewniona bezpieczna odległość pomiędzy stanowiskami do strzyŜenia. 3. W celu uniknięcia skutków wibracji naleŜy trzymać pewnie rękojeść maszynki. 4. Aby uniknąć uszkodzenia słuchu naleŜy dobrać urządzenie emitujące mały hałas. 5. NaleŜy wybrać taki rodzaj prasy do wełny, który nie zagraŜa pochwyceniem ręki pracownika. 6. MoŜna rozwaŜyć zastosowanie silnika elektrycznego do napędu prasy do wełny. 7. Strzygacze mogą korzystać z uprzęŜy podtrzymującej plecy i sprzęt. 8. Podłogi na stanowiskach do strzyŜenia i w gankach przepędowych powinny być utrzymywane w czystości, i powinny być wolne od jakichkolwiek przeszkód. 9. Trzeba zapewnić, aby podłoga w zagrodach, w których trzymane są owce przed strzyŜeniem, była czysta i sucha tak aby zmniejszyć ryzyko poślizgnięcia. 10. Po opuszczeniu stanowiska do strzyŜenia naleŜy pozwolić owcy zatrzymać się przed powrotem do stada. 11. Nie wolno pomagać spontanicznie strzygaczom dopóki nie poproszą o wsparcie. 12. Psy naleŜy utrzymywać poza obszarem strzyŜenia i nie przywiązywać ich w takich miejscach, gdzie ludzie mogą się o nie potykać. 13. Podczas pracy fizycznej wykonujący ją powinni starać się utrzymywać wyprostowaną pozycje ciała, a cięŜary podnosić posługując się mięśniami rąk, a nie pleców. Bezpieczeństwo podczas wykonywania prac przy koniach Konie są szybkie, silne i mogą powodować u ludzi kontuzje. Od jeźdźców wymagany jest trening i umiejętności: jazdy koncentracji zdolności do reagowania na niespodziewane sytuacje. Właściwy ubiór i wyposaŜenie jest waŜne dla bezpiecznej jazdy i pracy z końmi. Podobne umiejętności wymagane są w stosunku do osób obsługujących konie i wykonujących zabiegi zoohigieniczne. Aby bezpiecznie wykonywać takie prace naleŜy umieć ocenić ryzyko i dokonać analizy ograniczenia go do minimum.. Oceniając ryzyko zagroŜenia wypadkowego, trzeba wziąć pod uwagę stopień wytrenowania i doświadczenie zarówno obsługującego jak i konia. Tam gdzie występuje prawdopodobieństwo zranienia lub wypadku, naleŜy zaplanować odpowiednią procedurę bezpieczeństwa. PoniŜej przedstawione zostały sugestie dotyczące sposobów zmniejszenia zagroŜenia wypadkowego, zarówno podczas wykonywania prac przy obsłudze koni jak i podczas jazdy: 1. Podczas wykonywania prac przy koniach naleŜy nosić odpowiedni strój i buty. Nie naleŜy nosić butów naprawianych. 2. DŜinsy, specjalne spodnie do konnej jazdy albo długie spodnie zapobiegają otarciom i stanowią ochronę od słońca. 3. Odpowiedni kask do konnej jazdy (dŜokejka) powinien być noszony zawsze, gdy zagroŜenie jest większe od średniego, np. przez niedoświadczonego jeźdźca, gdy koń ma tendencję do płoszenia itp. 4. Bardzo waŜna jest znajomość własnych umiejętności postępowania z koniem, gdyŜ zwierzęta te są zdolne do wykorzystania słabości człowieka. 5. Ogłowie z wodzami naleŜy utrzymywać w dobrym stanie i dopasowane tak, aby koniowi było wygodnie 6. Trzeba zapewnić dobry stan siodeł i popręgów – rzemienie, popręgi powinny być dobrze konserwowane i regularnie kontrolowane. 7. Metalowe strzemiona powinny być takich rozmiarów, aby stopa wsuwała się w nie bez problemów, ale nie przechodziła na zewnątrz.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 12 8. Powierzchnia siodła powinna być wolna od zadziorów i innych obcych materiałów. 9. Konie róŜnią się ułoŜeniem, temperamentem i zdolnością do wytrenowania. Niektóre wymagają uŜywania dodatkowej uprzęŜy do utrzymywania siodła na swoim miejscu i kontroli jazdy. 10. Napierśnik jest dobrym zabezpieczeniem w przypadku zerwania lub poluźnienia popręgu 11. Podczas galopu blisko innego zwierzęcia wymagana jest duŜa uwaga. Jest skrajnie niebezpiecznie pozwolić koniowi zetknąć się z grzbietem biegnącego zwierzęcia. Koń moŜe się przewrócić, podcięty przez jego tylne nogi lub po jego zawróceniu. 12. Podczas jazdy przez obejście, naleŜy ostroŜnie przejeŜdŜać pod bramami ze zwieńczeniem u góry. W niektórych przypadkach wysokość przejazdu jest zbyt niska, aby koń z jeźdźcem mógł się zmieścić bezpiecznie. 13. Zaganianie zwierząt na koniu moŜe skutkować wypadkami, dlatego tam gdzie to moŜliwe wykorzystuje się psy do panowania nad stadem. 14. Jeździec powinien dosiadać konia, którym jest w stanie kierować. Nie wolno dopuszczać niedoświadczonej osoby do nieułoŜonego, kapryśnego konia. 15. JeŜeli gospodarstwo nie posiada specjalnego wybiegu, nieujeŜdŜone konie powinny być dosiadane na terenie piaszczystym lub na płytkiej wodzie. Skutki upadku jeźdźca będą wówczas mniej niebezpieczne. 16. Jest niewskazane, aby upierać się w ujeŜdŜaniu zwierząt, które ponoszą, zrzucają jeźdźca i nie moŜna nad nimi zapanować. Jednak pewna tolerancja jest dopuszczalna podczas początkowego okresu treningu. 17. JeŜeli koń jest narowisty, najlepiej osiodłać go i przed próbą jazdy na nim dać mu jakieś ćwiczenia do wykonania np. na lonŜy (długa, 5–8 metrowa lina, na której prowadzony jest koń podczas lekcji jazdy). Potem moŜna próbować go dosiąść i ujeŜdŜać na małej przestrzeni, przed jazdą na otwartym terenie. 18. JeŜeli koń ma tendencje do zrywu, powinien na początku być ujeŜdŜany na małej przestrzeni. JeŜeli koń zerwie się w otwartym terenie, jeździec powinien zachować spokój i stopniowo zacieśniać zataczanie kółek aŜ do momentu odzyskania kontroli nad koniem. 19. Jeździec powinien zachować czujność podczas regulacji ekwipunku zwłaszcza, gdy nie wykonuje tych czynności z ziemi. 20. Podczas wykonywania szczególnie niebezpiecznych prac przy koniach takich jak korekcja kopyt, podkuwanie, wykonywanie szczepień, przycinanie ogona, grzywy, piłowanie zębów naleŜy uŜyć poskromu Bezpieczeństwo przy obsłudze trzody chlewnej Obsługujący trzodę chlewną ulegają zagroŜeniom zaleŜnym od wielkości, siły i temperamentu zwierząt. Wielkość szkód moŜe zaleŜeć od doświadczenia osobistego, uwzględnienia elementów bezpieczeństwa przy urządzenia kojców, przejść i obejścia oraz zarządzania lekami i substancjami chemicznymi. Hałas w chlewni moŜe osiągać takie poziomy, Ŝe poŜądane jest stosowanie ochronników słuchu. Aby zidentyfikować zagroŜenia naleŜy sprawdzić: bezpieczeństwo w chlewni, podłogi i korytarze, obsługę i metody odseparowywania zwierząt, wyszkolenie bhp młodych pracowników, stosowane metody przenoszenia zwierząt, sposób stosowania środków chemicznych i środków leczniczych. Na podstawie tej analizy moŜna wyodrębnić szereg wskazówek, które mogą być pomocne przy zmniejszeniu lub wyeliminowaniu zagroŜeń wypadkami podczas obsługi trzody chlewnej. WaŜne jest stosowanie następujących zasad: 1. Sprawdzenie, czy kojce i ganki są odpowiednio duŜe i wytrzymałe dla określonej grupy świń.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 13 2. Zapewnienie takich rozwiązań, aby układ technologiczny w chlewni zapewniał płynny ruch zwierząt, wyeliminowanie lub ograniczenie ostrych, ślepych zakrętów i odpowiednie rozmieszczenie bramek przepędowych. 3. Utrzymanie kojców w dobrym stanie, bez wystających barierek, śrub, drutów itp. 4. Utrzymanie podłoŜa w takim stanie, aby było one jak najmniej śliskie, szczególnie na korytarzach przepędowych i miejscach załadunku. Bezpieczeństwo w produkcji trzody chlewnej zaleŜy od kilku roŜnych czynników – wieku, płci, rasy, masy ciała, temperamentu i wyuczonych zachowań. Knury mogą być agresywne i nieprzewidywalne. NaleŜy je traktować z ostroŜnością. Knury są bardziej agresywne podczas krycia i maksymalnie niebezpieczne, gdy walczą. Nigdy nie naleŜy dopuszczać knurów do kontaktu między sobą. Podczas przemieszczania knurów naleŜy uŜywać, demontowalnych przegrodzeń. Podczas przenoszenia świń naleŜy zachować ostroŜność. JeŜeli jest to moŜliwe, nie powinna tego robić jedna osoba. Trzeba pamiętać, Ŝe po podniesieniu świni, jej pysk nie moŜe znaleźć się naprzeciwko twarzy osoby przenoszącej. Innych zasad bezpieczeństwa naleŜy przestrzegać równieŜ przy stosowaniu substancji chemicznych, szczepionek i zastrzyków. Trzeba tu szczególna uwagę zwrócić na: 1. UwaŜne czytanie informacji zawartych na etykietach opakowań substancji chemicznych i antybiotyków oraz stosowanie się do instrukcji fabrycznych i wskazówek dotyczących bezpieczeństwa. 2. Sterylizowanie igieł, szczypiec do zębów i szczypiec do zakładania kolczyków oraz upewnienie się, czy osoba pracująca tymi narzędziami przestrzega zasad higieny. 3. Przestrzeganie przed ubojem zwierząt zalecanych okresów ochronnych dotyczących stosowania leków i substancji chemicznych. 4. Noszenie odpowiedniej odzieŜy ochronnej, a tam, gdzie jest moŜliwe pylenie substancji chemicznej, uŜywanie maski – filtru powietrza. 5. JeŜeli po stosowaniu substancji chemicznej wystąpią bóle głowy lub inne dolegliwości – naleŜy się udać się do lekarza i poddać badaniu. 6. Zapewnienie poprawnego dozowania dawek substancji chemicznych i leków i prowadzenie rejestru wykonywanych zabiegów weterynaryjnych. Jest to wymóg UE. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 28 kwietnia 2004r w sprawie zakresu i sposobu prowadzenia ewidencji leczenia i dokumentacji lekarsko – weterynaryjnej (Dz.U. z 2004r., Nr 100 poz 1022z póź. zm. Szczególnie przestrzegane powinny być zasady bezpieczeństwa w przypadku podejrzenia i wystąpienia choroby zakaźnej oraz postępowania ze zwierzętami dotkniętymi tymi chorobami. Choroby zwierząt mogą przenosić się na ludzi. Powinno się znać symptomy wskazujące na występowanie chorób w stadzie. Informacje na ten temat znajdują się w jednostce modułowej 322[14].Z3.01 „Zapobieganie chorobom zwierząt”. Choroby zakaźne zwykle są przenoszone przez mocz, krew, ślinę i otwarte rany. Opatrując otwarte rany i zarówno przed zabiegiem jak i po jego wykonaniu naleŜy umyć się wodą z mydłem i środkiem antyseptycznym. W takich sytuacjach szczególne znaczenie ma przestrzeganie higieny osobistej. Spośród chorób zakaźnych szczególnie niebezpieczne są „choroby odzwierzęce” czyli takie, którymi mogą zarazić się ludzie. Często zwierzęta – nosiciele danej choroby, nie wydają się chore, jednak ludzie przez kontakt z nimi mogą ulec zaraŜeniu. Zwykle źródłem zaraŜenia w gospodarstwie jest Ŝywy inwentarz, a najbardziej naraŜeni na choroby odzwierzęce są pracownicy rzeźni, rolnicy, weterynarze, pracownicy skupu zwierząt i pracownicy laboratoriów. Szczegółowe informacje na temat tych chorób znajdują się w jednostce modułowej 322[14].Z3.01 „Zapobieganie chorobom zwierząt”. Podstawy prawne regulujące te problemy w jednostce modułowej 322[14].Z5.02 „Stosowanie przepisów prawa w działalności usługowej”.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 14 Dla systematycznego budowania świadomości monitorowania sytuacji zdrowotnej zwierząt w stadzie konieczne jest oglądanie zwierząt podczas obsługiwania, zwracanie uwagi na ograniczanie kontaktu ze zwierzętami, zwłaszcza w obszarach stanowiących wrota zakaŜenia i sprawdzanie dostępności środków odkaŜających. Monitorować naleŜy równieŜ sposób przenoszenia i pozbywania się materiałów zakaŜonych oraz kontakty zwierząt gospodarskich z psami, kotami i dzikimi zwierzętami. Bezpieczne stosowanie lekarstw oraz środków do odrobaczania zwierząt Podawanie lekarstw w paszy W przypadku zwierząt zarówno gospodarskich jak i towarzyszących człowiekowi czasami występuje konieczność podania lekarstw w paszy. Substancje lecznicze podawane w paszy mogą występować w postaci proszku, granulatu lub płynu. Większość z tych środków nie stanowi bezpośredniego zagroŜenia dla zdrowia i Ŝycia osoby podającej. Jednak są i takie, przy których stosowaniu trzeba uwaŜać, poniewaŜ są niebezpieczne. Konieczne jest podawanie ich zgodnie z zaleceniami lekarza weterynarii, zgodnie z instrukcją zamieszczoną na lub w opakowaniu. NajwaŜniejsze jest unikanie bezpośredniego kontaktu z tymi środkami uŜywając rękawice ochronne. Dodatkiem do paszy dla zwierząt mogą być antybiotyki, które słuŜą nie tylko do leczenia zwierząt, ale równieŜ w krajach poza Unią Europejską, do stymulowania ich rozwoju. Dlatego, przy mieszaniu ich z paszą, tak samo jak przy dodawaniu innych lekarstw – niezbędne jest noszenie wyposaŜenia ochronnego. NaleŜy pamiętać, Ŝe sposób funkcjonowania systemu trawiennego przeŜuwaczy sprawia, Ŝe słabo wchłaniają one lekarstwa podane w paszy i najlepszym sposobem ich podawania są zastrzyki. Owca cierpi na skutek Ŝerowania pasoŜytów takich jak muchy, kleszcze, wszy oraz choruje na świerzb. Świerzb u owiec jest chorobą wywołaną przez pasoŜytnicze roztocza Ŝyjące na powierzchni skóry. Aktywność roztoczy powoduje draŜnienie i cierpienie zwierząt. To moŜe być przyczyną zahamowania wzrostu lub powaŜną utratą kondycji owiec, utratą runa i zdrowia – szczególnie u jagniąt. Zanurzanie przechodzących owiec w wannie z odpowiednim roztworem ma na celu uwolnienie ich od takich pasoŜytów. Skutki stosowania omawianej metody zapobiegania świerzbowi owiec w odniesieniu do ludzi są negatywne ze względu na naraŜenie ich na aktywne składniki związków fosforoorganicznych stosowanych w kąpielach. Rolnicy są zaniepokojeni niewielką moŜliwością chronienia się przed niebezpiecznymi związkami chemicznymi. OdzieŜ ochronna praktycznie nie chroni przed wpływem związków zawartych w kąpieli, poniewaŜ podczas wychodzenia owiec z basenu zwierzęta otrząsają się, a czynność ta w połączeniu z wysychaniem powierzchni ciała powoduje powstanie tzw. „efektu aerozolowego”. Oznacza to Ŝe powietrze, którym oddycha równieŜ człowiek jest przesycone związkami chemicznymi Wykonywanie zastrzyków Najczęściej wykonuje się zastrzyki w celu zaszczepienia zwierząt przeciwko róŜnego rodzaju chorobom. Podczas wykonywania zastrzyków jest waŜne, zabezpieczenie się nie tylko przed wierzganiem, kąsaniem i odsunięciem zwierzęcia, ale równieŜ przed złamaniem igły tkwiącej w jego ciele. To nie jest łatwe, poniewaŜ nie moŜna przewidzieć jak się ono zachowa. Podczas wykonywania zastrzyków naleŜy przestrzegać następujących zasad: — nie powinno się wykonywać zastrzyku, gdy zwierzę się porusza, trzeba je przed i w trakcie wykonywania zastrzyku unieruchomić przy pomocy bramki przepędowej lub poskromu – w zaleŜności od wielkości zwierzęcia, — naleŜy uŜywać igieł o odpowiedniej długości i średnicy, w zaleŜności od masy ciała zwierząt, — naleŜy wkłuwać igłę w skórę pod właściwym kątem,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 15 — zawsze po wykonaniu zastrzyku naleŜy sprawdzić igłę czy nie uległa uszkodzeniu, — szczepić zwierzęta powinny osoby uprawnione do wykonywania tych zabiegów, — zastrzyk naleŜy wykonywać w odpowiednie miejsca na ciele zwierząt, — ewidencjonować stan posiadania igieł na fermie, zapisywać ile i kiedy zostały nabyte i ile ich zuŜyto. Nastąpił rozwój aparatów do wykonywania zastrzyków nie wyposaŜonych w igły iniekcyjne. Aparaty te mają zastosowanie do wykonywania iniekcji duŜej liczbie świń w krótkim czasie, niezaleŜnie od ich wielkości. Ich stosowanie, oprócz wyeliminowania problemu pozostawiania w ciele zwierząt złamanych igieł, przynosi korzyści w postaci zapobiegania zaraŜeniom krzyŜowym w stadzie przez czynniki biologiczne. Ponadto aparaty zwiększają bezpieczeństwo ludzi i eliminują problem zuŜytych igieł do zastrzyków. Podczas wykonywania zastrzyków w tradycyjny sposób, igły mogą ulec złamaniu. Gdy igła ulegnie złamaniu naleŜy natychmiast oznaczyć zwierzę i usunąć złamaną igłę. W przypadku niepowodzenia czasami konieczne jest specjalne leczenie, a czasami nieunikniony jest ubój z konieczności. Bezpieczne postępowanie z pszczołami Pszczoły posiadają wrodzony instynkt obronny swego gniazda i zapasów miodu zgromadzonych w ulu. Fakt ten wymaga od pszczelarza znajomości zasad obchodzenia się z pszczołami by obronność tą łagodzić a nie potęgować. Pszczoły podobnie jak inne Ŝywe organizmy, aby wydajnie pracowały, muszą mieć zapewniony spokój. RozdraŜnione pszczoły gorzej pracują, utrudniają pracę pszczelarzowi i mogą stanowić niebezpieczeństwo dla ludzi i zwierząt. Dlatego człowiek powinien obchodzić się z pszczołami tak, aby nie zakłócać naturalnego spokoju. Pamiętać naleŜy, Ŝe na zachowanie się pszczół mają wpływ równieŜ (poza pszczelarzem) inne czynniki środowiskowe (pogoda, poŜytek) itp. W pasiece zawsze naleŜy zachować spokój, nie naleŜy głośno krzyczeć, biegać, stukać w ule, równieŜ pewne zapachy mogą teŜ draŜnić pszczoły (zapach środków chemicznych, alkoholu, perfum i potu). Szczególnie draŜniąco działa na nie zapach własnego jadu, wydzielanego w czasie Ŝądlenia lub wskutek gniecenia pszczół podczas przeglądu. Podobną gotowość do obrony wykazują robotnice podczas wiatru, chłodu oraz przed burzą i nagłą utratą poŜytku (np. skoszenie plantacji kwitnących roślin, z których pszczoły zbierały nektar). Pszczoły nie lubią ubrań włochatych (swetry) i włosów. Dlatego do pracy w pasiece naleŜy się odpowiednio ubierać, szczególnie zaś osłonić twarz i włosy zakładając siatkę ochronną oraz kombinezon lub fartuch. JeŜeli pracownicy wykonują swoje zadania w fartuchu konieczne jest przepasanie się paskiem, poniewaŜ przy zbyt luźnym, pszczoły łatwo dostają się pod spód. Ubranie robocze naleŜy często prać. Poza tym, agresywność pszczół zmienia się w zaleŜności od pory roku. Wiosną przewaŜnie pszczoły są najłagodniejsze. Latem szczególnie w drugiej połowie agresywność wzrasta, co jest związane z brakiem poŜytku, rabunkami i wzrostem liczebności starszych pszczół w rodzinie. Cecha ta moŜe zaleŜeć teŜ od rasy pszczół i moŜe być dziedziczona. NaleŜy unikać pozostawienia na pasieczysku nawet na krótką chwilę rzeczy, które mogą zachęcić pszczoły do rabunku, np. ramki z miodem lub inne rzeczy pachnące miodem i woskiem. Pozostawienie zbyt długo otwartych uli moŜe być przyczyną rabunku w pasiece. Bardzo waŜnym czynnikiem panowania nad pszczołami jest spokojne zachowanie się i opanowane ruchy pszczelarza. Gwałtowne ruchy mogą wzbudzać agresywne zachowanie się pszczół. Błędem jest np. oganianie się od pszczół. Na przebieg i sprawność wykonania prac ma duŜy wpływ sposób podkurzania. Umiejętne posługiwanie się dymem jest podstawą pracy przy pszczołach. Poprawne odymianie uspokaja pszczoły, natomiast nadmierne daje skutek odwrotny. UŜywanie dymu w nadmiernej ilości zwłaszcza gorącego lub o ostrym zapachu nie uspokaja rodziny lecz ją draŜni. Najlepszy dym wydziela suche próchno z drewna drzew liściastych.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 16 Formalne warunki pracy ze zwierzętami Podczas chowu zwierząt konieczne jest wykonywanie wielu czynności związanych z ich profesjonalna obsługą. Zgodnie z podstawami prawnymi (Ustawa z 11 marca 2004r o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt /Dz.U. z 2004r. Nr 69 poz 625 z póź. zm.) przez obsługę zwierząt gospodarskich rozumie się wykonywanie czynności związanych z chowem i hodowlą tych zwierząt , codziennie lub okresowo, a w szczególności prac związanych z karmieniem, pojeniem, dojeniem, wymianą ściółki oraz pielęgnacją, leczeniem i transportem. W pomieszczeniach przeznaczonych do hodowli lub chowu zwierząt pracodawca powinien zapewnić w szczególności: — utrzymywanie czystości i porządku, w tym regularne usuwanie odchodów, — zwalczanie gryzoni, owadów i szkodliwych mikroorganizmów, — niedopuszczanie do zagrzybienia ścian i sufitów, — utrzymywanie sprawnej wentylacji. W pomieszczeniach inwentarskich niedopuszczalne jest: — uŜywanie ognia otwartego oraz palenie tytoniu, — wykonywanie nagłych ruchów oraz wydawanie dźwięków mogących niepokoić zwierzęta, — podchodzenie w bezpośrednie sąsiedztwo zwierząt w sposób niezauwaŜalny dla zwierzęcia. W pomieszczeniach inwentarskich wyposaŜenie techniczne budynku inwentarskiego powinno uwzględniać wymogi UE w zakresie standardów jakościowych, a w szczególności: — powierzchnia podłogi korytarza powinna być szczelna uniemoŜliwiająca przedostawaniu się do gruntu gnojówki i gnojowicy, nienasiąkliwa i ograniczająca poślizg, — szerokość korytarza paszowego powinna umoŜliwiać stosowanie urządzeń technicznych do dowozu i dozowania pasz, zapewniać łatwy i bezpieczny dostęp do zwierząt oraz bezpieczne wykonywanie czynności związanych z ich obsługą, — kanały odprowadzające ścieki i gnojowicę powinny być odpowiednio zabezpieczone, — drzwi powinny być otwierane na zewnątrz, — budynek powinien posiadać sprawnie działający system wentylacji oraz wymagane dla danej grupy zwierząt oświetlenie. Podczas przygotowywania oraz stosowania chemicznych środków odkaŜających i dezynfekcyjnych w pomieszczeniach inwentarskich powinno się: — przestrzegać instrukcji producenta tych środków, — stosować odpowiednie środki ochrony indywidualnej. W celu ograniczenia stęŜenia pyłów organicznych w pomieszczeniach inwentarskich powinno się w szczególności wyposaŜyć pomieszczenia przeznaczone dla drobiu i trzody chlewnej w urządzenia odpylające lub stosować inne dostępne urządzenia techniczne do odpylania pomieszczeń. W nowo budowanych lub przebudowywanych pomieszczeniach inwentarskich powinny być zastosowane urządzenia techniczne ułatwiające pracę przy dowozie i dozowaniu pasz, usuwaniu odchodów zwierzęcych oraz pojeniu zwierząt (od 2005 r. wymagane jest spełnianie standardów UE w zakresie budownictwa inwentarskiego i wyposaŜenia technicznego budynków). W pomieszczeniach inwentarskich niedopuszczalne jest umieszczanie progów w otworach drzwiowych. Niedopuszczalna jest eksploatacja instalacji oraz urządzeń elektrycznych niezapewniających odpowiedniej ochrony przed moŜliwością poraŜenia. Rozpłodniki, klacze ze źrebiętami oraz lochy z prosiętami uznaje się za zwierzęta niebezpieczne i przy ich obsłudze powinno się zachować środki ostroŜności. Zwierzęta niebezpieczne powinny być: — obsługiwane przez tych samych pracowników posiadających odpowiednie kwalifikacje,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 17 — umieszczone w oddzielnych boksach lub przywiązane uwiązami. Ponadto, przy obsłudze trzeba zachować poniŜsze zasady. 1. Niedopuszczalne jest przywiązywanie zwierząt niebezpiecznych do ruchomych lub niedostatecznie umocowanych przedmiotów. 2. Pracownicy zatrudnieni przy obsłudze zwierząt niebezpiecznych nie powinni wykonywać na nich bolesnych zabiegów ani pomagać przy ich wykonywaniu. 3. Zwierzęta wykazujące skłonność do gryzienia ludzi lub innych zwierząt, jeŜeli przebywają poza swoim stanowiskiem, powinny mieć nałoŜone kagańce. 4. Zwierzęta wykazujące skłonność do kopania powinny być umieszczane w boksach, w sposób zapewniający bezpieczeństwo pracowników. 5. Nad stanowiskami dla zwierząt niebezpiecznych powinny być umieszczone napisy ostrzegawcze. 6. Boksy powinny być skonstruowane w taki sposób, aby karmienie zwierząt i zakładanie uwiązów mogło odbywać się bez konieczności wchodzenia do nich, a drzwi otwierały się na zewnątrz. 7. Rozpłodniki powinny być prowadzone w uprzęŜy, pojedynczo i z zachowaniem szczególnej ostroŜności. 8. Zwierzęta niebezpieczne podczas wyprowadzania powinny mieć załoŜone uwiązy. W czasie naturalnego rozrodu zwierząt niedopuszczalne jest przebywanie w pobliŜu osób postronnych. Stanowisko do naturalnego rozrodu zwierząt znajdujące się poza budynkiem powinno być ogrodzone. Dopuszcza się usytuowanie takiego stanowiska wewnątrz budynku, jeŜeli: — zostanie oddzielone od stanowiska osób nadzorujących proces rozrodu ogrodzeniem wykonanym z drewnianych bali, — będzie wyposaŜone w wyjście awaryjne. Podczas przewozu zwierząt środkami transportu osoby konwojujące powinny przebywać w miejscu oddzielonym od zwierząt. Załadunek lub wyładunek zwierząt powinien odbywać się przy uŜyciu ramp, pomostów lub pochylni o podłoŜu ograniczającym poślizg, wyposaŜonych w zabezpieczenia boczne. Szczegółowe uregulowania prawne zawarte są w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie szczegółowych warunków i sposobów transportu zwierząt z 6 października 2003r. Dz.U. Nr 185 poz 1809. Podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych, hodowlanych lub weterynaryjnych na koniach, bydle, owcach i kozach powinno się korzystać z unieruchamiającego je poskromu. Zabiegi pielęgnacyjne racic lub kopyt powinno się przeprowadzać po unieruchomieniu kończyny zwierzęcia. Przepędzanie stada bydła, koni, owiec lub kóz liczącego powyŜej 50 sztuk powinno być nadzorowane co najmniej przez dwie osoby. Pracownicy wykonujący prace przy obsłudze bydła lub koni powinni uŜywać obuwia ochronnego, zabezpieczającego stopy przed urazami. Pastwiska dla bydła, koni lub owiec oraz wybiegi dla zwierząt, znajdujące się przy pomieszczeniach inwentarskich, powinny być ogrodzone w sposób uniemoŜliwiający wyjście zwierząt poza ogrodzenie. W przypadku zastosowania ogrodzenia elektrycznego powinno ono być oznakowane tablicami ostrzegawczymi. Niedopuszczalny jest wypas buhajów nieuwiązanych oraz w pobliŜu krów. W pomieszczeniach przeznaczonych dla trzody chlewnej boksy powinny być skonstruowane w sposób umoŜliwiający: — karmienie trzody chlewnej spoza boksu, — odgrodzenie prosiąt od maciory bez konieczności wchodzenia do boksu, — natychmiastową ucieczkę pracownika w przypadku zagroŜenia ze strony zwierzęcia. Podczas pracy w pasiekach powinno się uŜywać odzieŜy ochronnej oraz podkurzacza. Przeglądu uli w pasiece powinno się dokonywać w dni pogodne, w godzinach przedpołudniowych, w porze najliczniejszego oblotu pszczół. Pracownicy obsługujący
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 18 pasiekę powinni unikać draŜnienia pszczół w szczególności przez wykonywanie gwałtownych ruchów lub silne podkurzanie. Przy przeglądzie pasieki powinno się unikać przechodzenia przed wylotem ula. Pracownicy wypasający zwierzęta w warunkach potencjalnego zagroŜenia ukąszeniem przez kleszcze powinni być poddani szczepieniu ochronnemu przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu a takŜe wyposaŜeni w środki zabezpieczające, w szczególności: — w przewiewną, ale szczelną odzieŜ osłaniającą kończyny, — w nakrycie głowy, — w środki odstraszające kleszcze. Niedopuszczalne jest spoŜywanie posiłków i palenie tytoniu podczas obsługi zwierząt. Posiłki powinny być spoŜywane w wydzielonym pomieszczeniu, po uprzednim umyciu rąk i twarzy. Na zapleczu pomieszczeń inwentarskich powinna znajdować się apteczka spełniająca wymagania określone w odrębnych przepisach. Pracownicy obsługujący zwierzęta powinni niezwłocznie opatrywać doznane skaleczenia. Pracownicy poszkodowani na skutek ugryzienia lub poobijania przez zwierzęta oraz na skutek zranienia przez przedmioty zanieczyszczone nawozem organicznym lub ziemią powinni mieć niezwłocznie zapewnioną pomoc lekarską. Pracownicy zatrudnieni przy obsłudze zwierząt gospodarskich powinni zostać poddani szczepieniom ochronnym przeciw tęŜcowi. W przypadku wystąpienia u pracownika objawów nasuwających podejrzenie choroby odzwierzęcej powinien on niezwłocznie zgłosić się do lekarza. 4.1.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie warunki bezpieczeństwa naleŜy zapewnić podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych u bydła, koni, owiec, drobiu? 2. Jakie warunki bezpieczeństwa pracy naleŜy zapewnić w pomieszczeniach inwentarskich? 3. Jakie warunki bezpieczeństwa naleŜy zapewnić obsłudze zwierząt? 4. Jaki sprzęt i inne materiały naleŜy zapewnić w pomieszczeniach inwentarskich aby praca była bezpieczna? 5. Jakich zasad powinni przestrzegać pracownicy obsługujący zwierzęta aby praca ta była bezpieczna? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Dokonaj analizy przepisów bezpieczeństwa przy obsłudze zwierząt i wskaŜ najwaŜniejsze zasady przy obsłudze bydła. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) odszukać odpowiednie przepisy prawne regulujące problem bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych, 2) sprawdzić ich aktualność i odpowiedniość, 3) przeczytać uwaŜnie te dokumenty, 4) na arkuszu papieru wpisać najwaŜniejsze z zasad, jakie naleŜy zachować wykonując zabiegi zoohigieniczne, 5) określić jakim niebezpieczeństwom moŜna w ten sposób zapobiec.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 19 WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 2 Opracuj listę zaleceń dotyczących bezpieczeństwa przy wykonywaniu określonych przez nauczyciela zabiegów zoohigienicznych u owiec. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) określić jakie zagroŜenia ze strony róŜnych osobników analizowanego gatunku mogą wystąpić podczas wykonywania róŜnych prac pielęgnacyjnych i interwencyjnych u owiec, 2) wskazać w jaki sposób człowiek moŜe się zabezpieczyć przed skutkami zagroŜeń, 3) opracować formę graficzna przedstawienia swojej listy zaleceń w sprawie bezpiecznego wykonywania zabiegów przy owcach, 4) przeprowadzić instruktaŜ bezpiecznego wykonywania zabiegów przy owcach dla swoich kolegów z grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Opracuj instrukcję „Wykonywanie prac porządkowych w oborze”. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) dokonać dokładnego przeglądu obory i jej pomieszczeń towarzyszących, 2) naszkicować plan i wyznaczyć ciągi komunikacyjne, 3) opracować zestawienie prac porządkowych do wykonania, 4) opisać sposób wykonania tych prac, 5) ustalić harmonogram wykonywania tych prac z uwzględnieniem prac codziennych i okresowych, 6) przedstawić harmonogram z odpowiednim uzasadnieniem. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet i programem prezentacyjnym, — papier i przybory do pisania.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 20 4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) określić zasady bezpieczeństwa przy zabiegach zoohigienicznych? 2) określić zasady higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych u zwierząt? 3) ocenić warunki bezpieczeństwa, które naleŜy zapewnić przy wykonywaniu zabiegów zoohigienicznych u zwierząt? 4) zaplanować czynności związane z porządkowaniem pomieszczeń? 5) dobrać odzieŜ ochronną do wykonania prac związanych z zabiegami zoohigienicznymi?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 21 4.2. Wpływ zabiegów zoohigienicznych i profilaktycznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt 4.2.1. Materiał nauczania Zabiegi zoohigieniczne stosowane w chowie zwierząt odgrywają bardzo waŜną rolę i mają duŜy wpływ na zdrowie i produkcyjność zwierząt.. Poznanie zachowań i potrzeb bydła pozwala na stworzenie odpowiednich warunków jego utrzymania, obsługi i pielęgnacji, dostosowanych do wymogów poszczególnych grup technologicznych i kierunków produkcji. NaleŜy pamiętać, Ŝe dobrostan zwierząt wymaga zawsze przyjaznego i dobrego traktowania ich przez obsługę. Zapewnienie dobrostanu na przykładzie bydła Bydło potrzebuje ruchu i przestrzeni – zwierzęta pozbawione ruchu mają trudności z kładzeniem się i wstawaniem, chodzą niepewnie i mają problemy z koordynacją ruchową. Utrzymywanie krów i jałówek na uwięzi przez cały rok i zaniechanie wypasu pastwiskowego prowadzi do problemów zdrowotnych, które ograniczają produkcyjność i skracają okres uŜytkowania krów. Bydło ma dobrą zdolność uczenia się i zapamiętywania – stwierdzono, Ŝe jałówki uczą się szybciej, a krowy dłuŜej zapamiętują. Bydło łatwiej uczy się w grupie, wtedy zwierzęta czują się pewnie, a samotnie odczuwają stres. Zachowania stadne – moŜna podzielić na agresywne (walka, odpychanie od paszy) oraz przyjazne (pielęgnacja, jednoczesne wykonywanie tych samych czynności). Dzięki hierarchii stada kaŜda sztuka "zna swoje miejsce". Pozycja w grupie zaleŜy od wieku, masy, długości pobytu w grupie oraz temperamentu. Krowy starsze i duŜe zawsze zajmują wysoką pozycję, a młode i nowo przybyłe do stada (pierwiastki) mają niską pozycję. Dlatego teŜ w oborach wolnostanowiskowych krowy pierwiastki i niewielkie mają niekorzystne warunki produkcji nawet, gdy ogólne warunki utrzymania stada są optymalne. Bydło posiada rytm dobowy, a zachowanie stadne – grupa krów czy jałówek wykonuje te same czynności jednocześnie. Dlatego teŜ przy ograniczonej liczbie stanowisk Ŝywieniowych i dostępu do stacji karmienia paszą treściwą, (co wymaga indywidualnych wzorców zachowania) mogą pojawić się problemy. NaleŜy podkreślić, Ŝe pora karmienia i doju nie mają wpływu na przebieg procesów biologicznych u bydła. Natomiast waŜne jest wykonywanie tych czynności o stałych porach dnia, by zwierzęta przyzwyczaiły się do konkretnego rytmu dobowego. Pobieranie paszy – pasza o duŜej zawartości wody zmniejsza zapotrzebowanie na wodę. Niedobór wody zmniejsza spoŜycie paszy, a tym samym ogranicza wydajność. Na pastwisku najchętniej bydło pobiera trawę o wschodzie i zachodzie słońca. Krowy pasą się przez 5–9 godzin dziennie, pokonując przy tym dystans 3–5 km. Krowy najchętniej pobierają paszę po doju. W oborze pasza powinna znajdować się 10 cm powyŜej poziomu, na którym znajdują się nogi. Krowa pobiera paszę na obszarze do 60 cm od tylnej krawędzi Ŝłobu. Alkierzowe Ŝywienie skraca jedzenie do 4–6 godzin zwiększając liczbę okresów pobierania paszy do 6–12 dziennie. Natomiast w systemie wolnostanowiskowym ze stałym dostępem do wybiegów moŜna zalecać całoroczne Ŝywienie sianokiszonkami i kiszonką z kukurydzy. Pastwisko racjonalnie nawoŜone i uŜytkowane pozwala najtaniej produkować mleko. Ruch i świeŜe powietrze korzystnie wpływają na produkcyjność, płodność i zdrowotność bydła. Przeprowadzone badania i obserwacje wykazały, Ŝe krowy utrzymywane w systemie alkierzowym na uwięzi są mniej produkcyjne, a ich uŜytkowanie jest przeciętnie o jedną czwartą krótsze w porównaniu do korzystających latem z pastwiska, a zimą z ruchu i słońca
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 22 na wybiegu. Jako zwierzęta stadne bydło najchętniej pobiera paszę jednocześnie w grupie. Wypas naleŜy tak zorganizować, aby krowy kaŜdego dnia miały dostatek młodej zielonki oraz moŜliwość odpoczynku na zacienionej kwaterze wypoczynkowej ze stałym dostępem do wody i lizawek solnych. Przy wysokiej wydajności krów oraz małej powierzchni pastwisk dobrze jest, gdy krowy raz w ciągu doby korzystają z wypasu, a w następnym odpasie są karmione zielonką dowoŜoną do obory lub na wybieg. W gospodarstwach o duŜej skali produkcji, posiadających krowy bardzo wydajne i obory wolnostanowiskowe, wielu naukowców zaleca całoroczne Ŝywienie w oparciu o sianokiszonki i kiszonkę z kukurydzy. Takie postępowanie ma wiele zalet organizacyjnych i pozwala uniknąć problemów Ŝywieniowych związanych ze zmianą pasz, ale podraŜa znacznie koszty produkcji mleka. Dlatego teŜ w gospodarstwach o przeciętnej ilości krów najefektywniejsza jest produkcja mleka z wykorzystaniem pastwiskowym uŜytków zielonych lub przy większej ilości bydła codzienny dowóz zielonki do bezpośredniego skarmiania. PrzeŜuwanie – następuje dość szybko (0,5 do 1 godziny) po pobraniu paszy i trwa u krów 5–8 godzin dziennie, na co składa się 15–20 okresów przeŜuwania najczęściej w pozycji leŜącej (70–80%). Czas przeŜuwania zaleŜy od struktury paszy. Brak spokoju skraca czas przeŜuwania, a tym samym zmniejsza pobranie paszy i produkcyjność. Woda – zapotrzebowanie zaleŜy od temperatury, wilgotności paszy oraz produkcji mleka. Krowa mleczna pobiera 30–100 l wody/dobę (na pastwisku krowy piją 2–5 razy w ciągu doby, w oborze z poidła krowa pije 15–20 razy na dobę. Najlepsza jest woda o temperaturze 15–20°C. Miejsce leŜenia – na pastwisku krowy kładą się zazwyczaj tak, by odległość pomiędzy głowami wynosiła 3–5 metrów. Ulubionym podłoŜem do leŜenia bydła jest słoma. Bydło zawsze woli podłoŜe miękkie, suche i ciepłe, a unika twardego i śliskiego. Krowy w oborach boksowych wybierają legowiska z matami miękkimi i suchymi. Nieatrakcyjne teŜ są boksy obok krowy dominującej. Zwierzęta unikają boksów z przeciągami i naraŜonymi na hałas. Mała powierzchnia do leŜenia wzmaga agresję. DąŜenie do wygody i poprawy samopoczucia – najwaŜniejsza jest tu pielęgnacja wzajemna i samo pielęgnacja oraz przeciąganie się, otrząsanie i ocieranie. Pielęgnacja słuŜy usuwaniu odchodów, moczu i pasoŜytów oraz utrzymaniu skóry i okrywy włosowej w dobrym stanie. Korzystne jest mocowanie obrotowych szczotek do samopielęgnacji skóry. Wycielenia – na kilka dni przed porodem zachowanie krowy zmienia się. Staje się niespokojna i przestaje wykonywać te same czynności, co reszta stada (szuka samotności i schronienia czując zbliŜający się poród). Umieszczenie krowy w porodówce jest zgodne z potrzebami i spełnia wymogi dobrostanu. Po porodzie krowa liŜe cielę, rozpoznaje go i broni (na początku krowa szuka cielęcia by je nakarmić; później cielę szuka matki czując głód). Krowa pozostawia cielę idąc do paszy i wody. Stwierdzono, Ŝe krótkie przebywanie po porodzie krowy z cielęciem razem ma pozytywny wpływ na cielę i krowę. Poprzez wylizanie pobudzone zostanie krąŜenie oraz wydalenie kału i moczu, pomoŜe cielęciu w rozpoczęciu samodzielnego Ŝycia, u krów wcześniej występuje ruja i zwiększa się skuteczność pokrycia. Cielę – po kilku minutach po urodzeniu podejmuje próby wstania, które kończą się często powodzeniem po 30–90 minutach i zaczyna poszukiwać strzyków. W badaniach stwierdzono, Ŝe 30% cieląt ras mlecznych nie podejmuje ssania w ciągu 6 godzin po porodzie i potrzebuje pomocy hodowcy. Na początku cielę ssie krowę do 8 razy na dobę później rzadziej. U ras mięsnych cielęta skubią trawę w pierwszym lub drugim tygodniu Ŝycia i szybciej stają się przeŜuwaczami. Są zwolennicy braku kontaktu krowy z cielęciem – bydło mleczne; powód weterynaryjno–sanitarny; moŜliwość zainfekowania cielęcia przez krowę. O tym jak postępować w gospodarstwie powinien decydować hodowca w porozumieniu z lekarzem weterynarii. U cieląt w wieku 3–4 tygodni – nasila się potrzeba kontaktów społecznych, a ich brak powoduje bojaźliwość w okresie utrzymywania grupowego. Trzymane indywidualnie
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 23 w izolacji w niewielkim stopniu naśladują zachowanie innych zwierząt, a ich zachowania społeczne są drastycznie ograniczane. Cielęta pozbawione moŜliwości wylizywania się wzajemnego, mają skłonność do nadmiernego wylizywania własnej sierści, co grozi tworzeniem się kłębów sierści w Ŝwaczu, powodujących powaŜne problemy zdrowotne. DuŜe zagęszczenie w kojcach zbiorowych u cieląt i młodzieŜy – powoduje niepokój i agresywność prowadzącą do walk między sobą. Niepokój skraca czas leŜenia i pobierania paszy, a agresywność rośnie wraz ze wzrostem zagęszczenia na obszarze paszowym, szczególnie po zadaniu pasz, gdy zwierzęta są głodne. Dobrostan bydła nakłada na właściciela obowiązek prawidłowego postępowania ze zwierzętami (Dyrektywa Rady Europy 91/629 EWG z dnia 19 listopada 1991r oraz Nr 98/58 WE z dnia 20 lipca 1998r oraz Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 2 września 2003r w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich DzU.Nr 167 poz. 1629 z póź. zm.) i wymaga dobrego i przyjaznego traktowania zwierząt. W codziennych pracach ze stadem konieczna jest łagodność, konsekwencja i umiejętność przewidywania zachowań. Dobre traktowanie i przyzwyczajenie bydła do pozytywnych i bliskich kontaktów z człowiekiem ułatwia wykonywanie rutynowych czynności codziennej obsługi oraz zwiększa wydajność i produkcyjność zwierząt. Szczególnie istotne jest dobre traktowanie pierwiastek podczas pierwszych dojów. Intensywny system chowu i utrzymania – wysoka mechanizacja, duŜe zagęszczenie, niskie nakłady pracy nie zaspakajają potrzeb bydła. Powoduje to trudności z przystosowaniem się do otoczenia i zmiany w zachowaniu. Następstwem jest wzrost urazów i chorób oraz spadek produkcyjności. W takich warunkach zachowanie dobrostanu musi być wspomagane przez działania profilaktyczne. Celem profilaktyki weterynaryjnej krów mlecznych jest podwyŜszenie poziomu produkcji, reprodukcji i opłacalności ekonomicznej hodowli dzięki polepszeniu stanu zdrowotnego hodowanych zwierząt. Aby działania w tym zakresie były skuteczne naleŜy: − zapewnić wysoki stopień komfortu i ogólnej kondycji hodowanych zwierząt, − utrzymać przebieg procesów przyjmowania, przetwarzania i wykorzystania substancji odŜywczych w granicach fizjologicznych, − osiągać wysoki stopień ich adaptacji na rosnące obciąŜenie metaboliczne, − w porę rozpoznać jednostki z rozwijającymi się procesami patologicznymi i dzięki skutecznym zabiegom leczniczym osiągać ich szybki powrót do produkcji, − przewidywać występowanie zwierząt „ryzykownych“, − udzielać im niezwłocznie indywidualnej opieki, − na rozpoznane przypadki i inne parametry stałego monitoringu reagować bezpośrednio stosując operatywne i systemowe zabiegi korekcyjne w stadzie. Programy profilaktyczne poza szczepieniami obejmują równieŜ odrobaczanie zwierząt. Jest to bardzo istotna kwestia. PasoŜyty bowiem są zagroŜeniem nie tylko dla zdrowia zwierząt, ale takŜe dla ludzi, głównie dzieci (przede wszystkim jeśli chodzi o tasiemczyce i glistnice). Obecność pasoŜytów (ich form inwazyjnych) w środowisku zewnętrznym, po wydostaniu się z organizmu Ŝywiciela jest jednym z podstawowych warunków rozprzestrzeniania się ich wśród zwierząt i ludzi. Najczęściej pasoŜyty (formy inwazyjne) wydostają się z organizmu zwierzęcia wraz z jego wydzielinami i wydalinami. PasoŜyty zwierząt – zapobieganie Do zakaŜenia pasoŜytami moŜe dojść poprzez: — kontakt bezpośredni – głównie dotyczy pasoŜytów zewnętrznych tj. pchły, wszy, świerzb. — drogą pokarmową – główna droga inwazji pasoŜytów wewnętrznych,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 24 — przez powłoki zewnętrzne ( skóra) – często formy inwazyjne pasoŜytów są przenoszone przez stawonogi np. kleszcze przenoszą babesię, — drogą śródmaciczną – zaraŜenie płodów w łonie matki. Tak dzieje się w przypadku zaraŜenia glistą psią. Larwy glisty otarbiają się w mięśniach suki i są niedostępne dla preparatów odrobaczających. W czasie ciąŜy dochodzi do uaktywnienia larw, wnikają one do krwiobiegu, a z krwią dostają się do płodów. Dlatego teŜ szczenięta pochodzące nawet od suk odrobaczanych w czasie ciąŜy mogą być zaraŜone glistnicą. Działanie chorobotwórcze pasoŜytów jest róŜnorodne. Mogą one powodować: — spadek odporności — hamowanie wzrostu i rozwoju — działanie chemiczne poprzez wytwarzane toksyny — działanie mechaniczne– duŜa ilość pasoŜytów moŜe spowodować niedroŜność, zatkanie jelit Najczęciej atakującymi pasoŜytami są: 1. PasoŜyty wewnętrzne: — tasiemce, — glisty, — toksoplazma. 2. PasoŜyty zewnętrzne: — pchły, — świerzb, — nuŜeniec. KaŜda inwazja pasoŜytów powinna być szybko i skutecznie zwalczana. Walka ta obejmuje czynności prowadzące do likwidacji lub ograniczenia występowania pasoŜytów. Zadanie to wykonuje się poprzez leczenie (uwalnianie od pasoŜytów zwierząt zaraŜonych) oraz profilaktykę (zapobieganie inwazji pasoŜytów). Aby chronić zwierzęta i nas przed zaraŜeniem trzeba pamiętać o: — regularnych zabiegach odrobaczania, — sprzątaniu odchodów drapiezników przede wszystkim psów i kotów, — nie wyprowadzaniu zwierząt w okolice placów zabaw dzieci, — nie pozwalanie zwierzętom na kontakt z odchodami innych zwierząt, — unikanie podawania zwierzętom surowego mięsa, szczególnie nieznanego pochodzenia. Szczególnie waŜne jest odrobaczanie psów. Pierwsze odrobaczanie moŜna wykonać w wieku 2–4 tydodni, drugie ok. 4 – 6 tygodni, trzecie w wieku ok.10 tygodni. Do 6 miesiąca Ŝycia powinno się powtarzać ten zabieg co miesiąc. Później w zaleŜności od sytuacji parazytologicznej i naraŜenia zwierzęcia odrobaczać trzeba co 3 – 6 miesięcy. Poza wewnętrznym odrobaczaniem naleŜy równieŜ pamiętać o walce z pasoŜytami zewnętrznymi takimi jak pchły i kleszcze. Stawonogi te bowiem często są przyczyną schorzeń alergicznych u zwierząt oraz biorą udział w przenoszeniu pasoŜytów wewnętrznych np. larwy pcheł biorą udział w przenoszeniu tasiemca. Do zwalczania tych pasoŜytów istnieje wiele preparatów takich jak: — obroŜe, — preparaty spot–on, — spraye. Większość z tych preparatów wykazuje działanie przeciw kleszczom przez okres ok. 4–5 tygodni oraz przeciw pchłom przez ok. 3 miesiące. Zwierzęta przez całe swoje Ŝycie powinny być poddane odpowiedniemu programowi profilaktycznemu obejmującemu odrobaczanie i szczepienie. Istotą programu jest to, Ŝeby robić to dobrze i bez szkody dla zdrowia zwierzęcia.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 25 Kolejny problem związany z utrzymaniem dobrego stanu zdrowia zwierząt to stosowanie szczepień ochronnych. Szczepienia równieŜ powinny być programowane. Program szczepień zostanie przedstawiony na przykładzie koni, drobiu i psów. Szczepienia zapewniają skuteczną ochronę przed wieloma chorobami zakaźnymi u koni. Dlatego teŜ moŜliwość takiej profilaktyki zdrowotnej nie powinna być zaniedbywana, lecz regularnie wykonywana. Większość szczepień jest indywidualną decyzją właściciela, jednak w przypadku koni startujących w zawodach regularne szczepienie przeciwko grypie w odstępach 6 miesięcznych jest obowiązkiem, musi być równieŜ zachowany okres 7 dni od momentu szczepienia do występu na zawodach. KaŜdorazowo wykonane szczepienie musi zostać wpisane do paszportu konia, wraz z datą, numerem serii szczepionki oraz podpisem lekarza weterynarii wykonującego szczepienie. Przepisy unijne nakładają na rolnika obowiązek zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych przenośnych chorób zakaźnych (np. encefalopatii gąbczastych u bydła BSE). Choroba układu nerwowego atakująca młode zwierzęta ok. 30 miesiąca Ŝycia, bardzo groźna. Przyczyną wywołującą BSE jest prion zawarty w paszy pochodzenia zwierzęcego (mączka mięsno – kostna). Jest to regulowane Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego z 22 maja 2001r Nr 999/2001. Odpowiedni program i plan szczepień powinien być ustalony przez lekarza weterynarii. MoŜliwe szczepienia wykonywane u koni: Rys. 2. Koń chory na influenzę [11] Influenza: grypa koni, bardzo rozpowszechniona, wysoce zakaźna choroba wirusowa powodująca spadek wydolności i złe samopoczucie konia, w późniejszym etapie moŜe dochodzić do zaburzeń w układzie oddechowym, a w przypadku powikłań do bakteryjnych infekcji. Po przeprowadzeniu szczepienia bazowego u źrebaków, jak i równieŜ u koni starszych wcześniej nie szczepionych, szczepimy w regularnych 6 miesięcznych odstępach. W celu uzyskania lepszej odporności źrebaków w pierwszych miesiącach Ŝycia, naleŜy poddać szczepieniu klacz 4 –6 tygodni przed wyźrebieniem Herpeswirusowe zakaŜenia: wywoływane przez dwa typy wirusa EHV4 odpowiedzialny głównie za schorzenia dróg oddechowych (rhinopneumonitis) oraz EHV1 wywołujący ronienia u źrebnych klaczy. W przypadku poronionych ciąŜy, u 99% zbadanych płodów moŜna było wykazać obecność wirusa EHV1, stąd bardzo uzasadnione staje się szczepienie zaźrebionych klaczy. Podobnie jak w przypadku grypy, schemat szczepień rozpoczyna się od szczepień bazowych, a następnie w odstępach 6–9 miesięcy powtarzane są szczepienia przypominające. W celu skutecznej ochrony klaczy przed poronieniem, szczepienie bazowe przeprowadza się przed zaźrebieniem, dodatkowe szczepienia przypominające w 3/4 oraz 7/8 miesiącu ciąŜy.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 26 Rys. 3. Objawy herpeswirusowego zakaŜenia [11] Rys. 4. Poroniony płód [11] TęŜec: zazwyczaj śmiertelne schorzenie bakteryjne wywoływane przez beztlenową laseczkę tęŜca Clostridium tetani. Niestety istnieje ciągłe ryzyko zakaŜenia laseczkami tęŜca, jako Ŝe są one drobnoustrojami występującymi w środowisku, kaŜda nawet najmniejsza rana, szczególnie skaleczenia kończyn i w obrębie kopyta moŜe stać się potencjalnym źródłem zakaŜenia. Schemat szczepienia bazowego jest podobny jak w przypadku innych chorób, dwa szczepienia w odstępie 6 tygodni, trzecie szczepienie po 12 miesiącach, następne juŜ tylko co 24 miesiące. Klacze hodowlane powinny być niezaleŜnie od planu szczepione w 9 miesiącu ciąŜy. Rys. 5. Koń chory na tęŜec [11] Wścieklizna: szczepienie koni przeciw wścieklilźnie, o ich wykonaniu jednak powinno decydować zagroŜenie na danym terenie, stąd najlepsza jest konsultacja z prowadzącym lekarzem weterynarii. Nie jest wymagane wykonanie szczepienia bazowego, odporność rozwija się juŜ 3–4 tygodni po szczepieniu, przypominające corocznie. Rys. 6. Koń chory na grzybicę [11]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 27 Grzybica: istnieje moŜliwość zaszczepienia konia przeciw grzybicy, wykonuje się je jednak najczęściej koni juŜ chorujących jako element terapii oraz w celu zapobiegania dalszemu rozwojowi choroby. Są to wówczas dwie injekcje w odstępie 14 dni. Tak samo profilaktycznie szczepimy dwukrotnie w odstępie 14 dniowym, odporność nabyta na okres 12 miesięcy. Ze względu na utrzymujący się do 4 miesiąca wysoki poziom przeciwciał matczynych, zapewniających skuteczną i wystarczającą ochronę, nie powinno się poddawać szczepieniom źrebaków młodszych niŜ 4 miesiące, poniewaŜ w takich przypadkach nie dochodzi do rozwoju prawidłowej odporności poszczepiennej. NaleŜy pamiętać, Ŝe kaŜde szczepienie moŜe nieść za sobą efekty uboczne oraz krótkotrwały spadek odporności i wydolności konia po szczepieniu, stąd teŜ nie powinno się uŜytkować konia 2–3 dni po szczepieniu. Szczepienie koni wykazujących jakiekolwiek objawy chorobowe powinno być przełoŜone na inny termin, szczepi się tylko konie zdrowe. Tabela 1. Przykładowy schemat szczepień profilaktycznych konia [11] SZCZEPIENIA BAZOWE SZCZEPIENIA PRZYPOMINAJĄCE CHOROBA I SZCZEPIENIE II SZCZEPIENIE III SZCZEPIENIE ODSTĘP CZASU DODATKOWE SZCZEPIENIA DLA KLACZY ŹREBNEJ (NIEZALEśNIE OD SCHEMATU SZCZEPIEŃ) GRYPA 4 miesiąc 4–6 tyg. po i szczepieniu 5–7 mieś. po II szczepieniu co 6 miesięcy 4–6 tyg. przed wyźrebieniem HERPES 4 miesiąc 3–4 mieś. po i szczepieniu co 6–8 miesięcy 3 i 7 mieś. ciąŜy GRYPA + HERPES 4 miesiąc 6 tyg. po i szczepieniu co 6 miesięcy 3 i 7 mieś. ciąŜy TĘśEC 5 miesiąc 6–8 tyg. po i szczepieniu 12 mieś. po II szczepieniu co 2 lata** 9 miesiąc ciąŜy WŚCIEKLIZNA 6 miesiąc 1 raz na rok 3 i 7 mieś. ciąŜy Najwcześniejszy termin w jakim moŜna podać szczepionkę źrebakowi, przed tym okresem szczepienie moŜe być nieskuteczne ze względu na utrzymujący się poziom przeciwciał matczynych. Niesłuszne jest podawanie szczepionek dwuskładnikowych grypa+tęŜec co 6 miesięcy. Takie szczepienie wykonuje sie co 2 lata, co 6 miesięcy natomiast szczepionkę jednoskładnikową przeciw grypie. Odporność na tęŜec po prawidłowym szczepieniu bazowym jest skuteczna przez okres 2 lat, niepotrzebne jest więc szczepienie co 6 miesięcy. Profilaktyka chorób drobiu Na prawidłowy przebieg wychowu i chowu drobiu wpływ ma profilaktyka obejmująca w stosowaniu zespół sposobów postępowania i przeprowadzonych zabiegów, których celem jest niedopuszczenie do zachorowania, a nawet zagroŜenia chorobą zwierząt w stadzie oraz uzyskanie wysokiej wydajności uwarunkowanej genetycznie. Jedną z podstawowych czynności w małych stadach jest ciągłe brakowanie ptaków z objawami chorobowymi, bez apetytu, nadmiernie wychudzonych, z uszkodzeniami ciała, kulawych i z wynicowanym jajowodem. Ptaki te są zagroŜeniem dla pozostałych, gdyŜ osłabione mogą być siedliskiem chorób.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 28 Profilaktyka w duŜych stadach o wysokim poziomie produkcji obejmuje swym programem szczepienia rodziców i piskląt. Program szczepień profilaktycznych powinien być dostosowany do lokalnych zagroŜeń chorobowych. Ze względu na róŜnorodność przyczyn chorób, zapobieganie, musi być róŜne, z równoczesnym stosowaniem kilku zabiegów. Niekiedy pominięcie jednego zabiegu moŜe zniszczyć całość. Nieskuteczne szczepienia mogą mieć miejsce u zwierząt charłaczych, niedoŜywionych czy utrzymanych w złych warunkach higienicznych lub w nieodpowiednich warunkach klimatycznych. Skuteczność szczepionki zaleŜy od warunków środowiska i odporności organizmu. Zabieg niegroźny dla matki moŜe być zabójczy dla płodu. Istotnym jest równieŜ, Ŝe upływający czas 2 tygodni od szczepienia przeciwciałami jest dla ptaka okresem bezbronnym, więc pozostaje profilaktyka dla tzw. okresu zwiększonego ryzyka. Budynek musi być wyczyszczony i zdezynfekowany. Poza tym nie naleŜy wychowywać w jednym kurniku kur i kurcząt ze względu na moŜliwość zakaŜenia kurcząt. Podawanie szczepionek moŜe być groźne dla człowieka, szczególnie jeśli stosujemy ją w formie aerozolu. Bezpieczne jest podawanie w iniekcji względnie w wodzie do picia. Obawy jednak nie są duŜe, gdyŜ większość chorób drobiu jest inna niŜ u człowieka. Stara zasada brzmi "lepiej zapobiegać niŜ leczyć". Oznacza to zarówno wyŜszą skuteczność jak i mniejszy koszt zapobiegania w stosunku do leczenia. Na ile waŜna jest profilaktyka moŜe świadczyć to, Ŝe w duŜych obiektach – fermach programy profilaktyczne stosowane są jako obowiązkowy element technologii. Profilaktyka ogólna obejmuje przede wszystkim zabiegi typu organizacyjnego, techniczne i zootechniczne, które w zdecydowanej większości winien realizować sam producent. Przed przyjęciem piskląt lub dorosłych ptaków do budynku naleŜy wykonać następujące czynności w określonej niŜej kolejności: — spryskać środkiem owadobójczym ściółkę po uprzednio chowanych ptakach, — wynieść karmidła i poidła do innego pomieszczenia w celu umycia i odkaŜenia, — omieść sufit, otwory wentylacyjne i ściany z kurzu, — usunąć ściółkę z poprzedniego chowu, — umyć pomieszczenie wodą z dodatkiem środka myjącego lub preparatu odkaŜającego (najlepiej ciepłą wodą pod ciśnieniem, jako środka myjącego moŜna uŜyć 0,1 % roztwór Natusanu), — zalepić ewentualne otwory świadczące o obecności myszy lub szczurów (np. betonem), — przeprowadzić dezynfekcję (do tego zabiegu moŜna uŜyć 2 % roztworu sody Ŝrącej; 4 – 5 % roztworu technicznej formaliny; 2 – 4 % roztworu Polleny Jod K; 2 % roztwór Virkonu, 1 % roztwór Halamidu lub CID 20), — powtórnie spryskać środkiem owadobójczym umyte grzędy i gniazda, — wybielić pomieszczenie świeŜo przygotowanym mlekiem wapiennym (1 część wapna gaszonego + 3 części wody), — rozłoŜyć nową ściółkę (ściółkę moŜna spryskać jednym z wyŜej wymienionych preparatów odkaŜających i rozstawić umyty i odkaŜony sprzęt). Przeciwko kokcydiozie występującej głównie u drobiu grzebiącego uŜyć moŜna preparatów Oocide 1 i 2, którymi kolejno spryskuje się ściany i posadzkę. W wyniku reakcji między tymi preparatami powstaje amoniak niszczący kokcydie. Zabieg przeciwko kokcydiozie naleŜy wykonać bardzo ostroŜnie, uŜywając maski gazowej. W czasie czyszczenia pomieszczeń wskazane jest równieŜ przeprowadzenie deratyzacji. Środki przeciw gryzoniom (np. Racumin, Tomorin, Toxan, itp.) umieszcza się w miejscach ich wędrówek wewnątrz i na zewnątrz budynku. Proekologiczne systemy chowu uwzględniają potrzeby korzystania ptaków z wybiegów. Za najmniejszą powierzchnię wybiegu uwaŜa się 0,7 m2 /sztukę, a optymalna to 10 m2 / sztukę. Wybiegi z których korzysta drób powinny być równieŜ okresowo odkaŜane z uwagi na to, Ŝe są jednym z źródeł zakaŜania ptaków bakteriami chorobotwórczymi. Do ich odkaŜania moŜna
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 29 uŜyć 10 – 20 % zawiesiny wapna chlorowanego lub mleka wapiennego względnie siarczanu Ŝelaza lub miedzi rozpuszczonych w wodzie w proporcji 6 kg związku na 200 l wody 1 – 4 kg roztworu/1 m2 wybiegu). Zdezynfekowany wybieg pozostawia się na kilka dni na działanie promieni słonecznych, a następnie płytko zaoruje. Po bronowaniu wybieg moŜna obsiać mieszanką traw z biała koniczyną. Wybiegi o małych powierzchniach moŜna po odkaŜeniu posypać piaskiem (5 cm warstwa) lub ścielić słomą. Zbiorniki wodne, z których korzystają kaczki lub gęsi odkaŜa się 0,5 – 5 % roztworem siarczanu miedzi lub nadmanganianu potasu. W pierwszych dniach wychowu naleŜy dbać o utrzymanie w nienagannej czystości karmideł i poideł. Trzeba równieŜ zwrócić uwagę na to, aby podawana w pierwszych dniach Ŝycia do woli pasza nie zalegała długo w karmidłach, gdyŜ zanieczyszczona odchodami szybko pleśnieje i moŜe doprowadzić do zakaŜeń. Pomieszczenie z ptakami odkaŜa się okresowo 4 – 6 % roztworem formaliny lub 2 % roztworem Polleny J K. Strumień roztworu ze środkiem odkaŜającym kieruje się w stronę sufitu (zamgławianie), a nie bezpośrednio na ptaki. Jednym z bardzo waŜnych zabiegów profilaktycznych jest utrzymywanie ściółki w dobrym stanie. Twarda, zbita i wilgotna ściółka uszkadza ptakom nogi. Ściółka powinna być ze zdrowej i suchej słomy (najlepiej pszennej), wymieszana z trocinami lub wiórami drzewnymi i z torfem. U drobiu wodnego nie powinno się stosować trocin, gdyŜ niszczą upierzenie. Przed załoŜeniem ściółki sypie się na posadzkę wapno hydratyzowane lub superfosfat w ilości 0,25 – 0,5 kg/m2 . Środki te działają osuszająco. Podczas chowu moŜna równieŜ zuŜytą ściółkę posypać superfosfatem i przykryć nową warstwą. Sypanie w ściółkę niewielkich ilości ziarna (owies) lub Ŝwiru powoduje, ze ptaki grzebiąc (kury, indyki) przewietrzają ją, co pozwala na utrzymanie właściwej struktury i wilgotności ściółki. Grubość warstwy ściółki (od 5 do 15 cm) zaleŜy od pory roku, okresu Ŝycia i rodzaju posadzki. Bardzo waŜnym zabiegiem profilaktycznym w czasie chowu drobiu jest właściwe składowanie pasz i odpowiednie Ŝywienie. Pełnoporcjowe mieszanki paszowe ze względu na swój skład są bardzo dobrą poŜywką dla drobnoustrojów, dlatego teŜ w czasie przechowywania nie moŜna dopuścić do ich zawilgocenia. Ptakom Ŝywionym paszami gospodarskimi naleŜy podać dodatki witaminowo–mineralne. Trzeba równieŜ dbać o to, aby miały zapewnione swobodny dostęp do czystej i zimnej wody. Szczepienie psów Szczepienie zwierząt jest dla niektórych właścicieli psów problemem kontrowersyjnym. Niestety, sporadycznie zdarza się, Ŝe po szczepieniu występują u zwierząt objawy chorobowe. Zalicza się do nich komplikacje poszczepienne spowodowane uczuleniem na antygen zawarty w szczepionce. NajwaŜniejsze objawy występujące przy takim wstrząsie to nadmierne ślinienie, tzw. ślinotok oraz obrzęknięte okolice pyska. W takiej sytuacji naleŜy natychmiast wrócić do lekarza weterynarii. W innym przypadku moŜe dojść do śmierci psa. Innym objawem, który moŜe wystąpić po szczepieniu, są miejscowe reakcje alergiczne (odczyny poszczepienne). NajwaŜniejsza dla wszystkich właścicieli powinna być jednak świadomość, Ŝe szczepienia są niezastąpioną bronią w walce z chorobami zakaźnymi i nie moŜna z nich zrezygnować. Trzeba jednak wykonywać je z rozsądkiem i przestrzegając określonych zasad. Nie powinno się szczepić psów: — chorych, — zarobaczonych, — cięŜarnych, — szczeniąt poniŜej 6 tygodnia Ŝycia.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 30 Przed wykonaniem szczepienia, lekarz powinien przeprowadzić wywiad i badanie ogólne z pomiarem temperatury. Zwierzę poddawane szczepieniu powinno być wcześniej odrobaczone. Psy powinny być szczepione przeciwko takim chorobom jak: — nosówka — parwowiroza — wirusowe zapalenie wątroby — leptospiroza — kaszel kenelowy — koronawiroza Pierwsze szczepienie powinno się wykonać nie wcześniej niŜ po ukończeniu 6 tygodnia Ŝycia. Wcześniej organizm zwierzęcia jest chroniony przez przeciwciała matczyne, które zanikają ok. 6– 7 tyg. Ŝycia. Przeciwciała te neutralizują szczepionki i przez to szczepienie jest nieskuteczne. Rozpoczynając szczepienia wcześnie, w wieku 6–8 tyg. naleŜy jeszcze pamiętać o zjawisku – luka immunologiczna. Jest to okres, kiedy poziom przeciwciał matczynych jest zbyt niski aby chronić przed zachorowaniem, a jednocześnie zbyt wysoki aby pozwolić na uodpornienie. Okres luki trwa ok. 2–3 tyg. Do wczesnego uodparniania zwierzęcia trzeba więc wybrać szczepionkę o odpowiednio wysokiej koncentracji wirusa czyli szczepionkę typu PUPPY. Kolejne szczepienia powinny być wykonywane w odstępach 3–4 tygodniowych. U psów stosuje się róŜne programy szczepień. Mogą to być programy: wczesny, standardowy i późny. Program wczesny obejmuje szczepienia w 6, 9 i 12 tygodniu: — I szczepienie typu puppy (nosówka + parwowiroza), — II szczepienie (nosówka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy), — III szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Program standardowy obejmuje pierwsze szczepienie wykonane po 8 tygodniu Ŝycia i drugie po 3–4 tyg.: — I szczepienie (nosówka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy), — II szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Program późny obejmuje pierwsze szczepienie wykonane po 12 tyg., drugie po 3–4 tyg.: — I szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), — II szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Szczepienie psów przeciwko wściekliźnie jest w naszym kraju szczepieniem obowiązkowym. KaŜdy pies do ukończenia 5 miesiąca Ŝycia powinien mieć wykonane to szczepienie. 4.2.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie warunki bytowania naleŜy zapewnić zwierzętom aby były dla nich komfortowe? 2. Jakie szczepienia ochronne naleŜy wykonywać aby utrzymać dobre zdrowie zwierząt? 3. Jakich zasad naleŜy przestrzegać wdraŜając programy szczepień ochronnych? 4. Jakie szczepienia powinno się wykonywać obowiązkowo? 5. Jakie zabiegi zapewniają utrzymanie dobrostanu zwierząt?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 31 4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Dobierz preparaty i wykonaj mycie wymienia u bydła przed dojem i pielęgnację po doju. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z zasadami wykonania mycia wymienia krów, 2) zgromadzić informacje na temat stosowanych do mycia wymienia preparatów, 3) dobrać preparaty, 4) dobrać sprzęt i materiały do wykonania mycia, 5) wykonać mycie, 6) dobrać preparaty do wykonania pielęgnacji wymienia po doju. 7) wykonać czynności pielęgnacyjne, 8) ocenić jakość wykonanych prac. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — kolekcja preparatów do mycia i pielęgnacji wymion lub materiały zawierające charakterystykę tych preparatów, — naczynia do przygotowania roztworów, — materiały do wykonania mycia i pielęgnacji (ściereczki itp.), — rękawiczki, buty, fartuch lub kombinezon, nakrycie głowy, — model wymienia lub krowa. Ćwiczenie 2 Opracuj wskazania zachowania dobrostanu wybranego gatunku zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) określić wymagania gatunku w odniesieniu do dobrostanu, 2) wskazać w jaki sposób moŜna zapewnić dobrostan dla tych zwierząt, 3) opracować formę graficzną przedstawienia swojej listy zaleceń dotyczących zapewnienia dobrostanu zwierząt, 4) przedstawić swoje opracowanie na forum grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Dobierz preparaty które zastosujesz na ektopasoŜyty u psa. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) poszukać informacji na temat preparatów na ektopasoŜyty stosowanych u psów, 2) zdiagnozować z jakimi ektopasoŜytami masz do czynienia,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 32 3) przeanalizować preparaty pod względem przydatności w ograniczeniu zdiagnozowanych ektopasoŜytów, 4) ustalić wskazania dotyczące zastosowania wybranych preparatów, 5) zwrócić uwagę na zachowanie zasad bezpieczeństwa zarówno człowieka jak i psa. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet, — papier i przybory do pisania, — kolekcja preparatów na ektopasoŜyty lub ulotki informacyjne tych preparatów, — fotografie z ektopasoŜytami lub widocznymi objawami ich bytowania albo zwierzę z ektopasoŜytami. 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) określić warunki bytowania, jakie naleŜy zapewnić zwierzętom, aby były dla nich komfortowe? 2) wskazać szczepienia ochronne, jakie naleŜy wykonywać, aby utrzymać dobre zdrowie zwierząt? 3) określić zasady wdraŜania programów szczepień ochronnych? 4) określić szczepienia, których wykonywanie jest obowiązkowe? 5) dobrać zabiegi zapewniające utrzymanie dobrostanu zwierząt? 6) wykonać zabiegi pielęgnacyjne wymienia? 7) dobrać preparaty do walki z ektopasoŜytami?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 33 4.3. Zabiegi zoohigieniczne u zwierząt 4.3.1. Materiał nauczania Pielęgnacja koni – czyszczenie Konie mają bardzo wraŜliwą skórę, czułą na dotyk. Czyszczenie konia naleŜy do codziennego rytuału. WyobraŜenie konia o higienie sierści jest dalekie do tego, co myśli sobie na ten temat człowiek. Konie tarzają się bardzo chętnie, zarówno w piasku jak i w błocie, wodzie, śniegu i słomie lub trocinach. Tarzanie odgrywa tu róŜną rolę, od osuszenia spoconego konia po oklejenie go warstwą błota chroniąc przed uciąŜliwymi owadami. Konie, które są ze sobą szczególnie zŜyte, pielęgnują sobie sierść nawzajem. Drapią siebie nawzajem po szyi, kłębie i grzbiecie. Przy czym jeden pokazuje drugiemu, czego sam najchętniej oczekuje. Czyszczenie ma na celu nie tylko usunięcie brudu i oczyszczenie porów skóry, ale jest teŜ doskonałym masaŜem, który przyspiesza obieg krwi, a w związku z tym przemianę materii. Do czyszczenia koni potrzebny jest odpowiedni sprzęt: mocno skręcona słoma, zgrzebło i szczotka (specjalna do czyszczenia koni), szczotka ryŜowa do mycia kopyt, ścierka i kopystka do oczyszczania podeszwy kopyta. Zgrzebło słuŜy do oczyszczania szczotki. Nie wolno nim czyścić konia, gdyŜ drapie, a nawet kaleczy skórę. Jedyny wyjątek stanowią zgrzebła gumowe, których moŜna uŜywać bezpośrednio do czyszczenia. Oczy, nozdrza, wargi i uszy przeciera się wilgotną czystą ściereczką – odbyt przeciera się osobną ścierką. Kopyta, jeŜeli po pracy są zabrudzone, dokładnie myje się wodą i szczotką ryŜową. Przed wyprowadzeniem konia ze stajni do pracy naleŜy podeszwy kopyta i rowki strzałkowe dokładnie wyskrobać kopystką. Szczególną uwagę trzeba zwracać na pielęgnację kopyt. Powinny one być stale czyste (puszka rogowa, podeszwa, rowki obok strzałki). Pęciny i piętki czyści się miękką szmatką. Koniom pracującym bez podków powinien specjalista kowal rozczyszczać kopyta, co 4 – 6 tygodni. Rozczyszczaniem nazywa się usuwanie narośli rogowych podeszwy i tworzywa strzałki kopytowej. Konie podkuwane naleŜy przekuwać równieŜ, co 4– 6 tygodni. Zaniedbanie tych czynności prowadzi do zniekształcenia kopyt, które przez to nabywają róŜnego rodzaju wad dyskwalifikujących konia. W lato trzeba kopyta natłuszczać, aby nie dopuścić do wysychania rogu kopytowego. Natłuszcza się koronę, puszkę kopytową i podeszwę kopyta. Do tego celu uŜywa się tranu, wazeliny, lanoliny. Konie powinny mieć moŜliwość wychodzenia na wybiegi czy pastwiska, poniewaŜ mają tam dostęp do trawy, ale teŜ do swobodnego ruchu. Konie poprzez tarzanie się w piasku, błocie lub trawie tworzą na sierści ochronę przed owadami. Poprzez takie zachowanie pielęgnują skórę i sierść. Ogrodzenie na padokach powinno być na tyle wysokie, Ŝeby koń nie mógł go przeskoczyć albo przejść. Spotyka się w stajniach, Ŝe ogrodzenie wykonane jest z potrójnych drągów. Tworzy to barierę dla koni duŜych i małych. JednakŜe kaŜdy wie, Ŝe konie są za sprytne i potrafią znaleźć obejście tego problemu. W okresie jesienno-zimowym nie mają zbyt wiele ciekawych zajęć na wybiegach, poniewaŜ sezon świeŜej trawy się skończył, więc szukają sobie innych rozrywek, np. obchód ogrodzenia w celu znalezienia dziury. Higiena takiego wybiegu nie jest skomplikowana. Wystarczy sprzątać odchody koni i wykaszać niedojady. WyposaŜenie padoków stanowi pojemnik na wodę, tak duŜy, Ŝeby starczyło wody dla kaŜdego konia, szczególnie w gorące i suche dni. Wskazana jest wiata lub osłona z drzew. Zwierzęta wcale nie musza z nich korzystać, jednakŜe mogą się schronić. NaleŜy teŜ sprawdzać wszelkiego rodzaju uszkodzenia skóry. Mogą okazać się powaŜne. Do uszkodzeń mechanicznych zalicza się stłuczenia spowodowane upadkiem lub uderzeniem tępym przedmiotem, kopnięciem oraz rany, zwichnięcia i złamania. Objawami tych uszkodzeń są obrzęk, bolesność, podwyŜszona temperatura, widoczne zaczerwienienie oraz kulawizna. Przy skaleczeniach z rany wydobywa się krew, ropa, a przy złamaniu kości kończyn mogą one zwisać na skórze lub mięśniach, a zwierzę nie podpiera się na kończynie.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 34 Aby zapobiegać takim urazom: naleŜy usuwać w stajni i na podwórzu wszelkie wystające gwoździe, poprzybijać odstające blachy itp. Konie powinno się trzymać w obszernych stanowiskach, odgradzać je od siebie drąŜkami, owiniętymi powrósłami ze słomy lub innymi materiałami zabezpieczającymi. Przy stłuczeniach i zwichnięciach moŜna stosować zimne okłady z wody z octem. W przypadku ran naleŜy je wystrzyc czystymi noŜyczkami nie dotykając, zmyć powierzchownie wodą destylowaną i umoczywszy czysty tamponik w jodynie, przyłoŜyć go do rany i mocno zabandaŜować. Często przy skaleczeniach powstają krwotoki tętnicze lub Ŝylne. Przy krwotokach tętniczych (krew silnie wytryska) naleŜy kończynę lub inną część ciała silnie podwiązać powyŜej rany, a przy krwotokach Ŝylnych (krew wypływa jednolicie i wolno) poniŜej rany i następnie opatrzyć je. Złamania kości kończyn zwierząt duŜych przewaŜnie są nieuleczalne. Zwierzęta takie z reguły kieruje się na rzeź. W niektórych sytuacjach powstają krwiaki: Krwiak to wylew krwi z uszkodzonego naczynia pod skórą. Występuje on w postaci róŜnej wielkości obrzęku, zaleŜnie od miejsca i ilości wylanej krwi. W przypadku nieumiejętnego wykorzystywania uprzęŜy mogą powstawać odparzenia i odgniecenia. Są to uszkodzenia skóry spowodowane uprzęŜą w miejscu jej przylegania do ciała zwierzęcia. Przyczyną jest uprząŜ niedopasowana, za ciasna lub za luźna, podarta, chropowata w miejscu styku ze skórą, niedbale załoŜona. Czasem uszkodzenia skóry powoduje wadliwa budowa konia. Zaliczyć tu moŜna odgniecenia łokcia przez podkowę. Powstają one wtedy, gdy konie mają ciasne stanowiska i nie mogą połoŜyć się swobodnie. Objawami są nastroszona sierść i obrzęk, podwyŜszona temperatura w miejscu schorzenia, otarcia skóry, aŜ do krwi. Odparzenia występują na karku, kłębie, grzbiecie, łopatkach, przedpiersiu, podpiersiu, pośladkach, pod ogonem. Aby im zapobiec naleŜy dokładnie dopasować uprząŜ i często ją sprawdzać. Po zdjęciu uprzęŜy sprawdzić ręką w miejscu jej styku z ciałem czy nie wyczuwa się zgrubienia, obrzmienia czy bolesności. Przed załoŜeniem uprzęŜy, konia dobrze oczyścić szczotką by nie pojawiły się odparzenia. W takiej sytuacji konia naleŜy uwolnić z uprzęŜy i nie uŜywać go do pracy do chwili ustąpienia odparzeń. Przy odparzeniach, gdy skóra nie uległa zranieniu trzeba nałoŜyć zimny kompres. W razie otarcia skóry aŜ do krwi zajodynować i posypać talkiem lub posmarować maścią. Przy obrzmieniach naleŜy nałoŜyć czystą gazę, a na to czysty, wilgotny ręcznik. Efektem niezachowywania higieny jest teŜ powstanie grudy. Gruda to zapalenie na tylnej stronie pęciny. Skóra w tych miejscach jest delikatna i wraŜliwa na uszkodzenie, a poniewaŜ stale jest w ruchu i naraŜona na zanieczyszczenia, szybko się zaognia i trudno się goi. Koń kuleje, sierść w pęcinie jest zlepiona. Daje się zauwaŜyć popękanie lub poprzecinanie skóry, która jest zaogniona. Aby temu zapobiec naleŜy codziennie po powrocie z pracy umyć koniowi kończyny i dokładnie obejrzeć, czy nie ma Ŝadnych zmian. Nie przeprowadzać konia przez miejsca gdzie są druty, blachy i innego nieuporządkowane przyrządy lub odpady metalowe. W przypadku pojawienia się takich objawów trzeba zwolnić konia od pracy, umyć kończyny ciepłą wodą z mydłem, przetrzeć spirytusem denaturowanym. NaleŜy trzymać konia na suchej ściółce, codziennie robić opatrunki. Przy powaŜniejszych uszkodzeniach korzystać z pomocy lekarza. Inny skutek złej higieny to wypryski. Przyczyną wyprysków jest brud, pasoŜyty, zaburzenia w trawieniu, zła i szkodliwa pasza. Występują one najczęściej przy grzywie lub u nasady ogona. Objawami są nieznaczny świąd, występowanie drobnych pęcherzyków, które pękając tworzą wrzodziki. Wydzielina zlepia się i zasycha w strupki, sierść wypada. Miejsca dotknięte wypryskami trzeba wymyć ciepłą wodą z mydłem i przetrzeć spirytusem denaturowanym. Liszaje spowodowane są przez pasoŜyty – grzyby. Sierść miejscami jest nastroszona, a pod nią niewielkie, okrągłe plamy, które łączą się w większe. Występuje łupieŜ, nieznaczny świąd. Koń chudnie. W takiej sytuacji naleŜy umyć całego konia mydłem i ciepłą wodą. Miejsca dotknięte liszajem jodynować przez kilka dni.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 35 Wszy pojawiają się przy złej pielęgnacje konia i utrzymywanie go w brudnej stajni. Początkowo objawem jest świąd i silne ocieranie się konia, aŜ do starcia sierści. Po przeszukaniu sierści, szczególnie u nasady ogona, na szyi, łopatkach znajduje się wszy, a u nasady włosa gnidy. Aby pozbyć się wszy naleŜy wykonywać codzienne czyszczenie koni, utrzymywanie w czystości uprzęŜy i stajni. NaleŜy nacierać spirytusem sabadylowym. Korekcja racic Jednym z podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych stosowanych u bydła jest okresowe wykonywanie korekcji racic. Racice przyrastają 0,5–1 cm na miesiąc. Dbając o właściwy stan kończyn powinno się dokonywać korekcji ściany przednia, podeszwy i piętka oraz raciczek. Dobrze skorygowana racica powinna mieć kąt ścienno-podeszwowy w przypadku kończyny przedniej wynoszący 50o , a w przypadku kończyny tylnej 55o . Stosunek długości ściany przedniej do wysokości opuszki powinien wynosić 2:1. Wykonując korekcję racic naleŜy zaplanować i przeprowadzić szereg zabiegów. Czynności wykonywane podczas korekcji racic: 1) unieruchomienie kończyny, 2) czyszczenie i umycie wodą, ocena stopnia odkształcenia, 3) rozczyszczenie podeszwowej płaszczyzny racicy, 4) kontrola stanu podeszwy w miejscach naraŜonych na ucisk, oraz w zagłębieniach, 5) zestruganie kruchych warstw rogu z płaszczyzny podeszwy, 6) usunięcie nadmiaru rogu ściernego i profilowanie podeszwy, 7) kontrola stanu opuszki i ostroŜne czyszczenie szczelin i (jeŜeli są) pęknięć, 8) usunięcie nadmiaru rogu z okolic szpary międzyracicznej, 9) zestruganie zewnętrznej krawędzi racicy i skrócenie czubków racic, 10) wygładzenie nierówności, 11) skrócenie raciczek. Nieprawidłowa postawa krowy powoduje zmiany w kształcie racic (kąt nachylenia, rozstawienie palców) i odwrotnie, zniekształcone chorobą racice lub nieprawidłowa pielęgnacja zmieniają postawę krowy. Rys. 7. Korekcja racicy[15] JuŜ u młodych krów powinno się dbać o racice, poniewaŜ ich kończyny są bardzo plastyczne i większość wad postawy moŜna skorygować przez prawidłową korekcję i pielęgnację. NaleŜy to zrobić w wieku około 12–16 miesięcy. Wtedy trzeba poddać korekcji te sztuki, u których wady postawy są bardzo widoczne, a rutynowo wszystkie jałówki cielne w wieku 18–20 miesięcy.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 36 Częstotliwość korekcji W stadzie korekcja powinna być wykonywana 2 razy w roku (pora roku nie ma większego znaczenia, chociaŜ zwyczajowo robi się to przed wypędzeniem bydła na pastwisko i po zejściu z niego). W przypadkach uzasadnionych objawami chorobowymi, w zaleŜności od potrzeb 3– 4 razy rocznie). W WaŜne jest, aby w momencie zmiany podłoŜa zwierzęta miały grubsze podeszwy, a w przypadku opracowań chirurgicznych rany były zagojone. Korekcję racic powinni zawsze przeprowadzać przeszkolone osoby – specjaliści. Niestety, źle wykonywana korekcja racic moŜe skutkować następującymi błędami: − zbyt mocno przycięta podeszwa (prawidłowo 6–7 mm). Spowodować to moŜe zmiaŜdŜenie tworzywa podeszwy, pęknięcia wzdłuŜ linii białej, a następnie infekcje (wrzód linii białej, martwica wierzchołka kości racicowej), − zbyt mocno zaokrąglone zewnętrzne brzegi, co powoduje przeciąŜenie na podeszwie, a nie na brzegu nośnym i przyczynia się do pęknięcia linii białej i infekcji, − zbyt mocne przycięcie piętki lub wewnętrznego brzegu podstawowego, − zbyt mocne przycięcie wewnętrznej racicy (trzeci palec) na tylnej kończynie, bez wyprofilowania, co sprawia, Ŝe biomechanika racicy jest upośledzona i powoduje zaburzenia mikrokrąŜenia w tworzywie. − dachowaty profil podeszwy. − niepoprawne opracowanie racicy poochwatowej. Wraz z wklęsłym przebiegiem ściany przedniej naleŜy pozostawić grubszą podeszwę, poniewaŜ w około 80% po ochwacie występuje obniŜenie kości racicowej lub jej rotacja wraz z uwypukleniem tworzywa na wierzchołku racicy. A im większa wklęsłość ściany przedniej, tym grubszą podeszwę naleŜy pozostawić. NaleŜy takŜe pamiętać, Ŝe jeŜeli kształt racicy u dorosłego bydła odpowiada nieprawidłowej postawie, a korekcję przeprowadzi się niefachowo, to punkty oparcia ulegną zmianie. Rys. 8. Usytuowanie wejścia do poskromu [15] Podstawowym urządzeniem do przeprowadzenia prawidłowej korekcji jest właściwie zbudowany poskrom. W przypadkach pojedynczych moŜna zwierzę znieczulić ogólnie i miejscowo, ale w czasie masowej akcji, czas wydłuŜających się zabiegów jest przeszkodą w zarządzaniu stadem. Dobry poskrom powinien: − zapewniać bezpieczne poskromienie zwierzęcia,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 37 − gwarantować bezpieczeństwo obsługi, − pozwalać na bezkontuzjowe unieruchomienie kończyn, − umoŜliwiać wykonanie zabiegów pielęgnacyjnych i leczniczych, − być stabilny, trwały i niezawodny, − mobilny, tak by moŜna go było bez problemu przemieszczać w oborze. Bezpieczne poskromienie zwierzęcia, to stworzenie takich warunków przepędu zakończonego tunelem poskromu, aby zwierzę nie miało moŜliwości ucieczki. Muszą to być ograniczenia stabilne i wymiarowe, a przede wszystkim nie powodujące urazów. Takie warunki zapewniają teŜ bezpieczeństwo obsłudze. Poskrom ze względu na to, ze musi zapewniać niekontuzyjne wywiązywanie kończyn i umoŜliwiać szybkie i bezpieczne przeprowadzenie tej czynności powinien mieć: − odpowiednią wysokość i długość przednich podpór oraz graniczny kąt odchylenia kończyn, który zabezpiecza przed uszkodzeniem stawu barkowego zwierzęcia, − stelaŜ do wywiązywania tylnych kończyn, uniemoŜliwiający kontuzje stawów, − ruchome ściany boczne ograniczające zwierzę w czasie poskromienia, ale dające moŜliwość dostępu do niego wykonującemu zabiegi, − bezurazowe, elastyczne i wytrzymałe linki do wywiązywania kończyn (inne dla przednich i tylnych kończyn), − elementy zamykające i uwalniające krowę muszą być sprawne i odpowiednio mocne, a przednie ograniczniki szyjne tak skonstruowane, aby nie dusiły zwierzęcia, − pas podciągowy przedni odpowiednio szeroki, elastyczny i mocny, a łańcuchy w słabiznach tylnych bezurazowe (w otulinach). Narzędzia – jeŜeli do korekcji racic nie są uŜywane noŜe tylko tarcze, to zasadą powinno być struganie rogu kopytowego, a nigdy jego ścieranie czy szlifowanie. Nieprawidłowa technika zabiegu powodować moŜe przegrzanie racic i wylewy między tworzywo a róg podeszwy. Kąpiele racic – są dobrą metodą zapobiegania chorobom racic, przy czym waŜne są warunki techniczne ich wykonania. Parametry basenu powinny być ściśle dopasowane do przepędu, aby zwierzęta go nie omijały, o łagodnych zejściach i wyjściach (bezurazowe), ściany przedłuŜone na wysokość, głęboki, aby raciczki teŜ były poddane kąpieli. Odpływ winien być łatwy i ekologiczny. Bardzo waŜna jest rzetelność przygotowania roztworu. Słabsze roztwory nie zapewniają efektu oczekiwanego, a mocniejsze (stosowane leczniczo) mogą prowadzić do schorzeń. W zaleŜności od wielkości basenu, trzeba dobrać odpowiednią liczbę zwierząt, tak aby roztwór roboczy był skuteczny. Po kilku obserwacjach moŜemy stwierdzić, jaka liczba zwierząt zanieczyszcza roztwór do tego stopnia, Ŝe przestaje on być skuteczny. MoŜna teŜ stosować kąpiel oczyszczającą racice, dzięki czemu kąpiel profilaktyczna lub lecznicza jest bardziej skuteczna, bo ich roztwór dociera łatwiej do miejsc, gdzie zaczynają się procesy chorobowe. Ponadto kąpiel wstępna opóźnia zanieczyszczenie płynu roboczego przedłuŜając tym jego skuteczność. Kąpiel oczyszczającą moŜna wykonywać w basenie dodatkowym, równieŜ na hali udojowej. Dekornizacja Przy obecnych technologiach utrzymania bydła, szczególnie przy systemie wolnostanowiskowym, usuwanie rogów, czyli tzw. dekornizacja staje się koniecznością. Dzięki temu zabiegowi zwiększa się bezpieczeństwo pracy podczas obsługi i transportu zwierząt, a takŜe eliminuje się jedną z głównych przyczyn skaleczeń zwierząt. W grupie bydła trzymanej luzem wytwarza się hierarchia stada, polegająca między innymi na tym, Ŝe osobniki bardziej agresywne wykorzystując rogi, odganiają zwierzęta spokojniejsze i słabsze od Ŝłobów czy automatów paszowych. Wywołuje to ciągły niepokój w grupie, a u zwierząt słabszych prowadzi do obniŜenia przyrostów, przez co zostają najczęściej wybrakowane.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 38 Poza tym, przy znormalizowanych odstępach w drabinie paszowej, przekładanie głowy z rogami jest utrudnione i przy gwałtownym cofnięciu się zwierzęcia dochodzi często do utrącenia rogu. U skaleczonych krów, poza silnym bólem, obserwuje się równieŜ spadek wydajności mlecznej. Istnieje wiele metod usuwania rogów u bydła. Najprościej i najtaniej jest jednak zapobiegać wzrostowi rogów u cieląt. Zabieg chirurgiczny powinien przeprowadzić lekarz weterynarii. Najlepsze wyniki daje usuwanie rogów u cieląt w wieku 3–8 tygodni. U cieląt usuwanie zawiązków rogów przeprowadza się miedzy 2,3 tyg. Ŝycia przed zrośnięciem się zawiązku rogu z wyrostkiem kości czołowej. Metody dekornizacji: 1) chemiczna – polegająca na usunięciu włosów, dezynfekcji, umieszczeniu na zawiązku rogu substancji Ŝrącej i zabezpieczeniu skóry wokół zawiązka, 2) termiczna –polegająca na wypalaniu zawiązków rogu przy uŜyciu Ŝegadeł w kształcie noŜa lub krąŜka, nagrzewanych prądem lub gazem, 3) chirurgiczna – polegająca na wycięciu zawiązków rogowych przy uŜyciu noŜa Roberta, 4) dwustopniowa metoda usuwania rogów – polega na załoŜeniu ciasnej opaski, znieczuleniu miejscowym, cięciu w odległości 1–2 cm za pomocą stalowej linki, dezynfekcji, zaopatrzeniu ranki, zostawienie opaski na jakiś czas. Kąpanie zwierząt Kąpanie psa czy kota zwłaszcza utrzymywanego w mieszkaniu jest koniecznością. Zwierzę przyzwyczajane do kontaktu z wodą od maleńkości, łatwiej znosi je w dalszym Ŝyciu. JeŜeli zwierzę nie było przyzwyczajane, naleŜy kąpiel wykonać w taki sposób, aby nie kojarzyła się z karą i nie powodowała zbędnego stresu. Nie powinno się kapać na siłę. Podczas kąpieli naleŜy postępować łagodnie, delikatnie, cały czas mówiąc uspokajająco do zwierzęcia. Zwierzęta powinno się kąpać tylko w przypadku konieczności, w innych sytuacjach jak najrzadziej. Zbyt częste kąpiele zaszkodzą, gdyŜ w ten sposób narusza się łojową warstwę ochronną skóry i zmienia naturalne pH jej powierzchni. MoŜe to być przyczyną osłabionej odporności skórnej, a nawet naraŜenia na rozwój grzybic, infekcji bakteryjnych. Kąpiel zalecana jest: — w przypadku znacznego wybrudzenia sierści np. błotem, — w przypadkach chorób skóry – z uŜyciem leczniczych szamponów — przygotowawczo przed wystawami, pokazami NaleŜy pamiętać, Ŝe pH skóry psów nie jest identyczne z pH skóry człowieka, w związku z czym szampon stosowany przez człowieka nie jest dobry, a moŜe być nawet szkodliwy dla psa czy kota. Zaleca się stosownie szamponów specjalnego przeznaczenia. Dostępne są róŜnego typu szampony, zarówno pielęgnacyjne, jak i lecznicze (np.z serii VetriDerm – Oksyben, Sekowet, Intensiwet, Hexadog) – z przeznaczeniem do skóry: — nadmiernie suchej, — o skłonnościach do nadmiernej keratynizacji naskórka (rogowaceniu) – z łojotokiem tłustym/suchym, — z zapaleniem mieszków włosowych– skłonnej do uczuleń, podatnej na podraŜnienia, ze świądem, — z ropnym powierzchownym zapaleniem, ropowicą, — z atopowym zapaleniem, nuŜycą, świerzbem, grzybicą, — szampony te zawierają szereg substancji o działaniu leczniczo-łagodząco- pielęgnacyjnym, takich jak: aloes, alantoina, lecytyna, nadtlenek benzoilu, tokoferol, biotyna, rumianek, nienasycone kwasy tłuszczowe. Większość psów lubi kontakt z wodą, a większość kotów wbrew powszechnym przekonaniom nawet go toleruje. Problemy i niepotrzebny stres pojawiają się w przypadku niedopatrzeń lub nieprawidłowości ze strony kąpiącego, w sytuacji gdy:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 39 — środek myjący dostanie się do oczu, uszu, pyska,– stosujemy niewłaściwy środek myjący, — strumień wody zaleje uszy lub oczy, — zwierzę się ślizga po podłoŜu i traci równowagę, — zwierzę wyczuwa zdenerwowanie i napięcie u opiekuna. Zasady zorganizowania kąpieli Do kąpieli naleŜy przygotować miejsce do (wanna, miska), gumową antypoślizgową matę do wanny, ręcznik, odpowiedni szampon, suszarkę (w razie potrzeby). Zwierzę przed kąpielą naleŜy dokładnie wyszczotkować w celu usunięcia wszystkich martwych włosów. Następnie naleŜy ostroŜnie postawić zwierzę w wannie i zmoczyć sierść na całej powierzchni ciepłą wodą (temperaturę wody dobrze jest sprawdzić na własnym przedramieniu). Nie wolno kierować strumienia wody bezpośrednio na oczy, uszy i pysk – te okolice najlepiej zmoczyć strumieniem „po ręce”. Potem trzeba rozprowadź szampon na całej powierzchni i wcierać lekko przez 5 minut. Dobrze jest pozostawić szampon na zwierzęciu przez kolejne 5 minut. W tym czasie nie naleŜy wychodzić z pomieszczenia – zwierze moŜe wystraszyć się i wyskoczyć z wanny, poślizgnąć się, wyrządzając sobie krzywdę. Potem trzeba dobrze spłukać szampon ciepłą wodą, szczególnie na szyi, brzuszku, pod pachami i w pachwinach, owinąć zwierzę duŜym ręcznikiem i pozostawić do całkowitego wyschnięcia w pomieszczeniu pozbawionym przeciągów. JeŜeli zwierzę nie boi się suszarki – moŜna jej uŜyć przyspieszając wysuszenie. Po wysuszeniu sierść trzeba wyszczotkować. Trymowanie sierści u psów Sierść psa – składa się z dwóch róŜnych rodzajów włosów – podstawowe, które są zewnętrzną okrywą, są szorstkie i spełniają ochronną funkcję oraz drugorzędne, które są krótkie, miękkie i noszą nazwę podszerstka. U psów moŜna wyróŜnić kilka typów sierści: – długa – występuje np. u owczarka niemieckiego, collie, nowofunlanda, szpica. Wymaga szczotkowania, szczególnie w czasie linienia. Psa moŜna kąpać do dwóch razy w roku – wiosną i latem, a zimą uŜywać suchych szamponów, – jedwabista – charakterystyczna np. dla charta afgańskiego, spaniela, lhasa apso, setera czy yorka. Taki rodzaj wymaga szczególnej troski i odpowiedniej pielęgnacji. W przypadku takiej sierści stosuje się trymowanie. Psy wymagają trymowania cztery razy do roku i podobnie naleŜy często je kąpać, – gładka – jak np. u jamników gładkowłosych, bokserów, mopsów, labradorów. Sierść tych psów jest najłatwiejsza do pielęgnacji. W zasadzie nie wymaga czesania a tylko delikatnego masaŜu specjalną rękawicą. Piesków o gładkiej sierści nie naleŜy zbyt często kąpać, gdyŜ podczas tego zabiegu tracą naturalną ochronę skóry (łój), która jest uzupełniana dopiero po sześciu tygodniach, – szorstka – u np. jamników szorstkowłosych, terierów, sznaucerów. Szorstka szata wymaga regularnego czesania aby się nie filcowała. Psy o takiej sierści moŜna strzyc maszynką co 6 do 8 tygodni, lub trymować raz na 3 – 4 miesiące. Trymowanie polega na usuwaniu martwej sierści psa. Trymowanie poprawia jakość sierści – usztywnia ją, zmniejsza wzrost podszerstka, poprawia kolor, a takŜe eliminuje problem sierści w domu, poniewaŜ pies wytrymowany nie gubi sierści. Trymowanie przeprowadza się tylko u niektórych ras psów. Najczęściej trymowaniu poddawane są rasy psów szorstkowłosych. Trymowanie nie jest zabiegiem bolesnym, gdyŜ usuwana jest martwa sierść, a w miejsce jej rośnie zdrowy włos. Martwa sierść albo wypada sama, albo teŜ pozostając utrudnia wzrost owłosienia. Trymowanie przeprowadza się za pomocą palców lub noŜyka trymerskiego. Trymowanie psów ras, u których nie tworzy się specjalnych fryzur, jest stosunkowo proste trymerem posługuje się prawie tak samo jak grzebieniem, z tą róŜnicą, Ŝe nie rozczesuje się włosa, tylko przejeŜdŜa po nim trymerem pojedynczymi długimi ruchami
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 40 z kierunkiem włosa. U psów ras, które wymagają trymowania (teriery, sznaucery) wykonuje się równieŜ fryzurę. W takich przypadkach trymowanie wymaga wielkiej wprawy a sam proces trymowania trwa kilka godzin. W trymowaniu waŜne jest aby nie tylko usunąć martwe włosy, ale równieŜ zrobić to we właściwy sposób. Błędy w trymowaniu mogą doprowadzić nie tylko do pogorszenia efektu wizualnego ale równieŜ do powaŜnych problemów skórnych. Trymowanie przeprowadza się z uŜyciem trymerów. Budowa trymerów jest zaleŜna od ich przeznaczenia. Trymery uŜywane są do usuwania podszerstka jak równieŜ włosa okrywowego (np. terierów i sznaucerów). Usuwa się teŜ martwy włos u psów gładko i krótkowłosych. Wyglądem przypomina nóŜ z pofałdowanym lub ponacinanym ostrzem. Większość trymerów jest zbudowanych w ten sposób, Ŝeby włos nie został ucięty. Podstawowy podział trymerów: 1) ze względu na grubość włosa − do podszerstka – trymer o dość szerokich i głębokich nacięciach, − do włosa okrywowego o róŜnej grubości – zaleŜnie od szerokości rowków na ostrzu trymera. 2) ze względu na miejsce w którym rośnie trymowany włos − do uszu i miejsc trudno dostępnych – krótkie ostrze, − do karku, boków i innych miejsc o duŜych powierzchniach – długie ostrza. 3) ze względu na rodzaj trymowania − trymowanie zwykłe – wszystkie rowki trymera o równych głębokościach, − trymowanie przerzedzające (tzw. co drugi włos) – rowki na ostrzu trymery mają róŜnej głębokości. Najczęściej głębsze i płytsze rowki ułoŜone są na zmianę. Specyficznym trymerem jest trymer typu Coat–King. SłuŜy on do wyjmowania martwego włosa i podszerstka ale jego budowa nie sprzyja wykonywaniu precyzyjnej fryzury. Jest równieŜ stosowany do przecinania niewielkich, nie dających się rozsupłać kołtunów. Ze względu na to, Ŝe proces trymowania jest pracochłonny, profesjonalne trymery są czasami wykonywane w wersjach z rękojeściami dopasowanymi do konkretnego uŜytkownika. Trymery są produkowane dla osób prawo i leworęcznych. Rys. 9.Trymer do średniogrubej sierści [12] Rys. 10.Trymer do uszu [12] Rys. 11.Trymer typu Coat–King [12] Tarnikowanie zębów u koni Podstawowe cechy uzębienia końskiego to: — u koni występują zęby długokoronowe, które rosną przez całe Ŝycie i przez całe Ŝycie ulegają ścieraniu, — występuje zgryz anizognatyczny – rozstaw łuków zębowych w Ŝuchwie jest mniejszy niŜ w szczęce górnej, — specyfika Ŝucia – koń Ŝuje tylko jedną stroną wykonując eliptyczny ruch Ŝuchwą – opuszcza Ŝuchwę, przesuwa w prawo lub lewo, unosi ją aŜ do zetknięcia powierzchni trących zębów danej strony a następnie przesuwa ją w kierunku środka po powierzchni trącej górnych zębów. Po kilku takich ruchach kierunek się zmienia i koń przeŜuwa paszę drugą stroną pyska.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 41 Ze względu na taką specyfikę uzębienia wymaga ono starannych przeglądów i w przypadku występowania wad, przeprowadzenia określonych zabiegów pielęgnacyjnych. Najczęściej występujące wady zgryzu koni to zgryz karpi i zgryz szczupaczy. Rys. 12. Zgryz karpi [14] Zgryz karpi – (brachygnatyzm) nadmierne wysunięcie szczęki górnej czy teŜ skrócenie Ŝuchwy. Jest wadą dziedziczną, więc konie z tą wadą nie powinny być uŜywane w hodowli. Występuje z róŜnym natęŜeniem u około 30% koni. Utrudnione jest zarówno pobieranie pokarmu (zwłaszcza pasienie się) jak teŜ jego przeŜuwanie, gdyŜ najczęściej wada ta dotyczy równieŜ zębów policzkowych, nie tylko siekaczy. Rys. 13. Zgryz szczupaczy [14] Zgryz szczupaczy – (prognatyzm) to nadmierne wysunięcie Ŝuchwy – równieŜ jest wadą dziedziczną. Okresowe przeglądy i opieka nad końskim uzębieniem jest niezbędna poniewaŜ zarówno dieta i przyzwyczajenia Ŝywieniowe koni zmieniły się. UŜytkownicy coraz więcej od koni wymagają, a selekcja nigdy nie była ukierunkowana na stan uzębienia, mimo, iŜ wiadomo, Ŝe część wad jest dziedziczna. Prawidłowa opieka nad stanem końskiego uzębienia zaowocuje nie tylko lepszym samopoczuciem i zdrowiem konia, ale teŜ jego lepszą kondycją przy mniejszym wykorzystaniu paszy. Konie ewoluowały jako zwierzęta roślinoŜerne i w tym teŜ kierunku przebiegała ewolucja ich zębów. Siekacze są przystosowane do zrywania trawy, zaś rozbudowane, listewkowate zęby policzkowe (trzonowe i przedtrzonowe) słuŜą do jej rozdrabniania. Dawniej konie pasące się całą dobę i cały rok spoŜywały bardziej róŜnorodną
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 42 karmę, w tym takŜe więcej twardych części roślinnych. Wraz z paszą do końskiego pyska dostawał się piasek i inne elementy mineralne stanowiące swoistą tarkę dla końskich zębów. Koń wykonuje około 60 ruchów Ŝujących na minutę, a jeśli ma taką moŜliwość pasie się przez 14–20 godzin w ciągu doby. Obecne Ŝywienie odbywa się zazwyczaj w stajni i nie dostarcza takiej ilości paszy do przeŜucia i takiej róŜnorodności w jej konsystencji. Rys. 14. Przerośnięte siekacze [14] Przerośnięte siekacze mogą doprowadzić do nieprawidłowego ścierania lub nawet do całkowitego braku styczności powierzchni trących zębów policzkowych, do zmian w stawie skroniowo–Ŝuchwowym i powstawania ostrych wyrostków na przedniej krawędzi pierwszego górnego przedtrzonowca i tylnej krawędzi ostatniego dolnego trzonowca. Obecnie jest tendencja do zmiękczania paszy – skarmiane są pasze o coraz wyŜszej jakości, często przetworzone i rozdrobnione, wymagające mniej Ŝucia. O ile problemy z nadmiernym wyrastaniem zębów czy ich nieprawidłowym ścieraniem występowały takŜe przy naturalnym karmieniu – przy obecnym Ŝywieniu problemy te są częstsze. RównieŜ występujące przy pasieniu się konia niskie ustawienie głowy umoŜliwia prawidłową pracę stawu skroniowo- Ŝuchwowego, a takŜe prawidłowe ustawienie zębów szczęki górnej i Ŝuchwy względem siebie. Coraz częściej, przy obecnym chowie koni występuje problem nierównomiernego ścierania się siekaczy i zębów policzkowych. Bez całodziennego zrywania trawy siekacze nie mają moŜliwości ulegać prawidłowemu ścieraniu. śywienie paszami przetworzonymi i brak moŜliwości pastwiskowania sprzyja przerostowi siekaczy, których nadmierna wielkość z kolei uniemoŜliwia prawidłowe Ŝucie i ścieranie się zębów policzkowych co prowadzi do powstawania na nich ostrych wyrostków, wywoływania bólów szczękowych, które objawiają się często "problemami z wędzidłem". W konsekwencji przerost siekaczy moŜe prowadzić do częściowego lub nawet całkowitego braku styczności powierzchni trących zębów policzkowych. Pogarsza się równieŜ wykorzystanie paszy na skutek jej słabego rozdrobnienia (problemy z Ŝuciem) – rosną koszty utrzymania konia, a jego kondycja się pogarsza. Skutkiem niewłaściwego ścierania siekaczy moŜe być takŜe przeciąŜenie stawu skroniowo- Ŝuchwowego oraz nierównomierne ścieranie zębów policzkowych. Ulegają one ścieraniu w tych miejscach, w których koń jest w stanie choćby chwilowo zgromadzić paszę w celu jej rozgryzienia. W takim wypadku linia zgryzu zębów policzkowych zamiast linii prostej przypomina falę. Prowadzi to do nadmiernego ścierania zębów w jednym miejscu przy niedostatecznym ich ścieraniu na pozostałej powierzchni. Rys. 15. Zdeformowana linia powierzchni trącej zębów konia [14]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 43 Falista linia powierzchni trącej zębów policzkowych powstaje na skutek ich nierównomiernego ścierania. Najczęściej spotykane problemy z końskim uzębieniem to przetrwałe zęby mleczne, wystające, ostre fragmenty powstające pod wpływem nieprawidłowego ścierania się ciągle rosnących zębów – wyrostki takie tworzą się na zębach szczęki górnej od strony policzków, a na zębach Ŝuchwy od strony języka – ze względu na anizognatyczny układ szczęk konia. Z czasem utrudniają one ruchy boczne wykonywane podczas Ŝucia utrudniając pobieranie i rozdrabnianie paszy. Rys. 16. Przekrój przez jamę ustną konia na wysokości zębów policzkowych [14] Anizognatyczny układ szczęk konia i specyfika jego Ŝucia prowadzi do powstawania ostrych wyrostków po policzkowej stronie zębów łuku górnego i po językowej stronie zębów łuku dolnego. Mogą one kaleczyć tkanki miękkie w jamie ustnej konia. Przy zadziałaniu odpowiedniej siły wyrostki takie mają tendencję do odłamywania się. Największe problemy stwarza ostatni przedtrzonowiec – wyrzyna on się w momencie, kiedy sąsiednie zęby są juŜ wyrośnięte. Stosunkowo wąski zębodół łatwo ulega "zatkaniu" przez wymieniany ząb mleczny. Efekty tego są wyraźnie widoczne dopiero w wieku 6–7 lat w postaci ropnia korzenia, w najlepszym przypadku zaś kończy się niewielkim, ale jednak mogącym mieć znaczenie dla prawidłowego przeŜuwania, przemieszczeniem tego przedtrzonowca. Ropnie korzeni zębów najczęściej prowadzą do zapalenia zatok ze względu na budowę anatomiczną czaszki konia, objawami moŜe być ropny lub krwisto-ropny wypływ z nosa (najczęściej jednostronny), powstawanie przetok, trudności z pobieraniem i przeŜuwaniem paszy, obrzęki. Brak moŜliwości wykonania ruchów bocznych Ŝuchwą powoduje nieprawidłowe ścieranie zębów i tworzenia się coraz większych wyrostków. Wyrostki te kaleczą śluzówkę, prowadzą do powstawania ran i ropni w obrębie jamy ustnej, a z czasem mogą takŜe uszkadzać twarde struktury. Zadziałanie nawet stosunkowo niewielkiej siły moŜe spowodować odłamanie wystających części zębów, przy czym powierzchnia załamania przebiega zwykle pionowo lub ukośnie co prowadzi do uszkodzeń w głębszych warstwach zęba. Obecność wyrostków zmusza konia do nienaturalnego przeŜuwania i zmienia rozkład sił działających na poszczególne zęby, w związku z czym moŜe prowadzić do ich przyspieszonego ścierania lub nawet wypadania. Problemy takie notowano juŜ u roczniaków, młody wiek konia nie zwalnia więc z obowiązku przeprowadzania kontroli. Utrudnienie wykonywania ruchów bocznych Ŝuchwy skutkuje próbami przeŜucia paszy przez cofnięcie Ŝuchwy lub próbą wykonywania ruchów Ŝujących typu góra–dół. Skutki takiej nienaturalnej pozycji to przeciąŜenia stawu skroniowo- Ŝuchwowego oraz słabsze ścieranie przedniej krawędzi pierwszego przedtrzonowca. Na efekty nie trzeba długo czekać – pojawiają się bóle stawu a na przedniej krawędzi pierwszego górnego przedtrzonowca pojawia się kolejny ostry wyrostek. Jednocześnie powstaje podobny wyrostek na ostatnim trzonowcu dolnej szczęki i coraz większe przeciąŜenie stawu
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 44 skroniowo–Ŝuchwowego. Często bolesność pochodząca "od zębów" prowadzi do usztywnienia mięśni głowy, szyi a niekiedy i grzbietu. Problemy takie mogą mieć wpływ na rozluźnienie się konia pod jeźdźcem i jego przepuszczalność. Rys. 17. Wyrostek na tylnej krawędzi ostatniego trzonowca [14] Często przyczyną kłopotów jest takŜe kontakt wędzidła z "wilczym zębem" lub przerośniętymi i ostrymi kłami, nadmiernie starte lub nadmiernie wyrośnięte zęby, wypadnięcie lub złamanie zęba, jego nieprawidłowe ustawienie na skutek wad wrodzonych czy urazu oraz infekcje i zapalenia w obrębie ozębnej i dziąseł. Wilcze zęby z reguły nie mają długich korzeni i są dość płytko osadzone w zębodole. Bolesność np. przy kontakcie z wędzidłem mogą powodować takŜe tzw. "ślepe" zęby wilcze – osadzone w zębodole, ale nie wyrośnięte na tyle, by wyrŜnąć się ponad powierzchnię dziąsła. Nieumiejętna ekstrakcja zębów wilczych lub uraz moŜe prowadzić do ułamania fragmentu korony – resztki pozostają w zębodole i choć korona zęba moŜe nie być widoczna ponad dziąsłem to ząb taki moŜe być przyczyną bolesności powodowanej przez kontakt z wędzidłem. Czasem do zdiagnozowania takiego ukrytego zęba wystarczy przejechać palcem po dziąśle – wyczuwalne wtedy jest zgrubienie. Problemem moŜe teŜ być osadzanie się kamienia – z reguły u koni dotyczy to kłów – prowadzi to do nadmiernego rozwoju drobnoustrojów a przy jego znaczącym nagromadzeniu się – takŜe do urazów. Rys. 18. Ostry wyrostek na policzkowej powierzchni trzonowca i spowodowane przez niego uszkodzenia tkanek miękkich [14] Okresowa kontrola stanu uzębienia jest niezbędna ze względu na to, Ŝe nie wszystkie konie okazują ewidentne objawy problemów z jamą ustną. Wiele osobników adaptuje się do powoli zmieniających się stosunków w jamie ustnej, w związku z czym objawy występują niekiedy dopiero przy bardzo duŜych zmianach. Często teŜ są one rozpoznawane jako "zaburzenia charakteru" a nie jako objawy fizycznego cierpienia konia. Czynniki, które powinny nas skłonić do kontroli stanu uzębienia to: wypadanie paszy z pyska podczas jedzenia, trudności z Ŝuciem, wolne jedzenie, spadek apetytu, nadmierne ślinienie, utrata kondycji, obecność niestrawionych fragmentów paszy w końskich odchodach, wszelkiego rodzaju obrona przed wędzidłem: machanie głową, usztywnienie głowy, nadmierne przeŜuwanie wędzidła, wywijanie języka, trudności przy kiełznaniu, trudności
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 45 z powodowaniem koniem podczas skręcania czy zatrzymywania, chowanie się za wędzidło, trudności z prawidłowym ustawieniem głowy podczas pracy pod siodłem, obrona konia podczas dotykania jego policzków czy zakładania kantara, Ŝucie wyłącznie jedną stroną lub brak ruchów bocznych Ŝuchwy podczas przeŜuwania, gromadzenie paszy pod policzkami (w celu ich ochrony przed ostrymi wyrostkami), Ŝucie z przekrzywioną głową, nieprzyjemny zapach z nozdrzy i/lub pyska, ślady krwi na wędzidle, krwawienia z pyska, wysięki z jamy nosowej lub pyska, zgrzytanie zębami, otwieranie pyska, kolki, zatkania przełyku, obrzęki, ropnie, wycieki, powiększone węzły chłonne, deformacje kości, niesymetrycznie rozwinięte mięśnie biorące udział w Ŝuciu. Rys. 19. Ostry wyrostek na krawędzi ostatniego trzonowca moŜe ranić podniebienie a nawet uszkodzić tętnicę podniebienną [14] Inne objawy mogące wskazywać na kłopoty z zębami to np. nabieranie jak największej ilości ziarna, które podczas przeŜuwania wypada z pyska – jest to próba tzw. Ŝucia "ziarnem o ziarno" w przypadku koni, które mają nieprawidłowo starte zęby policzkowe. Powinno nas takŜe zastanowić dziwne zachowanie podczas skarmiania siana – potrząsanie i otrzepywanie – konie z nieprawidłowym ustawieniem zębów policzkowych, a więc co za tym idzie teŜ z problemami z Ŝuciem "otrzepują" siano z drobnych, bardziej miękkich fragmentów, które potem zlizują, pozostawiając elementy dłuŜsze i twardsze, wymagające gryzienia. Częściowe rozgryzanie siana, ssanie go i wypluwanie występuje u koni, które mają problemy z dziąsłami, błoną śluzową jamy ustnej lub zębami – pozwala im to odŜywiać się drobniejszymi, "wyssanymi" elementami paszy a wypluwać fragmenty większe wobec niemoŜności ich pogryzienia. TakŜe "mycie" siana czyli moczenie kaŜdego kęsa – powodujące zmiękczenie paszy przed przystąpieniem do jej Ŝucia – moŜe świadczyć o potrzebie kontroli uzębienia. Rys. 20. Kamień osadzający się na kłach moŜe być przyczyną sporych problemów [14] Najczęstszym zabiegiem korygującym zęby jest ich tarnikowanie. Polega ono na starciu ostrych krawędzi zębów czy wytworzonych przerostów. Budowa zęba konia sprawia, Ŝe zabieg tarnikowania moŜe być dla zwierzęcia nieprzyjemny, ale na pewno nie jest bolesny. Regularne zabiegi są niezbędne, bo o ile niewielkie nieprawidłowości mogą być usunięte tarnikiem o tyle wieloletnie przerosty mogą kwalifikować konia do przeprowadzenia duŜo bardziej skomplikowanego zabiegu usunięcia całego zęba lub jego fragmentu. Szczególnie waŜne jest to u koni, które straciły jeden lub więcej zębów lub mają je nieprawidłowo ustawione. Przy normalnym, prawidłowym zgryzie kaŜdy ząb trafia na swój odpowiednik –
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 46 podczas Ŝucia obydwa ulegają ścieraniu. Jeśli tego odpowiednika brak to stale rosnący, a nie podlegający ścieraniu ząb będzie się wydłuŜał aŜ zacznie kaleczyć dziąsło po przeciwnej stronie – efektem tego jest powstawanie ran i ropni, których bolesność znacznie utrudnia a czasem wręcz uniemoŜliwia pobieranie paszy. Niekiedy dochodzi w takich wypadkach do powaŜnych uszkodzeń w obrębie jamy ustnej lub nawet do deformacji kości. Rys. 21. Przekrój przez jamę ustną konia na wysokości zębów policzkowych [14] 1. Zęby przed tarnikowaniem 2. Zęby po prawidłowym zabiegu tarnikowania 3. Zęby "gładkie" – powierzchnia trąca zębów zaokrąglona Zbyt intensywne czy nieumiejętne przeprowadzenie tarnikowania moŜe prowadzić do powstania "gładkich zębów" – brzegi zębów zostają zaokrąglone, pasza wysuwa się z pomiędzy ich zaokrąglonej powierzchni trącej, nie jest prawidłowo przeŜuwana, a więc trudniejsze jest jej przyswajanie. Jest to przykład nieprawidłowej interwencji, dlatego kontrolę uzębienia i wszelkie zabiegi naleŜy zlecać fachowcowi. Źle przeprowadzane tarnikowanie moŜe prowadzić do powstania nierównej powierzchni zgryzu. Tarnikowanie przeprowadza się zwykle z załoŜonym rozwieraczem, przy czym obecnie poleca się rozwieracze zakładane na siekacze, które z jednej strony pozwalają na dokładne obejrzenie i dotarcie do wszystkich zębów, a z drugiej strony nie spowodują np. złamania zęba policzkowego jeśli jest on wstający lub obluzowany. Nieprawidłowe uŜycie rozwieracza moŜe doprowadzić do złamania szczęk u konia. Większość koni będzie wymagała podania środków uspokajających przed przeprowadzeniem zabiegu. Rys. 22. Łykawość takŜe moŜe powadzić do nadmiernego ścierania siekaczy [14] W zaleŜności od rodzaju przeprowadzanego zabiegu i stanu końskiego uzębienia moŜe okazać się konieczne podanie antybiotyków lub środków przeciwzapalnych, gdyŜ czasem tuŜ po zabiegu, zanim koń nie przyzwyczai się do "nowych" ustawień w jego pysku objawy mogą być bardziej nasilone niŜ przed zabiegiem. Dotyczyć to moŜe głównie tarnikowania
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 47 zmieniającego funkcjonowanie stawu skroniowo-Ŝuchwowego. Przywrócenie go do prawidłowej pozycji moŜe skutkować przejściową bolesnością. Rys. 23. Rozwieracz szczęk [14] Korekcja siekaczy wykonywana jest w dwóch przypadkach: przy konieczności korekcji wadliwego zgryzu oraz przy konieczności skrócenia siekaczy ze względu na ich zbyt słabe ścieranie się. Wadliwy zgryz jest wynikiem wady wrodzonej, urazu, asynchronicznej wymiany zębów siecznych lub ich nieprawidłowego wzrostu, utraty jednego lub więcej siekaczy oraz nieprawidłowego ścierania się zębów policzkowych. Korekcja umoŜliwia bardziej efektywne pobieranie i przeŜuwanie paszy i zapobiega powstawaniu przeciąŜeń w stawie skroniowo–Ŝuchwowym. Nie korygowane wady siekaczy mogą zaburzać pracę zębów policzkowych i prowadzić do ich nieprawidłowego ścierania. Wady siekaczy mogą być łatwo wykryte – wystarczy odsłonić wargi konia i ocenić długość zębów i wyrównanie obydwu łuków. Korekcję przeprowadza się za pomocą róŜnego typu tarników lub narzędzi mechanicznych zaopatrzonych w obrotowe tarcze diamentowe. Nie naleŜy usuwać zbyt duŜych fragmentów i dopuszczać do stałego stykania się zębów policzkowych "w spoczynku". Przy zamkniętym pysku jedynie siekacze powinny się stykać swoimi powierzchniami zgryzu, pomiędzy górnym i dolnym łukiem zębów policzkowych powinny zachować się niewielkie przestrzenie – umoŜliwia to efektywne pasienie się konia, przeŜuwanie paszy i ruchy Ŝuchwy niezbędne m.in. przy pracy konia pod siodłem. Dlatego teŜ korekcję siekaczy przeprowadza się dopiero po korekcji wszystkich wyrostków i nieprawidłowości na zębach policzkowych i po ewentualnej korekcji (skrócenie, zaokrąglenie) kłów. Z reguły nie usuwa się więcej niŜ 6–8 mm korony zęba, co pozwala nie przeciąŜać stawu skroniowo–Ŝuchwowego i mięśni biorących udział w Ŝuciu. Jeśli potrzebne jest usunięcie większego fragmentu to kolejny zabieg przeprowadza się po 30–60 dniach. Rys. 24.Wymiana zębów u konia [14] Działające podczas wymiany zębów siły są tak duŜe, Ŝe mogą prowadzić do deformacji kości. Guzy takie nie powinny mieć podwyŜszonej temperatury ani nie mogą być bolesne.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 48 Okresem szczególnym, kiedy naleŜy konia poddać dokładnej inspekcji jest okres poprzedzający zajeŜdŜanie, by zapobiec ewentualnym problemom związanym z wdraŜaniem konia do pracy, a wynikającym z bolesności zębów. Kolejnym szczególnie waŜnym okresem jest wiek 2–5 lat. W tym czasie następuje wymiana wszystkich 24 zębów mlecznych na stałe, jest to więc okres duŜych zmian w organizmie. Stosunkowo często występują problemy z prawidłową wymianą zębów mlecznych na stałe – przetrwałe zęby mleczne mogą być przyczyną powaŜnych kłopotów, zaś sam zabieg ich usunięcia jest stosunkowo prosty. Wymiana zęba mlecznego na stały moŜe trwać nawet dwa miesiące – przez cały ten czas rosnący ząb stały wypycha ząb mleczny. W obrębie zębodołów działają ogromne siły mogące prowadzić nawet do deformacji kości. Proces ten moŜe być bolesny dla konia. Lepiej więc pomóc naturze, i w odpowiednim momencie usunąć ząb mleczny, umoŜliwiając tym samym normalny wzrost nowemu, stałemu zębowi, niŜ naraŜać konia na ból i kiepskie samopoczucie. Niewłaściwe ustawienie zębów, choć juŜ diagnozowalne w tym wieku, często nie daje jeszcze wyraźnych objawów – te występują dopiero u starszych koni, ale wtedy szanse na udzielenie pomocy znacznie maleją. Wykrycie i odpowiednie leczenie większości nieprawidłowości u młodego konia zaowocuje w kolejnych latach Ŝycia. Zaleca się kontrolę zębów dwa razy w roku u koni pastwiskowanych w wieku poniŜej 4 lat i u koni stajennych w wieku powyŜej 6 lat. U koni pastwiskowanych i starszych niŜ 6 lat wystarczy jedna kontrola rocznie, zaś u młodych (poniŜej 4 lat) koni przebywających w stajni zaleca się kontrolę co 3–4 miesiące. NaleŜy teŜ zwrócić baczną uwagę na dopasowanie wędzidła – musi ono leŜeć dokładnie na krawędzi Ŝuchwy przed pierwszymi przedtrzonowcami. Zbyt ciasne lub zbyt luźne dopasowanie pasków policzkowych oraz uŜywanie ostro działających wędzideł moŜe spowodować problemy. Rys. 25. Przemieszczenie siekaczy na skutek urazu [14] Ocena stanu uzębienia konia przez specjalistę powinna odbyć się w czterech etapach: — wywiad, — badanie zewnętrzne, — badanie jamy ustnej, — dyskusja. Wywiad zawsze powinien poprzedzać badanie. Specjalista powinien uzyskać odpowiedzi na pytania: 1. Dlaczego został wezwany? 2. Czy są jakieś zmiany w zachowaniu konia? 3. W sposobie jedzenia? 4. Reakcji na wędzidło? 5. W kondycji? 6. W jakim wieku jest koń?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 49 7. Jakie są warunki utrzymania konia? 8. Jego dieta? 9. Jak koń jest uŜytkowany? 10. Czy zauwaŜone zostały jakieś zmiany lub anomalie w sposobie odŜywiania się konia (wypluwanie częściowo przeŜutej karmy, pozostawianie części paszy, powolne jedzenie)? 11. Jaki jest stan psychiczny konia (płochliwość, nerwowość)? Rys. 26. Prawidłowy zgryz zebów siecznych i jego przykładowe deformacje [14] Badanie zewnętrzne obejmuje badanie konia z zewnątrz – symetria kości i mięśni głowy, ocena pozycji noszenia głowy, jej ustawienia względem szyi i reszty tułowia, sposobu poruszania się. Trzeba teŜ przeprowadzić badanie palpacyjne struktur głowy i szyi – nadmiernie rozwinięty mięsień po jednej stronie a zanik odpowiedniego mięśnia po drugiej moŜe świadczyć o tym, Ŝe koń przeŜuwa pokarm tylko jedna stroną. MoŜna takŜe znaleźć ślady dawnych urazów. Badanie powinno teŜ objąć teŜ staw skroniowo-Ŝuchwowy – jakiekolwiek "grzanie" stawu, jego tkliwość lub obrzęki mogą wskazywać na problemy z zębami. Rys. 27. Nieprawidłowy zgryz – przerost siekaczy dolnych na skutek braku ich odpowiedników w szczęce górnej [14] Badanie jamy ustnej obejmuje zarówno zęby jak teŜ wszystkie struktury tkanek miękkich wewnątrz jamy ustnej. Badanie zębów to przede wszystkim ocena ich liczby, wzajemnego ustawienia (wady zgryzu), obecność zębów mlecznych, wilczych, kłów, zębów uszkodzonych i/lub złamanych, o nieprawidłowym kształcie, ocena prawidłowości ich ścierania się. Badanie tkanek miękkich polega na sprawdzeniu czy nie występują skaleczenia, owrzodzenia czy
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 50 ropnie. Badanie powinno objąć takŜe stopień ruchliwości Ŝuchwy. Dokładne zbadanie jamy ustnej umoŜliwia jedynie rozwieracz szczęk – gwarantuje on bezpieczeństwo zarówno dla konia jak i dla człowieka, gdyŜ końskie Ŝeby są mocne i mogą być bardzo ostre. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe rozwieracz w niedoświadczonych rękach moŜe doprowadzić nawet do złamania szczęki u konia. Zwykle konie znoszą rozwieracz bez większych problemów. Aby nie dopuścić do przeciąŜenia stawu skroniowo-Ŝuchwowego rozwarcie szczęk nie moŜe być szersze niŜ konieczne do badania i nie powinno trwać dłuŜej niŜ jest to niezbędne. Zwykle wystarcza rozwarcie siekaczy na około 8–10 cm. NaleŜy przy tym zwracać baczną uwagę na zachowanie konia – jeśli zaczyna się niepokoić, potrząsać głową z reguły prosi w ten sposób o przerwę. Przerwa w badaniu czyli umoŜliwienie koniowi zamknięcia pyska pomoŜe mu spokojniej znieść cały zabieg. Przerwy takie są szczególnie waŜne u koni z bólem stawu skroniowo–Ŝuchwowego. Rys. 28. Rozwieracz z wbudowanym źródłem światła [14] W trakcie badania naleŜy zwrócić szczególną uwagę, by nie wyciągać języka na zewnątrz jamy ustnej – moŜe to spowodować uszkodzenia cienkiej kości gnykowej leŜącej u podstawy języka. Niekiedy do badania lub przeprowadzenia jakichkolwiek działań w obrębie jamy ustnej konieczna jest sedacja. Jedynie lekarz weterynarii ma odpowiednią wiedzę i prawo podawać koniowi środki uspokajające. On takŜe ma odpowiednią wiedzę, co robić w razie wystąpienia reakcji alergicznej czy innych powikłań jakie mogą wystąpić po podaniu leku. Czasem potrzebne jest takŜe zastosowanie antybiotyków lub środków przeciwzapalnych – to takŜe jest w zakresie decyzji weterynarza. Badanie zębów konia nie jest sprawą prostą – ostatni trzonowiec leŜy na wysokości oka konia, więc niezbędne jest włoŜenie ręki do pyska, aŜ po łokieć. Przy tak "głębokim" badaniu niezbędne jest uŜycie latarki lub innego źródła światła. Obecnie produkowane są rozwieracze z wbudowanym źródłem światła. Rys. 29. Widok siekaczy – obraz przed korekcją [14]
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 51 Rys. 30. Siekacze po korekcji [14] Rozmowa jest zakończeniem badania. Właściciel ma prawo i obowiązek znać szczegóły badania przystępnie podane, ma prawo zadawać pytania jeśli czegoś nie rozumie. W trakcie takiej rozmowy moŜna podjąć decyzję co do dalszych zabiegów czy potrzebnego leczenia. Zabiegi hodowlano-sanitarne w pasiece Aby w pasiece utrzymać dobry stan zdrowia i higieny pszczół konieczne jest przestrzeganie kilku istotnych zasad. Zasady związane z przestrzeganiem racjonalnej hodowli i higieny pszczół: — w pasiece naleŜy utrzymywać wyłącznie silne rodziny, — regularnie wymieniać matki, — w kaŜdym roku wymieniać przynajmniej 30% starych plastrów, — zapewnić odpowiedni zarówno ilościowo jak i jakościowo pokarm, — zapewnić dostęp do czystej wody, — nie osadzać w pasiece rojów niewiadomego pochodzenia, — stosować odkaŜony sprzęt pasieczny i odkaŜoną węzę, — w odpowiednich warunkach przechowywać węzę. Podstawowe zabiegi hodowlano-sanitarne w pasiece to: — przesiedlanie rodziny, — izolacja pszczół, — tworzenie sztucznych rojów, — łączenie rodzin. Wykonywanie tych zabiegów ma za zadanie utrzymanie rodzin pszczelich w dobrej kondycji, zapobieganie występowaniu lub rozprzestrzenianiu się chorób. Zabiegi zapewniające dobrostan i bezpieczeństwo zwierząt futerkowych Ta grupa zwierząt jest bardzo zróŜnicowana jeŜeli chodzi o wymagania związane z zapewnieniem właściwych warunków ich chowu. Zwierzęta te, w róŜny sposób pobierają pokarm, potrzebują róŜnej ilości ruchu, inaczej wybierają miejsce odpoczynku itp. Aby zatem najlepiej zapewnić odpowiednie warunki chowu tych zwierząt naleŜy sięgnąć do literatury specjalistycznej. Podczas obsługi zwierząt i wykonywaniu wszystkich zabiegów profilaktycznych i weterynaryjnych naleŜy pamiętać, ze są to w większości, zwierzęta niebezpieczne dla człowieka. NaleŜy zachowywać zasady bezpieczeństwa. Do wyłapywania i unieruchamiania tych zwierząt naleŜy uŜyć specjalnego sprzętu. PoniewaŜ pokarm tych zwierząt stanowią często produkty odpadowe, pochodzenia zwierzęcego naleŜy zachować szczególne warunki higieny. Trzeba regularnie i dokładnie sprzątać na fermie i prowadzić systematyczne odkaŜanie klatek. Aby zachować dobry stan zdrowia zwierząt trzeba stosować systematyczne szczepienia ochronne. Aby uniknąć niekontrowanego opuszczania klatek przez
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 52 zwierzęta konieczne jest wykonanie ich z odpowiednich materiałów i zabezpieczenie zamykania. 4.3.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie zabiegi zoohigieniczne naleŜy wykonywać u podstawowych gatunków zwierząt gospodarskich? 2. Jak naleŜy wykonać czyszczenie skóry? 3. Jak naleŜy wykonać korekcję racic? 4. Jak naleŜy wykonać tarnikowanie zębów u koni? 5. Jakich zasad naleŜy przestrzegać podczas kąpieli zwierząt? 6. Jak wykonać czesanie i trymowanie sierści psa? 7. Jak naleŜy zapewnić spełnienie wymagań higieniczno-sanitarnych u pszczół? 8. Jakich zasad naleŜy przestrzegać wykonując zabiegi zoohigieniczne u zwierząt futerkowych? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Zaplanuj wykonanie dekornizacji u cieląt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować metody wykonywania dekornizacji u bydła, 2) dobrać sprzęt do wykonania tego zabiegu, 3) dobrać preparaty zabezpieczające miejsce po wykonanym zabiegu, 4) opracować plan kolejnych czynności wykonywanych u zwierzęcia w cel przeprowadzenia dekornizacji, 5) określić kryteria dobrze wykonanego zabiegu. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — kolekcja preparatów zabezpieczających miejsca po wykonaniu dekornizacji, — kolekcja sprzętu do wykonania dekornizacji lub kolekcja fotografii albo instrukcji obsługi tych urządzeń, — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 2 Opracuj instrukcję wykonania korekcji racic u krów lub owiec czy kóz. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie racicy i raciczki, 2) przypomnieć wiadomości o prawidłowej postawie kończyn, 3) zgromadzić informacje na temat bezpiecznego unieruchomienia zwierzęcia do wykonania korekcji racic,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 53 4) zgromadzić informacje na temat sprzętu potrzebnego do wykonania korekcji racic, 5) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 6) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania zabiegu dekornizacji, 7) opisać sposób wykonania tych czynności, 8) przedstawić swoje opracowanie grupie. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Opracuj plan wykonania tarnikowania zębów u koni. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) poszukać informacji na temat sytuacji wymagających zastosowania zabiegu tarnikowania zębów u koni, 2) dobrać narzędzia i sprzęt do wykonania tarnikowania, 3) dobrać sprzęt i metodę unieruchomienia konia do wykonania zabiegu, 4) dokonać oględzin uzębienia w celu określenia zakresu zabiegu, 5) zaplanować czynności, które naleŜy wykonać, 6) zwrócić uwagę na zachowanie zasad bezpieczeństwa przy wykonywaniu zabiegu. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet, — papier i przybory do pisania, — kolekcja fotografii z wyglądem uzębienia koni, — kolekcja sprzętu zabezpieczającego wykonanie zabiegu lub kolekcja fotografii tego sprzętu i narzędzi. Ćwiczenie 4 Przeprowadź pod nadzorem osoby uprawnionej strzyŜenie wskazanej owcy. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie okrywy wełnistej owiec, 2) zgromadzić informacje na temat sprzętu do wykonania strzyŜy, 3) zgromadzić informacje na temat bezpiecznego unieruchomienia zwierzęcia do wykonania strzyŜy, 4) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 5) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania strzyŜy, 6) włoŜyć odzieŜ ochronną, 7) przygotować miejsce do wykonania strzyŜy, 8) unieruchomić owce, 9) wykonać strzyŜę, 10) zabezpieczyć wełnę po zestrzyŜeniu, 11) ocenić wykonaną pracę.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 54 WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — sprzęt do wykonania strzyŜy, — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do wykonania strzyŜy. Ćwiczenie 5 Przygotuj opracowanie wizualizujące sposoby znakowania zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zgromadzić wiadomości dotyczące metod znakowania zwierząt, 2) dobrać metody znakowania do konkretnego gatunku zwierząt, 3) przeanalizować podstawy prawne dotyczące znakowania zwierząt, 4) dobrać sprzet i materiały do wykonania znakowania, 5) opisać technikę znakowania z wykorzystaniem kaŜdej z metod, 6) wybrać formę wizualizowania znakowania zwierząt, 7) wykonać opracowanie zgodnie z przyjętą koncepcją, 8) przedstawić prezentację na forum grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet i z programem prezentacyjnym, — sprzęt do wykonania strzyŜy, — apteczka, — odzieŜ ochronna. Ćwiczenie 6 Przeprowadź pod nadzorem czesanie i trymowanie sierści psa. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie sierści psa, 2) zgromadzić informacje na temat sprzętu do czesania i trymowania, 3) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 4) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania czesania i trymowania, 5) włoŜyć odzieŜ ochronną, 6) przygotować miejsce do wykonania zabiegów, 7) wykonać zabieg, 8) ocenić wykonaną pracę. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — sprzęt do czesania i trymowania sierści psa,
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 55 — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do wykonania czesania i trymowania, — pies. Ćwiczenie 7 Przeprowadź pod nadzorem kąpiel psa lub kota. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o zasadach kąpieli zwierząt, 2) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 3) ustalić kolejne czynności podczas kąpieli psa lub kota, 4) włoŜyć odzieŜ ochronną, 5) przygotować miejsce do kąpieli, 6) wykonać kąpiel, 7) ocenić wykonaną pracę. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — środki do kąpieli psa lub kota, — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do kąpieli, — pies lub kot. 4.3.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) zaprojektować wykonanie dekornizacji? 2) zaprojektować wykonanie korekcji racic? 3) zaplanować wykonanie tarnikowania zębów u konia? 4) przeprowadzić strzyŜenie owcy? 5) wskazać metody znakowania kreślonych zwierząt? 6) wykonać czesane i trymowanie sierści psa? 7) wykąpać psa lub kota? 8) określić zasady wykonania prac pielęgnacyjno sanitarnych w pasiece? 9) określić zasady bezpiecznego wykonywania zabiegów zoohigienicznych u zwierząt futerkowych?
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 56 5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 4. Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi. Tylko jedna jest prawidłowa. 5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce znak X. W przypadku pomyłki, błędną odpowiedź naleŜy zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 6. Pracuj samodzielnie. 7. Na rozwiązanie testu masz 30 minut. Powodzenia! ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Regularne wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt przyczynia się do a) znaczącego wzrostu zuŜycia pasz. b) utrzymania zwierząt w dobrej kondycji. c) powstania problemów z utrzymaniem dobrej kondycji. d) znaczącego obniŜenia kosztów produkcji zwierzęcej. 2. Bezpieczne warunki wykonania korekcji racic u bydła zapewnia unieruchomienie z uŜyciem a) siły kilku męŜczyzn. b) mocnych linek. c) poskromu. d) łańcuchów. 3. U koni systematycznie po kaŜdej pracy naleŜy wykonywać a) tarnikowanie zębów. b) podkuwanie. c) okrywanie derka. d) czyszczenie kopyt. 4. Kąpiel psa naleŜy wykonywać a) najczęściej kiedy to moŜliwe. b) najrzadziej kiedy to moŜliwe. c) systematycznie raz na tydzień. d) systematycznie raz na rok. 5. Zgodnie z zasadami Systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt, krowy naleŜy znakować przy pomocy a) kolczyków. b) tatuaŜu. c) mikroczipa. d) wypalania.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 57 6. StrzyŜenie maciorek przeprowadza się a) około 6 tygodni przed wykotami. b) około 6 tygodni po wykotach. c) niezaleŜnie od terminu wykotów. d) około 4 tygodni przed stanówką. 7. Trymowanie sierści psa przeprowadza się w celu a) poprawienia wyglądu psa. b) skrócenia okrywy szerstnej psa. c) usunięcia z okrywy włosów martwych. d) napuszenia włosów w sierści. 8. Dekornizację metodą chemiczną wykonuje się a) wycinając zawiązki rogów. b) wypalając zawiązki rogów. c) umieszczając substancję Ŝrąca na zawiązkach rogów. d) umieszczając opaskę na zawiązkach rogowych. 9. Podczas wykonywania korekcji racic u bydła usuwania nadmiernie wyrośniętego rogu racicznego dokonuje się przy pomocy a) pilnika. b) skrobaka. c) tarczy. d) noŜyczek. 10. Korekcję raciczek u owiec wykonuje się a) przy okazji wykonywania strzyŜy. b) zawsze po wykotach. c) zawsze po stanówce. d) przy okazji zejścia z pastwiska. 11. Podczas wykonywania kąpieli raciczek a) wystarczy uŜywać normalnej odzieŜy ochronnej. b) nie ma potrzeby uŜywania odzieŜy ochronnej. c) trzeba uŜywać odzieŜy ochronnej odpornej na działanie środków chemicznych. d) trzeba uŜywać odzieŜy ochronnej wykonanej z naturalnych materiałów. 12. Tarnikowanie zębów u koni wykonuje się w przypadku a) powstania wad zgryzu. b) zastosowania zmiany pasz w Ŝywieniu. c) osiągnięcia przez konia wieku 10 lat. d) przerośnięcia zębów trzonowych. 13. Czyszczenie skóry krowy wykonuje się przy pomocy a) zgrzebła. b) szczotki. c) czochradła. d) tamponów z waty.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 58 14. Czynności związane z porządkowaniem stanowiska na którym przebywa zwierzę naleŜy wykonywać a) raz na miesiąc. b) raz na dwa tygodnie. c) codziennie. d) co pewien czas. 15. Aby zapobiec wystąpieniu chorób w pasiece naleŜy a) stosować odkaŜony sprzęt i odkaŜoną węzę. b) zmieniać miejsca usytuowania pasieki. c) często zmieniać ule. d) stosować częste mycie uli, w których przebywają pszczoły. 16. Skórę u zwierząt naleŜy czyścić poniewaŜ a) zapobiega to złuszczaniu naskórka. b) poprawia to ukrwienie skóry. c) powoduje zgrubienie skóry. d) zapobiega wypadaniu włosów. 17. Podczas strzyŜenia owiec wyłącznik zasilania maszynki do strzyŜy powinien być umieszczony a) w sąsiednim pomieszczeniu. b) na wysokości 2,5 metra. c) w zasięgu reki strzyga cza. d) w zasięgu wzroku strzyga cza. 18. Psy aby mogły podróŜować poza granice kraju właściciela powinny być oznakowane przy pomocy a) kolczyka. b) tatuaŜu. c) wymroŜenia. d) mikroczipu. 19. Do przeprowadzenia kąpieli psa moŜna uŜyć środków kąpielowych a) uŜywanych przez ludzi. b) uŜywanych do utrzymania higieny pomieszczeń. c) specjalnie przeznaczonych dla psów. d) specjalnie przeznaczonych do kąpieli. 20. Aby bezpiecznie wykonać zabieg tarnikowania zębów u konia do utrzymania otwartej jamy ustnej uŜywa się a) linki. b) rozwieracza. c) metalowego prętu. d) dutki.
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 59 KARTA ODPOWIEDZI Imię i nazwisko.......................................................................................... Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt Zakreśl poprawną odpowiedź. Nr zadania Odpowiedź Punkty 1. a b c d 2. a b c d 3. a b c d 4. a b c d 5. a b c d 6. a b c d 7. a b c d 8. a b c d 9. a b c d 10. a b c d 11. a b c d 12. a b c d 13. a b c d 14. a b c d 15. a b c d 16. a b c d 17. a b c d 18. a b c d 19. a b c d 20. a b c d Razem:
„Projekt współfinansowany ze środków Europejskiego Funduszu Społecznego” 60 6. LITERATURA 1. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu bydła. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 2. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu kaczek, kur, indyków, gęsi. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 3. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu świń. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 4. Kośla T. Higiena utrzymania zwierząt amatorskich. Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2003 5. Marciniak–Kulka E. Produkcja zwierzęca cz. I. REA, Warszawa 2007 6. Nałęcz T. red.: Technologie produkcji zwierzęcej. Hortpress, Warszawa 1996 7. Nałęcz–Tarwackiej T. red.: Technologia produkcji zwierzęcej. Hort–press, Warszawa 1996 8. Rokicki E., Kolbuszowski T.: Higiena zwierząt. Fundacja Rozwoju SGGW, Warszawa 1996. 9. Systemy utrzymania bydła – poradnik. Projekt Bliźniaczy PHARE – Standardy dla gospodarstw rolnych. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2004 10. Systemy utrzymania świń – poradnik. Projekt Bliźniaczy PHARE – Standardy dla gospodarstw rolnych, Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2004 11. caballo.com.pl 12. www.itr.si/javno/youth_farm/pl 13. www.voltahorse.pl

More Related Content

PDF
Technik.weterynarii 13
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 10
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 14
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 11
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 12
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 9
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 13
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 10
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 14
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 11
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 12
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 9
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

What's hot

PDF
Technik.weterynarii 6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 21
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 7
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 18
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 8
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 16
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
17 5.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
17 4.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 3.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 1.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 2.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
11 7.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 17
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 19
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
Technik.weterynarii 22
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
17 7.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
3. Analizowanie budowy, fizjologii i patofizjologii narządu żucia
byWiktor Dąbrowski
 
PDF
11 4.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 21
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 7
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 18
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 8
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 16
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
17 5.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
17 4.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 3.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 1.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 2.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
11 7.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 17
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 19
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Technik.weterynarii 22
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
17 7.1 pw_ch_zl_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3. Analizowanie budowy, fizjologii i patofizjologii narządu żucia
byWiktor Dąbrowski
 
11 4.1 ppz_tresc
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

More from Szymon Konkol - Publikacje Cyfrowe

PDF
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOCX
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
DOC
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PDF
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
PPTX
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
k1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
t1.pdf
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Quiz 1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Pytania RODO do prezentacji
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo prezentacja dla_pracownikow (1)
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo bezpieczenstwo _dla_pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo reakcja na_naruszenia
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
Rodo podstawy przetwarzania_danych_ dla pracownikow
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
6
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
5
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
4
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
3
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
2
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 
1
bySzymon Konkol - Publikacje Cyfrowe
 

Technik.weterynarii 15

  • 1.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” MINISTERSTWO EDUKACJI NARODOWEJ Andrzej Kulka Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt 322[14].Z3.03 Poradnik dla ucznia Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy Radom 2007
  • 2.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 1 Recenzenci: mgr inŜ. Jadwiga Kuszerska dr inŜ. Kazimierz Witosław Opracowanie redakcyjne: mgr inŜ. Andrzej Kulka Konsultacja: mgr inŜ. Krystyna Kwestarz Poradnik stanowi obudowę dydaktyczną programu jednostki modułowej 322[14].Z3.03 ,,Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt”, zawartego w modułowym programie nauczania dla zawodu technik weterynarii Wydawca Instytut Technologii Eksploatacji – Państwowy Instytut Badawczy, Radom 2007
  • 3.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 2 SPIS TREŚCI 1. Wprowadzenie 3 2. Wymagania wstępne 4 3. Cele kształcenia 5 4. Materiał nauczania 6 4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych 6 4.1.1. Materiał nauczania 6 4.1.2. Pytania sprawdzające 18 4.1.3. Ćwiczenia 18 4.1.4. Sprawdzian postępów 20 4.2. Wpływ zabiegów zoohigienicznych i profilaktycznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt 21 4.2.1. Materiał nauczania 21 4.2.2. Pytania sprawdzające 30 4.2.3. Ćwiczenia 31 4.2.4. Sprawdzian postępów 32 4.3. Zabiegi zoohigieniczne u zwierząt 33 4.3.1. Materiał nauczania 33 4.3.2. Pytania sprawdzające 52 4.3.3. Ćwiczenia 52 4.3.4. Sprawdzian postępów 55 5. Sprawdzian osiągnięć 56 6. Literatura 60
  • 4.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 3 1. WPROWADZENIE Poradnik będzie Ci pomocny w przyswajaniu wiedzy związanej z planowaniem i wykonywaniem zabiegów zoohigienicznych u zwierząt. Poprzez studiowanie poradnika powinieneś poznać zasady bezpiecznej pracy związanej z wykonywaniem zabiegów pielęgnacyjnych zwierząt oraz wpływ tych zabiegów na zdrowie i produkcyjność zwierząt. W poradniku zamieszczono: − wymagania wstępne – wykaz umiejętności, jakie powinieneś mieć juŜ ukształtowane, abyś bez problemów mógł korzystać z poradnika, − cele kształcenia – wykaz umiejętności, jakie ukształtujesz podczas pracy z poradnikiem, − materiał nauczania – wiadomości teoretyczne niezbędne do opanowania treści jednostki modułowej, − zestaw pytań, abyś mógł sprawdzić, czy juŜ opanowałeś określone treści, − ćwiczenia, które pomogą Ci zweryfikować wiadomości teoretyczne oraz ukształtować umiejętności praktyczne, − sprawdzian postępów, − sprawdzian osiągnięć, przykładowy zestaw zadań. Zaliczenie testu potwierdzi opanowanie materiału całej jednostki modułowej, − literaturę. Schemat układu jednostek modułowych 322[14].Z3.01 Zapobieganie chorobom zwierząt 322[14].Z3.02 Przestrzeganie higieny chowu i Ŝywienia zwierząt 322[14].Z3.03 Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt 322[14].Z3 Higiena i ochrona zdrowia zwierząt
  • 5.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 4 2. WYMAGANIA WSTĘPNE Przystępując do realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: − oceniać róŜne formy zachowania zwierząt − nawiązywać kontakt ze zwierzętami − korzystać z róŜnych źródeł informacji, − analizować informacje i wnioskować na ich podstawie, − posługiwać się podstawowymi programami komputerowymi i siecią Internet, − wykorzystywać wiedzę i umiejętności opanowane w jednostkach modułowych zrealizowanych wcześniej, − wykorzystywać kontekstowo wiedzę biologiczną, − zachowywać zasady bhp, ochrony przeciwpoŜarowej, − oceniać przestrzeganie zasad ochrony środowiska, − prezentować swoje prace i osiągnięcia, − oceniać skutki błędnych decyzji technologicznych, − podejmować decyzje.
  • 6.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 5 3. CELE KSZTAŁCENIA W wyniku realizacji programu jednostki modułowej powinieneś umieć: — określić wpływ zabiegów zoohigienicznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt, — określić zasady bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych, — określić zabiegi zoohigieniczne wykonywane u poszczególnych gatunków zwierząt, — zaplanować zabiegi zoohigieniczne u poszczególnych gatunków zwierząt, — wykonać zabiegi znakowania zwierząt, — przeprowadzić strzyŜenie owiec, — przeprowadzić czesanie i trymowanie sierści psa, — wykonać dekornizację u bydła, — wykonać korekcję racic u bydła, — przeprowadzić korekcję raciczek u kóz i owiec, — wykonać kąpiel raciczek, — przeprowadzić tarnikowanie zębów u koni, — wykonać czyszczenie, mycie i kąpiele zwierząt, — wykonać czynności związane z porządkowaniem pomieszczeń.
  • 7.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 6 4. MATERIAŁ NAUCZANIA 4.1. Bezpieczeństwo i higiena pracy podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych 4.1.1. Materiał nauczania Bezpieczeństwo w utrzymaniu bydła mlecznego Krowy mleczne i inne grupy technologiczne bydła, poza cielętami są duŜymi zwierzętami, są silniejsze od człowieka. Producenci mleka są naraŜeni na zagroŜenia wynikające z zachowań bydła, z wykorzystywania urządzeń technicznych oraz z pośpiesznie i czasami nieuwaŜnie wykonywanej pracy. Inne zagroŜenia związane są z elektrycznością, poślizgnięciem się i upadkiem, szkoleniem, i kontrolą nowych i młodych pracowników, zachowaniami zwierząt, osłonami urządzeń, podnoszeniem i przenoszeniem cięŜkich przedmiotów. Aby bezpiecznie postępować z bydłem trzeba spróbować zidentyfikować sytuacje, w których mogą wystąpić zagroŜenia, następnie ocenić prawdopodobieństwo wystąpienia wypadku dla kaŜdego zidentyfikowanego zagroŜenia. Im większe prawdopodobieństwo, tym pilniejsza potrzeba interwencji celem zmniejszenia lub wyeliminowania zagroŜenia. W celu ograniczenia wystąpienia zagroŜeń podczas obsługi zwierząt konieczne jest: 1. UŜywanie odpowiedniego oświetlenia podczas doju we wczesnych godzinach porannych i wieczornych. 2. Zapewnienie szorstkich powierzchni betonowych w celu zabezpieczenia dobrej przyczepności zarówno dla ludzi jak i zwierząt. 3. Zaprojektowanie dojarni tak, aby zminimalizować wysiłek fizyczny. 4. Zadbanie o to, aby części urządzeń w ruchu miały zawsze osłony we właściwym miejscu. 5. Częste sprawdzanie osłon agregatów podciśnieniowych, pomp, silników elektrycznych i przenośników ślimakowych. 6. WyposaŜenie tablic elektrycznych w wyłącznik róŜnicowo–prądowy. 7. Stosowanie skrzynek elektrycznych o odpowiednim stopniu ochrony w miejscach naraŜonych na kontakt z wodą. 8. Zapewnienie odpowiedniej wytrzymałości mocowania rurociągów mlecznych. 9. Zapewnienie, aby przewody wentylacyjne nie przebiegały w pobliŜu przejść ludzi i zwierząt. 10. Utrzymanie systemu wentylacyjnego w dobrym stanie, aby zmniejszyć hałas i wyziewy. 11. Jednoznaczne oznaczenie wszystkich miejsc poboru wody nie przydatnej do spoŜycia przez ludzi. Wykonywanie niektórych prac pielęgnacyjnych i zabiegów zoohigienicznych moŜe prowadzić do nadwyręŜenia mięśni określonych partii ciała pracowników obsługujących. W celu zmniejszenia zagroŜenia związanego z nadwyręŜeniem naleŜy: — wykorzystywać urządzenia mechaniczne takie jak wyciągi, wózki, taczki i wielokrąŜki, — przy podnoszeniu cięŜarów pracować zespołowo i planować jak wykonać kaŜde zadanie, — przenosić, podnosić małe partie materiałów o dozwolonym cięŜarze, — nie tarasować przejść zbędnymi przedmiotami, — ograniczyć pole pracy tak, aby zmniejszyć potrzebę zginania się, podnoszenia, pchania, upuszczania i przenoszenia ładunków, — wykonywać powtarzające się czynności przyjmując wygodną dla siebie postawę, bez nadmiernej liczby zgięć tułowia, prostowania się i wychylania zgodnie z zasadami ergonomii, — opanować technikę bezpiecznego podnoszenia cięŜarów uŜywając kończyn a nie pleców,
  • 8.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 7 — zapewnić osłony zabezpieczające przed kontaktem z gorącą wodą i ustalić procedurę umoŜliwiającą bezpieczne wykorzystywanie gorącej wody, — odpowiednio oznaczyć krany z gorącą wodą aby były jednoznacznie rozpoznawalne. Kryteria bezpiecznego załadunku bydła Przy wykonywaniu prac pielęgnacyjnych oraz innych zabiegów zoohigienicznych niezbędne jest przetransportowanie bydła do określonych miejsc i ulokowanie ich w określonej pozycji. Nie są to prace naleŜące do bezpiecznych. Osoby je wykonujące szczególnie naraŜone są na kontuzje. Kontuzje spowodowane przez bydło zaleŜą od wielu czynników – nieodpowiednio zaprojektowanego obejścia, braku wyszkolenia, niebezpiecznych nawyków oraz masy ciała, płci, stresu i temperamentu zwierząt. Aby odpowiednio im zapobiegać konieczne jest: — przeanalizowanie literatury i innych informacji dotyczących wypadków w celu określenia czynności, przy których występuje największe prawdopodobieństwo kontuzji, — przeanalizowanie sytuacji, które były przyczyną stresu i zranień podczas załadunku bydła, — podczas planowania i wykonywania prac załadunkowych naleŜy uwzględnić osobnicze cechy zwierzęcia – płeć, temperament, masa ciała, — przeanalizowanie potencjalnych zagroŜeń i korzyści związanych z korzystaniem ze sprzętu pomocniczego, w tym sprzętu mechanicznego, — przeszkolenie pracowników z zakresu postępowania podczas załadunku, transportu i rozładunku zwierząt. Dla zapewnienia bezpiecznej pracy przy załadunku zwierząt duŜe znaczenie mają stosowane urządzenia i stanowiska. NaleŜy więc zadbać o odpowiednią ich jakość i dostępność. 1. Wygrodzenia powinny być dostatecznie wytrzymałe i takich rozmiarów, aby pomieścić wszystkie zwierzęta oczekujące na załadunek. 2. Dobre wygrodzenia umoŜliwiają płynny ruch zwierząt. NaleŜy unikać ostrych, niewidocznych zakrętów i zapewnić dobre rozmieszczenie bramek. 3. Wygrodzenia powinny być utrzymywane w dobrym stanie, bez wystających części, śrub itp. 4. W takich sytuacjach, w których bydło musi być krępowane, trzeba stosować poskromy lub podobne wyposaŜenie. 5. PodłoŜe przez które przechodzi bydło i ludzie nie powinno być śliskie. 6. Zachowanie zwierząt jest bardziej nieprzewidywalne podczas zimnej, wietrznej pogody. W przypadku bydła naleŜy pamiętać o tym, Ŝe: 1. ZagroŜenia, które stwarzają zwierzęta zaleŜą od ich wieku, płci, rasy, masy ciała, pozycji w stadzie, temperamentu i obycia z sytuacją w jakiej się znalazły. 2. Do zwierząt naleŜy zbliŜać się spokojnie tak, aby one widziały człowieka. 3. Buhaje są agresywniejsze podczas krycia i skrajnie niebezpieczne podczas walki. NaleŜy utrzymywać je w oddzielnych wygrodzeniach, gdy to konieczne. 4. Krowy będą najprawdopodobniej atakować, gdy mają przy sobie cielaki. 5. Jałówki mogą być takŜe niebezpieczne w okresie odstawiania. 6. Odizolowane zwierzęta często ulegają stresowi i mogą zaatakować podczas podchodzenia do nich. 7. Bydło z ostrymi rogami jest niebezpieczne – zalecane jest obcinanie rogów. Zwierzęta z obciętymi rogami nadal stwarzają zagroŜenie. WaŜne jest równieŜ zachowanie istotnych zasad bezpieczeństwa podczas pracy w zagrodach dla bydła:
  • 9.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 8 1. NaleŜy unikać pracy w przepełnionych zagrodach, gdzie występuje duŜe ryzyko przygniecenia i podeptania. 2. Podczas przepędzania bydła przez bramki, naleŜy przebywać z drugiej ich strony, aby uniknąć uderzenia przez zwierzęta próbujące przejść. 3. Trzeba uwaŜać podczas pracy ze zwierzęciem unieruchomionym w poskromie, np. podczas robienia zastrzyku, itp. Nagły ruch zwierzęcia moŜe spowodować przygniecenie ręki do barierki lub słupka. 4. Podczas zamykania bramki za zwierzętami w ciasnej lub małej zagrodzie naleŜy stanąć z boku lub jedną nogą na bramce w przypadku, gdy napór zwierząt moŜe spowodować jej nagłe otwarcie. Odruchem obronnym w sytuacjach stresu jest u bydła kopanie i bodzenie. Trzeba pamiętać o unikaniu naraŜania się na takie ataki. 1. NaleŜy unikać skutków kopnięcia wykonując swoje czynności poza zasięgiem kopyt albo bezpośrednio przed zwierzęciem, gdzie skutki uderzenia kopytem są najmniejsze. 2. Podczas doju występuje duŜe ryzyko pokopania. NaleŜy więc zawsze postępować tak samo, wtedy krowa przyzwyczai się do sposobu wykonywania czynności i nie będą one jej niepokoić. 3. NaleŜy szczególnie uwaŜać podczas uŜywania niebezpiecznego narzędzia, np. do kastracji lub ucinania ogona. Podczas obsługi buhajów powinno się zachować w szczególności następujące środki ostroŜności: −−−− buhaje powyŜej 12 miesiąca Ŝycia powinny być prowadzone za pomocą tyczki o długości co najmniej 140 cm, przymocowanej do pierścienia nosowego, −−−− tyczka, o której mowa w pkt 1, powinna być zapinana do pierścienia nosowego w czasie przebywania buhaja w boksie, −−−− buhaje poniŜej 12. miesiąca Ŝycia powinny być prowadzone na uwiązie, w obecności drugiej osoby. Bydło jest zwierzęciem stadnym i źle reaguje w kaŜdej sytuacji oddzielenia pojedynczej sztuki od stada. NaleŜy stopniowo przyzwyczajać zwierzęta do czynności wykonywanych wokół nich. Podczas prowadzenia zwierzęcia na postronku, nigdy nie powinno się owijać postronka wokół ramienia lub dłoni. JeŜeli prowadzący straci nad nim kontrolę ryzykuje, Ŝe pociągnie go za sobą. Buhaj powinien być zaopatrzony w pierścień nosowy. Bezpieczeństwo przy obsłudze owiec Owce są zwierzętami mniejszych rozmiarów niŜ bydło, jednak mogą być równieŜ niebezpieczne dla człowieka. Zachowują się inaczej i w związku z tym człowiek musi się dostosować do sytuacji jakie jest w stanie przewidzieć obsługując całe stado lub pojedyncze zwierzęta. Poranione ręce, bóle kręgosłupa, szyi, ramion, nóg i złość z tego powodu – to główne problemy podczas obsługi owiec. Niewygodna postawa ciała, praca na granicy utraty równowagi, wytęŜone, powtarzające się i nagłe ruchy mogą powodować natychmiastowe lub stopniowe zagroŜenia dla bezpieczeństwa i zdrowia. Aby takie sytuacje nie występowały konieczne jest zidentyfikowanie zagroŜeń. W tym celu naleŜy dokonać analizy prac wykonywanych przy owcach i ocenić, które z nich najbardziej naraŜają na niebezpieczeństwo. Pracownicy o słabej kondycji fizycznej, niewytrenowani, nieświadomi i nie posiadający kwalifikacji do obsługi zwierząt są bardziej naraŜeni na kontuzje. W celu zapewnienia bezpieczeństwa pracy w owczarni powinno się uwzględnić następujące wymagania i wskazówki: 1. Kojce powinny być tak urządzone, aby owce czuły się w nich swobodnie. 2. NaleŜy je umieścić pochyłym podłoŜu w celu lepszego odpływu odchodów.
  • 10.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 9 3. NaleŜy unikać trzymania owiec w ciemności. 4. Powinno się unikać śliskich powierzchni. 5. Trzeba zapewnić jak najmniejsze zapylenie powietrza. Rys. 1. Sposób unieruchomienia owcy [13] Osoby pracujące z owcami powinny: 1. Dbać o utrzymanie kondycji oraz odpowiedniego poziomu energii. 2. UwaŜnie zapoznawać się z informacjami zawartymi na etykietach opakowań chemikaliów i stosować się do instrukcji fabrycznych oraz wskazówek bezpieczeństwa. 3. Przestrzegać zalecanych okresów ochronnych w stosowaniu leków i środków chemicznych dla owiec. Podczas pracy z jagniętami trzeba przestrzegać pewnych zasad: 1. W czasie znakowania jagniąt naleŜy uŜywać, jeŜeli to moŜliwe, kołyski. 2. Osoby „łapiące” jagnięta powinny nosić rękawice ochronne. 3. W celu zmniejszenia zagroŜenia skaleczeniami, opryskiem chemikaliami i ukłuciami, naleŜy stosować system pracy z wykorzystaniem kołyski do unieruchamiania jagniąt. 4. NoŜe, noŜyce i zaciski do uszu muszą być sterylizowane, a w wykonywaniu przy ich uŜyciu zabiegów naleŜy zapewnić szczególne przestrzeganie higieny. Zabiegi zoohigieniczne u owiec wymagają czasami wykonywania kąpieli owiec z wykorzystaniem w środkach chemicznych. Są to zabiegi, które mogą być niebezpieczne dla człowieka. Trzeba wiec zadbać o to aby: 1. Wybierać zawsze te środki chemiczne, które są najskuteczniejsze w swoim działaniu i najbardziej bezpieczne dla ludzi. Zabiegi naleŜy wykonywać wykorzystując pełne zabezpieczenie bhp. Zawsze nosić ubranie i okulary ochronne oraz uŜywać sprzętu do oddychania, jeŜeli takie wskazanie wynika z lektury etykiety na opakowaniu. 2. Pracować w dobrze wentylowanym miejscu. JeŜeli pojawi się ból głowy lub złe samopoczucie po pracy ze środkami chemicznymi, naleŜy szybko skorzystać z porady lekarskiej i poddać się zaleconym badaniom. W przyszłości osoba taka powinna unikać pracy z tymi środkami chemicznymi. 3. Zwrócić uwagę na dobre wymieszanie i właściwe proporcje stosowanych środków. Środki chemiczne stosować według instrukcji zamieszczonej na etykiecie opakowania środka chemicznego. 4. Utrzymywać sprzęt w dobrym stanie sprawności technicznej i sprawdzać go pod względem szczelności i moŜliwości wycieków. Wykonywanie zabiegów zoohigienicznych jest związane z przepędami lub przenoszeniem owiec. Ten zespół czynności musi być równieŜ odpowiednio organizowany. Aby uniknąć zagroŜeń bezpieczeństwa trzeba pamiętać o:
  • 11.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 10 1. Opracowaniu planu przepędów. Na przemieszczanie się owiec ma wpływ kierunek wiatru, umiejscowienie wody, itp. 2. Nie spieszeniu się, nie poganianiu stada. 3. Umiejętnym wykorzystaniu odpowiednio wyszkolonych psów do przepędzania stada. Szybkie przepędzanie owiec podczas jazdy na rowerach lub koniach moŜe być przyczyną wypadków. 4. Gdy zajdzie potrzeba przeniesienia owcy, jeŜeli to moŜliwe, naleŜy zapewnić sobie pomoc drugiej osoby. 5. Kiedy musi przenieść owcę jedna osoba, powinna ona usiąść kucając na jej zadzie i unieruchomić mocno jej tylne nogi podczas przytrzymywania jej głowy do góry, i podnieść uŜywając nóg, nie pleców. 6. W przypadku konieczności przeniesienia owcy przez ogrodzenie nie powinno się podciągnąć owcy ponad jego wysokość. Aby pracę wykonać naleŜy wykorzystać bramki w ogrodzeniu. Barany mogą być agresywne i nieprzewidywalne. NaleŜy traktować je z duŜą ostroŜnością. Kiedy barany biegają w stadzie, naleŜy zapewnić sobie ochronę przed tymi, które są z tyłu. To dotyczy szczególnie przypadków sprawdzania jąder itp. Dobrze umieszczona bramka przenośna jest uŜyteczna do zmniejszenia zagroŜenia. ZagroŜeniem dla człowieka mogą być równieŜ występujące w stadzie choroby owiec. W takiej sytuacji naleŜy się zorientować jaki rodzaj choroby wystąpił. JeŜeli okaŜe się, ze jest to choroba zakaźna naleŜy postępować zgodnie z procedurami w takiej sytuacji opisanymi w jednostce modułowej „Przestrzeganie przepisów zootechniczno-weterynaryjnych, bezpieczeństwa Ŝywności oraz ochrony środowiska” 322[14].Z1.01. NaleŜy pamiętać, Ŝe choroby rozprzestrzeniają się zwykle poprzez kontakt z moczem, krwią, śliną oraz poprzez skaleczenia, wypryski i otwarte rany. Trzeba więc umiejętnie postępować ze zwierzętami chorymi aby nie narazić się na niebezpieczeństwo utraty zdrowia. Ogólne zasady bezpieczeństwa podczas strzyŜy owiec ZagroŜenia podczas strzyŜenia owiec są ogólnie związane z maszynkami, instalacją elektryczną, rozkładem zagrody, śliskim podłoŜem, ostrymi i wystającymi narzędziami, substancjami chemicznymi, szokiem termicznym i kontuzjami pracownika wykonującego strzyŜę, wynikającymi z męczącej, prowadzonej w niewygodnej pozycji pracy. Aby uniknąć zagroŜeń naleŜy sprawdzić miejsce przeznaczone do strzyŜenia owiec, wygrodzenia, podłoŜe, urządzenia – w tym prasę do runa, instalację elektryczną, kontakty i kable, oświetlenie, wentylację oraz doświadczenie i wyszkolenie w zakresie bezpieczeństwa osób zaangaŜowanych w tą pracę, szczególnie młodych pracowników. Opracowano i wprowadzono w Ŝycie wiele rozwiązań poprawiających bezpieczeństwo podczas strzyŜenia owiec. Przedstawione poniŜej wskazówki mogą być pomocne do zmniejszenia zagroŜeń: — prawidłowo zaprojektowane stopnie, rampy, wygrodzenia, bramki, zamknięcia i podłoŜa powodują zmniejszenie zagroŜenia kontuzją wynikającą z przemęczenia i pomyłek osób strzygących owce i ich pomocników, — stanowiska do strzyŜenia owiec muszą być dobrze oświetlone i wentylowane, zimne w lecie i zabezpieczone przed przeciągami w zimie, — w pobliŜu stanowisk do strzyŜenia owiec musi być odpowiednio zaopatrzona apteczka pierwszej pomocy, — na stanowiskach do strzyŜenia owiec i w pomieszczeniach dla owiec powinien być dogodny w stosowaniu sprzęt przeciwpoŜarowy. Umiejętności, i uwagi wymaga obsługa sprzętu i stanowiska do wykonywania strzyŜy: 1. NaleŜy uŜywać maszynki do strzyŜenia z osłoną bezpieczeństwa, w celu ochrony przed pochwyceniem kończyn, odzieŜy lub runa. Pracownik posługujący się wyposaŜeniem
  • 12.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 11 technicznym podczas wykonywania strzyŜy, winien przestrzegać instrukcji bezpiecznej obsługi tych urządzeń.. Wyłącznik bezpieczeństwa powinien być umieszczony w miejscu umoŜliwiającym natychmiastowy dostęp w przypadku zaistnienia zagroŜenia. 2. Aby zapobiec ryzyku upadku urządzenia i stworzenia zagroŜenia przycięciem, powinna być zapewniona bezpieczna odległość pomiędzy stanowiskami do strzyŜenia. 3. W celu uniknięcia skutków wibracji naleŜy trzymać pewnie rękojeść maszynki. 4. Aby uniknąć uszkodzenia słuchu naleŜy dobrać urządzenie emitujące mały hałas. 5. NaleŜy wybrać taki rodzaj prasy do wełny, który nie zagraŜa pochwyceniem ręki pracownika. 6. MoŜna rozwaŜyć zastosowanie silnika elektrycznego do napędu prasy do wełny. 7. Strzygacze mogą korzystać z uprzęŜy podtrzymującej plecy i sprzęt. 8. Podłogi na stanowiskach do strzyŜenia i w gankach przepędowych powinny być utrzymywane w czystości, i powinny być wolne od jakichkolwiek przeszkód. 9. Trzeba zapewnić, aby podłoga w zagrodach, w których trzymane są owce przed strzyŜeniem, była czysta i sucha tak aby zmniejszyć ryzyko poślizgnięcia. 10. Po opuszczeniu stanowiska do strzyŜenia naleŜy pozwolić owcy zatrzymać się przed powrotem do stada. 11. Nie wolno pomagać spontanicznie strzygaczom dopóki nie poproszą o wsparcie. 12. Psy naleŜy utrzymywać poza obszarem strzyŜenia i nie przywiązywać ich w takich miejscach, gdzie ludzie mogą się o nie potykać. 13. Podczas pracy fizycznej wykonujący ją powinni starać się utrzymywać wyprostowaną pozycje ciała, a cięŜary podnosić posługując się mięśniami rąk, a nie pleców. Bezpieczeństwo podczas wykonywania prac przy koniach Konie są szybkie, silne i mogą powodować u ludzi kontuzje. Od jeźdźców wymagany jest trening i umiejętności: jazdy koncentracji zdolności do reagowania na niespodziewane sytuacje. Właściwy ubiór i wyposaŜenie jest waŜne dla bezpiecznej jazdy i pracy z końmi. Podobne umiejętności wymagane są w stosunku do osób obsługujących konie i wykonujących zabiegi zoohigieniczne. Aby bezpiecznie wykonywać takie prace naleŜy umieć ocenić ryzyko i dokonać analizy ograniczenia go do minimum.. Oceniając ryzyko zagroŜenia wypadkowego, trzeba wziąć pod uwagę stopień wytrenowania i doświadczenie zarówno obsługującego jak i konia. Tam gdzie występuje prawdopodobieństwo zranienia lub wypadku, naleŜy zaplanować odpowiednią procedurę bezpieczeństwa. PoniŜej przedstawione zostały sugestie dotyczące sposobów zmniejszenia zagroŜenia wypadkowego, zarówno podczas wykonywania prac przy obsłudze koni jak i podczas jazdy: 1. Podczas wykonywania prac przy koniach naleŜy nosić odpowiedni strój i buty. Nie naleŜy nosić butów naprawianych. 2. DŜinsy, specjalne spodnie do konnej jazdy albo długie spodnie zapobiegają otarciom i stanowią ochronę od słońca. 3. Odpowiedni kask do konnej jazdy (dŜokejka) powinien być noszony zawsze, gdy zagroŜenie jest większe od średniego, np. przez niedoświadczonego jeźdźca, gdy koń ma tendencję do płoszenia itp. 4. Bardzo waŜna jest znajomość własnych umiejętności postępowania z koniem, gdyŜ zwierzęta te są zdolne do wykorzystania słabości człowieka. 5. Ogłowie z wodzami naleŜy utrzymywać w dobrym stanie i dopasowane tak, aby koniowi było wygodnie 6. Trzeba zapewnić dobry stan siodeł i popręgów – rzemienie, popręgi powinny być dobrze konserwowane i regularnie kontrolowane. 7. Metalowe strzemiona powinny być takich rozmiarów, aby stopa wsuwała się w nie bez problemów, ale nie przechodziła na zewnątrz.
  • 13.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 12 8. Powierzchnia siodła powinna być wolna od zadziorów i innych obcych materiałów. 9. Konie róŜnią się ułoŜeniem, temperamentem i zdolnością do wytrenowania. Niektóre wymagają uŜywania dodatkowej uprzęŜy do utrzymywania siodła na swoim miejscu i kontroli jazdy. 10. Napierśnik jest dobrym zabezpieczeniem w przypadku zerwania lub poluźnienia popręgu 11. Podczas galopu blisko innego zwierzęcia wymagana jest duŜa uwaga. Jest skrajnie niebezpiecznie pozwolić koniowi zetknąć się z grzbietem biegnącego zwierzęcia. Koń moŜe się przewrócić, podcięty przez jego tylne nogi lub po jego zawróceniu. 12. Podczas jazdy przez obejście, naleŜy ostroŜnie przejeŜdŜać pod bramami ze zwieńczeniem u góry. W niektórych przypadkach wysokość przejazdu jest zbyt niska, aby koń z jeźdźcem mógł się zmieścić bezpiecznie. 13. Zaganianie zwierząt na koniu moŜe skutkować wypadkami, dlatego tam gdzie to moŜliwe wykorzystuje się psy do panowania nad stadem. 14. Jeździec powinien dosiadać konia, którym jest w stanie kierować. Nie wolno dopuszczać niedoświadczonej osoby do nieułoŜonego, kapryśnego konia. 15. JeŜeli gospodarstwo nie posiada specjalnego wybiegu, nieujeŜdŜone konie powinny być dosiadane na terenie piaszczystym lub na płytkiej wodzie. Skutki upadku jeźdźca będą wówczas mniej niebezpieczne. 16. Jest niewskazane, aby upierać się w ujeŜdŜaniu zwierząt, które ponoszą, zrzucają jeźdźca i nie moŜna nad nimi zapanować. Jednak pewna tolerancja jest dopuszczalna podczas początkowego okresu treningu. 17. JeŜeli koń jest narowisty, najlepiej osiodłać go i przed próbą jazdy na nim dać mu jakieś ćwiczenia do wykonania np. na lonŜy (długa, 5–8 metrowa lina, na której prowadzony jest koń podczas lekcji jazdy). Potem moŜna próbować go dosiąść i ujeŜdŜać na małej przestrzeni, przed jazdą na otwartym terenie. 18. JeŜeli koń ma tendencje do zrywu, powinien na początku być ujeŜdŜany na małej przestrzeni. JeŜeli koń zerwie się w otwartym terenie, jeździec powinien zachować spokój i stopniowo zacieśniać zataczanie kółek aŜ do momentu odzyskania kontroli nad koniem. 19. Jeździec powinien zachować czujność podczas regulacji ekwipunku zwłaszcza, gdy nie wykonuje tych czynności z ziemi. 20. Podczas wykonywania szczególnie niebezpiecznych prac przy koniach takich jak korekcja kopyt, podkuwanie, wykonywanie szczepień, przycinanie ogona, grzywy, piłowanie zębów naleŜy uŜyć poskromu Bezpieczeństwo przy obsłudze trzody chlewnej Obsługujący trzodę chlewną ulegają zagroŜeniom zaleŜnym od wielkości, siły i temperamentu zwierząt. Wielkość szkód moŜe zaleŜeć od doświadczenia osobistego, uwzględnienia elementów bezpieczeństwa przy urządzenia kojców, przejść i obejścia oraz zarządzania lekami i substancjami chemicznymi. Hałas w chlewni moŜe osiągać takie poziomy, Ŝe poŜądane jest stosowanie ochronników słuchu. Aby zidentyfikować zagroŜenia naleŜy sprawdzić: bezpieczeństwo w chlewni, podłogi i korytarze, obsługę i metody odseparowywania zwierząt, wyszkolenie bhp młodych pracowników, stosowane metody przenoszenia zwierząt, sposób stosowania środków chemicznych i środków leczniczych. Na podstawie tej analizy moŜna wyodrębnić szereg wskazówek, które mogą być pomocne przy zmniejszeniu lub wyeliminowaniu zagroŜeń wypadkami podczas obsługi trzody chlewnej. WaŜne jest stosowanie następujących zasad: 1. Sprawdzenie, czy kojce i ganki są odpowiednio duŜe i wytrzymałe dla określonej grupy świń.
  • 14.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 13 2. Zapewnienie takich rozwiązań, aby układ technologiczny w chlewni zapewniał płynny ruch zwierząt, wyeliminowanie lub ograniczenie ostrych, ślepych zakrętów i odpowiednie rozmieszczenie bramek przepędowych. 3. Utrzymanie kojców w dobrym stanie, bez wystających barierek, śrub, drutów itp. 4. Utrzymanie podłoŜa w takim stanie, aby było one jak najmniej śliskie, szczególnie na korytarzach przepędowych i miejscach załadunku. Bezpieczeństwo w produkcji trzody chlewnej zaleŜy od kilku roŜnych czynników – wieku, płci, rasy, masy ciała, temperamentu i wyuczonych zachowań. Knury mogą być agresywne i nieprzewidywalne. NaleŜy je traktować z ostroŜnością. Knury są bardziej agresywne podczas krycia i maksymalnie niebezpieczne, gdy walczą. Nigdy nie naleŜy dopuszczać knurów do kontaktu między sobą. Podczas przemieszczania knurów naleŜy uŜywać, demontowalnych przegrodzeń. Podczas przenoszenia świń naleŜy zachować ostroŜność. JeŜeli jest to moŜliwe, nie powinna tego robić jedna osoba. Trzeba pamiętać, Ŝe po podniesieniu świni, jej pysk nie moŜe znaleźć się naprzeciwko twarzy osoby przenoszącej. Innych zasad bezpieczeństwa naleŜy przestrzegać równieŜ przy stosowaniu substancji chemicznych, szczepionek i zastrzyków. Trzeba tu szczególna uwagę zwrócić na: 1. UwaŜne czytanie informacji zawartych na etykietach opakowań substancji chemicznych i antybiotyków oraz stosowanie się do instrukcji fabrycznych i wskazówek dotyczących bezpieczeństwa. 2. Sterylizowanie igieł, szczypiec do zębów i szczypiec do zakładania kolczyków oraz upewnienie się, czy osoba pracująca tymi narzędziami przestrzega zasad higieny. 3. Przestrzeganie przed ubojem zwierząt zalecanych okresów ochronnych dotyczących stosowania leków i substancji chemicznych. 4. Noszenie odpowiedniej odzieŜy ochronnej, a tam, gdzie jest moŜliwe pylenie substancji chemicznej, uŜywanie maski – filtru powietrza. 5. JeŜeli po stosowaniu substancji chemicznej wystąpią bóle głowy lub inne dolegliwości – naleŜy się udać się do lekarza i poddać badaniu. 6. Zapewnienie poprawnego dozowania dawek substancji chemicznych i leków i prowadzenie rejestru wykonywanych zabiegów weterynaryjnych. Jest to wymóg UE. Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 28 kwietnia 2004r w sprawie zakresu i sposobu prowadzenia ewidencji leczenia i dokumentacji lekarsko – weterynaryjnej (Dz.U. z 2004r., Nr 100 poz 1022z póź. zm. Szczególnie przestrzegane powinny być zasady bezpieczeństwa w przypadku podejrzenia i wystąpienia choroby zakaźnej oraz postępowania ze zwierzętami dotkniętymi tymi chorobami. Choroby zwierząt mogą przenosić się na ludzi. Powinno się znać symptomy wskazujące na występowanie chorób w stadzie. Informacje na ten temat znajdują się w jednostce modułowej 322[14].Z3.01 „Zapobieganie chorobom zwierząt”. Choroby zakaźne zwykle są przenoszone przez mocz, krew, ślinę i otwarte rany. Opatrując otwarte rany i zarówno przed zabiegiem jak i po jego wykonaniu naleŜy umyć się wodą z mydłem i środkiem antyseptycznym. W takich sytuacjach szczególne znaczenie ma przestrzeganie higieny osobistej. Spośród chorób zakaźnych szczególnie niebezpieczne są „choroby odzwierzęce” czyli takie, którymi mogą zarazić się ludzie. Często zwierzęta – nosiciele danej choroby, nie wydają się chore, jednak ludzie przez kontakt z nimi mogą ulec zaraŜeniu. Zwykle źródłem zaraŜenia w gospodarstwie jest Ŝywy inwentarz, a najbardziej naraŜeni na choroby odzwierzęce są pracownicy rzeźni, rolnicy, weterynarze, pracownicy skupu zwierząt i pracownicy laboratoriów. Szczegółowe informacje na temat tych chorób znajdują się w jednostce modułowej 322[14].Z3.01 „Zapobieganie chorobom zwierząt”. Podstawy prawne regulujące te problemy w jednostce modułowej 322[14].Z5.02 „Stosowanie przepisów prawa w działalności usługowej”.
  • 15.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 14 Dla systematycznego budowania świadomości monitorowania sytuacji zdrowotnej zwierząt w stadzie konieczne jest oglądanie zwierząt podczas obsługiwania, zwracanie uwagi na ograniczanie kontaktu ze zwierzętami, zwłaszcza w obszarach stanowiących wrota zakaŜenia i sprawdzanie dostępności środków odkaŜających. Monitorować naleŜy równieŜ sposób przenoszenia i pozbywania się materiałów zakaŜonych oraz kontakty zwierząt gospodarskich z psami, kotami i dzikimi zwierzętami. Bezpieczne stosowanie lekarstw oraz środków do odrobaczania zwierząt Podawanie lekarstw w paszy W przypadku zwierząt zarówno gospodarskich jak i towarzyszących człowiekowi czasami występuje konieczność podania lekarstw w paszy. Substancje lecznicze podawane w paszy mogą występować w postaci proszku, granulatu lub płynu. Większość z tych środków nie stanowi bezpośredniego zagroŜenia dla zdrowia i Ŝycia osoby podającej. Jednak są i takie, przy których stosowaniu trzeba uwaŜać, poniewaŜ są niebezpieczne. Konieczne jest podawanie ich zgodnie z zaleceniami lekarza weterynarii, zgodnie z instrukcją zamieszczoną na lub w opakowaniu. NajwaŜniejsze jest unikanie bezpośredniego kontaktu z tymi środkami uŜywając rękawice ochronne. Dodatkiem do paszy dla zwierząt mogą być antybiotyki, które słuŜą nie tylko do leczenia zwierząt, ale równieŜ w krajach poza Unią Europejską, do stymulowania ich rozwoju. Dlatego, przy mieszaniu ich z paszą, tak samo jak przy dodawaniu innych lekarstw – niezbędne jest noszenie wyposaŜenia ochronnego. NaleŜy pamiętać, Ŝe sposób funkcjonowania systemu trawiennego przeŜuwaczy sprawia, Ŝe słabo wchłaniają one lekarstwa podane w paszy i najlepszym sposobem ich podawania są zastrzyki. Owca cierpi na skutek Ŝerowania pasoŜytów takich jak muchy, kleszcze, wszy oraz choruje na świerzb. Świerzb u owiec jest chorobą wywołaną przez pasoŜytnicze roztocza Ŝyjące na powierzchni skóry. Aktywność roztoczy powoduje draŜnienie i cierpienie zwierząt. To moŜe być przyczyną zahamowania wzrostu lub powaŜną utratą kondycji owiec, utratą runa i zdrowia – szczególnie u jagniąt. Zanurzanie przechodzących owiec w wannie z odpowiednim roztworem ma na celu uwolnienie ich od takich pasoŜytów. Skutki stosowania omawianej metody zapobiegania świerzbowi owiec w odniesieniu do ludzi są negatywne ze względu na naraŜenie ich na aktywne składniki związków fosforoorganicznych stosowanych w kąpielach. Rolnicy są zaniepokojeni niewielką moŜliwością chronienia się przed niebezpiecznymi związkami chemicznymi. OdzieŜ ochronna praktycznie nie chroni przed wpływem związków zawartych w kąpieli, poniewaŜ podczas wychodzenia owiec z basenu zwierzęta otrząsają się, a czynność ta w połączeniu z wysychaniem powierzchni ciała powoduje powstanie tzw. „efektu aerozolowego”. Oznacza to Ŝe powietrze, którym oddycha równieŜ człowiek jest przesycone związkami chemicznymi Wykonywanie zastrzyków Najczęściej wykonuje się zastrzyki w celu zaszczepienia zwierząt przeciwko róŜnego rodzaju chorobom. Podczas wykonywania zastrzyków jest waŜne, zabezpieczenie się nie tylko przed wierzganiem, kąsaniem i odsunięciem zwierzęcia, ale równieŜ przed złamaniem igły tkwiącej w jego ciele. To nie jest łatwe, poniewaŜ nie moŜna przewidzieć jak się ono zachowa. Podczas wykonywania zastrzyków naleŜy przestrzegać następujących zasad: — nie powinno się wykonywać zastrzyku, gdy zwierzę się porusza, trzeba je przed i w trakcie wykonywania zastrzyku unieruchomić przy pomocy bramki przepędowej lub poskromu – w zaleŜności od wielkości zwierzęcia, — naleŜy uŜywać igieł o odpowiedniej długości i średnicy, w zaleŜności od masy ciała zwierząt, — naleŜy wkłuwać igłę w skórę pod właściwym kątem,
  • 16.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 15 — zawsze po wykonaniu zastrzyku naleŜy sprawdzić igłę czy nie uległa uszkodzeniu, — szczepić zwierzęta powinny osoby uprawnione do wykonywania tych zabiegów, — zastrzyk naleŜy wykonywać w odpowiednie miejsca na ciele zwierząt, — ewidencjonować stan posiadania igieł na fermie, zapisywać ile i kiedy zostały nabyte i ile ich zuŜyto. Nastąpił rozwój aparatów do wykonywania zastrzyków nie wyposaŜonych w igły iniekcyjne. Aparaty te mają zastosowanie do wykonywania iniekcji duŜej liczbie świń w krótkim czasie, niezaleŜnie od ich wielkości. Ich stosowanie, oprócz wyeliminowania problemu pozostawiania w ciele zwierząt złamanych igieł, przynosi korzyści w postaci zapobiegania zaraŜeniom krzyŜowym w stadzie przez czynniki biologiczne. Ponadto aparaty zwiększają bezpieczeństwo ludzi i eliminują problem zuŜytych igieł do zastrzyków. Podczas wykonywania zastrzyków w tradycyjny sposób, igły mogą ulec złamaniu. Gdy igła ulegnie złamaniu naleŜy natychmiast oznaczyć zwierzę i usunąć złamaną igłę. W przypadku niepowodzenia czasami konieczne jest specjalne leczenie, a czasami nieunikniony jest ubój z konieczności. Bezpieczne postępowanie z pszczołami Pszczoły posiadają wrodzony instynkt obronny swego gniazda i zapasów miodu zgromadzonych w ulu. Fakt ten wymaga od pszczelarza znajomości zasad obchodzenia się z pszczołami by obronność tą łagodzić a nie potęgować. Pszczoły podobnie jak inne Ŝywe organizmy, aby wydajnie pracowały, muszą mieć zapewniony spokój. RozdraŜnione pszczoły gorzej pracują, utrudniają pracę pszczelarzowi i mogą stanowić niebezpieczeństwo dla ludzi i zwierząt. Dlatego człowiek powinien obchodzić się z pszczołami tak, aby nie zakłócać naturalnego spokoju. Pamiętać naleŜy, Ŝe na zachowanie się pszczół mają wpływ równieŜ (poza pszczelarzem) inne czynniki środowiskowe (pogoda, poŜytek) itp. W pasiece zawsze naleŜy zachować spokój, nie naleŜy głośno krzyczeć, biegać, stukać w ule, równieŜ pewne zapachy mogą teŜ draŜnić pszczoły (zapach środków chemicznych, alkoholu, perfum i potu). Szczególnie draŜniąco działa na nie zapach własnego jadu, wydzielanego w czasie Ŝądlenia lub wskutek gniecenia pszczół podczas przeglądu. Podobną gotowość do obrony wykazują robotnice podczas wiatru, chłodu oraz przed burzą i nagłą utratą poŜytku (np. skoszenie plantacji kwitnących roślin, z których pszczoły zbierały nektar). Pszczoły nie lubią ubrań włochatych (swetry) i włosów. Dlatego do pracy w pasiece naleŜy się odpowiednio ubierać, szczególnie zaś osłonić twarz i włosy zakładając siatkę ochronną oraz kombinezon lub fartuch. JeŜeli pracownicy wykonują swoje zadania w fartuchu konieczne jest przepasanie się paskiem, poniewaŜ przy zbyt luźnym, pszczoły łatwo dostają się pod spód. Ubranie robocze naleŜy często prać. Poza tym, agresywność pszczół zmienia się w zaleŜności od pory roku. Wiosną przewaŜnie pszczoły są najłagodniejsze. Latem szczególnie w drugiej połowie agresywność wzrasta, co jest związane z brakiem poŜytku, rabunkami i wzrostem liczebności starszych pszczół w rodzinie. Cecha ta moŜe zaleŜeć teŜ od rasy pszczół i moŜe być dziedziczona. NaleŜy unikać pozostawienia na pasieczysku nawet na krótką chwilę rzeczy, które mogą zachęcić pszczoły do rabunku, np. ramki z miodem lub inne rzeczy pachnące miodem i woskiem. Pozostawienie zbyt długo otwartych uli moŜe być przyczyną rabunku w pasiece. Bardzo waŜnym czynnikiem panowania nad pszczołami jest spokojne zachowanie się i opanowane ruchy pszczelarza. Gwałtowne ruchy mogą wzbudzać agresywne zachowanie się pszczół. Błędem jest np. oganianie się od pszczół. Na przebieg i sprawność wykonania prac ma duŜy wpływ sposób podkurzania. Umiejętne posługiwanie się dymem jest podstawą pracy przy pszczołach. Poprawne odymianie uspokaja pszczoły, natomiast nadmierne daje skutek odwrotny. UŜywanie dymu w nadmiernej ilości zwłaszcza gorącego lub o ostrym zapachu nie uspokaja rodziny lecz ją draŜni. Najlepszy dym wydziela suche próchno z drewna drzew liściastych.
  • 17.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 16 Formalne warunki pracy ze zwierzętami Podczas chowu zwierząt konieczne jest wykonywanie wielu czynności związanych z ich profesjonalna obsługą. Zgodnie z podstawami prawnymi (Ustawa z 11 marca 2004r o ochronie zdrowia zwierząt oraz zwalczaniu chorób zakaźnych zwierząt /Dz.U. z 2004r. Nr 69 poz 625 z póź. zm.) przez obsługę zwierząt gospodarskich rozumie się wykonywanie czynności związanych z chowem i hodowlą tych zwierząt , codziennie lub okresowo, a w szczególności prac związanych z karmieniem, pojeniem, dojeniem, wymianą ściółki oraz pielęgnacją, leczeniem i transportem. W pomieszczeniach przeznaczonych do hodowli lub chowu zwierząt pracodawca powinien zapewnić w szczególności: — utrzymywanie czystości i porządku, w tym regularne usuwanie odchodów, — zwalczanie gryzoni, owadów i szkodliwych mikroorganizmów, — niedopuszczanie do zagrzybienia ścian i sufitów, — utrzymywanie sprawnej wentylacji. W pomieszczeniach inwentarskich niedopuszczalne jest: — uŜywanie ognia otwartego oraz palenie tytoniu, — wykonywanie nagłych ruchów oraz wydawanie dźwięków mogących niepokoić zwierzęta, — podchodzenie w bezpośrednie sąsiedztwo zwierząt w sposób niezauwaŜalny dla zwierzęcia. W pomieszczeniach inwentarskich wyposaŜenie techniczne budynku inwentarskiego powinno uwzględniać wymogi UE w zakresie standardów jakościowych, a w szczególności: — powierzchnia podłogi korytarza powinna być szczelna uniemoŜliwiająca przedostawaniu się do gruntu gnojówki i gnojowicy, nienasiąkliwa i ograniczająca poślizg, — szerokość korytarza paszowego powinna umoŜliwiać stosowanie urządzeń technicznych do dowozu i dozowania pasz, zapewniać łatwy i bezpieczny dostęp do zwierząt oraz bezpieczne wykonywanie czynności związanych z ich obsługą, — kanały odprowadzające ścieki i gnojowicę powinny być odpowiednio zabezpieczone, — drzwi powinny być otwierane na zewnątrz, — budynek powinien posiadać sprawnie działający system wentylacji oraz wymagane dla danej grupy zwierząt oświetlenie. Podczas przygotowywania oraz stosowania chemicznych środków odkaŜających i dezynfekcyjnych w pomieszczeniach inwentarskich powinno się: — przestrzegać instrukcji producenta tych środków, — stosować odpowiednie środki ochrony indywidualnej. W celu ograniczenia stęŜenia pyłów organicznych w pomieszczeniach inwentarskich powinno się w szczególności wyposaŜyć pomieszczenia przeznaczone dla drobiu i trzody chlewnej w urządzenia odpylające lub stosować inne dostępne urządzenia techniczne do odpylania pomieszczeń. W nowo budowanych lub przebudowywanych pomieszczeniach inwentarskich powinny być zastosowane urządzenia techniczne ułatwiające pracę przy dowozie i dozowaniu pasz, usuwaniu odchodów zwierzęcych oraz pojeniu zwierząt (od 2005 r. wymagane jest spełnianie standardów UE w zakresie budownictwa inwentarskiego i wyposaŜenia technicznego budynków). W pomieszczeniach inwentarskich niedopuszczalne jest umieszczanie progów w otworach drzwiowych. Niedopuszczalna jest eksploatacja instalacji oraz urządzeń elektrycznych niezapewniających odpowiedniej ochrony przed moŜliwością poraŜenia. Rozpłodniki, klacze ze źrebiętami oraz lochy z prosiętami uznaje się za zwierzęta niebezpieczne i przy ich obsłudze powinno się zachować środki ostroŜności. Zwierzęta niebezpieczne powinny być: — obsługiwane przez tych samych pracowników posiadających odpowiednie kwalifikacje,
  • 18.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 17 — umieszczone w oddzielnych boksach lub przywiązane uwiązami. Ponadto, przy obsłudze trzeba zachować poniŜsze zasady. 1. Niedopuszczalne jest przywiązywanie zwierząt niebezpiecznych do ruchomych lub niedostatecznie umocowanych przedmiotów. 2. Pracownicy zatrudnieni przy obsłudze zwierząt niebezpiecznych nie powinni wykonywać na nich bolesnych zabiegów ani pomagać przy ich wykonywaniu. 3. Zwierzęta wykazujące skłonność do gryzienia ludzi lub innych zwierząt, jeŜeli przebywają poza swoim stanowiskiem, powinny mieć nałoŜone kagańce. 4. Zwierzęta wykazujące skłonność do kopania powinny być umieszczane w boksach, w sposób zapewniający bezpieczeństwo pracowników. 5. Nad stanowiskami dla zwierząt niebezpiecznych powinny być umieszczone napisy ostrzegawcze. 6. Boksy powinny być skonstruowane w taki sposób, aby karmienie zwierząt i zakładanie uwiązów mogło odbywać się bez konieczności wchodzenia do nich, a drzwi otwierały się na zewnątrz. 7. Rozpłodniki powinny być prowadzone w uprzęŜy, pojedynczo i z zachowaniem szczególnej ostroŜności. 8. Zwierzęta niebezpieczne podczas wyprowadzania powinny mieć załoŜone uwiązy. W czasie naturalnego rozrodu zwierząt niedopuszczalne jest przebywanie w pobliŜu osób postronnych. Stanowisko do naturalnego rozrodu zwierząt znajdujące się poza budynkiem powinno być ogrodzone. Dopuszcza się usytuowanie takiego stanowiska wewnątrz budynku, jeŜeli: — zostanie oddzielone od stanowiska osób nadzorujących proces rozrodu ogrodzeniem wykonanym z drewnianych bali, — będzie wyposaŜone w wyjście awaryjne. Podczas przewozu zwierząt środkami transportu osoby konwojujące powinny przebywać w miejscu oddzielonym od zwierząt. Załadunek lub wyładunek zwierząt powinien odbywać się przy uŜyciu ramp, pomostów lub pochylni o podłoŜu ograniczającym poślizg, wyposaŜonych w zabezpieczenia boczne. Szczegółowe uregulowania prawne zawarte są w Rozporządzeniu Ministra Infrastruktury w sprawie szczegółowych warunków i sposobów transportu zwierząt z 6 października 2003r. Dz.U. Nr 185 poz 1809. Podczas wykonywania zabiegów pielęgnacyjnych, hodowlanych lub weterynaryjnych na koniach, bydle, owcach i kozach powinno się korzystać z unieruchamiającego je poskromu. Zabiegi pielęgnacyjne racic lub kopyt powinno się przeprowadzać po unieruchomieniu kończyny zwierzęcia. Przepędzanie stada bydła, koni, owiec lub kóz liczącego powyŜej 50 sztuk powinno być nadzorowane co najmniej przez dwie osoby. Pracownicy wykonujący prace przy obsłudze bydła lub koni powinni uŜywać obuwia ochronnego, zabezpieczającego stopy przed urazami. Pastwiska dla bydła, koni lub owiec oraz wybiegi dla zwierząt, znajdujące się przy pomieszczeniach inwentarskich, powinny być ogrodzone w sposób uniemoŜliwiający wyjście zwierząt poza ogrodzenie. W przypadku zastosowania ogrodzenia elektrycznego powinno ono być oznakowane tablicami ostrzegawczymi. Niedopuszczalny jest wypas buhajów nieuwiązanych oraz w pobliŜu krów. W pomieszczeniach przeznaczonych dla trzody chlewnej boksy powinny być skonstruowane w sposób umoŜliwiający: — karmienie trzody chlewnej spoza boksu, — odgrodzenie prosiąt od maciory bez konieczności wchodzenia do boksu, — natychmiastową ucieczkę pracownika w przypadku zagroŜenia ze strony zwierzęcia. Podczas pracy w pasiekach powinno się uŜywać odzieŜy ochronnej oraz podkurzacza. Przeglądu uli w pasiece powinno się dokonywać w dni pogodne, w godzinach przedpołudniowych, w porze najliczniejszego oblotu pszczół. Pracownicy obsługujący
  • 19.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 18 pasiekę powinni unikać draŜnienia pszczół w szczególności przez wykonywanie gwałtownych ruchów lub silne podkurzanie. Przy przeglądzie pasieki powinno się unikać przechodzenia przed wylotem ula. Pracownicy wypasający zwierzęta w warunkach potencjalnego zagroŜenia ukąszeniem przez kleszcze powinni być poddani szczepieniu ochronnemu przeciw kleszczowemu zapaleniu mózgu a takŜe wyposaŜeni w środki zabezpieczające, w szczególności: — w przewiewną, ale szczelną odzieŜ osłaniającą kończyny, — w nakrycie głowy, — w środki odstraszające kleszcze. Niedopuszczalne jest spoŜywanie posiłków i palenie tytoniu podczas obsługi zwierząt. Posiłki powinny być spoŜywane w wydzielonym pomieszczeniu, po uprzednim umyciu rąk i twarzy. Na zapleczu pomieszczeń inwentarskich powinna znajdować się apteczka spełniająca wymagania określone w odrębnych przepisach. Pracownicy obsługujący zwierzęta powinni niezwłocznie opatrywać doznane skaleczenia. Pracownicy poszkodowani na skutek ugryzienia lub poobijania przez zwierzęta oraz na skutek zranienia przez przedmioty zanieczyszczone nawozem organicznym lub ziemią powinni mieć niezwłocznie zapewnioną pomoc lekarską. Pracownicy zatrudnieni przy obsłudze zwierząt gospodarskich powinni zostać poddani szczepieniom ochronnym przeciw tęŜcowi. W przypadku wystąpienia u pracownika objawów nasuwających podejrzenie choroby odzwierzęcej powinien on niezwłocznie zgłosić się do lekarza. 4.1.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie warunki bezpieczeństwa naleŜy zapewnić podczas wykonywania zabiegów zoohigienicznych u bydła, koni, owiec, drobiu? 2. Jakie warunki bezpieczeństwa pracy naleŜy zapewnić w pomieszczeniach inwentarskich? 3. Jakie warunki bezpieczeństwa naleŜy zapewnić obsłudze zwierząt? 4. Jaki sprzęt i inne materiały naleŜy zapewnić w pomieszczeniach inwentarskich aby praca była bezpieczna? 5. Jakich zasad powinni przestrzegać pracownicy obsługujący zwierzęta aby praca ta była bezpieczna? 4.1.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Dokonaj analizy przepisów bezpieczeństwa przy obsłudze zwierząt i wskaŜ najwaŜniejsze zasady przy obsłudze bydła. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) odszukać odpowiednie przepisy prawne regulujące problem bezpieczeństwa i higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych, 2) sprawdzić ich aktualność i odpowiedniość, 3) przeczytać uwaŜnie te dokumenty, 4) na arkuszu papieru wpisać najwaŜniejsze z zasad, jakie naleŜy zachować wykonując zabiegi zoohigieniczne, 5) określić jakim niebezpieczeństwom moŜna w ten sposób zapobiec.
  • 20.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 19 WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 2 Opracuj listę zaleceń dotyczących bezpieczeństwa przy wykonywaniu określonych przez nauczyciela zabiegów zoohigienicznych u owiec. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) określić jakie zagroŜenia ze strony róŜnych osobników analizowanego gatunku mogą wystąpić podczas wykonywania róŜnych prac pielęgnacyjnych i interwencyjnych u owiec, 2) wskazać w jaki sposób człowiek moŜe się zabezpieczyć przed skutkami zagroŜeń, 3) opracować formę graficzna przedstawienia swojej listy zaleceń w sprawie bezpiecznego wykonywania zabiegów przy owcach, 4) przeprowadzić instruktaŜ bezpiecznego wykonywania zabiegów przy owcach dla swoich kolegów z grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Opracuj instrukcję „Wykonywanie prac porządkowych w oborze”. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) dokonać dokładnego przeglądu obory i jej pomieszczeń towarzyszących, 2) naszkicować plan i wyznaczyć ciągi komunikacyjne, 3) opracować zestawienie prac porządkowych do wykonania, 4) opisać sposób wykonania tych prac, 5) ustalić harmonogram wykonywania tych prac z uwzględnieniem prac codziennych i okresowych, 6) przedstawić harmonogram z odpowiednim uzasadnieniem. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet i programem prezentacyjnym, — papier i przybory do pisania.
  • 21.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 20 4.1.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) określić zasady bezpieczeństwa przy zabiegach zoohigienicznych? 2) określić zasady higieny pracy przy zabiegach zoohigienicznych u zwierząt? 3) ocenić warunki bezpieczeństwa, które naleŜy zapewnić przy wykonywaniu zabiegów zoohigienicznych u zwierząt? 4) zaplanować czynności związane z porządkowaniem pomieszczeń? 5) dobrać odzieŜ ochronną do wykonania prac związanych z zabiegami zoohigienicznymi?
  • 22.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 21 4.2. Wpływ zabiegów zoohigienicznych i profilaktycznych na zdrowie i produkcyjność zwierząt 4.2.1. Materiał nauczania Zabiegi zoohigieniczne stosowane w chowie zwierząt odgrywają bardzo waŜną rolę i mają duŜy wpływ na zdrowie i produkcyjność zwierząt.. Poznanie zachowań i potrzeb bydła pozwala na stworzenie odpowiednich warunków jego utrzymania, obsługi i pielęgnacji, dostosowanych do wymogów poszczególnych grup technologicznych i kierunków produkcji. NaleŜy pamiętać, Ŝe dobrostan zwierząt wymaga zawsze przyjaznego i dobrego traktowania ich przez obsługę. Zapewnienie dobrostanu na przykładzie bydła Bydło potrzebuje ruchu i przestrzeni – zwierzęta pozbawione ruchu mają trudności z kładzeniem się i wstawaniem, chodzą niepewnie i mają problemy z koordynacją ruchową. Utrzymywanie krów i jałówek na uwięzi przez cały rok i zaniechanie wypasu pastwiskowego prowadzi do problemów zdrowotnych, które ograniczają produkcyjność i skracają okres uŜytkowania krów. Bydło ma dobrą zdolność uczenia się i zapamiętywania – stwierdzono, Ŝe jałówki uczą się szybciej, a krowy dłuŜej zapamiętują. Bydło łatwiej uczy się w grupie, wtedy zwierzęta czują się pewnie, a samotnie odczuwają stres. Zachowania stadne – moŜna podzielić na agresywne (walka, odpychanie od paszy) oraz przyjazne (pielęgnacja, jednoczesne wykonywanie tych samych czynności). Dzięki hierarchii stada kaŜda sztuka "zna swoje miejsce". Pozycja w grupie zaleŜy od wieku, masy, długości pobytu w grupie oraz temperamentu. Krowy starsze i duŜe zawsze zajmują wysoką pozycję, a młode i nowo przybyłe do stada (pierwiastki) mają niską pozycję. Dlatego teŜ w oborach wolnostanowiskowych krowy pierwiastki i niewielkie mają niekorzystne warunki produkcji nawet, gdy ogólne warunki utrzymania stada są optymalne. Bydło posiada rytm dobowy, a zachowanie stadne – grupa krów czy jałówek wykonuje te same czynności jednocześnie. Dlatego teŜ przy ograniczonej liczbie stanowisk Ŝywieniowych i dostępu do stacji karmienia paszą treściwą, (co wymaga indywidualnych wzorców zachowania) mogą pojawić się problemy. NaleŜy podkreślić, Ŝe pora karmienia i doju nie mają wpływu na przebieg procesów biologicznych u bydła. Natomiast waŜne jest wykonywanie tych czynności o stałych porach dnia, by zwierzęta przyzwyczaiły się do konkretnego rytmu dobowego. Pobieranie paszy – pasza o duŜej zawartości wody zmniejsza zapotrzebowanie na wodę. Niedobór wody zmniejsza spoŜycie paszy, a tym samym ogranicza wydajność. Na pastwisku najchętniej bydło pobiera trawę o wschodzie i zachodzie słońca. Krowy pasą się przez 5–9 godzin dziennie, pokonując przy tym dystans 3–5 km. Krowy najchętniej pobierają paszę po doju. W oborze pasza powinna znajdować się 10 cm powyŜej poziomu, na którym znajdują się nogi. Krowa pobiera paszę na obszarze do 60 cm od tylnej krawędzi Ŝłobu. Alkierzowe Ŝywienie skraca jedzenie do 4–6 godzin zwiększając liczbę okresów pobierania paszy do 6–12 dziennie. Natomiast w systemie wolnostanowiskowym ze stałym dostępem do wybiegów moŜna zalecać całoroczne Ŝywienie sianokiszonkami i kiszonką z kukurydzy. Pastwisko racjonalnie nawoŜone i uŜytkowane pozwala najtaniej produkować mleko. Ruch i świeŜe powietrze korzystnie wpływają na produkcyjność, płodność i zdrowotność bydła. Przeprowadzone badania i obserwacje wykazały, Ŝe krowy utrzymywane w systemie alkierzowym na uwięzi są mniej produkcyjne, a ich uŜytkowanie jest przeciętnie o jedną czwartą krótsze w porównaniu do korzystających latem z pastwiska, a zimą z ruchu i słońca
  • 23.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 22 na wybiegu. Jako zwierzęta stadne bydło najchętniej pobiera paszę jednocześnie w grupie. Wypas naleŜy tak zorganizować, aby krowy kaŜdego dnia miały dostatek młodej zielonki oraz moŜliwość odpoczynku na zacienionej kwaterze wypoczynkowej ze stałym dostępem do wody i lizawek solnych. Przy wysokiej wydajności krów oraz małej powierzchni pastwisk dobrze jest, gdy krowy raz w ciągu doby korzystają z wypasu, a w następnym odpasie są karmione zielonką dowoŜoną do obory lub na wybieg. W gospodarstwach o duŜej skali produkcji, posiadających krowy bardzo wydajne i obory wolnostanowiskowe, wielu naukowców zaleca całoroczne Ŝywienie w oparciu o sianokiszonki i kiszonkę z kukurydzy. Takie postępowanie ma wiele zalet organizacyjnych i pozwala uniknąć problemów Ŝywieniowych związanych ze zmianą pasz, ale podraŜa znacznie koszty produkcji mleka. Dlatego teŜ w gospodarstwach o przeciętnej ilości krów najefektywniejsza jest produkcja mleka z wykorzystaniem pastwiskowym uŜytków zielonych lub przy większej ilości bydła codzienny dowóz zielonki do bezpośredniego skarmiania. PrzeŜuwanie – następuje dość szybko (0,5 do 1 godziny) po pobraniu paszy i trwa u krów 5–8 godzin dziennie, na co składa się 15–20 okresów przeŜuwania najczęściej w pozycji leŜącej (70–80%). Czas przeŜuwania zaleŜy od struktury paszy. Brak spokoju skraca czas przeŜuwania, a tym samym zmniejsza pobranie paszy i produkcyjność. Woda – zapotrzebowanie zaleŜy od temperatury, wilgotności paszy oraz produkcji mleka. Krowa mleczna pobiera 30–100 l wody/dobę (na pastwisku krowy piją 2–5 razy w ciągu doby, w oborze z poidła krowa pije 15–20 razy na dobę. Najlepsza jest woda o temperaturze 15–20°C. Miejsce leŜenia – na pastwisku krowy kładą się zazwyczaj tak, by odległość pomiędzy głowami wynosiła 3–5 metrów. Ulubionym podłoŜem do leŜenia bydła jest słoma. Bydło zawsze woli podłoŜe miękkie, suche i ciepłe, a unika twardego i śliskiego. Krowy w oborach boksowych wybierają legowiska z matami miękkimi i suchymi. Nieatrakcyjne teŜ są boksy obok krowy dominującej. Zwierzęta unikają boksów z przeciągami i naraŜonymi na hałas. Mała powierzchnia do leŜenia wzmaga agresję. DąŜenie do wygody i poprawy samopoczucia – najwaŜniejsza jest tu pielęgnacja wzajemna i samo pielęgnacja oraz przeciąganie się, otrząsanie i ocieranie. Pielęgnacja słuŜy usuwaniu odchodów, moczu i pasoŜytów oraz utrzymaniu skóry i okrywy włosowej w dobrym stanie. Korzystne jest mocowanie obrotowych szczotek do samopielęgnacji skóry. Wycielenia – na kilka dni przed porodem zachowanie krowy zmienia się. Staje się niespokojna i przestaje wykonywać te same czynności, co reszta stada (szuka samotności i schronienia czując zbliŜający się poród). Umieszczenie krowy w porodówce jest zgodne z potrzebami i spełnia wymogi dobrostanu. Po porodzie krowa liŜe cielę, rozpoznaje go i broni (na początku krowa szuka cielęcia by je nakarmić; później cielę szuka matki czując głód). Krowa pozostawia cielę idąc do paszy i wody. Stwierdzono, Ŝe krótkie przebywanie po porodzie krowy z cielęciem razem ma pozytywny wpływ na cielę i krowę. Poprzez wylizanie pobudzone zostanie krąŜenie oraz wydalenie kału i moczu, pomoŜe cielęciu w rozpoczęciu samodzielnego Ŝycia, u krów wcześniej występuje ruja i zwiększa się skuteczność pokrycia. Cielę – po kilku minutach po urodzeniu podejmuje próby wstania, które kończą się często powodzeniem po 30–90 minutach i zaczyna poszukiwać strzyków. W badaniach stwierdzono, Ŝe 30% cieląt ras mlecznych nie podejmuje ssania w ciągu 6 godzin po porodzie i potrzebuje pomocy hodowcy. Na początku cielę ssie krowę do 8 razy na dobę później rzadziej. U ras mięsnych cielęta skubią trawę w pierwszym lub drugim tygodniu Ŝycia i szybciej stają się przeŜuwaczami. Są zwolennicy braku kontaktu krowy z cielęciem – bydło mleczne; powód weterynaryjno–sanitarny; moŜliwość zainfekowania cielęcia przez krowę. O tym jak postępować w gospodarstwie powinien decydować hodowca w porozumieniu z lekarzem weterynarii. U cieląt w wieku 3–4 tygodni – nasila się potrzeba kontaktów społecznych, a ich brak powoduje bojaźliwość w okresie utrzymywania grupowego. Trzymane indywidualnie
  • 24.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 23 w izolacji w niewielkim stopniu naśladują zachowanie innych zwierząt, a ich zachowania społeczne są drastycznie ograniczane. Cielęta pozbawione moŜliwości wylizywania się wzajemnego, mają skłonność do nadmiernego wylizywania własnej sierści, co grozi tworzeniem się kłębów sierści w Ŝwaczu, powodujących powaŜne problemy zdrowotne. DuŜe zagęszczenie w kojcach zbiorowych u cieląt i młodzieŜy – powoduje niepokój i agresywność prowadzącą do walk między sobą. Niepokój skraca czas leŜenia i pobierania paszy, a agresywność rośnie wraz ze wzrostem zagęszczenia na obszarze paszowym, szczególnie po zadaniu pasz, gdy zwierzęta są głodne. Dobrostan bydła nakłada na właściciela obowiązek prawidłowego postępowania ze zwierzętami (Dyrektywa Rady Europy 91/629 EWG z dnia 19 listopada 1991r oraz Nr 98/58 WE z dnia 20 lipca 1998r oraz Rozporządzenie Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi z 2 września 2003r w sprawie minimalnych warunków utrzymania poszczególnych gatunków zwierząt gospodarskich DzU.Nr 167 poz. 1629 z póź. zm.) i wymaga dobrego i przyjaznego traktowania zwierząt. W codziennych pracach ze stadem konieczna jest łagodność, konsekwencja i umiejętność przewidywania zachowań. Dobre traktowanie i przyzwyczajenie bydła do pozytywnych i bliskich kontaktów z człowiekiem ułatwia wykonywanie rutynowych czynności codziennej obsługi oraz zwiększa wydajność i produkcyjność zwierząt. Szczególnie istotne jest dobre traktowanie pierwiastek podczas pierwszych dojów. Intensywny system chowu i utrzymania – wysoka mechanizacja, duŜe zagęszczenie, niskie nakłady pracy nie zaspakajają potrzeb bydła. Powoduje to trudności z przystosowaniem się do otoczenia i zmiany w zachowaniu. Następstwem jest wzrost urazów i chorób oraz spadek produkcyjności. W takich warunkach zachowanie dobrostanu musi być wspomagane przez działania profilaktyczne. Celem profilaktyki weterynaryjnej krów mlecznych jest podwyŜszenie poziomu produkcji, reprodukcji i opłacalności ekonomicznej hodowli dzięki polepszeniu stanu zdrowotnego hodowanych zwierząt. Aby działania w tym zakresie były skuteczne naleŜy: − zapewnić wysoki stopień komfortu i ogólnej kondycji hodowanych zwierząt, − utrzymać przebieg procesów przyjmowania, przetwarzania i wykorzystania substancji odŜywczych w granicach fizjologicznych, − osiągać wysoki stopień ich adaptacji na rosnące obciąŜenie metaboliczne, − w porę rozpoznać jednostki z rozwijającymi się procesami patologicznymi i dzięki skutecznym zabiegom leczniczym osiągać ich szybki powrót do produkcji, − przewidywać występowanie zwierząt „ryzykownych“, − udzielać im niezwłocznie indywidualnej opieki, − na rozpoznane przypadki i inne parametry stałego monitoringu reagować bezpośrednio stosując operatywne i systemowe zabiegi korekcyjne w stadzie. Programy profilaktyczne poza szczepieniami obejmują równieŜ odrobaczanie zwierząt. Jest to bardzo istotna kwestia. PasoŜyty bowiem są zagroŜeniem nie tylko dla zdrowia zwierząt, ale takŜe dla ludzi, głównie dzieci (przede wszystkim jeśli chodzi o tasiemczyce i glistnice). Obecność pasoŜytów (ich form inwazyjnych) w środowisku zewnętrznym, po wydostaniu się z organizmu Ŝywiciela jest jednym z podstawowych warunków rozprzestrzeniania się ich wśród zwierząt i ludzi. Najczęściej pasoŜyty (formy inwazyjne) wydostają się z organizmu zwierzęcia wraz z jego wydzielinami i wydalinami. PasoŜyty zwierząt – zapobieganie Do zakaŜenia pasoŜytami moŜe dojść poprzez: — kontakt bezpośredni – głównie dotyczy pasoŜytów zewnętrznych tj. pchły, wszy, świerzb. — drogą pokarmową – główna droga inwazji pasoŜytów wewnętrznych,
  • 25.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 24 — przez powłoki zewnętrzne ( skóra) – często formy inwazyjne pasoŜytów są przenoszone przez stawonogi np. kleszcze przenoszą babesię, — drogą śródmaciczną – zaraŜenie płodów w łonie matki. Tak dzieje się w przypadku zaraŜenia glistą psią. Larwy glisty otarbiają się w mięśniach suki i są niedostępne dla preparatów odrobaczających. W czasie ciąŜy dochodzi do uaktywnienia larw, wnikają one do krwiobiegu, a z krwią dostają się do płodów. Dlatego teŜ szczenięta pochodzące nawet od suk odrobaczanych w czasie ciąŜy mogą być zaraŜone glistnicą. Działanie chorobotwórcze pasoŜytów jest róŜnorodne. Mogą one powodować: — spadek odporności — hamowanie wzrostu i rozwoju — działanie chemiczne poprzez wytwarzane toksyny — działanie mechaniczne– duŜa ilość pasoŜytów moŜe spowodować niedroŜność, zatkanie jelit Najczęciej atakującymi pasoŜytami są: 1. PasoŜyty wewnętrzne: — tasiemce, — glisty, — toksoplazma. 2. PasoŜyty zewnętrzne: — pchły, — świerzb, — nuŜeniec. KaŜda inwazja pasoŜytów powinna być szybko i skutecznie zwalczana. Walka ta obejmuje czynności prowadzące do likwidacji lub ograniczenia występowania pasoŜytów. Zadanie to wykonuje się poprzez leczenie (uwalnianie od pasoŜytów zwierząt zaraŜonych) oraz profilaktykę (zapobieganie inwazji pasoŜytów). Aby chronić zwierzęta i nas przed zaraŜeniem trzeba pamiętać o: — regularnych zabiegach odrobaczania, — sprzątaniu odchodów drapiezników przede wszystkim psów i kotów, — nie wyprowadzaniu zwierząt w okolice placów zabaw dzieci, — nie pozwalanie zwierzętom na kontakt z odchodami innych zwierząt, — unikanie podawania zwierzętom surowego mięsa, szczególnie nieznanego pochodzenia. Szczególnie waŜne jest odrobaczanie psów. Pierwsze odrobaczanie moŜna wykonać w wieku 2–4 tydodni, drugie ok. 4 – 6 tygodni, trzecie w wieku ok.10 tygodni. Do 6 miesiąca Ŝycia powinno się powtarzać ten zabieg co miesiąc. Później w zaleŜności od sytuacji parazytologicznej i naraŜenia zwierzęcia odrobaczać trzeba co 3 – 6 miesięcy. Poza wewnętrznym odrobaczaniem naleŜy równieŜ pamiętać o walce z pasoŜytami zewnętrznymi takimi jak pchły i kleszcze. Stawonogi te bowiem często są przyczyną schorzeń alergicznych u zwierząt oraz biorą udział w przenoszeniu pasoŜytów wewnętrznych np. larwy pcheł biorą udział w przenoszeniu tasiemca. Do zwalczania tych pasoŜytów istnieje wiele preparatów takich jak: — obroŜe, — preparaty spot–on, — spraye. Większość z tych preparatów wykazuje działanie przeciw kleszczom przez okres ok. 4–5 tygodni oraz przeciw pchłom przez ok. 3 miesiące. Zwierzęta przez całe swoje Ŝycie powinny być poddane odpowiedniemu programowi profilaktycznemu obejmującemu odrobaczanie i szczepienie. Istotą programu jest to, Ŝeby robić to dobrze i bez szkody dla zdrowia zwierzęcia.
  • 26.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 25 Kolejny problem związany z utrzymaniem dobrego stanu zdrowia zwierząt to stosowanie szczepień ochronnych. Szczepienia równieŜ powinny być programowane. Program szczepień zostanie przedstawiony na przykładzie koni, drobiu i psów. Szczepienia zapewniają skuteczną ochronę przed wieloma chorobami zakaźnymi u koni. Dlatego teŜ moŜliwość takiej profilaktyki zdrowotnej nie powinna być zaniedbywana, lecz regularnie wykonywana. Większość szczepień jest indywidualną decyzją właściciela, jednak w przypadku koni startujących w zawodach regularne szczepienie przeciwko grypie w odstępach 6 miesięcznych jest obowiązkiem, musi być równieŜ zachowany okres 7 dni od momentu szczepienia do występu na zawodach. KaŜdorazowo wykonane szczepienie musi zostać wpisane do paszportu konia, wraz z datą, numerem serii szczepionki oraz podpisem lekarza weterynarii wykonującego szczepienie. Przepisy unijne nakładają na rolnika obowiązek zapobiegania, kontroli i zwalczania niektórych przenośnych chorób zakaźnych (np. encefalopatii gąbczastych u bydła BSE). Choroba układu nerwowego atakująca młode zwierzęta ok. 30 miesiąca Ŝycia, bardzo groźna. Przyczyną wywołującą BSE jest prion zawarty w paszy pochodzenia zwierzęcego (mączka mięsno – kostna). Jest to regulowane Rozporządzeniem Parlamentu Europejskiego z 22 maja 2001r Nr 999/2001. Odpowiedni program i plan szczepień powinien być ustalony przez lekarza weterynarii. MoŜliwe szczepienia wykonywane u koni: Rys. 2. Koń chory na influenzę [11] Influenza: grypa koni, bardzo rozpowszechniona, wysoce zakaźna choroba wirusowa powodująca spadek wydolności i złe samopoczucie konia, w późniejszym etapie moŜe dochodzić do zaburzeń w układzie oddechowym, a w przypadku powikłań do bakteryjnych infekcji. Po przeprowadzeniu szczepienia bazowego u źrebaków, jak i równieŜ u koni starszych wcześniej nie szczepionych, szczepimy w regularnych 6 miesięcznych odstępach. W celu uzyskania lepszej odporności źrebaków w pierwszych miesiącach Ŝycia, naleŜy poddać szczepieniu klacz 4 –6 tygodni przed wyźrebieniem Herpeswirusowe zakaŜenia: wywoływane przez dwa typy wirusa EHV4 odpowiedzialny głównie za schorzenia dróg oddechowych (rhinopneumonitis) oraz EHV1 wywołujący ronienia u źrebnych klaczy. W przypadku poronionych ciąŜy, u 99% zbadanych płodów moŜna było wykazać obecność wirusa EHV1, stąd bardzo uzasadnione staje się szczepienie zaźrebionych klaczy. Podobnie jak w przypadku grypy, schemat szczepień rozpoczyna się od szczepień bazowych, a następnie w odstępach 6–9 miesięcy powtarzane są szczepienia przypominające. W celu skutecznej ochrony klaczy przed poronieniem, szczepienie bazowe przeprowadza się przed zaźrebieniem, dodatkowe szczepienia przypominające w 3/4 oraz 7/8 miesiącu ciąŜy.
  • 27.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 26 Rys. 3. Objawy herpeswirusowego zakaŜenia [11] Rys. 4. Poroniony płód [11] TęŜec: zazwyczaj śmiertelne schorzenie bakteryjne wywoływane przez beztlenową laseczkę tęŜca Clostridium tetani. Niestety istnieje ciągłe ryzyko zakaŜenia laseczkami tęŜca, jako Ŝe są one drobnoustrojami występującymi w środowisku, kaŜda nawet najmniejsza rana, szczególnie skaleczenia kończyn i w obrębie kopyta moŜe stać się potencjalnym źródłem zakaŜenia. Schemat szczepienia bazowego jest podobny jak w przypadku innych chorób, dwa szczepienia w odstępie 6 tygodni, trzecie szczepienie po 12 miesiącach, następne juŜ tylko co 24 miesiące. Klacze hodowlane powinny być niezaleŜnie od planu szczepione w 9 miesiącu ciąŜy. Rys. 5. Koń chory na tęŜec [11] Wścieklizna: szczepienie koni przeciw wścieklilźnie, o ich wykonaniu jednak powinno decydować zagroŜenie na danym terenie, stąd najlepsza jest konsultacja z prowadzącym lekarzem weterynarii. Nie jest wymagane wykonanie szczepienia bazowego, odporność rozwija się juŜ 3–4 tygodni po szczepieniu, przypominające corocznie. Rys. 6. Koń chory na grzybicę [11]
  • 28.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 27 Grzybica: istnieje moŜliwość zaszczepienia konia przeciw grzybicy, wykonuje się je jednak najczęściej koni juŜ chorujących jako element terapii oraz w celu zapobiegania dalszemu rozwojowi choroby. Są to wówczas dwie injekcje w odstępie 14 dni. Tak samo profilaktycznie szczepimy dwukrotnie w odstępie 14 dniowym, odporność nabyta na okres 12 miesięcy. Ze względu na utrzymujący się do 4 miesiąca wysoki poziom przeciwciał matczynych, zapewniających skuteczną i wystarczającą ochronę, nie powinno się poddawać szczepieniom źrebaków młodszych niŜ 4 miesiące, poniewaŜ w takich przypadkach nie dochodzi do rozwoju prawidłowej odporności poszczepiennej. NaleŜy pamiętać, Ŝe kaŜde szczepienie moŜe nieść za sobą efekty uboczne oraz krótkotrwały spadek odporności i wydolności konia po szczepieniu, stąd teŜ nie powinno się uŜytkować konia 2–3 dni po szczepieniu. Szczepienie koni wykazujących jakiekolwiek objawy chorobowe powinno być przełoŜone na inny termin, szczepi się tylko konie zdrowe. Tabela 1. Przykładowy schemat szczepień profilaktycznych konia [11] SZCZEPIENIA BAZOWE SZCZEPIENIA PRZYPOMINAJĄCE CHOROBA I SZCZEPIENIE II SZCZEPIENIE III SZCZEPIENIE ODSTĘP CZASU DODATKOWE SZCZEPIENIA DLA KLACZY ŹREBNEJ (NIEZALEśNIE OD SCHEMATU SZCZEPIEŃ) GRYPA 4 miesiąc 4–6 tyg. po i szczepieniu 5–7 mieś. po II szczepieniu co 6 miesięcy 4–6 tyg. przed wyźrebieniem HERPES 4 miesiąc 3–4 mieś. po i szczepieniu co 6–8 miesięcy 3 i 7 mieś. ciąŜy GRYPA + HERPES 4 miesiąc 6 tyg. po i szczepieniu co 6 miesięcy 3 i 7 mieś. ciąŜy TĘśEC 5 miesiąc 6–8 tyg. po i szczepieniu 12 mieś. po II szczepieniu co 2 lata** 9 miesiąc ciąŜy WŚCIEKLIZNA 6 miesiąc 1 raz na rok 3 i 7 mieś. ciąŜy Najwcześniejszy termin w jakim moŜna podać szczepionkę źrebakowi, przed tym okresem szczepienie moŜe być nieskuteczne ze względu na utrzymujący się poziom przeciwciał matczynych. Niesłuszne jest podawanie szczepionek dwuskładnikowych grypa+tęŜec co 6 miesięcy. Takie szczepienie wykonuje sie co 2 lata, co 6 miesięcy natomiast szczepionkę jednoskładnikową przeciw grypie. Odporność na tęŜec po prawidłowym szczepieniu bazowym jest skuteczna przez okres 2 lat, niepotrzebne jest więc szczepienie co 6 miesięcy. Profilaktyka chorób drobiu Na prawidłowy przebieg wychowu i chowu drobiu wpływ ma profilaktyka obejmująca w stosowaniu zespół sposobów postępowania i przeprowadzonych zabiegów, których celem jest niedopuszczenie do zachorowania, a nawet zagroŜenia chorobą zwierząt w stadzie oraz uzyskanie wysokiej wydajności uwarunkowanej genetycznie. Jedną z podstawowych czynności w małych stadach jest ciągłe brakowanie ptaków z objawami chorobowymi, bez apetytu, nadmiernie wychudzonych, z uszkodzeniami ciała, kulawych i z wynicowanym jajowodem. Ptaki te są zagroŜeniem dla pozostałych, gdyŜ osłabione mogą być siedliskiem chorób.
  • 29.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 28 Profilaktyka w duŜych stadach o wysokim poziomie produkcji obejmuje swym programem szczepienia rodziców i piskląt. Program szczepień profilaktycznych powinien być dostosowany do lokalnych zagroŜeń chorobowych. Ze względu na róŜnorodność przyczyn chorób, zapobieganie, musi być róŜne, z równoczesnym stosowaniem kilku zabiegów. Niekiedy pominięcie jednego zabiegu moŜe zniszczyć całość. Nieskuteczne szczepienia mogą mieć miejsce u zwierząt charłaczych, niedoŜywionych czy utrzymanych w złych warunkach higienicznych lub w nieodpowiednich warunkach klimatycznych. Skuteczność szczepionki zaleŜy od warunków środowiska i odporności organizmu. Zabieg niegroźny dla matki moŜe być zabójczy dla płodu. Istotnym jest równieŜ, Ŝe upływający czas 2 tygodni od szczepienia przeciwciałami jest dla ptaka okresem bezbronnym, więc pozostaje profilaktyka dla tzw. okresu zwiększonego ryzyka. Budynek musi być wyczyszczony i zdezynfekowany. Poza tym nie naleŜy wychowywać w jednym kurniku kur i kurcząt ze względu na moŜliwość zakaŜenia kurcząt. Podawanie szczepionek moŜe być groźne dla człowieka, szczególnie jeśli stosujemy ją w formie aerozolu. Bezpieczne jest podawanie w iniekcji względnie w wodzie do picia. Obawy jednak nie są duŜe, gdyŜ większość chorób drobiu jest inna niŜ u człowieka. Stara zasada brzmi "lepiej zapobiegać niŜ leczyć". Oznacza to zarówno wyŜszą skuteczność jak i mniejszy koszt zapobiegania w stosunku do leczenia. Na ile waŜna jest profilaktyka moŜe świadczyć to, Ŝe w duŜych obiektach – fermach programy profilaktyczne stosowane są jako obowiązkowy element technologii. Profilaktyka ogólna obejmuje przede wszystkim zabiegi typu organizacyjnego, techniczne i zootechniczne, które w zdecydowanej większości winien realizować sam producent. Przed przyjęciem piskląt lub dorosłych ptaków do budynku naleŜy wykonać następujące czynności w określonej niŜej kolejności: — spryskać środkiem owadobójczym ściółkę po uprzednio chowanych ptakach, — wynieść karmidła i poidła do innego pomieszczenia w celu umycia i odkaŜenia, — omieść sufit, otwory wentylacyjne i ściany z kurzu, — usunąć ściółkę z poprzedniego chowu, — umyć pomieszczenie wodą z dodatkiem środka myjącego lub preparatu odkaŜającego (najlepiej ciepłą wodą pod ciśnieniem, jako środka myjącego moŜna uŜyć 0,1 % roztwór Natusanu), — zalepić ewentualne otwory świadczące o obecności myszy lub szczurów (np. betonem), — przeprowadzić dezynfekcję (do tego zabiegu moŜna uŜyć 2 % roztworu sody Ŝrącej; 4 – 5 % roztworu technicznej formaliny; 2 – 4 % roztworu Polleny Jod K; 2 % roztwór Virkonu, 1 % roztwór Halamidu lub CID 20), — powtórnie spryskać środkiem owadobójczym umyte grzędy i gniazda, — wybielić pomieszczenie świeŜo przygotowanym mlekiem wapiennym (1 część wapna gaszonego + 3 części wody), — rozłoŜyć nową ściółkę (ściółkę moŜna spryskać jednym z wyŜej wymienionych preparatów odkaŜających i rozstawić umyty i odkaŜony sprzęt). Przeciwko kokcydiozie występującej głównie u drobiu grzebiącego uŜyć moŜna preparatów Oocide 1 i 2, którymi kolejno spryskuje się ściany i posadzkę. W wyniku reakcji między tymi preparatami powstaje amoniak niszczący kokcydie. Zabieg przeciwko kokcydiozie naleŜy wykonać bardzo ostroŜnie, uŜywając maski gazowej. W czasie czyszczenia pomieszczeń wskazane jest równieŜ przeprowadzenie deratyzacji. Środki przeciw gryzoniom (np. Racumin, Tomorin, Toxan, itp.) umieszcza się w miejscach ich wędrówek wewnątrz i na zewnątrz budynku. Proekologiczne systemy chowu uwzględniają potrzeby korzystania ptaków z wybiegów. Za najmniejszą powierzchnię wybiegu uwaŜa się 0,7 m2 /sztukę, a optymalna to 10 m2 / sztukę. Wybiegi z których korzysta drób powinny być równieŜ okresowo odkaŜane z uwagi na to, Ŝe są jednym z źródeł zakaŜania ptaków bakteriami chorobotwórczymi. Do ich odkaŜania moŜna
  • 30.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 29 uŜyć 10 – 20 % zawiesiny wapna chlorowanego lub mleka wapiennego względnie siarczanu Ŝelaza lub miedzi rozpuszczonych w wodzie w proporcji 6 kg związku na 200 l wody 1 – 4 kg roztworu/1 m2 wybiegu). Zdezynfekowany wybieg pozostawia się na kilka dni na działanie promieni słonecznych, a następnie płytko zaoruje. Po bronowaniu wybieg moŜna obsiać mieszanką traw z biała koniczyną. Wybiegi o małych powierzchniach moŜna po odkaŜeniu posypać piaskiem (5 cm warstwa) lub ścielić słomą. Zbiorniki wodne, z których korzystają kaczki lub gęsi odkaŜa się 0,5 – 5 % roztworem siarczanu miedzi lub nadmanganianu potasu. W pierwszych dniach wychowu naleŜy dbać o utrzymanie w nienagannej czystości karmideł i poideł. Trzeba równieŜ zwrócić uwagę na to, aby podawana w pierwszych dniach Ŝycia do woli pasza nie zalegała długo w karmidłach, gdyŜ zanieczyszczona odchodami szybko pleśnieje i moŜe doprowadzić do zakaŜeń. Pomieszczenie z ptakami odkaŜa się okresowo 4 – 6 % roztworem formaliny lub 2 % roztworem Polleny J K. Strumień roztworu ze środkiem odkaŜającym kieruje się w stronę sufitu (zamgławianie), a nie bezpośrednio na ptaki. Jednym z bardzo waŜnych zabiegów profilaktycznych jest utrzymywanie ściółki w dobrym stanie. Twarda, zbita i wilgotna ściółka uszkadza ptakom nogi. Ściółka powinna być ze zdrowej i suchej słomy (najlepiej pszennej), wymieszana z trocinami lub wiórami drzewnymi i z torfem. U drobiu wodnego nie powinno się stosować trocin, gdyŜ niszczą upierzenie. Przed załoŜeniem ściółki sypie się na posadzkę wapno hydratyzowane lub superfosfat w ilości 0,25 – 0,5 kg/m2 . Środki te działają osuszająco. Podczas chowu moŜna równieŜ zuŜytą ściółkę posypać superfosfatem i przykryć nową warstwą. Sypanie w ściółkę niewielkich ilości ziarna (owies) lub Ŝwiru powoduje, ze ptaki grzebiąc (kury, indyki) przewietrzają ją, co pozwala na utrzymanie właściwej struktury i wilgotności ściółki. Grubość warstwy ściółki (od 5 do 15 cm) zaleŜy od pory roku, okresu Ŝycia i rodzaju posadzki. Bardzo waŜnym zabiegiem profilaktycznym w czasie chowu drobiu jest właściwe składowanie pasz i odpowiednie Ŝywienie. Pełnoporcjowe mieszanki paszowe ze względu na swój skład są bardzo dobrą poŜywką dla drobnoustrojów, dlatego teŜ w czasie przechowywania nie moŜna dopuścić do ich zawilgocenia. Ptakom Ŝywionym paszami gospodarskimi naleŜy podać dodatki witaminowo–mineralne. Trzeba równieŜ dbać o to, aby miały zapewnione swobodny dostęp do czystej i zimnej wody. Szczepienie psów Szczepienie zwierząt jest dla niektórych właścicieli psów problemem kontrowersyjnym. Niestety, sporadycznie zdarza się, Ŝe po szczepieniu występują u zwierząt objawy chorobowe. Zalicza się do nich komplikacje poszczepienne spowodowane uczuleniem na antygen zawarty w szczepionce. NajwaŜniejsze objawy występujące przy takim wstrząsie to nadmierne ślinienie, tzw. ślinotok oraz obrzęknięte okolice pyska. W takiej sytuacji naleŜy natychmiast wrócić do lekarza weterynarii. W innym przypadku moŜe dojść do śmierci psa. Innym objawem, który moŜe wystąpić po szczepieniu, są miejscowe reakcje alergiczne (odczyny poszczepienne). NajwaŜniejsza dla wszystkich właścicieli powinna być jednak świadomość, Ŝe szczepienia są niezastąpioną bronią w walce z chorobami zakaźnymi i nie moŜna z nich zrezygnować. Trzeba jednak wykonywać je z rozsądkiem i przestrzegając określonych zasad. Nie powinno się szczepić psów: — chorych, — zarobaczonych, — cięŜarnych, — szczeniąt poniŜej 6 tygodnia Ŝycia.
  • 31.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 30 Przed wykonaniem szczepienia, lekarz powinien przeprowadzić wywiad i badanie ogólne z pomiarem temperatury. Zwierzę poddawane szczepieniu powinno być wcześniej odrobaczone. Psy powinny być szczepione przeciwko takim chorobom jak: — nosówka — parwowiroza — wirusowe zapalenie wątroby — leptospiroza — kaszel kenelowy — koronawiroza Pierwsze szczepienie powinno się wykonać nie wcześniej niŜ po ukończeniu 6 tygodnia Ŝycia. Wcześniej organizm zwierzęcia jest chroniony przez przeciwciała matczyne, które zanikają ok. 6– 7 tyg. Ŝycia. Przeciwciała te neutralizują szczepionki i przez to szczepienie jest nieskuteczne. Rozpoczynając szczepienia wcześnie, w wieku 6–8 tyg. naleŜy jeszcze pamiętać o zjawisku – luka immunologiczna. Jest to okres, kiedy poziom przeciwciał matczynych jest zbyt niski aby chronić przed zachorowaniem, a jednocześnie zbyt wysoki aby pozwolić na uodpornienie. Okres luki trwa ok. 2–3 tyg. Do wczesnego uodparniania zwierzęcia trzeba więc wybrać szczepionkę o odpowiednio wysokiej koncentracji wirusa czyli szczepionkę typu PUPPY. Kolejne szczepienia powinny być wykonywane w odstępach 3–4 tygodniowych. U psów stosuje się róŜne programy szczepień. Mogą to być programy: wczesny, standardowy i późny. Program wczesny obejmuje szczepienia w 6, 9 i 12 tygodniu: — I szczepienie typu puppy (nosówka + parwowiroza), — II szczepienie (nosówka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy), — III szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Program standardowy obejmuje pierwsze szczepienie wykonane po 8 tygodniu Ŝycia i drugie po 3–4 tyg.: — I szczepienie (nosówka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy), — II szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Program późny obejmuje pierwsze szczepienie wykonane po 12 tyg., drugie po 3–4 tyg.: — I szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), — II szczepienie (nosowka, parwowiroza, wirusowe zapalenie wątroby, leptospiroza, kaszel kenelowy, koronawiroza), Szczepienie psów przeciwko wściekliźnie jest w naszym kraju szczepieniem obowiązkowym. KaŜdy pies do ukończenia 5 miesiąca Ŝycia powinien mieć wykonane to szczepienie. 4.2.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie warunki bytowania naleŜy zapewnić zwierzętom aby były dla nich komfortowe? 2. Jakie szczepienia ochronne naleŜy wykonywać aby utrzymać dobre zdrowie zwierząt? 3. Jakich zasad naleŜy przestrzegać wdraŜając programy szczepień ochronnych? 4. Jakie szczepienia powinno się wykonywać obowiązkowo? 5. Jakie zabiegi zapewniają utrzymanie dobrostanu zwierząt?
  • 32.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 31 4.2.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Dobierz preparaty i wykonaj mycie wymienia u bydła przed dojem i pielęgnację po doju. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zapoznać się z zasadami wykonania mycia wymienia krów, 2) zgromadzić informacje na temat stosowanych do mycia wymienia preparatów, 3) dobrać preparaty, 4) dobrać sprzęt i materiały do wykonania mycia, 5) wykonać mycie, 6) dobrać preparaty do wykonania pielęgnacji wymienia po doju. 7) wykonać czynności pielęgnacyjne, 8) ocenić jakość wykonanych prac. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — kolekcja preparatów do mycia i pielęgnacji wymion lub materiały zawierające charakterystykę tych preparatów, — naczynia do przygotowania roztworów, — materiały do wykonania mycia i pielęgnacji (ściereczki itp.), — rękawiczki, buty, fartuch lub kombinezon, nakrycie głowy, — model wymienia lub krowa. Ćwiczenie 2 Opracuj wskazania zachowania dobrostanu wybranego gatunku zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) określić wymagania gatunku w odniesieniu do dobrostanu, 2) wskazać w jaki sposób moŜna zapewnić dobrostan dla tych zwierząt, 3) opracować formę graficzną przedstawienia swojej listy zaleceń dotyczących zapewnienia dobrostanu zwierząt, 4) przedstawić swoje opracowanie na forum grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Dobierz preparaty które zastosujesz na ektopasoŜyty u psa. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) poszukać informacji na temat preparatów na ektopasoŜyty stosowanych u psów, 2) zdiagnozować z jakimi ektopasoŜytami masz do czynienia,
  • 33.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 32 3) przeanalizować preparaty pod względem przydatności w ograniczeniu zdiagnozowanych ektopasoŜytów, 4) ustalić wskazania dotyczące zastosowania wybranych preparatów, 5) zwrócić uwagę na zachowanie zasad bezpieczeństwa zarówno człowieka jak i psa. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet, — papier i przybory do pisania, — kolekcja preparatów na ektopasoŜyty lub ulotki informacyjne tych preparatów, — fotografie z ektopasoŜytami lub widocznymi objawami ich bytowania albo zwierzę z ektopasoŜytami. 4.2.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) określić warunki bytowania, jakie naleŜy zapewnić zwierzętom, aby były dla nich komfortowe? 2) wskazać szczepienia ochronne, jakie naleŜy wykonywać, aby utrzymać dobre zdrowie zwierząt? 3) określić zasady wdraŜania programów szczepień ochronnych? 4) określić szczepienia, których wykonywanie jest obowiązkowe? 5) dobrać zabiegi zapewniające utrzymanie dobrostanu zwierząt? 6) wykonać zabiegi pielęgnacyjne wymienia? 7) dobrać preparaty do walki z ektopasoŜytami?
  • 34.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 33 4.3. Zabiegi zoohigieniczne u zwierząt 4.3.1. Materiał nauczania Pielęgnacja koni – czyszczenie Konie mają bardzo wraŜliwą skórę, czułą na dotyk. Czyszczenie konia naleŜy do codziennego rytuału. WyobraŜenie konia o higienie sierści jest dalekie do tego, co myśli sobie na ten temat człowiek. Konie tarzają się bardzo chętnie, zarówno w piasku jak i w błocie, wodzie, śniegu i słomie lub trocinach. Tarzanie odgrywa tu róŜną rolę, od osuszenia spoconego konia po oklejenie go warstwą błota chroniąc przed uciąŜliwymi owadami. Konie, które są ze sobą szczególnie zŜyte, pielęgnują sobie sierść nawzajem. Drapią siebie nawzajem po szyi, kłębie i grzbiecie. Przy czym jeden pokazuje drugiemu, czego sam najchętniej oczekuje. Czyszczenie ma na celu nie tylko usunięcie brudu i oczyszczenie porów skóry, ale jest teŜ doskonałym masaŜem, który przyspiesza obieg krwi, a w związku z tym przemianę materii. Do czyszczenia koni potrzebny jest odpowiedni sprzęt: mocno skręcona słoma, zgrzebło i szczotka (specjalna do czyszczenia koni), szczotka ryŜowa do mycia kopyt, ścierka i kopystka do oczyszczania podeszwy kopyta. Zgrzebło słuŜy do oczyszczania szczotki. Nie wolno nim czyścić konia, gdyŜ drapie, a nawet kaleczy skórę. Jedyny wyjątek stanowią zgrzebła gumowe, których moŜna uŜywać bezpośrednio do czyszczenia. Oczy, nozdrza, wargi i uszy przeciera się wilgotną czystą ściereczką – odbyt przeciera się osobną ścierką. Kopyta, jeŜeli po pracy są zabrudzone, dokładnie myje się wodą i szczotką ryŜową. Przed wyprowadzeniem konia ze stajni do pracy naleŜy podeszwy kopyta i rowki strzałkowe dokładnie wyskrobać kopystką. Szczególną uwagę trzeba zwracać na pielęgnację kopyt. Powinny one być stale czyste (puszka rogowa, podeszwa, rowki obok strzałki). Pęciny i piętki czyści się miękką szmatką. Koniom pracującym bez podków powinien specjalista kowal rozczyszczać kopyta, co 4 – 6 tygodni. Rozczyszczaniem nazywa się usuwanie narośli rogowych podeszwy i tworzywa strzałki kopytowej. Konie podkuwane naleŜy przekuwać równieŜ, co 4– 6 tygodni. Zaniedbanie tych czynności prowadzi do zniekształcenia kopyt, które przez to nabywają róŜnego rodzaju wad dyskwalifikujących konia. W lato trzeba kopyta natłuszczać, aby nie dopuścić do wysychania rogu kopytowego. Natłuszcza się koronę, puszkę kopytową i podeszwę kopyta. Do tego celu uŜywa się tranu, wazeliny, lanoliny. Konie powinny mieć moŜliwość wychodzenia na wybiegi czy pastwiska, poniewaŜ mają tam dostęp do trawy, ale teŜ do swobodnego ruchu. Konie poprzez tarzanie się w piasku, błocie lub trawie tworzą na sierści ochronę przed owadami. Poprzez takie zachowanie pielęgnują skórę i sierść. Ogrodzenie na padokach powinno być na tyle wysokie, Ŝeby koń nie mógł go przeskoczyć albo przejść. Spotyka się w stajniach, Ŝe ogrodzenie wykonane jest z potrójnych drągów. Tworzy to barierę dla koni duŜych i małych. JednakŜe kaŜdy wie, Ŝe konie są za sprytne i potrafią znaleźć obejście tego problemu. W okresie jesienno-zimowym nie mają zbyt wiele ciekawych zajęć na wybiegach, poniewaŜ sezon świeŜej trawy się skończył, więc szukają sobie innych rozrywek, np. obchód ogrodzenia w celu znalezienia dziury. Higiena takiego wybiegu nie jest skomplikowana. Wystarczy sprzątać odchody koni i wykaszać niedojady. WyposaŜenie padoków stanowi pojemnik na wodę, tak duŜy, Ŝeby starczyło wody dla kaŜdego konia, szczególnie w gorące i suche dni. Wskazana jest wiata lub osłona z drzew. Zwierzęta wcale nie musza z nich korzystać, jednakŜe mogą się schronić. NaleŜy teŜ sprawdzać wszelkiego rodzaju uszkodzenia skóry. Mogą okazać się powaŜne. Do uszkodzeń mechanicznych zalicza się stłuczenia spowodowane upadkiem lub uderzeniem tępym przedmiotem, kopnięciem oraz rany, zwichnięcia i złamania. Objawami tych uszkodzeń są obrzęk, bolesność, podwyŜszona temperatura, widoczne zaczerwienienie oraz kulawizna. Przy skaleczeniach z rany wydobywa się krew, ropa, a przy złamaniu kości kończyn mogą one zwisać na skórze lub mięśniach, a zwierzę nie podpiera się na kończynie.
  • 35.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 34 Aby zapobiegać takim urazom: naleŜy usuwać w stajni i na podwórzu wszelkie wystające gwoździe, poprzybijać odstające blachy itp. Konie powinno się trzymać w obszernych stanowiskach, odgradzać je od siebie drąŜkami, owiniętymi powrósłami ze słomy lub innymi materiałami zabezpieczającymi. Przy stłuczeniach i zwichnięciach moŜna stosować zimne okłady z wody z octem. W przypadku ran naleŜy je wystrzyc czystymi noŜyczkami nie dotykając, zmyć powierzchownie wodą destylowaną i umoczywszy czysty tamponik w jodynie, przyłoŜyć go do rany i mocno zabandaŜować. Często przy skaleczeniach powstają krwotoki tętnicze lub Ŝylne. Przy krwotokach tętniczych (krew silnie wytryska) naleŜy kończynę lub inną część ciała silnie podwiązać powyŜej rany, a przy krwotokach Ŝylnych (krew wypływa jednolicie i wolno) poniŜej rany i następnie opatrzyć je. Złamania kości kończyn zwierząt duŜych przewaŜnie są nieuleczalne. Zwierzęta takie z reguły kieruje się na rzeź. W niektórych sytuacjach powstają krwiaki: Krwiak to wylew krwi z uszkodzonego naczynia pod skórą. Występuje on w postaci róŜnej wielkości obrzęku, zaleŜnie od miejsca i ilości wylanej krwi. W przypadku nieumiejętnego wykorzystywania uprzęŜy mogą powstawać odparzenia i odgniecenia. Są to uszkodzenia skóry spowodowane uprzęŜą w miejscu jej przylegania do ciała zwierzęcia. Przyczyną jest uprząŜ niedopasowana, za ciasna lub za luźna, podarta, chropowata w miejscu styku ze skórą, niedbale załoŜona. Czasem uszkodzenia skóry powoduje wadliwa budowa konia. Zaliczyć tu moŜna odgniecenia łokcia przez podkowę. Powstają one wtedy, gdy konie mają ciasne stanowiska i nie mogą połoŜyć się swobodnie. Objawami są nastroszona sierść i obrzęk, podwyŜszona temperatura w miejscu schorzenia, otarcia skóry, aŜ do krwi. Odparzenia występują na karku, kłębie, grzbiecie, łopatkach, przedpiersiu, podpiersiu, pośladkach, pod ogonem. Aby im zapobiec naleŜy dokładnie dopasować uprząŜ i często ją sprawdzać. Po zdjęciu uprzęŜy sprawdzić ręką w miejscu jej styku z ciałem czy nie wyczuwa się zgrubienia, obrzmienia czy bolesności. Przed załoŜeniem uprzęŜy, konia dobrze oczyścić szczotką by nie pojawiły się odparzenia. W takiej sytuacji konia naleŜy uwolnić z uprzęŜy i nie uŜywać go do pracy do chwili ustąpienia odparzeń. Przy odparzeniach, gdy skóra nie uległa zranieniu trzeba nałoŜyć zimny kompres. W razie otarcia skóry aŜ do krwi zajodynować i posypać talkiem lub posmarować maścią. Przy obrzmieniach naleŜy nałoŜyć czystą gazę, a na to czysty, wilgotny ręcznik. Efektem niezachowywania higieny jest teŜ powstanie grudy. Gruda to zapalenie na tylnej stronie pęciny. Skóra w tych miejscach jest delikatna i wraŜliwa na uszkodzenie, a poniewaŜ stale jest w ruchu i naraŜona na zanieczyszczenia, szybko się zaognia i trudno się goi. Koń kuleje, sierść w pęcinie jest zlepiona. Daje się zauwaŜyć popękanie lub poprzecinanie skóry, która jest zaogniona. Aby temu zapobiec naleŜy codziennie po powrocie z pracy umyć koniowi kończyny i dokładnie obejrzeć, czy nie ma Ŝadnych zmian. Nie przeprowadzać konia przez miejsca gdzie są druty, blachy i innego nieuporządkowane przyrządy lub odpady metalowe. W przypadku pojawienia się takich objawów trzeba zwolnić konia od pracy, umyć kończyny ciepłą wodą z mydłem, przetrzeć spirytusem denaturowanym. NaleŜy trzymać konia na suchej ściółce, codziennie robić opatrunki. Przy powaŜniejszych uszkodzeniach korzystać z pomocy lekarza. Inny skutek złej higieny to wypryski. Przyczyną wyprysków jest brud, pasoŜyty, zaburzenia w trawieniu, zła i szkodliwa pasza. Występują one najczęściej przy grzywie lub u nasady ogona. Objawami są nieznaczny świąd, występowanie drobnych pęcherzyków, które pękając tworzą wrzodziki. Wydzielina zlepia się i zasycha w strupki, sierść wypada. Miejsca dotknięte wypryskami trzeba wymyć ciepłą wodą z mydłem i przetrzeć spirytusem denaturowanym. Liszaje spowodowane są przez pasoŜyty – grzyby. Sierść miejscami jest nastroszona, a pod nią niewielkie, okrągłe plamy, które łączą się w większe. Występuje łupieŜ, nieznaczny świąd. Koń chudnie. W takiej sytuacji naleŜy umyć całego konia mydłem i ciepłą wodą. Miejsca dotknięte liszajem jodynować przez kilka dni.
  • 36.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 35 Wszy pojawiają się przy złej pielęgnacje konia i utrzymywanie go w brudnej stajni. Początkowo objawem jest świąd i silne ocieranie się konia, aŜ do starcia sierści. Po przeszukaniu sierści, szczególnie u nasady ogona, na szyi, łopatkach znajduje się wszy, a u nasady włosa gnidy. Aby pozbyć się wszy naleŜy wykonywać codzienne czyszczenie koni, utrzymywanie w czystości uprzęŜy i stajni. NaleŜy nacierać spirytusem sabadylowym. Korekcja racic Jednym z podstawowych zabiegów pielęgnacyjnych stosowanych u bydła jest okresowe wykonywanie korekcji racic. Racice przyrastają 0,5–1 cm na miesiąc. Dbając o właściwy stan kończyn powinno się dokonywać korekcji ściany przednia, podeszwy i piętka oraz raciczek. Dobrze skorygowana racica powinna mieć kąt ścienno-podeszwowy w przypadku kończyny przedniej wynoszący 50o , a w przypadku kończyny tylnej 55o . Stosunek długości ściany przedniej do wysokości opuszki powinien wynosić 2:1. Wykonując korekcję racic naleŜy zaplanować i przeprowadzić szereg zabiegów. Czynności wykonywane podczas korekcji racic: 1) unieruchomienie kończyny, 2) czyszczenie i umycie wodą, ocena stopnia odkształcenia, 3) rozczyszczenie podeszwowej płaszczyzny racicy, 4) kontrola stanu podeszwy w miejscach naraŜonych na ucisk, oraz w zagłębieniach, 5) zestruganie kruchych warstw rogu z płaszczyzny podeszwy, 6) usunięcie nadmiaru rogu ściernego i profilowanie podeszwy, 7) kontrola stanu opuszki i ostroŜne czyszczenie szczelin i (jeŜeli są) pęknięć, 8) usunięcie nadmiaru rogu z okolic szpary międzyracicznej, 9) zestruganie zewnętrznej krawędzi racicy i skrócenie czubków racic, 10) wygładzenie nierówności, 11) skrócenie raciczek. Nieprawidłowa postawa krowy powoduje zmiany w kształcie racic (kąt nachylenia, rozstawienie palców) i odwrotnie, zniekształcone chorobą racice lub nieprawidłowa pielęgnacja zmieniają postawę krowy. Rys. 7. Korekcja racicy[15] JuŜ u młodych krów powinno się dbać o racice, poniewaŜ ich kończyny są bardzo plastyczne i większość wad postawy moŜna skorygować przez prawidłową korekcję i pielęgnację. NaleŜy to zrobić w wieku około 12–16 miesięcy. Wtedy trzeba poddać korekcji te sztuki, u których wady postawy są bardzo widoczne, a rutynowo wszystkie jałówki cielne w wieku 18–20 miesięcy.
  • 37.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 36 Częstotliwość korekcji W stadzie korekcja powinna być wykonywana 2 razy w roku (pora roku nie ma większego znaczenia, chociaŜ zwyczajowo robi się to przed wypędzeniem bydła na pastwisko i po zejściu z niego). W przypadkach uzasadnionych objawami chorobowymi, w zaleŜności od potrzeb 3– 4 razy rocznie). W WaŜne jest, aby w momencie zmiany podłoŜa zwierzęta miały grubsze podeszwy, a w przypadku opracowań chirurgicznych rany były zagojone. Korekcję racic powinni zawsze przeprowadzać przeszkolone osoby – specjaliści. Niestety, źle wykonywana korekcja racic moŜe skutkować następującymi błędami: − zbyt mocno przycięta podeszwa (prawidłowo 6–7 mm). Spowodować to moŜe zmiaŜdŜenie tworzywa podeszwy, pęknięcia wzdłuŜ linii białej, a następnie infekcje (wrzód linii białej, martwica wierzchołka kości racicowej), − zbyt mocno zaokrąglone zewnętrzne brzegi, co powoduje przeciąŜenie na podeszwie, a nie na brzegu nośnym i przyczynia się do pęknięcia linii białej i infekcji, − zbyt mocne przycięcie piętki lub wewnętrznego brzegu podstawowego, − zbyt mocne przycięcie wewnętrznej racicy (trzeci palec) na tylnej kończynie, bez wyprofilowania, co sprawia, Ŝe biomechanika racicy jest upośledzona i powoduje zaburzenia mikrokrąŜenia w tworzywie. − dachowaty profil podeszwy. − niepoprawne opracowanie racicy poochwatowej. Wraz z wklęsłym przebiegiem ściany przedniej naleŜy pozostawić grubszą podeszwę, poniewaŜ w około 80% po ochwacie występuje obniŜenie kości racicowej lub jej rotacja wraz z uwypukleniem tworzywa na wierzchołku racicy. A im większa wklęsłość ściany przedniej, tym grubszą podeszwę naleŜy pozostawić. NaleŜy takŜe pamiętać, Ŝe jeŜeli kształt racicy u dorosłego bydła odpowiada nieprawidłowej postawie, a korekcję przeprowadzi się niefachowo, to punkty oparcia ulegną zmianie. Rys. 8. Usytuowanie wejścia do poskromu [15] Podstawowym urządzeniem do przeprowadzenia prawidłowej korekcji jest właściwie zbudowany poskrom. W przypadkach pojedynczych moŜna zwierzę znieczulić ogólnie i miejscowo, ale w czasie masowej akcji, czas wydłuŜających się zabiegów jest przeszkodą w zarządzaniu stadem. Dobry poskrom powinien: − zapewniać bezpieczne poskromienie zwierzęcia,
  • 38.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 37 − gwarantować bezpieczeństwo obsługi, − pozwalać na bezkontuzjowe unieruchomienie kończyn, − umoŜliwiać wykonanie zabiegów pielęgnacyjnych i leczniczych, − być stabilny, trwały i niezawodny, − mobilny, tak by moŜna go było bez problemu przemieszczać w oborze. Bezpieczne poskromienie zwierzęcia, to stworzenie takich warunków przepędu zakończonego tunelem poskromu, aby zwierzę nie miało moŜliwości ucieczki. Muszą to być ograniczenia stabilne i wymiarowe, a przede wszystkim nie powodujące urazów. Takie warunki zapewniają teŜ bezpieczeństwo obsłudze. Poskrom ze względu na to, ze musi zapewniać niekontuzyjne wywiązywanie kończyn i umoŜliwiać szybkie i bezpieczne przeprowadzenie tej czynności powinien mieć: − odpowiednią wysokość i długość przednich podpór oraz graniczny kąt odchylenia kończyn, który zabezpiecza przed uszkodzeniem stawu barkowego zwierzęcia, − stelaŜ do wywiązywania tylnych kończyn, uniemoŜliwiający kontuzje stawów, − ruchome ściany boczne ograniczające zwierzę w czasie poskromienia, ale dające moŜliwość dostępu do niego wykonującemu zabiegi, − bezurazowe, elastyczne i wytrzymałe linki do wywiązywania kończyn (inne dla przednich i tylnych kończyn), − elementy zamykające i uwalniające krowę muszą być sprawne i odpowiednio mocne, a przednie ograniczniki szyjne tak skonstruowane, aby nie dusiły zwierzęcia, − pas podciągowy przedni odpowiednio szeroki, elastyczny i mocny, a łańcuchy w słabiznach tylnych bezurazowe (w otulinach). Narzędzia – jeŜeli do korekcji racic nie są uŜywane noŜe tylko tarcze, to zasadą powinno być struganie rogu kopytowego, a nigdy jego ścieranie czy szlifowanie. Nieprawidłowa technika zabiegu powodować moŜe przegrzanie racic i wylewy między tworzywo a róg podeszwy. Kąpiele racic – są dobrą metodą zapobiegania chorobom racic, przy czym waŜne są warunki techniczne ich wykonania. Parametry basenu powinny być ściśle dopasowane do przepędu, aby zwierzęta go nie omijały, o łagodnych zejściach i wyjściach (bezurazowe), ściany przedłuŜone na wysokość, głęboki, aby raciczki teŜ były poddane kąpieli. Odpływ winien być łatwy i ekologiczny. Bardzo waŜna jest rzetelność przygotowania roztworu. Słabsze roztwory nie zapewniają efektu oczekiwanego, a mocniejsze (stosowane leczniczo) mogą prowadzić do schorzeń. W zaleŜności od wielkości basenu, trzeba dobrać odpowiednią liczbę zwierząt, tak aby roztwór roboczy był skuteczny. Po kilku obserwacjach moŜemy stwierdzić, jaka liczba zwierząt zanieczyszcza roztwór do tego stopnia, Ŝe przestaje on być skuteczny. MoŜna teŜ stosować kąpiel oczyszczającą racice, dzięki czemu kąpiel profilaktyczna lub lecznicza jest bardziej skuteczna, bo ich roztwór dociera łatwiej do miejsc, gdzie zaczynają się procesy chorobowe. Ponadto kąpiel wstępna opóźnia zanieczyszczenie płynu roboczego przedłuŜając tym jego skuteczność. Kąpiel oczyszczającą moŜna wykonywać w basenie dodatkowym, równieŜ na hali udojowej. Dekornizacja Przy obecnych technologiach utrzymania bydła, szczególnie przy systemie wolnostanowiskowym, usuwanie rogów, czyli tzw. dekornizacja staje się koniecznością. Dzięki temu zabiegowi zwiększa się bezpieczeństwo pracy podczas obsługi i transportu zwierząt, a takŜe eliminuje się jedną z głównych przyczyn skaleczeń zwierząt. W grupie bydła trzymanej luzem wytwarza się hierarchia stada, polegająca między innymi na tym, Ŝe osobniki bardziej agresywne wykorzystując rogi, odganiają zwierzęta spokojniejsze i słabsze od Ŝłobów czy automatów paszowych. Wywołuje to ciągły niepokój w grupie, a u zwierząt słabszych prowadzi do obniŜenia przyrostów, przez co zostają najczęściej wybrakowane.
  • 39.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 38 Poza tym, przy znormalizowanych odstępach w drabinie paszowej, przekładanie głowy z rogami jest utrudnione i przy gwałtownym cofnięciu się zwierzęcia dochodzi często do utrącenia rogu. U skaleczonych krów, poza silnym bólem, obserwuje się równieŜ spadek wydajności mlecznej. Istnieje wiele metod usuwania rogów u bydła. Najprościej i najtaniej jest jednak zapobiegać wzrostowi rogów u cieląt. Zabieg chirurgiczny powinien przeprowadzić lekarz weterynarii. Najlepsze wyniki daje usuwanie rogów u cieląt w wieku 3–8 tygodni. U cieląt usuwanie zawiązków rogów przeprowadza się miedzy 2,3 tyg. Ŝycia przed zrośnięciem się zawiązku rogu z wyrostkiem kości czołowej. Metody dekornizacji: 1) chemiczna – polegająca na usunięciu włosów, dezynfekcji, umieszczeniu na zawiązku rogu substancji Ŝrącej i zabezpieczeniu skóry wokół zawiązka, 2) termiczna –polegająca na wypalaniu zawiązków rogu przy uŜyciu Ŝegadeł w kształcie noŜa lub krąŜka, nagrzewanych prądem lub gazem, 3) chirurgiczna – polegająca na wycięciu zawiązków rogowych przy uŜyciu noŜa Roberta, 4) dwustopniowa metoda usuwania rogów – polega na załoŜeniu ciasnej opaski, znieczuleniu miejscowym, cięciu w odległości 1–2 cm za pomocą stalowej linki, dezynfekcji, zaopatrzeniu ranki, zostawienie opaski na jakiś czas. Kąpanie zwierząt Kąpanie psa czy kota zwłaszcza utrzymywanego w mieszkaniu jest koniecznością. Zwierzę przyzwyczajane do kontaktu z wodą od maleńkości, łatwiej znosi je w dalszym Ŝyciu. JeŜeli zwierzę nie było przyzwyczajane, naleŜy kąpiel wykonać w taki sposób, aby nie kojarzyła się z karą i nie powodowała zbędnego stresu. Nie powinno się kapać na siłę. Podczas kąpieli naleŜy postępować łagodnie, delikatnie, cały czas mówiąc uspokajająco do zwierzęcia. Zwierzęta powinno się kąpać tylko w przypadku konieczności, w innych sytuacjach jak najrzadziej. Zbyt częste kąpiele zaszkodzą, gdyŜ w ten sposób narusza się łojową warstwę ochronną skóry i zmienia naturalne pH jej powierzchni. MoŜe to być przyczyną osłabionej odporności skórnej, a nawet naraŜenia na rozwój grzybic, infekcji bakteryjnych. Kąpiel zalecana jest: — w przypadku znacznego wybrudzenia sierści np. błotem, — w przypadkach chorób skóry – z uŜyciem leczniczych szamponów — przygotowawczo przed wystawami, pokazami NaleŜy pamiętać, Ŝe pH skóry psów nie jest identyczne z pH skóry człowieka, w związku z czym szampon stosowany przez człowieka nie jest dobry, a moŜe być nawet szkodliwy dla psa czy kota. Zaleca się stosownie szamponów specjalnego przeznaczenia. Dostępne są róŜnego typu szampony, zarówno pielęgnacyjne, jak i lecznicze (np.z serii VetriDerm – Oksyben, Sekowet, Intensiwet, Hexadog) – z przeznaczeniem do skóry: — nadmiernie suchej, — o skłonnościach do nadmiernej keratynizacji naskórka (rogowaceniu) – z łojotokiem tłustym/suchym, — z zapaleniem mieszków włosowych– skłonnej do uczuleń, podatnej na podraŜnienia, ze świądem, — z ropnym powierzchownym zapaleniem, ropowicą, — z atopowym zapaleniem, nuŜycą, świerzbem, grzybicą, — szampony te zawierają szereg substancji o działaniu leczniczo-łagodząco- pielęgnacyjnym, takich jak: aloes, alantoina, lecytyna, nadtlenek benzoilu, tokoferol, biotyna, rumianek, nienasycone kwasy tłuszczowe. Większość psów lubi kontakt z wodą, a większość kotów wbrew powszechnym przekonaniom nawet go toleruje. Problemy i niepotrzebny stres pojawiają się w przypadku niedopatrzeń lub nieprawidłowości ze strony kąpiącego, w sytuacji gdy:
  • 40.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 39 — środek myjący dostanie się do oczu, uszu, pyska,– stosujemy niewłaściwy środek myjący, — strumień wody zaleje uszy lub oczy, — zwierzę się ślizga po podłoŜu i traci równowagę, — zwierzę wyczuwa zdenerwowanie i napięcie u opiekuna. Zasady zorganizowania kąpieli Do kąpieli naleŜy przygotować miejsce do (wanna, miska), gumową antypoślizgową matę do wanny, ręcznik, odpowiedni szampon, suszarkę (w razie potrzeby). Zwierzę przed kąpielą naleŜy dokładnie wyszczotkować w celu usunięcia wszystkich martwych włosów. Następnie naleŜy ostroŜnie postawić zwierzę w wannie i zmoczyć sierść na całej powierzchni ciepłą wodą (temperaturę wody dobrze jest sprawdzić na własnym przedramieniu). Nie wolno kierować strumienia wody bezpośrednio na oczy, uszy i pysk – te okolice najlepiej zmoczyć strumieniem „po ręce”. Potem trzeba rozprowadź szampon na całej powierzchni i wcierać lekko przez 5 minut. Dobrze jest pozostawić szampon na zwierzęciu przez kolejne 5 minut. W tym czasie nie naleŜy wychodzić z pomieszczenia – zwierze moŜe wystraszyć się i wyskoczyć z wanny, poślizgnąć się, wyrządzając sobie krzywdę. Potem trzeba dobrze spłukać szampon ciepłą wodą, szczególnie na szyi, brzuszku, pod pachami i w pachwinach, owinąć zwierzę duŜym ręcznikiem i pozostawić do całkowitego wyschnięcia w pomieszczeniu pozbawionym przeciągów. JeŜeli zwierzę nie boi się suszarki – moŜna jej uŜyć przyspieszając wysuszenie. Po wysuszeniu sierść trzeba wyszczotkować. Trymowanie sierści u psów Sierść psa – składa się z dwóch róŜnych rodzajów włosów – podstawowe, które są zewnętrzną okrywą, są szorstkie i spełniają ochronną funkcję oraz drugorzędne, które są krótkie, miękkie i noszą nazwę podszerstka. U psów moŜna wyróŜnić kilka typów sierści: – długa – występuje np. u owczarka niemieckiego, collie, nowofunlanda, szpica. Wymaga szczotkowania, szczególnie w czasie linienia. Psa moŜna kąpać do dwóch razy w roku – wiosną i latem, a zimą uŜywać suchych szamponów, – jedwabista – charakterystyczna np. dla charta afgańskiego, spaniela, lhasa apso, setera czy yorka. Taki rodzaj wymaga szczególnej troski i odpowiedniej pielęgnacji. W przypadku takiej sierści stosuje się trymowanie. Psy wymagają trymowania cztery razy do roku i podobnie naleŜy często je kąpać, – gładka – jak np. u jamników gładkowłosych, bokserów, mopsów, labradorów. Sierść tych psów jest najłatwiejsza do pielęgnacji. W zasadzie nie wymaga czesania a tylko delikatnego masaŜu specjalną rękawicą. Piesków o gładkiej sierści nie naleŜy zbyt często kąpać, gdyŜ podczas tego zabiegu tracą naturalną ochronę skóry (łój), która jest uzupełniana dopiero po sześciu tygodniach, – szorstka – u np. jamników szorstkowłosych, terierów, sznaucerów. Szorstka szata wymaga regularnego czesania aby się nie filcowała. Psy o takiej sierści moŜna strzyc maszynką co 6 do 8 tygodni, lub trymować raz na 3 – 4 miesiące. Trymowanie polega na usuwaniu martwej sierści psa. Trymowanie poprawia jakość sierści – usztywnia ją, zmniejsza wzrost podszerstka, poprawia kolor, a takŜe eliminuje problem sierści w domu, poniewaŜ pies wytrymowany nie gubi sierści. Trymowanie przeprowadza się tylko u niektórych ras psów. Najczęściej trymowaniu poddawane są rasy psów szorstkowłosych. Trymowanie nie jest zabiegiem bolesnym, gdyŜ usuwana jest martwa sierść, a w miejsce jej rośnie zdrowy włos. Martwa sierść albo wypada sama, albo teŜ pozostając utrudnia wzrost owłosienia. Trymowanie przeprowadza się za pomocą palców lub noŜyka trymerskiego. Trymowanie psów ras, u których nie tworzy się specjalnych fryzur, jest stosunkowo proste trymerem posługuje się prawie tak samo jak grzebieniem, z tą róŜnicą, Ŝe nie rozczesuje się włosa, tylko przejeŜdŜa po nim trymerem pojedynczymi długimi ruchami
  • 41.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 40 z kierunkiem włosa. U psów ras, które wymagają trymowania (teriery, sznaucery) wykonuje się równieŜ fryzurę. W takich przypadkach trymowanie wymaga wielkiej wprawy a sam proces trymowania trwa kilka godzin. W trymowaniu waŜne jest aby nie tylko usunąć martwe włosy, ale równieŜ zrobić to we właściwy sposób. Błędy w trymowaniu mogą doprowadzić nie tylko do pogorszenia efektu wizualnego ale równieŜ do powaŜnych problemów skórnych. Trymowanie przeprowadza się z uŜyciem trymerów. Budowa trymerów jest zaleŜna od ich przeznaczenia. Trymery uŜywane są do usuwania podszerstka jak równieŜ włosa okrywowego (np. terierów i sznaucerów). Usuwa się teŜ martwy włos u psów gładko i krótkowłosych. Wyglądem przypomina nóŜ z pofałdowanym lub ponacinanym ostrzem. Większość trymerów jest zbudowanych w ten sposób, Ŝeby włos nie został ucięty. Podstawowy podział trymerów: 1) ze względu na grubość włosa − do podszerstka – trymer o dość szerokich i głębokich nacięciach, − do włosa okrywowego o róŜnej grubości – zaleŜnie od szerokości rowków na ostrzu trymera. 2) ze względu na miejsce w którym rośnie trymowany włos − do uszu i miejsc trudno dostępnych – krótkie ostrze, − do karku, boków i innych miejsc o duŜych powierzchniach – długie ostrza. 3) ze względu na rodzaj trymowania − trymowanie zwykłe – wszystkie rowki trymera o równych głębokościach, − trymowanie przerzedzające (tzw. co drugi włos) – rowki na ostrzu trymery mają róŜnej głębokości. Najczęściej głębsze i płytsze rowki ułoŜone są na zmianę. Specyficznym trymerem jest trymer typu Coat–King. SłuŜy on do wyjmowania martwego włosa i podszerstka ale jego budowa nie sprzyja wykonywaniu precyzyjnej fryzury. Jest równieŜ stosowany do przecinania niewielkich, nie dających się rozsupłać kołtunów. Ze względu na to, Ŝe proces trymowania jest pracochłonny, profesjonalne trymery są czasami wykonywane w wersjach z rękojeściami dopasowanymi do konkretnego uŜytkownika. Trymery są produkowane dla osób prawo i leworęcznych. Rys. 9.Trymer do średniogrubej sierści [12] Rys. 10.Trymer do uszu [12] Rys. 11.Trymer typu Coat–King [12] Tarnikowanie zębów u koni Podstawowe cechy uzębienia końskiego to: — u koni występują zęby długokoronowe, które rosną przez całe Ŝycie i przez całe Ŝycie ulegają ścieraniu, — występuje zgryz anizognatyczny – rozstaw łuków zębowych w Ŝuchwie jest mniejszy niŜ w szczęce górnej, — specyfika Ŝucia – koń Ŝuje tylko jedną stroną wykonując eliptyczny ruch Ŝuchwą – opuszcza Ŝuchwę, przesuwa w prawo lub lewo, unosi ją aŜ do zetknięcia powierzchni trących zębów danej strony a następnie przesuwa ją w kierunku środka po powierzchni trącej górnych zębów. Po kilku takich ruchach kierunek się zmienia i koń przeŜuwa paszę drugą stroną pyska.
  • 42.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 41 Ze względu na taką specyfikę uzębienia wymaga ono starannych przeglądów i w przypadku występowania wad, przeprowadzenia określonych zabiegów pielęgnacyjnych. Najczęściej występujące wady zgryzu koni to zgryz karpi i zgryz szczupaczy. Rys. 12. Zgryz karpi [14] Zgryz karpi – (brachygnatyzm) nadmierne wysunięcie szczęki górnej czy teŜ skrócenie Ŝuchwy. Jest wadą dziedziczną, więc konie z tą wadą nie powinny być uŜywane w hodowli. Występuje z róŜnym natęŜeniem u około 30% koni. Utrudnione jest zarówno pobieranie pokarmu (zwłaszcza pasienie się) jak teŜ jego przeŜuwanie, gdyŜ najczęściej wada ta dotyczy równieŜ zębów policzkowych, nie tylko siekaczy. Rys. 13. Zgryz szczupaczy [14] Zgryz szczupaczy – (prognatyzm) to nadmierne wysunięcie Ŝuchwy – równieŜ jest wadą dziedziczną. Okresowe przeglądy i opieka nad końskim uzębieniem jest niezbędna poniewaŜ zarówno dieta i przyzwyczajenia Ŝywieniowe koni zmieniły się. UŜytkownicy coraz więcej od koni wymagają, a selekcja nigdy nie była ukierunkowana na stan uzębienia, mimo, iŜ wiadomo, Ŝe część wad jest dziedziczna. Prawidłowa opieka nad stanem końskiego uzębienia zaowocuje nie tylko lepszym samopoczuciem i zdrowiem konia, ale teŜ jego lepszą kondycją przy mniejszym wykorzystaniu paszy. Konie ewoluowały jako zwierzęta roślinoŜerne i w tym teŜ kierunku przebiegała ewolucja ich zębów. Siekacze są przystosowane do zrywania trawy, zaś rozbudowane, listewkowate zęby policzkowe (trzonowe i przedtrzonowe) słuŜą do jej rozdrabniania. Dawniej konie pasące się całą dobę i cały rok spoŜywały bardziej róŜnorodną
  • 43.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 42 karmę, w tym takŜe więcej twardych części roślinnych. Wraz z paszą do końskiego pyska dostawał się piasek i inne elementy mineralne stanowiące swoistą tarkę dla końskich zębów. Koń wykonuje około 60 ruchów Ŝujących na minutę, a jeśli ma taką moŜliwość pasie się przez 14–20 godzin w ciągu doby. Obecne Ŝywienie odbywa się zazwyczaj w stajni i nie dostarcza takiej ilości paszy do przeŜucia i takiej róŜnorodności w jej konsystencji. Rys. 14. Przerośnięte siekacze [14] Przerośnięte siekacze mogą doprowadzić do nieprawidłowego ścierania lub nawet do całkowitego braku styczności powierzchni trących zębów policzkowych, do zmian w stawie skroniowo–Ŝuchwowym i powstawania ostrych wyrostków na przedniej krawędzi pierwszego górnego przedtrzonowca i tylnej krawędzi ostatniego dolnego trzonowca. Obecnie jest tendencja do zmiękczania paszy – skarmiane są pasze o coraz wyŜszej jakości, często przetworzone i rozdrobnione, wymagające mniej Ŝucia. O ile problemy z nadmiernym wyrastaniem zębów czy ich nieprawidłowym ścieraniem występowały takŜe przy naturalnym karmieniu – przy obecnym Ŝywieniu problemy te są częstsze. RównieŜ występujące przy pasieniu się konia niskie ustawienie głowy umoŜliwia prawidłową pracę stawu skroniowo- Ŝuchwowego, a takŜe prawidłowe ustawienie zębów szczęki górnej i Ŝuchwy względem siebie. Coraz częściej, przy obecnym chowie koni występuje problem nierównomiernego ścierania się siekaczy i zębów policzkowych. Bez całodziennego zrywania trawy siekacze nie mają moŜliwości ulegać prawidłowemu ścieraniu. śywienie paszami przetworzonymi i brak moŜliwości pastwiskowania sprzyja przerostowi siekaczy, których nadmierna wielkość z kolei uniemoŜliwia prawidłowe Ŝucie i ścieranie się zębów policzkowych co prowadzi do powstawania na nich ostrych wyrostków, wywoływania bólów szczękowych, które objawiają się często "problemami z wędzidłem". W konsekwencji przerost siekaczy moŜe prowadzić do częściowego lub nawet całkowitego braku styczności powierzchni trących zębów policzkowych. Pogarsza się równieŜ wykorzystanie paszy na skutek jej słabego rozdrobnienia (problemy z Ŝuciem) – rosną koszty utrzymania konia, a jego kondycja się pogarsza. Skutkiem niewłaściwego ścierania siekaczy moŜe być takŜe przeciąŜenie stawu skroniowo- Ŝuchwowego oraz nierównomierne ścieranie zębów policzkowych. Ulegają one ścieraniu w tych miejscach, w których koń jest w stanie choćby chwilowo zgromadzić paszę w celu jej rozgryzienia. W takim wypadku linia zgryzu zębów policzkowych zamiast linii prostej przypomina falę. Prowadzi to do nadmiernego ścierania zębów w jednym miejscu przy niedostatecznym ich ścieraniu na pozostałej powierzchni. Rys. 15. Zdeformowana linia powierzchni trącej zębów konia [14]
  • 44.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 43 Falista linia powierzchni trącej zębów policzkowych powstaje na skutek ich nierównomiernego ścierania. Najczęściej spotykane problemy z końskim uzębieniem to przetrwałe zęby mleczne, wystające, ostre fragmenty powstające pod wpływem nieprawidłowego ścierania się ciągle rosnących zębów – wyrostki takie tworzą się na zębach szczęki górnej od strony policzków, a na zębach Ŝuchwy od strony języka – ze względu na anizognatyczny układ szczęk konia. Z czasem utrudniają one ruchy boczne wykonywane podczas Ŝucia utrudniając pobieranie i rozdrabnianie paszy. Rys. 16. Przekrój przez jamę ustną konia na wysokości zębów policzkowych [14] Anizognatyczny układ szczęk konia i specyfika jego Ŝucia prowadzi do powstawania ostrych wyrostków po policzkowej stronie zębów łuku górnego i po językowej stronie zębów łuku dolnego. Mogą one kaleczyć tkanki miękkie w jamie ustnej konia. Przy zadziałaniu odpowiedniej siły wyrostki takie mają tendencję do odłamywania się. Największe problemy stwarza ostatni przedtrzonowiec – wyrzyna on się w momencie, kiedy sąsiednie zęby są juŜ wyrośnięte. Stosunkowo wąski zębodół łatwo ulega "zatkaniu" przez wymieniany ząb mleczny. Efekty tego są wyraźnie widoczne dopiero w wieku 6–7 lat w postaci ropnia korzenia, w najlepszym przypadku zaś kończy się niewielkim, ale jednak mogącym mieć znaczenie dla prawidłowego przeŜuwania, przemieszczeniem tego przedtrzonowca. Ropnie korzeni zębów najczęściej prowadzą do zapalenia zatok ze względu na budowę anatomiczną czaszki konia, objawami moŜe być ropny lub krwisto-ropny wypływ z nosa (najczęściej jednostronny), powstawanie przetok, trudności z pobieraniem i przeŜuwaniem paszy, obrzęki. Brak moŜliwości wykonania ruchów bocznych Ŝuchwą powoduje nieprawidłowe ścieranie zębów i tworzenia się coraz większych wyrostków. Wyrostki te kaleczą śluzówkę, prowadzą do powstawania ran i ropni w obrębie jamy ustnej, a z czasem mogą takŜe uszkadzać twarde struktury. Zadziałanie nawet stosunkowo niewielkiej siły moŜe spowodować odłamanie wystających części zębów, przy czym powierzchnia załamania przebiega zwykle pionowo lub ukośnie co prowadzi do uszkodzeń w głębszych warstwach zęba. Obecność wyrostków zmusza konia do nienaturalnego przeŜuwania i zmienia rozkład sił działających na poszczególne zęby, w związku z czym moŜe prowadzić do ich przyspieszonego ścierania lub nawet wypadania. Problemy takie notowano juŜ u roczniaków, młody wiek konia nie zwalnia więc z obowiązku przeprowadzania kontroli. Utrudnienie wykonywania ruchów bocznych Ŝuchwy skutkuje próbami przeŜucia paszy przez cofnięcie Ŝuchwy lub próbą wykonywania ruchów Ŝujących typu góra–dół. Skutki takiej nienaturalnej pozycji to przeciąŜenia stawu skroniowo- Ŝuchwowego oraz słabsze ścieranie przedniej krawędzi pierwszego przedtrzonowca. Na efekty nie trzeba długo czekać – pojawiają się bóle stawu a na przedniej krawędzi pierwszego górnego przedtrzonowca pojawia się kolejny ostry wyrostek. Jednocześnie powstaje podobny wyrostek na ostatnim trzonowcu dolnej szczęki i coraz większe przeciąŜenie stawu
  • 45.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 44 skroniowo–Ŝuchwowego. Często bolesność pochodząca "od zębów" prowadzi do usztywnienia mięśni głowy, szyi a niekiedy i grzbietu. Problemy takie mogą mieć wpływ na rozluźnienie się konia pod jeźdźcem i jego przepuszczalność. Rys. 17. Wyrostek na tylnej krawędzi ostatniego trzonowca [14] Często przyczyną kłopotów jest takŜe kontakt wędzidła z "wilczym zębem" lub przerośniętymi i ostrymi kłami, nadmiernie starte lub nadmiernie wyrośnięte zęby, wypadnięcie lub złamanie zęba, jego nieprawidłowe ustawienie na skutek wad wrodzonych czy urazu oraz infekcje i zapalenia w obrębie ozębnej i dziąseł. Wilcze zęby z reguły nie mają długich korzeni i są dość płytko osadzone w zębodole. Bolesność np. przy kontakcie z wędzidłem mogą powodować takŜe tzw. "ślepe" zęby wilcze – osadzone w zębodole, ale nie wyrośnięte na tyle, by wyrŜnąć się ponad powierzchnię dziąsła. Nieumiejętna ekstrakcja zębów wilczych lub uraz moŜe prowadzić do ułamania fragmentu korony – resztki pozostają w zębodole i choć korona zęba moŜe nie być widoczna ponad dziąsłem to ząb taki moŜe być przyczyną bolesności powodowanej przez kontakt z wędzidłem. Czasem do zdiagnozowania takiego ukrytego zęba wystarczy przejechać palcem po dziąśle – wyczuwalne wtedy jest zgrubienie. Problemem moŜe teŜ być osadzanie się kamienia – z reguły u koni dotyczy to kłów – prowadzi to do nadmiernego rozwoju drobnoustrojów a przy jego znaczącym nagromadzeniu się – takŜe do urazów. Rys. 18. Ostry wyrostek na policzkowej powierzchni trzonowca i spowodowane przez niego uszkodzenia tkanek miękkich [14] Okresowa kontrola stanu uzębienia jest niezbędna ze względu na to, Ŝe nie wszystkie konie okazują ewidentne objawy problemów z jamą ustną. Wiele osobników adaptuje się do powoli zmieniających się stosunków w jamie ustnej, w związku z czym objawy występują niekiedy dopiero przy bardzo duŜych zmianach. Często teŜ są one rozpoznawane jako "zaburzenia charakteru" a nie jako objawy fizycznego cierpienia konia. Czynniki, które powinny nas skłonić do kontroli stanu uzębienia to: wypadanie paszy z pyska podczas jedzenia, trudności z Ŝuciem, wolne jedzenie, spadek apetytu, nadmierne ślinienie, utrata kondycji, obecność niestrawionych fragmentów paszy w końskich odchodach, wszelkiego rodzaju obrona przed wędzidłem: machanie głową, usztywnienie głowy, nadmierne przeŜuwanie wędzidła, wywijanie języka, trudności przy kiełznaniu, trudności
  • 46.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 45 z powodowaniem koniem podczas skręcania czy zatrzymywania, chowanie się za wędzidło, trudności z prawidłowym ustawieniem głowy podczas pracy pod siodłem, obrona konia podczas dotykania jego policzków czy zakładania kantara, Ŝucie wyłącznie jedną stroną lub brak ruchów bocznych Ŝuchwy podczas przeŜuwania, gromadzenie paszy pod policzkami (w celu ich ochrony przed ostrymi wyrostkami), Ŝucie z przekrzywioną głową, nieprzyjemny zapach z nozdrzy i/lub pyska, ślady krwi na wędzidle, krwawienia z pyska, wysięki z jamy nosowej lub pyska, zgrzytanie zębami, otwieranie pyska, kolki, zatkania przełyku, obrzęki, ropnie, wycieki, powiększone węzły chłonne, deformacje kości, niesymetrycznie rozwinięte mięśnie biorące udział w Ŝuciu. Rys. 19. Ostry wyrostek na krawędzi ostatniego trzonowca moŜe ranić podniebienie a nawet uszkodzić tętnicę podniebienną [14] Inne objawy mogące wskazywać na kłopoty z zębami to np. nabieranie jak największej ilości ziarna, które podczas przeŜuwania wypada z pyska – jest to próba tzw. Ŝucia "ziarnem o ziarno" w przypadku koni, które mają nieprawidłowo starte zęby policzkowe. Powinno nas takŜe zastanowić dziwne zachowanie podczas skarmiania siana – potrząsanie i otrzepywanie – konie z nieprawidłowym ustawieniem zębów policzkowych, a więc co za tym idzie teŜ z problemami z Ŝuciem "otrzepują" siano z drobnych, bardziej miękkich fragmentów, które potem zlizują, pozostawiając elementy dłuŜsze i twardsze, wymagające gryzienia. Częściowe rozgryzanie siana, ssanie go i wypluwanie występuje u koni, które mają problemy z dziąsłami, błoną śluzową jamy ustnej lub zębami – pozwala im to odŜywiać się drobniejszymi, "wyssanymi" elementami paszy a wypluwać fragmenty większe wobec niemoŜności ich pogryzienia. TakŜe "mycie" siana czyli moczenie kaŜdego kęsa – powodujące zmiękczenie paszy przed przystąpieniem do jej Ŝucia – moŜe świadczyć o potrzebie kontroli uzębienia. Rys. 20. Kamień osadzający się na kłach moŜe być przyczyną sporych problemów [14] Najczęstszym zabiegiem korygującym zęby jest ich tarnikowanie. Polega ono na starciu ostrych krawędzi zębów czy wytworzonych przerostów. Budowa zęba konia sprawia, Ŝe zabieg tarnikowania moŜe być dla zwierzęcia nieprzyjemny, ale na pewno nie jest bolesny. Regularne zabiegi są niezbędne, bo o ile niewielkie nieprawidłowości mogą być usunięte tarnikiem o tyle wieloletnie przerosty mogą kwalifikować konia do przeprowadzenia duŜo bardziej skomplikowanego zabiegu usunięcia całego zęba lub jego fragmentu. Szczególnie waŜne jest to u koni, które straciły jeden lub więcej zębów lub mają je nieprawidłowo ustawione. Przy normalnym, prawidłowym zgryzie kaŜdy ząb trafia na swój odpowiednik –
  • 47.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 46 podczas Ŝucia obydwa ulegają ścieraniu. Jeśli tego odpowiednika brak to stale rosnący, a nie podlegający ścieraniu ząb będzie się wydłuŜał aŜ zacznie kaleczyć dziąsło po przeciwnej stronie – efektem tego jest powstawanie ran i ropni, których bolesność znacznie utrudnia a czasem wręcz uniemoŜliwia pobieranie paszy. Niekiedy dochodzi w takich wypadkach do powaŜnych uszkodzeń w obrębie jamy ustnej lub nawet do deformacji kości. Rys. 21. Przekrój przez jamę ustną konia na wysokości zębów policzkowych [14] 1. Zęby przed tarnikowaniem 2. Zęby po prawidłowym zabiegu tarnikowania 3. Zęby "gładkie" – powierzchnia trąca zębów zaokrąglona Zbyt intensywne czy nieumiejętne przeprowadzenie tarnikowania moŜe prowadzić do powstania "gładkich zębów" – brzegi zębów zostają zaokrąglone, pasza wysuwa się z pomiędzy ich zaokrąglonej powierzchni trącej, nie jest prawidłowo przeŜuwana, a więc trudniejsze jest jej przyswajanie. Jest to przykład nieprawidłowej interwencji, dlatego kontrolę uzębienia i wszelkie zabiegi naleŜy zlecać fachowcowi. Źle przeprowadzane tarnikowanie moŜe prowadzić do powstania nierównej powierzchni zgryzu. Tarnikowanie przeprowadza się zwykle z załoŜonym rozwieraczem, przy czym obecnie poleca się rozwieracze zakładane na siekacze, które z jednej strony pozwalają na dokładne obejrzenie i dotarcie do wszystkich zębów, a z drugiej strony nie spowodują np. złamania zęba policzkowego jeśli jest on wstający lub obluzowany. Nieprawidłowe uŜycie rozwieracza moŜe doprowadzić do złamania szczęk u konia. Większość koni będzie wymagała podania środków uspokajających przed przeprowadzeniem zabiegu. Rys. 22. Łykawość takŜe moŜe powadzić do nadmiernego ścierania siekaczy [14] W zaleŜności od rodzaju przeprowadzanego zabiegu i stanu końskiego uzębienia moŜe okazać się konieczne podanie antybiotyków lub środków przeciwzapalnych, gdyŜ czasem tuŜ po zabiegu, zanim koń nie przyzwyczai się do "nowych" ustawień w jego pysku objawy mogą być bardziej nasilone niŜ przed zabiegiem. Dotyczyć to moŜe głównie tarnikowania
  • 48.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 47 zmieniającego funkcjonowanie stawu skroniowo-Ŝuchwowego. Przywrócenie go do prawidłowej pozycji moŜe skutkować przejściową bolesnością. Rys. 23. Rozwieracz szczęk [14] Korekcja siekaczy wykonywana jest w dwóch przypadkach: przy konieczności korekcji wadliwego zgryzu oraz przy konieczności skrócenia siekaczy ze względu na ich zbyt słabe ścieranie się. Wadliwy zgryz jest wynikiem wady wrodzonej, urazu, asynchronicznej wymiany zębów siecznych lub ich nieprawidłowego wzrostu, utraty jednego lub więcej siekaczy oraz nieprawidłowego ścierania się zębów policzkowych. Korekcja umoŜliwia bardziej efektywne pobieranie i przeŜuwanie paszy i zapobiega powstawaniu przeciąŜeń w stawie skroniowo–Ŝuchwowym. Nie korygowane wady siekaczy mogą zaburzać pracę zębów policzkowych i prowadzić do ich nieprawidłowego ścierania. Wady siekaczy mogą być łatwo wykryte – wystarczy odsłonić wargi konia i ocenić długość zębów i wyrównanie obydwu łuków. Korekcję przeprowadza się za pomocą róŜnego typu tarników lub narzędzi mechanicznych zaopatrzonych w obrotowe tarcze diamentowe. Nie naleŜy usuwać zbyt duŜych fragmentów i dopuszczać do stałego stykania się zębów policzkowych "w spoczynku". Przy zamkniętym pysku jedynie siekacze powinny się stykać swoimi powierzchniami zgryzu, pomiędzy górnym i dolnym łukiem zębów policzkowych powinny zachować się niewielkie przestrzenie – umoŜliwia to efektywne pasienie się konia, przeŜuwanie paszy i ruchy Ŝuchwy niezbędne m.in. przy pracy konia pod siodłem. Dlatego teŜ korekcję siekaczy przeprowadza się dopiero po korekcji wszystkich wyrostków i nieprawidłowości na zębach policzkowych i po ewentualnej korekcji (skrócenie, zaokrąglenie) kłów. Z reguły nie usuwa się więcej niŜ 6–8 mm korony zęba, co pozwala nie przeciąŜać stawu skroniowo–Ŝuchwowego i mięśni biorących udział w Ŝuciu. Jeśli potrzebne jest usunięcie większego fragmentu to kolejny zabieg przeprowadza się po 30–60 dniach. Rys. 24.Wymiana zębów u konia [14] Działające podczas wymiany zębów siły są tak duŜe, Ŝe mogą prowadzić do deformacji kości. Guzy takie nie powinny mieć podwyŜszonej temperatury ani nie mogą być bolesne.
  • 49.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 48 Okresem szczególnym, kiedy naleŜy konia poddać dokładnej inspekcji jest okres poprzedzający zajeŜdŜanie, by zapobiec ewentualnym problemom związanym z wdraŜaniem konia do pracy, a wynikającym z bolesności zębów. Kolejnym szczególnie waŜnym okresem jest wiek 2–5 lat. W tym czasie następuje wymiana wszystkich 24 zębów mlecznych na stałe, jest to więc okres duŜych zmian w organizmie. Stosunkowo często występują problemy z prawidłową wymianą zębów mlecznych na stałe – przetrwałe zęby mleczne mogą być przyczyną powaŜnych kłopotów, zaś sam zabieg ich usunięcia jest stosunkowo prosty. Wymiana zęba mlecznego na stały moŜe trwać nawet dwa miesiące – przez cały ten czas rosnący ząb stały wypycha ząb mleczny. W obrębie zębodołów działają ogromne siły mogące prowadzić nawet do deformacji kości. Proces ten moŜe być bolesny dla konia. Lepiej więc pomóc naturze, i w odpowiednim momencie usunąć ząb mleczny, umoŜliwiając tym samym normalny wzrost nowemu, stałemu zębowi, niŜ naraŜać konia na ból i kiepskie samopoczucie. Niewłaściwe ustawienie zębów, choć juŜ diagnozowalne w tym wieku, często nie daje jeszcze wyraźnych objawów – te występują dopiero u starszych koni, ale wtedy szanse na udzielenie pomocy znacznie maleją. Wykrycie i odpowiednie leczenie większości nieprawidłowości u młodego konia zaowocuje w kolejnych latach Ŝycia. Zaleca się kontrolę zębów dwa razy w roku u koni pastwiskowanych w wieku poniŜej 4 lat i u koni stajennych w wieku powyŜej 6 lat. U koni pastwiskowanych i starszych niŜ 6 lat wystarczy jedna kontrola rocznie, zaś u młodych (poniŜej 4 lat) koni przebywających w stajni zaleca się kontrolę co 3–4 miesiące. NaleŜy teŜ zwrócić baczną uwagę na dopasowanie wędzidła – musi ono leŜeć dokładnie na krawędzi Ŝuchwy przed pierwszymi przedtrzonowcami. Zbyt ciasne lub zbyt luźne dopasowanie pasków policzkowych oraz uŜywanie ostro działających wędzideł moŜe spowodować problemy. Rys. 25. Przemieszczenie siekaczy na skutek urazu [14] Ocena stanu uzębienia konia przez specjalistę powinna odbyć się w czterech etapach: — wywiad, — badanie zewnętrzne, — badanie jamy ustnej, — dyskusja. Wywiad zawsze powinien poprzedzać badanie. Specjalista powinien uzyskać odpowiedzi na pytania: 1. Dlaczego został wezwany? 2. Czy są jakieś zmiany w zachowaniu konia? 3. W sposobie jedzenia? 4. Reakcji na wędzidło? 5. W kondycji? 6. W jakim wieku jest koń?
  • 50.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 49 7. Jakie są warunki utrzymania konia? 8. Jego dieta? 9. Jak koń jest uŜytkowany? 10. Czy zauwaŜone zostały jakieś zmiany lub anomalie w sposobie odŜywiania się konia (wypluwanie częściowo przeŜutej karmy, pozostawianie części paszy, powolne jedzenie)? 11. Jaki jest stan psychiczny konia (płochliwość, nerwowość)? Rys. 26. Prawidłowy zgryz zebów siecznych i jego przykładowe deformacje [14] Badanie zewnętrzne obejmuje badanie konia z zewnątrz – symetria kości i mięśni głowy, ocena pozycji noszenia głowy, jej ustawienia względem szyi i reszty tułowia, sposobu poruszania się. Trzeba teŜ przeprowadzić badanie palpacyjne struktur głowy i szyi – nadmiernie rozwinięty mięsień po jednej stronie a zanik odpowiedniego mięśnia po drugiej moŜe świadczyć o tym, Ŝe koń przeŜuwa pokarm tylko jedna stroną. MoŜna takŜe znaleźć ślady dawnych urazów. Badanie powinno teŜ objąć teŜ staw skroniowo-Ŝuchwowy – jakiekolwiek "grzanie" stawu, jego tkliwość lub obrzęki mogą wskazywać na problemy z zębami. Rys. 27. Nieprawidłowy zgryz – przerost siekaczy dolnych na skutek braku ich odpowiedników w szczęce górnej [14] Badanie jamy ustnej obejmuje zarówno zęby jak teŜ wszystkie struktury tkanek miękkich wewnątrz jamy ustnej. Badanie zębów to przede wszystkim ocena ich liczby, wzajemnego ustawienia (wady zgryzu), obecność zębów mlecznych, wilczych, kłów, zębów uszkodzonych i/lub złamanych, o nieprawidłowym kształcie, ocena prawidłowości ich ścierania się. Badanie tkanek miękkich polega na sprawdzeniu czy nie występują skaleczenia, owrzodzenia czy
  • 51.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 50 ropnie. Badanie powinno objąć takŜe stopień ruchliwości Ŝuchwy. Dokładne zbadanie jamy ustnej umoŜliwia jedynie rozwieracz szczęk – gwarantuje on bezpieczeństwo zarówno dla konia jak i dla człowieka, gdyŜ końskie Ŝeby są mocne i mogą być bardzo ostre. NaleŜy jednak pamiętać, Ŝe rozwieracz w niedoświadczonych rękach moŜe doprowadzić nawet do złamania szczęki u konia. Zwykle konie znoszą rozwieracz bez większych problemów. Aby nie dopuścić do przeciąŜenia stawu skroniowo-Ŝuchwowego rozwarcie szczęk nie moŜe być szersze niŜ konieczne do badania i nie powinno trwać dłuŜej niŜ jest to niezbędne. Zwykle wystarcza rozwarcie siekaczy na około 8–10 cm. NaleŜy przy tym zwracać baczną uwagę na zachowanie konia – jeśli zaczyna się niepokoić, potrząsać głową z reguły prosi w ten sposób o przerwę. Przerwa w badaniu czyli umoŜliwienie koniowi zamknięcia pyska pomoŜe mu spokojniej znieść cały zabieg. Przerwy takie są szczególnie waŜne u koni z bólem stawu skroniowo–Ŝuchwowego. Rys. 28. Rozwieracz z wbudowanym źródłem światła [14] W trakcie badania naleŜy zwrócić szczególną uwagę, by nie wyciągać języka na zewnątrz jamy ustnej – moŜe to spowodować uszkodzenia cienkiej kości gnykowej leŜącej u podstawy języka. Niekiedy do badania lub przeprowadzenia jakichkolwiek działań w obrębie jamy ustnej konieczna jest sedacja. Jedynie lekarz weterynarii ma odpowiednią wiedzę i prawo podawać koniowi środki uspokajające. On takŜe ma odpowiednią wiedzę, co robić w razie wystąpienia reakcji alergicznej czy innych powikłań jakie mogą wystąpić po podaniu leku. Czasem potrzebne jest takŜe zastosowanie antybiotyków lub środków przeciwzapalnych – to takŜe jest w zakresie decyzji weterynarza. Badanie zębów konia nie jest sprawą prostą – ostatni trzonowiec leŜy na wysokości oka konia, więc niezbędne jest włoŜenie ręki do pyska, aŜ po łokieć. Przy tak "głębokim" badaniu niezbędne jest uŜycie latarki lub innego źródła światła. Obecnie produkowane są rozwieracze z wbudowanym źródłem światła. Rys. 29. Widok siekaczy – obraz przed korekcją [14]
  • 52.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 51 Rys. 30. Siekacze po korekcji [14] Rozmowa jest zakończeniem badania. Właściciel ma prawo i obowiązek znać szczegóły badania przystępnie podane, ma prawo zadawać pytania jeśli czegoś nie rozumie. W trakcie takiej rozmowy moŜna podjąć decyzję co do dalszych zabiegów czy potrzebnego leczenia. Zabiegi hodowlano-sanitarne w pasiece Aby w pasiece utrzymać dobry stan zdrowia i higieny pszczół konieczne jest przestrzeganie kilku istotnych zasad. Zasady związane z przestrzeganiem racjonalnej hodowli i higieny pszczół: — w pasiece naleŜy utrzymywać wyłącznie silne rodziny, — regularnie wymieniać matki, — w kaŜdym roku wymieniać przynajmniej 30% starych plastrów, — zapewnić odpowiedni zarówno ilościowo jak i jakościowo pokarm, — zapewnić dostęp do czystej wody, — nie osadzać w pasiece rojów niewiadomego pochodzenia, — stosować odkaŜony sprzęt pasieczny i odkaŜoną węzę, — w odpowiednich warunkach przechowywać węzę. Podstawowe zabiegi hodowlano-sanitarne w pasiece to: — przesiedlanie rodziny, — izolacja pszczół, — tworzenie sztucznych rojów, — łączenie rodzin. Wykonywanie tych zabiegów ma za zadanie utrzymanie rodzin pszczelich w dobrej kondycji, zapobieganie występowaniu lub rozprzestrzenianiu się chorób. Zabiegi zapewniające dobrostan i bezpieczeństwo zwierząt futerkowych Ta grupa zwierząt jest bardzo zróŜnicowana jeŜeli chodzi o wymagania związane z zapewnieniem właściwych warunków ich chowu. Zwierzęta te, w róŜny sposób pobierają pokarm, potrzebują róŜnej ilości ruchu, inaczej wybierają miejsce odpoczynku itp. Aby zatem najlepiej zapewnić odpowiednie warunki chowu tych zwierząt naleŜy sięgnąć do literatury specjalistycznej. Podczas obsługi zwierząt i wykonywaniu wszystkich zabiegów profilaktycznych i weterynaryjnych naleŜy pamiętać, ze są to w większości, zwierzęta niebezpieczne dla człowieka. NaleŜy zachowywać zasady bezpieczeństwa. Do wyłapywania i unieruchamiania tych zwierząt naleŜy uŜyć specjalnego sprzętu. PoniewaŜ pokarm tych zwierząt stanowią często produkty odpadowe, pochodzenia zwierzęcego naleŜy zachować szczególne warunki higieny. Trzeba regularnie i dokładnie sprzątać na fermie i prowadzić systematyczne odkaŜanie klatek. Aby zachować dobry stan zdrowia zwierząt trzeba stosować systematyczne szczepienia ochronne. Aby uniknąć niekontrowanego opuszczania klatek przez
  • 53.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 52 zwierzęta konieczne jest wykonanie ich z odpowiednich materiałów i zabezpieczenie zamykania. 4.3.2. Pytania sprawdzające Odpowiadając na pytania, sprawdzisz, czy jesteś przygotowany do wykonania ćwiczeń. 1. Jakie zabiegi zoohigieniczne naleŜy wykonywać u podstawowych gatunków zwierząt gospodarskich? 2. Jak naleŜy wykonać czyszczenie skóry? 3. Jak naleŜy wykonać korekcję racic? 4. Jak naleŜy wykonać tarnikowanie zębów u koni? 5. Jakich zasad naleŜy przestrzegać podczas kąpieli zwierząt? 6. Jak wykonać czesanie i trymowanie sierści psa? 7. Jak naleŜy zapewnić spełnienie wymagań higieniczno-sanitarnych u pszczół? 8. Jakich zasad naleŜy przestrzegać wykonując zabiegi zoohigieniczne u zwierząt futerkowych? 4.3.3. Ćwiczenia Ćwiczenie 1 Zaplanuj wykonanie dekornizacji u cieląt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przeanalizować metody wykonywania dekornizacji u bydła, 2) dobrać sprzęt do wykonania tego zabiegu, 3) dobrać preparaty zabezpieczające miejsce po wykonanym zabiegu, 4) opracować plan kolejnych czynności wykonywanych u zwierzęcia w cel przeprowadzenia dekornizacji, 5) określić kryteria dobrze wykonanego zabiegu. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — kolekcja preparatów zabezpieczających miejsca po wykonaniu dekornizacji, — kolekcja sprzętu do wykonania dekornizacji lub kolekcja fotografii albo instrukcji obsługi tych urządzeń, — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 2 Opracuj instrukcję wykonania korekcji racic u krów lub owiec czy kóz. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie racicy i raciczki, 2) przypomnieć wiadomości o prawidłowej postawie kończyn, 3) zgromadzić informacje na temat bezpiecznego unieruchomienia zwierzęcia do wykonania korekcji racic,
  • 54.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 53 4) zgromadzić informacje na temat sprzętu potrzebnego do wykonania korekcji racic, 5) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 6) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania zabiegu dekornizacji, 7) opisać sposób wykonania tych czynności, 8) przedstawić swoje opracowanie grupie. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet. Ćwiczenie 3 Opracuj plan wykonania tarnikowania zębów u koni. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) poszukać informacji na temat sytuacji wymagających zastosowania zabiegu tarnikowania zębów u koni, 2) dobrać narzędzia i sprzęt do wykonania tarnikowania, 3) dobrać sprzęt i metodę unieruchomienia konia do wykonania zabiegu, 4) dokonać oględzin uzębienia w celu określenia zakresu zabiegu, 5) zaplanować czynności, które naleŜy wykonać, 6) zwrócić uwagę na zachowanie zasad bezpieczeństwa przy wykonywaniu zabiegu. WyposaŜenie stanowiska pracy:: — komputer z dostępem do sieci Internet, — papier i przybory do pisania, — kolekcja fotografii z wyglądem uzębienia koni, — kolekcja sprzętu zabezpieczającego wykonanie zabiegu lub kolekcja fotografii tego sprzętu i narzędzi. Ćwiczenie 4 Przeprowadź pod nadzorem osoby uprawnionej strzyŜenie wskazanej owcy. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie okrywy wełnistej owiec, 2) zgromadzić informacje na temat sprzętu do wykonania strzyŜy, 3) zgromadzić informacje na temat bezpiecznego unieruchomienia zwierzęcia do wykonania strzyŜy, 4) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 5) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania strzyŜy, 6) włoŜyć odzieŜ ochronną, 7) przygotować miejsce do wykonania strzyŜy, 8) unieruchomić owce, 9) wykonać strzyŜę, 10) zabezpieczyć wełnę po zestrzyŜeniu, 11) ocenić wykonaną pracę.
  • 55.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 54 WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — sprzęt do wykonania strzyŜy, — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do wykonania strzyŜy. Ćwiczenie 5 Przygotuj opracowanie wizualizujące sposoby znakowania zwierząt. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) zgromadzić wiadomości dotyczące metod znakowania zwierząt, 2) dobrać metody znakowania do konkretnego gatunku zwierząt, 3) przeanalizować podstawy prawne dotyczące znakowania zwierząt, 4) dobrać sprzet i materiały do wykonania znakowania, 5) opisać technikę znakowania z wykorzystaniem kaŜdej z metod, 6) wybrać formę wizualizowania znakowania zwierząt, 7) wykonać opracowanie zgodnie z przyjętą koncepcją, 8) przedstawić prezentację na forum grupy. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet i z programem prezentacyjnym, — sprzęt do wykonania strzyŜy, — apteczka, — odzieŜ ochronna. Ćwiczenie 6 Przeprowadź pod nadzorem czesanie i trymowanie sierści psa. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o budowie sierści psa, 2) zgromadzić informacje na temat sprzętu do czesania i trymowania, 3) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 4) ustalić kolejne czynności podczas wykonywania czesania i trymowania, 5) włoŜyć odzieŜ ochronną, 6) przygotować miejsce do wykonania zabiegów, 7) wykonać zabieg, 8) ocenić wykonaną pracę. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — sprzęt do czesania i trymowania sierści psa,
  • 56.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 55 — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do wykonania czesania i trymowania, — pies. Ćwiczenie 7 Przeprowadź pod nadzorem kąpiel psa lub kota. Sposób wykonania ćwiczenia Aby wykonać ćwiczenie, powinieneś: 1) przypomnieć wiadomości o zasadach kąpieli zwierząt, 2) zgromadzić informacje na temat zapewnienia bezpieczeństwa podczas wykonywania zabiegu, 3) ustalić kolejne czynności podczas kąpieli psa lub kota, 4) włoŜyć odzieŜ ochronną, 5) przygotować miejsce do kąpieli, 6) wykonać kąpiel, 7) ocenić wykonaną pracę. WyposaŜenie stanowiska pracy: — papier i przybory do pisania, — komputer z dostępem do sieci Internet, — środki do kąpieli psa lub kota, — apteczka, — odzieŜ ochronna, — stanowisko do kąpieli, — pies lub kot. 4.3.4. Sprawdzian postępów Czy potrafisz Tak Nie 1) zaprojektować wykonanie dekornizacji? 2) zaprojektować wykonanie korekcji racic? 3) zaplanować wykonanie tarnikowania zębów u konia? 4) przeprowadzić strzyŜenie owcy? 5) wskazać metody znakowania kreślonych zwierząt? 6) wykonać czesane i trymowanie sierści psa? 7) wykąpać psa lub kota? 8) określić zasady wykonania prac pielęgnacyjno sanitarnych w pasiece? 9) określić zasady bezpiecznego wykonywania zabiegów zoohigienicznych u zwierząt futerkowych?
  • 57.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 56 5. SPRAWDZIAN OSIĄGNIĘĆ INSTRUKCJA DLA UCZNIA 1. Przeczytaj uwaŜnie instrukcję. 2. Podpisz imieniem i nazwiskiem kartę odpowiedzi. 3. Zapoznaj się z zestawem zadań testowych. 4. Test zawiera 20 zadań. Do kaŜdego zadania dołączone są 4 moŜliwości odpowiedzi. Tylko jedna jest prawidłowa. 5. Udzielaj odpowiedzi na załączonej karcie odpowiedzi, stawiając w odpowiedniej rubryce znak X. W przypadku pomyłki, błędną odpowiedź naleŜy zaznaczyć kółkiem, a następnie ponownie zakreślić odpowiedź prawidłową. 6. Pracuj samodzielnie. 7. Na rozwiązanie testu masz 30 minut. Powodzenia! ZESTAW ZADAŃ TESTOWYCH 1. Regularne wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt przyczynia się do a) znaczącego wzrostu zuŜycia pasz. b) utrzymania zwierząt w dobrej kondycji. c) powstania problemów z utrzymaniem dobrej kondycji. d) znaczącego obniŜenia kosztów produkcji zwierzęcej. 2. Bezpieczne warunki wykonania korekcji racic u bydła zapewnia unieruchomienie z uŜyciem a) siły kilku męŜczyzn. b) mocnych linek. c) poskromu. d) łańcuchów. 3. U koni systematycznie po kaŜdej pracy naleŜy wykonywać a) tarnikowanie zębów. b) podkuwanie. c) okrywanie derka. d) czyszczenie kopyt. 4. Kąpiel psa naleŜy wykonywać a) najczęściej kiedy to moŜliwe. b) najrzadziej kiedy to moŜliwe. c) systematycznie raz na tydzień. d) systematycznie raz na rok. 5. Zgodnie z zasadami Systemu Identyfikacji i Rejestracji Zwierząt, krowy naleŜy znakować przy pomocy a) kolczyków. b) tatuaŜu. c) mikroczipa. d) wypalania.
  • 58.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 57 6. StrzyŜenie maciorek przeprowadza się a) około 6 tygodni przed wykotami. b) około 6 tygodni po wykotach. c) niezaleŜnie od terminu wykotów. d) około 4 tygodni przed stanówką. 7. Trymowanie sierści psa przeprowadza się w celu a) poprawienia wyglądu psa. b) skrócenia okrywy szerstnej psa. c) usunięcia z okrywy włosów martwych. d) napuszenia włosów w sierści. 8. Dekornizację metodą chemiczną wykonuje się a) wycinając zawiązki rogów. b) wypalając zawiązki rogów. c) umieszczając substancję Ŝrąca na zawiązkach rogów. d) umieszczając opaskę na zawiązkach rogowych. 9. Podczas wykonywania korekcji racic u bydła usuwania nadmiernie wyrośniętego rogu racicznego dokonuje się przy pomocy a) pilnika. b) skrobaka. c) tarczy. d) noŜyczek. 10. Korekcję raciczek u owiec wykonuje się a) przy okazji wykonywania strzyŜy. b) zawsze po wykotach. c) zawsze po stanówce. d) przy okazji zejścia z pastwiska. 11. Podczas wykonywania kąpieli raciczek a) wystarczy uŜywać normalnej odzieŜy ochronnej. b) nie ma potrzeby uŜywania odzieŜy ochronnej. c) trzeba uŜywać odzieŜy ochronnej odpornej na działanie środków chemicznych. d) trzeba uŜywać odzieŜy ochronnej wykonanej z naturalnych materiałów. 12. Tarnikowanie zębów u koni wykonuje się w przypadku a) powstania wad zgryzu. b) zastosowania zmiany pasz w Ŝywieniu. c) osiągnięcia przez konia wieku 10 lat. d) przerośnięcia zębów trzonowych. 13. Czyszczenie skóry krowy wykonuje się przy pomocy a) zgrzebła. b) szczotki. c) czochradła. d) tamponów z waty.
  • 59.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 58 14. Czynności związane z porządkowaniem stanowiska na którym przebywa zwierzę naleŜy wykonywać a) raz na miesiąc. b) raz na dwa tygodnie. c) codziennie. d) co pewien czas. 15. Aby zapobiec wystąpieniu chorób w pasiece naleŜy a) stosować odkaŜony sprzęt i odkaŜoną węzę. b) zmieniać miejsca usytuowania pasieki. c) często zmieniać ule. d) stosować częste mycie uli, w których przebywają pszczoły. 16. Skórę u zwierząt naleŜy czyścić poniewaŜ a) zapobiega to złuszczaniu naskórka. b) poprawia to ukrwienie skóry. c) powoduje zgrubienie skóry. d) zapobiega wypadaniu włosów. 17. Podczas strzyŜenia owiec wyłącznik zasilania maszynki do strzyŜy powinien być umieszczony a) w sąsiednim pomieszczeniu. b) na wysokości 2,5 metra. c) w zasięgu reki strzyga cza. d) w zasięgu wzroku strzyga cza. 18. Psy aby mogły podróŜować poza granice kraju właściciela powinny być oznakowane przy pomocy a) kolczyka. b) tatuaŜu. c) wymroŜenia. d) mikroczipu. 19. Do przeprowadzenia kąpieli psa moŜna uŜyć środków kąpielowych a) uŜywanych przez ludzi. b) uŜywanych do utrzymania higieny pomieszczeń. c) specjalnie przeznaczonych dla psów. d) specjalnie przeznaczonych do kąpieli. 20. Aby bezpiecznie wykonać zabieg tarnikowania zębów u konia do utrzymania otwartej jamy ustnej uŜywa się a) linki. b) rozwieracza. c) metalowego prętu. d) dutki.
  • 60.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 59 KARTA ODPOWIEDZI Imię i nazwisko.......................................................................................... Planowanie i wykonywanie zabiegów zoohigienicznych u zwierząt Zakreśl poprawną odpowiedź. Nr zadania Odpowiedź Punkty 1. a b c d 2. a b c d 3. a b c d 4. a b c d 5. a b c d 6. a b c d 7. a b c d 8. a b c d 9. a b c d 10. a b c d 11. a b c d 12. a b c d 13. a b c d 14. a b c d 15. a b c d 16. a b c d 17. a b c d 18. a b c d 19. a b c d 20. a b c d Razem:
  • 61.
    „Projekt współfinansowany ześrodków Europejskiego Funduszu Społecznego” 60 6. LITERATURA 1. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu bydła. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 2. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu kaczek, kur, indyków, gęsi. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 3. Kodeks zaleceń i praktyk do utrzymania dobrostanu świń. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2003 4. Kośla T. Higiena utrzymania zwierząt amatorskich. Wydawnictwo SGGW, Warszawa 2003 5. Marciniak–Kulka E. Produkcja zwierzęca cz. I. REA, Warszawa 2007 6. Nałęcz T. red.: Technologie produkcji zwierzęcej. Hortpress, Warszawa 1996 7. Nałęcz–Tarwackiej T. red.: Technologia produkcji zwierzęcej. Hort–press, Warszawa 1996 8. Rokicki E., Kolbuszowski T.: Higiena zwierząt. Fundacja Rozwoju SGGW, Warszawa 1996. 9. Systemy utrzymania bydła – poradnik. Projekt Bliźniaczy PHARE – Standardy dla gospodarstw rolnych. Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2004 10. Systemy utrzymania świń – poradnik. Projekt Bliźniaczy PHARE – Standardy dla gospodarstw rolnych, Instytut Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, Warszawa 2004 11. caballo.com.pl 12. www.itr.si/javno/youth_farm/pl 13. www.voltahorse.pl