53 сургуулийн моннол хэлний багш Д.Болортуул

1. МОНГОЛ ХЭЛМОНГОЛ ХЭЛ
1122 жилийн сургалжилийн сургалmmammaйй
8-р анги8-р анги

2. БотгоБотго
Тугал хоёр нүдтэйТугал хоёр нүдтэй
Туг ширээ бөхтэйТуг ширээ бөхтэй
Урт сайхан хүзүүтэйУрт сайхан хүзүүтэй
Уянгат сайхан дуутайУянгат сайхан дуутай
Борогч ингэнээс гарсанБорогч ингэнээс гарсан
Борхон хөөрхөн ботгоБорхон хөөрхөн ботго

3. Эхээс өгүүлэгдэж буй гол юмыг олоодЭхээс өгүүлэгдэж буй гол юмыг олоод
тайлбарлаарай.тайлбарлаарай.
• ““Эрдэм хэнд бий бол түүнд тус буй”гэдэг үгийн учигЭрдэм хэнд бий бол түүнд тус буй”гэдэг үгийн учиг
Эрт цагт Арслан нэрт эрдмийн сан арвинт нэгэн бандида байжээ.ТэрбээрЭрт цагт Арслан нэрт эрдмийн сан арвинт нэгэн бандида байжээ.Тэрбээр
таван ухаанд хэтэрхий мэргэжсэнюм байжээ.Гэвч эрт өдгөөгийнтаван ухаанд хэтэрхий мэргэжсэнюм байжээ.Гэвч эрт өдгөөгийн
мэргэдтэй өөрийгөө жишин үргэлж биеэ чамлахажгуу.Тийнхүү гэмийгмэргэдтэй өөрийгөө жишин үргэлж биеэ чамлахажгуу.Тийнхүү гэмийг
бусдаас бус өөрөөсөө эрэн шүүснээр Төгс-Оюут мэргэдээс дууныбусдаас бус өөрөөсөө эрэн шүүснээр Төгс-Оюут мэргэдээс дууны
ухаанд дундуур гэдгээ таньжээ.Тэгээд өөрийн шавь Раза Шириухаанд дундуур гэдгээ таньжээ.Тэгээд өөрийн шавь Раза Шири
Жагарнад очиж мөргөсөнд шавь нь ухасхийн багшийгаа өргөн босгоод:Жагарнад очиж мөргөсөнд шавь нь ухасхийн багшийгаа өргөн босгоод:
-Багш минь та өндөрлөж хайрла,Та надаас ямар ач буян хүсэх сэн бол гэж-Багш минь та өндөрлөж хайрла,Та надаас ямар ач буян хүсэх сэн бол гэж
сандран өгүүлсэнд:-Сайн шавь гэгч багшийнхаа багш болдог бөлгөөсандран өгүүлсэнд:-Сайн шавь гэгч багшийнхаа багш болдог бөлгөө
хэмээн айлдаад хадаг өргөн шавьдаа шавь орж дуун ухааны шаштирхэмээн айлдаад хадаг өргөн шавьдаа шавь орж дуун ухааны шаштир
заалгажээ.Тийнхүү сая дутуугаа гүйцээж дундыгаа дүүргэжээ.Тэрзаалгажээ.Тийнхүү сая дутуугаа гүйцээж дундыгаа дүүргэжээ.Тэр
цагаас эрдэм хэнд бий бол түүнийг ав гэх буюу эрдэм хэнд бий бол тусцагаас эрдэм хэнд бий бол түүнийг ав гэх буюу эрдэм хэнд бий бол тус
түүнд буй гэх үгийг хэлэх болжээ.түүнд буй гэх үгийг хэлэх болжээ.

4. Зургийг сайтар ажиглаад эх зохион бичээрэй.Зургийг сайтар ажиглаад эх зохион бичээрэй.

5. Хичээлийн сэдэвХичээлийн сэдэв
ТайлбарламжТайлбарламж
эх,түүний онцлогэх,түүний онцлог

6. Хичээлийн зорилго
1.Тайлбарламж эхийг таних
2.Тайлбарламж эхийн онцлогийг
тодорхойлох

7. Хичээлийн зорилт:
К1 Тайлбарламж гэж юу болох
К2 Тайлбарламжийн онцлог
К3 Тайлбарламжийн бүтцийг мэдэх
К4 Тайлбарламж эх зохиож сурах

8. Оньсогыг таагаарай.

10. Сүүдэр
“Шувууны үүрэн дээр миний хүү сүүдрээ тусгаж болдоггүй юм
шүү”гэж ээж минь дандаа захидагсан.
Энхрий үрээ голохыг би мэднэ. Хөөрхий тэр нялх амьтныг эх нь
голбол агаар тэнгэрт салхи шиг хөөрөх унаган жигүүр хэрхэн ургана.
Ээжийн захисан үг хэзээ ч үл мартагдана. Амьтны нялх үр сүүдэр
тусахад л хиртэм тийм ариухан аж. Мөн эхийн халуун сэтгэл гэдэг
сүүдэр туссан үрээсээ хиртэхээр тийм л тунгалаг байдаг байна.
Энэ л учир алив нэгэн унаган жигүүрээ ургуулж амжаагүй
жигүүртний үр өндөг дээр сүүдрээ тусгачихуузай хэмээн
болгоомжилж, эх амьтан доошоо болгоомжтой харж явнам. Энэ л
учир алив нэгэн амьтны сүүдэр дор өртөж, ачит эхийнхээ хайрын
тунгалаг сэтгэлийг хиртээчихүүзэй гэж эмээн нялх буурай нь дээшээ
харж бас явнам.

11. 1.Эхийн тайлбарлагдаж буй
юм
2.Тайлбарлаж буй хэсгийг
тодорхойл

12. • Хэдэн цогцолбороос бүтсэн эх вэ?
• Цогцолбор бүрийн санааг
тайлбарлаарай
• Эхэд дэвшүүлсэн асуудал юу вэ?
• Эхээс тайлбарлагдаж буй, тайлбарлаж
буй хэсгийг ол

13. 1-р цогцолбор
Ээжүүд үр хүүхдэдээ амьтны үр
төлийг хайрлах ухааныг балчир
оюунд нь шингээж өсгөдөг.

14. 2-р цогцолбор
• Эхийн захиасыг үл мартан, шувууны
үүрэнд сүүдрээ үл тусгаж эх үр хоёрыг
амьдын хагацал үзүүлэхгүй байх
ухаарал

15. 3-р цогцолбор
• Амьтны нялх үр, эхийн ариун сэтгэл 2
хоёул сүүдрээс хиртэхээр тийм ариухан

16. • Амьтны үр төлийг энэрэн хайрлах өрөвч
нигүүлсэнгүй сэтгэлийг хүүхдэд багаас
нь төлөвшүүлэх, амьтны нялх үр төлийг
үр хүүхдийнхээ адил энхрийлэн
хайрлаж өсгөх нь монгол хүний нэгэн
эрхэм чанар.

17. Тайлбарлагдаж буй юм
Амьтны нялх үр11
Эхийн сэтгэл22

18. Тайлбарлаж буй хэсэгТайлбарлаж буй хэсэг
• Шувууны үүрэн дээр сүүдэр тусгаж
болохгүй эх нь голно
• Амьтны нялх үр сүүдэр тусахад л
хиртэм ариухан
• Эхийн халуун сэтгэл сүүдэр туссан
үрээсээ хиртэхээр тийм тунгалаг

19. Ямар нэг зүйлийн учир
утгыг тайлбарлан
мэдээлэх зорилготой
эхийг тайлбарламж
гэнэ.

20. Тайлбарламжийн онцлог
1.Ямар нэгэн юмны учрыг тайлбарлан дэлгэрүүлнэ.
2. Агуулгабаримт жишээ, тооцоо судалгаа, шалтгаан үр
дагавар, дүрэм тодорхойлтод тулгуурлан байдаг.
3. Ямар учраас гэсэн учраас гэсэн асуултанд хариулагдана.
4. Найруулгын төрлөөр сонин нийтлэлийн найруулгатай
тохирох нь бодит хэрэглээний шинжтэй
5. Сэтгэл хөдлөл, утгын халилгүй.
6. Тухайн үзэгдэл юмсыг шууд нэрлэсэн утгатай.
7. Нийт хүмүүст зориулсан
8. Ухуулгын зурагтай тохирно.

21. Асуулт:
Ямар учраас?

22. Дүгнэлт
Хадаг
Хамгийн бага хадгийг самбай гэнэ.
Энэ нь нэг төө дөрвөн хуруу, дунд
зэргийн хадаг, нэг метр 2 төө том нь
хоёр алдаас илүү байна. Хамгийн
хүндтэй гэх бурхантай хадгийг аав
ээждээ, тахилгатай баранзад хадгийг
хүндтэй хүндээ барьдаг байна.

23. Гэрийн даалгавар:Гэрийн даалгавар:
““Монгол гэр” сэдэвтМонгол гэр” сэдэвт
тайлбарламж зохиотайлбарламж зохио

24. Доорх эх тоочимж,тайлбарламжийн аль нь вэ?Доорх эх тоочимж,тайлбарламжийн аль нь вэ?
Т.ГалсанТ.Галсан
““Салхи”Салхи”
Халуун хүйтэн агаар харшин хямрахуй үүсдэг агаарын урсгалыг салхиХалуун хүйтэн агаар харшин хямрахуй үүсдэг агаарын урсгалыг салхи
хэмээнэ.хэмээнэ.
Далайн үүслийг их газар авчран өнтэй нутгийн үүлсийг гантай газартДалайн үүслийг их газар авчран өнтэй нутгийн үүлсийг гантай газарт
хүргэх нь салхины сайн үйл.хүргэх нь салхины сайн үйл.
Гэвч үүнээс дутуугүй эвдлэн бусниах ,урвуулан хөрвүүлэх урхагГэвч үүнээс дутуугүй эвдлэн бусниах ,урвуулан хөрвүүлэх урхаг
хөнөөлтэй.хөнөөлтэй.
Монголчууд хүч,чиглэл,нөлөө нөөлөг,ая,хэм,хөнөөл,ач тусыг нь харгалзанМонголчууд хүч,чиглэл,нөлөө нөөлөг,ая,хэм,хөнөөл,ач тусыг нь харгалзан
салхийг гуч гаруй янзаар ялган нэрлэдэг.салхийг гуч гаруй янзаар ялган нэрлэдэг.
Хавирга нэвт салхи- хүйтэн хүчтэй салхиХавирга нэвт салхи- хүйтэн хүчтэй салхи
Халуун салхи-галын нөөлөг мэт салхиХалуун салхи-галын нөөлөг мэт салхи
Шамарга салхи-цас шуурга давхцахШамарга салхи-цас шуурга давхцах
Жихүүн салхи-тасхийм хүйтэн салхиЖихүүн салхи-тасхийм хүйтэн салхи
Эрүүл салхи-цэвэр сайхан агаарЭрүүл салхи-цэвэр сайхан агаар
Хар салхи-маш хүчтэй,хөнөөлтэй салхиХар салхи-маш хүчтэй,хөнөөлтэй салхи
Цагаан салхи-тогтуун зөөлөн салхи......гэх мэтЦагаан салхи-тогтуун зөөлөн салхи......гэх мэт

25. ““Монгол Алтай,Их нууруудын хотгор”тэмдэглэлд өгүүлэгдэж буй юмсынМонгол Алтай,Их нууруудын хотгор”тэмдэглэлд өгүүлэгдэж буй юмсын
харьцаанаас гол санааг дүгнэн бичээрэй.харьцаанаас гол санааг дүгнэн бичээрэй.
“Б”эхийг тайлбарлагдаж буй хэсэг,тайлбарлаж буй хэсгээр нь зааглан“Б”эхийг тайлбарлагдаж буй хэсэг,тайлбарлаж буй хэсгээр нь зааглан
тайлбарламж болохыг батлаарай.тайлбарламж болохыг батлаарай.
А.”Монгол Алтай,Их нууруудын хотгор”А.”Монгол Алтай,Их нууруудын хотгор”
Жижиг голуудыг машинаар гатлан,хаврын шавхайг туулна.Өдөртөө арван ч удаа тэрэгЖижиг голуудыг машинаар гатлан,хаврын шавхайг туулна.Өдөртөө арван ч удаа тэрэг
эвдэрнэ.Хэрэв өдөрт 70 миль явчихвал азтай.Заримдаа 12 миль ч явахгүй шүү дээ....эвдэрнэ.Хэрэв өдөрт 70 миль явчихвал азтай.Заримдаа 12 миль ч явахгүй шүү дээ....
Хоёр зүйлийг их анзаарч явлаа.Хоёр зүйлийг их анзаарч явлаа.
Нэгдүгээрт:газрын зураг гэж тун тааруу.Нэгдүгээрт:газрын зураг гэж тун тааруу.
Хоёрдугаарт:нутгийн замчинд итгээд байх аргагүй.Хоёрдугаарт:нутгийн замчинд итгээд байх аргагүй.
Н.К.Рерих.1924Н.К.Рерих.1924
Б.”Бурханы шашинт орос хүний мөрөөр”Б.”Бурханы шашинт орос хүний мөрөөр”
Монголын замаар мацалт сайтай машинаар явахгүй бол болохгүй.Бас нутгийнхантай хэл амааМонголын замаар мацалт сайтай машинаар явахгүй бол болохгүй.Бас нутгийнхантай хэл амаа
ололцох орчуулагч,замчин хэрэгтэй.Монголд орос,англи хэлээр ярих хүн бас л ховордуу.ололцох орчуулагч,замчин хэрэгтэй.Монголд орос,англи хэлээр ярих хүн бас л ховордуу.
Талаар нэг хэрсэн замын зарим нь гэнэт цэвэр талд тасраад зогсчихно.Хатуу хучилттай замТалаар нэг хэрсэн замын зарим нь гэнэт цэвэр талд тасраад зогсчихно.Хатуу хучилттай зам
дөнгөж хоср.Барьж дуусаагүй нэг замыг “Мянганы зам”гэж нэрлэсэн ба тун удахгүй улсындөнгөж хоср.Барьж дуусаагүй нэг замыг “Мянганы зам”гэж нэрлэсэн ба тун удахгүй улсын
төв хэсгээр өнгөрнө гэнэ.Нэг цардмал зам нь хойд хилээс Улаанбаатарт хүрнэ.Хэдэн зуунтөв хэсгээр өнгөрнө гэнэ.Нэг цардмал зам нь хойд хилээс Улаанбаатарт хүрнэ.Хэдэн зуун
километр замыг туулсан барууны хүнд Улаанбаатар гэдэг “иргэншлийн төгөл”...километр замыг туулсан барууны хүнд Улаанбаатар гэдэг “иргэншлийн төгөл”...
Оросын авто экспедицийнхний тэмдэглэл.2004Оросын авто экспедицийнхний тэмдэглэл.2004