1. Эдийн засгийн өсөлт ба
засгийн газрын хэмжээ
/Монгол Улсын 19 аймгийн панел үнэлгээ/
Г. Байгалмаа
П.Буянхишиг
Б.Санжидмаа

2. Агуулга
1
Оршил
2
Онолын хэсэг
3
Шинжилгээний хэсэг
4
Дүгнэлт

3. Оршил
Эдийн
засгийн
өсөлт
Эдийн
засгийн
өсөлтөнд юу
нөлөөлдөг
вэ?
Эдийн засгийн
өсөлт яагаад
чухал вэ?
Эдийн засагт
өсөлтөнд
Засгийн газрын
хэмжээ
нөлөөтэй.
Нийгмийн
гишүүдийн сайн
сайхан амьдралын
суурь нөхцлийг нь
бүрдүүлж өгдөг

4. Эдийн засгийн өсөлтөн дэхь засгийн газрын
нөлөөлийг хоѐр талаас харвал:
1. Сөрөг нөлөөлөл
• Засгийн газрын үйл ажиллагаа нь үр ашиггүй зохицуулалт
• Эдийн засгийн системд хэт их зардлууд нь төвөг учруулдаг
• Үр ашиггүй сангийн болон мөнгөний бодлогууд
2. Эерэг нөлөөлөл
• Хувийн болон нийтийн сонирхлын зөрчилдөөнийг зохицуулах
• Гадны улс орны мөлжлөг, ашиглалт зэргээс урьдчилан сануулах дохио
болдог
• Бүтээмжтэй хөрөнгө оруулалтын өсөлтийг хамгаалах
• Өсөлт, хөгжлийн төлөө нийгмийг эерэг чиглэлд удирдан жолоодох

5. Судлагдсан байдал
ЗГ-н хэмжээ нь эерэг
нөлөөлтэй
ЗГ-н хэмжээ нь сөрөг
нөлөөлтэй
Ерөнхийдөө
Rubinson (1977), Ram(1986),
Grossman(1990), болон Gunalp,
Gur(2002) нар эерэг гэж үздэг.
Landau(1983 1985 1986),
Barro(1989 1990 1997) болон
Grier(1997) нар сөрөг гэж үздэг.
Gunalp, Gur ,
Gupta
Хөгжингүй орнуудад эерэг
нөлөөтэй
Хөгжиж буй орнуудад сөрөг
нөлөөтэй
Devarajin et al Хөгжиж буй орнуудад эерэг
(1996)
нөлөөтэй
Хөгжингүй орнуудад сөрөг
нөлөөлтэй
Grier болон
Tullock
(1989)
Азийн улсуудын хувьд эерэг
Бусад улсуудад сөрөг нөлөөтэй
Lin (1994)
богино хугацаанд эерэг
дунд хугацаанд сөрөг
Hansson
болон
Henrekson
боловсролд зарцуулж буй зардал засгийн газрын хэрэглээний
нь эерэг нөлөөтэй болохыг
зардал нь эдийн засгийн
илрүүлсэн байдаг.
өсөлтөнд сөрөг нөлөөлтэй

6. 2.2 Рамын загвар
Рам нь 1986 онд Засгийн газрын хэмжээ, Эдийн
засгийн өсөлтийн нэгэн загварыг гаргаж ирсэн.
Тус загварт эдийн засаг нь:
- Засгийн газрын сектор G G ( L G , K G )
- Засгийн газрын бус сектор гэсэн 2 хэсгээс
тогтдог.
C
C ( LC , K C , G )
Тиймээс үйлдвэрлэлийн функц нь:
(1)
C
G Y

7. Рамын загварын гаргалгаа
2 секторын ахиу хүчин зүйлийн бүтээмжүүдийн харьцаа нь дараах байдлаар
илэрхийлэгдэнэ:
(2)
G
G
L
Өсөлтийн тэгшитгэл:
K
CL
CK

G

C
1

G L LG

C L LC
(3)

GK KG

CK KC

CGG
(4)
K=I гэж үзвэл:
(1)-(4) хүртэлх бүх тэгшитгэлийг (7) тэгшитгэлд орлуулбал:

Y

C

Y

G

C L LC

LG
CK IC
IG

CGG

C L LG
CK IG

8. Рамын үндсэн тэгшитгэлүүд

Y
I
Y
Y

G
L
~

Y
I

L
Y
Y
G

G
G

L
Y
G
L

Y
Y
~
K
Y
CG

G
G
G
Y

L
I
L
Рамын 1-р тэгшитгэл
G
L
Y
Рамын 2-р тэгшитгэл
Рамын загварын
Ландаугийн хувилбар

9. Параметрүүдийн тайлбар
- Засгийн газрын бус секторын Капиталын ахиу бүтээгдэхүүн
- Засгийн газрын бус секторын ажиллах хүчнээс хамаарсан
мэдрэмж
-Засгийн газрын бус секторын засгийн газрын сектороос
хамаарсан мэдрэмж
-Тухайн хоѐр секторуудын ахиу бүтээмжүүдийн харьцаа
/секторын ахиу хүчин зүйлийн бүтээмж өндөр болохыг харуул ба эерэг
утга нь Засгийн газрын секторын хүчин зүйл илүү бүтээмжтэй болохыг
харуулна/

10. Судалгааны хэсэг
Эдийн засгийн өсөлт ба засгийн газрын
хэмжээ:
I. Монгол улсын 19 аймгийн панел үнэлгээ
II. Хөгжиж буй, далайд гарцгүй 30 орны панел
үнэлгээ

11. Загварт
тодорхойлогдсон
хувьсагч
Тайлбарлалт
Төлөөлүүлсэн
үзүүлэлтүүд

Y /Y
Эдийн засгийн өсөлт
Тухайн аймгийн ДНБ-ний
өсөлт
I
Нийт хөрөнгө оруулалт
Улсын төсвөөс орон нутагт
олгосон татаас
L
Ажилчидын тоо
Аймаг тус бүрийн
ажиллагсадын тоо
G
Засгийн газрын хэмжээ
Аймаг тус бүрийн төсвийн
зардал
(G / Y )
GY- Засгийн газрын
зардалын ДНБүтээгдэхүүнд
эзэлж буй хувь
Тухайн аймгийн ДНБ-д эзлэж
буй төсвийн зарлагын хувь

12. Тодотгол
60
40
20
0
Засгийн газрын зардал
2002
168904.4
2003
50112.1
-20
-40
-60
-80
-100
2000
2001
2002
Mean G3
Mean GG
2003
2004
2005
Mean GL
Mean GY
2006
2007
Mean IY

13. Granger учир шалтгааны тестээр шалгаж үзэхэд:
Хүснэгт 1
Null Hypothesis:
Obs
F-Statistic
Probability
GG does not Granger Cause GY
114
2.93221232
0.05749527
0.63449737
0.532148689
F-Statistic
4.58527406
Probability
0.012245880
0.16491262
0.848178963
GY does not Granger Cause GG
Хүснэгт 2
Null Hypothesis:
G3 does not Granger Cause GY
GY does not Granger Cause G3
Obs
114
Хүснэгт1, хүснэгт 2-с харахад ЗГ-н хэмжээ буюу аймгийн төсвийн
зарлага нь нийт үйлдвэрлэлийнхээ учир шалтгаан болдог байна.

14. Дээрхи график нь гранжерийн учир шалтгааны тестийг бататгаж өгч байна.

15. Загварын сонголт

Y
I
Y
Y

G
L
~
G

G
G

L
Y
G
Рамын 1-р тэгшитгэл
Дээрх тэгшитгэлүүдэд үндэслэн эконометрик загварыг
бичвэл:

Y
Y
1
it
Y

G

L
I
2
it
L
3
it
G

G
G
Y
4
it
G
ai
it
u it

16. Үнэлгээ
FE2- Fixed-Fixed, FRE-Fixed-Random загваруудын үр дүнг хүснэгтээр
харуулъя:
Хувьс
агч
I/Y
T-stat
t-stat
t-stat
T-stat
С-сул
гишү
үн
t-stat
R2
FE2
(-3.75)
308.62
1.01
-2.39
-2.48
(-2.05)
0.58
-4.75
20.53
-4.16
0.467
FRE
(-4.61)
131.79
0.89
-2.23
-2.57
(-2.46)
0.34
-4.82
10.81
-5.12
0.332

Y
Y
- 308.62
I
Y
1 . 02

L
L
2 . 48

G
G
G
Y
0 . 58
it

G
G

17. Үнэлэгдсэн параметрүүд:

Y
308.62
Y
I
1 . 02
Y

L
L
G
G
2 . 48

G
Y
0 . 58
it

G
G
Параметрүүд
R2=0.46
308 . 62
1 . 02
~
2 . 48
0 . 58

18. 308 . 62

Y
Y
308.62
I
Y
1 . 02

L
L
2 . 48

G
G
G
Y
0 . 58
it

G
G

19. Монгол улсын аймгуудын хувьд хийгдэж байгаа хөрөнгө оруулалт
нь тухайн ондоо үр өгөөжөө өгч эдийн засгийн өсөлтийг
нэмэгдүүлдэггүй хэдий ч 2 жилийн lagтай буюу хожимдолтойгоор
өсөлтийг бий болгодог байна.

Y
Y
247
I
Y
( 2 ) 1 . 06

L
L
1 . 22

G
G
G
Y
0 . 47
it

G
G

20. Засгийн газрын бус секторын ажиллагсдын тооноос
хамаарсан мэдрэмж
1 . 02

Y
Y
- 308.62
I
Y
1 . 02

L
L
2 . 48

G
G
G
Y
0 . 58
it

G
G

21. • Эдийн засгийн өсөлт дэх засгийн газрын нөлөө
~

Y
Y
308.62
I
Y
1 . 02

L
L
2 . 48
2 . 48

G
G
G
Y
0 . 58
it

G
G

22. Засгийн газрын бус секторын засгийн газраас
хамаарсан мэдрэмж
0 . 58

Y
Y
308.62
I
Y
1 . 02

L
L
2 . 48

G
G
G
Y
0 . 58
it

G
G

23. Параметрүүд
~
2 . 48
0 . 58
~
Параметрүүдийн ашиглан = 1
~
байдгийг санавал: = -1.9 гарч байна

24. Судалгааны хэсэг
• Далайд гарцгүй болон далайд давхар гарцгүй
• Хөгжиж буй
30 орны 1960-2000 оны нийт 1230 ажиглалт

Y
Y
- 0.0000015
I
Y
0 . 98

L
L
0 . 00000018

G
G
G
Y
0 . 041
it

G
G

25. Үнэлэгдсэн утгын график
0.8
0.4
0.0
0.8
-0.4
0.4
-0.8
0.0
-1.2
-0.4
-0.8
-1.2
113
200
330
400
Residual
600 740
Actual
900 1200
Fitted

26. Дүгнэлт
• Эдийн засгийн өсөлтөнд засгийн газрын хэмжээ сөргөөр нөлөөлж
байна.
• Эдийн засгийн өсөлтөнд хувийн хэвшлийн секторууд ихээхэн нөлөө
үзүүлдэг.
• Засгийн газрын зардал нь хувийн хэвшлийнхэний гарцад төдийлөн үр
дүнтэйгээр нөлөөлж чадахгүй болно.
• Хувийн хэвшлийнхэний гарцад ажиллах хүч ихээхэн нөлөө үзүүлдэг .

27. Дүгнэлт
• Засгийн газраас зарцуулж буй зардал нь тухайн орон нутгийн нийт
үйлдвэрлэлийн өсөлтийг нэмэгдүүлэхэд чиглэгддэггүй, үр ашиггүй
зарцуулагддаг болох нь харагдаж байна.
• Далайд гарцгүй, хөгжиж буй орнуудын хувьд эдийн засгийн өсөлтөнд
засгийн газрын хэмжээ ерөнхийдөө сөрөг нөлөөлөх хандлагатай байгаа
нь харагдаж байна.
• Дээрх орнуудын дундажтай харьцуулахад монгол улсын хувьд засгийн
газрын эдийн засгийн өсөлтөнд нөлөөлөх нөлөөлөл харьцангуй өндөр
байна.

28. Санал зөвлөмж
• УИХ-ын гишүүдийн амлалтай холбоотой их хэмжээний халамжийн
мөнгө тарааж байгаа нь ЗГ зардлыг нэмэгдүүлж эдийн засгийн өсөлтөнд
сөргөөр нөлөөлж болзошгүй.
• Бидний судалгааг бүс нутгаар нь судалснаар бүс нутгийн хөгжлийн
бодлого боловсруулалтанд ашиглах боломжтой болно.
• Дараа дараагын судлаачдад Wagner-н хуулийг ашиглан эдийн засгийн
өсөлт болон засгийн газрын хэмжээний бие биедээ нөлөөлөх
нөлөөллийг судалж үзэхийг зөвлөж байна.

29. 5.Ашигласан материал
Robert J.Barro “Government Spending in a Simple Model of Endogeneous Growth”-1990 он
Battulga Sergelen “Government size and economic growth in transition economies: A Panel data evidence”2007 он
Grossman, P. J. (1990) „Government and Growth: Cross-Sectional Evidence‟
Barro Robert J, Sala-i-Martin Xavier “Economic Growth”
Ram, R. (1989) „Government Size and Economic Growth: A New Framework and Some Evidence from CrossSection and Time-Series Data
Romer David N. “Advenced Macroeconomics”
Б.Баярдаваа, Д.Гансүлд “Макро экономикс”-2006 он
Б.Ихнаадам “Эдийн засаг дахь төрийн оролцоо”-2009 он (бакалаврын зэрэг горилсон ажил)
“Монгол улсын статистикийн эмхэтгэл” 1989-2002, 2003,2005,2007
Yamamura Eiji (2008) “The influence of government size on economic growth and life satisfaction”

30. 6. Хавсралт
Cross-sections included: 19
/Хүснэгт1/
Total panel (balanced) observations: 152
Variable
Coefficient
Std. Error
t-Statistic
Prob.
IY
-308.629
82.226
-3.753
0.0002
GL
1.016
0.424
2.395
0.018
G3
-2.483
1.208
-2.054
0.042
GG
0.588
0.124
4.726
0.00
R-squared
0.467
Mean dependent var
2.83
AR-squared
0.34
S.D. dependent var
22.02
S.E. of regression
17.88
Akaike info criterion
8.78
Sum squared resid
39013.65
Schwarz criterion
9.37
Log likelihood
-637.31
F-statistic
3.68
Durbin-Watson stat
2.03
Prob(F-statistic)
0.00