Ц.Ууганбаяр - Тогтвортой хөгжлийн стратегид тулгуурлан гэр хорооллыг орон сууцжуулах боломж

Ц.Ууганбаяр - Тогтвортой хөгжлийн стратегид тулгуурлан гэр хорооллыг орон сууцжуулах боломж

• 1.
  “ Үндэсний үйлдвэрлэл– Хөрөнгө оруулалт - Үнэт цаасны зах зээл ” сэдэвт оюутны эрдэм шинжилгээний V бага хурал Сэдэв: “Тогтвортой хөгжлийн стратегид тулгуурлан гэр хорооллыг орон сууцжуулах боломж” Цогтжаргалын Ууганбаяр Олон улсын менежмент КТМС 88180303 uuganaashd@yahoo.com Хураангуй Орон сууцны зах зээл нь Улаанбаатар хотод илүү эрчимтэй хөгжиж байгаа боловч бага болон дунд орлоготой иргэд, ялангуяа төрийн албан хаагчид, нийгмийн эмзэг бүлгийнхэн орон сууцаар хангагдаж чадахгүй байна. Иймд Улаанбаатар хот болон төв суурин газруудад түрээсийн, зээлийн болон 1
• 2.
  хямд өртөгтөй оронсууцуудыг улс, орон нутгийн төсөв, Засгийн газрын бондын санхүүжилтээр барих, мөн иргэдийг бага хүүтэй, урт хугацаатай орон сууцны зээлд хамрагдах тогтолцоог бүрдүүлэх олон талт үйл ажиллагааг төлөвлөж байна. Цаашид хүн амыг орон сууцаар хангах бүх үйл ажиллагааг нэгтгэн зохион байгуулах эрх, үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулах шаардлага гарч байна. Эдгээр нь орон сууцны үнэ буурах, мөн шинээр ажлын байрыг бий болгох, орон нутагт орон сууцны үйлдвэрлэл хөгжихөд таатай нөлөөг үзүүлэх болно гэж үзэж байна. Түлхүүр үгс: Тогтвортой хөгжил, орон сууц, мортгейж, ажлын байр Удиртгал 2007 оны хэмжээгээр Улаанбаатар хотын хэмжээнд “40000 айлын орон сууц” гэсэн хөтөлбөр засгийн газраас батлан авч хэрэгжүүлж байгаа болно. Энэхүү хөтөлбөрт: Орон сууцны зах зээл нь Улаанбаатар хотод илүү эрчимтэй хөгжиж байгаа боловч бага болон дунд орлоготой иргэд, ялангуяа төрийн албан хаагчид, нийгмийн эмзэг бүлгийнхэн орон сууцаар хангагдаж чадахгүй байна. Иймд Улаанбаатар хот болон төв суурин газруудад түрээсийн, зээлийн болон хямд өртөгтөй орон сууцуудыг улс, орон нутгийн төсөв, Засгийн газрын бондын санхүүжилтээр барих, мөн иргэдийг бага хүүтэй, урт хугацаатай орон сууцны зээлд хамрагдах тогтолцоог бүрдүүлэх олон талт үйл ажиллагааг төлөвлөж байна. Цаашид хүн амыг орон сууцаар 2
• 3.
  хангах бүх үйлажиллагааг нэгтгэн зохион байгуулах эрх, үүрэг бүхий байгууллагыг байгуулах шаардлага гарч байна. Эдгээр нь орон сууцны үнэ буурах, мөн шинээр ажлын байрыг бий болгох, орон нутагт орон сууцны үйлдвэрлэл хөгжихөд таатай нөлөөг үзүүлэх болно гэж үзэж байна. заасан байгаа нь одоо байгаа гэр хорооллын орчныг хэрхэн шийдэх тухай тодорхой заагаагүй, шинээр баригдах орон сууцны хороолол хотын захын алслагдмал газарт барихаар төлөвлөгдсөн байна. Үүний сацуугаар хотын төвд ойрхон дэд бүтэц байхгүй ажилгүйдэл, гэмт хэргийн түвшин өндөртэй гэр хорооллын асуудлыг шийдэхгүй хаяж байгаа нь энэ хөтөлбөрийн нийгмийн бүтээмж ач холбогдлыг бууруу Улсын нийслэл бол үргэлж тухайн улсын “нэрийн хуудас” болж байдаг. Тэгвэл Улаанбаатар хот улсын нийслэл бөгөөд цаашлаад нийслэлийг Төв Азийн бүс нутаг дахь санхүү эдийн засаг, соёл боловсрол, шинжлэх ухааны төв болгох зорилтуудын хүрээнд шийдвэрлэгдэх олон асуудлууд хүлээгдэж байна. Богино болоод дунд хугацааны, харилцан уялдаа холбоо муутай, бие даасан шинжтэй хот төлөвлөх төслүүд нь үр ашигтай байдаггүй системтэй хөгжлийн хүчин зүйлүүдийг тооцдоггүй байна. Өнөөгийн нөхцөлд Улаанбаатар хотын тогтвортой хөгжлийг түргэсгэх бодит боломж байгаа бөгөөд хотын орчныг чадварлаг зохион байгуулж, хүрээлэн буй орчин, амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэн цаашлаад оршин суугч хийгээд жуулчид зочдын нийгэм эдийн засаг, соёлийн харилцааны түвшинг 3
• 4.
  шинэ шатанд гаргах,архитектур уран барилгын цогц шийдлээр хотын нэр хүндийг дэлхийн тавцанд гаргах явдал юм. Энэ маягаар хотын өрсөлдөх чадварыг дээшлүүлэх стратегийн цогц арга хэмжээ авах нь зүйтэй гэж үзэж байна.лж байна. 1. Тогтвортой хөгжлийн тухай ойлголт 20-р зууны 2-р хагасаас дэлхийн хотууд тогтвортой хөгжилтэй холбоотой 1 үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцох болжээ. “Тогтвортой хөгжил” хэмээх нэр томъёо нь нилээд олон жилийн түүхтэй бөгөөд өнгөрсөн зууны 70-д оны эхээр буюу хүрээлэн буй орчин, нийгэм-эдийн засгийн асуудлууд ихээр үүсэх болсонтой холбоотойгоор Римийн клубээс явуулсан анхдагч үйл ажиллагаанууд, НҮБ-н хүрээлэн буй орчны асуудлаар хийсэн анхдугаар бага хурал /Стокгольм, 1972 он/ түүнээс гаргасан тунхагаас эхтэй юм. Хотын тогтвортой хөгжил гэдэг нь оршин суугчдын сэтгэл ханамж, тэдний эрүүл, өнгө үзэмжтэй орчинд амьдрах хүсэлтэй нийцсэн, хүн бүрт хотоо хайрлах сэтгэлийг төрүүлэхүйц орчин бүрдүүлэх явдал юм. Тогтвортой хөгжлийн талаар нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчим бол бидний одоогийн хэрэгцээ болоод ирээдүй хойч үеийн хэрэгцээ эдийн засгийн ижил түвшинд зэрэг хангагдаж байх нөхцлийг бүрдүүлэх зарчим юм. Харин хотын тогтвортой хөгжил гэдэг нь хотын нийгэм-эдийн засгийн болон экологийн тэнцвэртэй хөгжлийг хангах, хотын бүсэд орших геологи-газарзүйн нөөц баялаг, хүн ам, эдийн засаг, дэд бүтцүүдийн боломжит чадавхийг зүй 4
• 5.
  1 www.undp.org/sustainable зохистой ашиглан хойчүедээ өвлүүлэн үлдээх явдал агаад энэхүү ашиглалт нь хотын эко системийн нөхөн сэргээх чадварыг хадгалахад оршино. Хот нь тогтвортой хөгжлийн илрэл болж хөгжихийн тулд ямар зарчим баримтлах ёстой талаар 1994 оны Европын хотуудын тогтвортой хөгжлийн талаарх бага хуралд “Европын хотуудын тогтвортой хөгжил хэсэгт” тодорхой зааж өгсөн байна. Энэхүү баримт бичигт “Бүх хотууд бусдаас онцлог ялгаатай бөгөөд яг адилхан хот гэж үгүй. Тиймээс бид өөр өөрийн гэсэн тогтвортой хөгжлийн замыг сонгон авах ёстой” гэж тэмдэглэжээ. Мөн бодлого төлөвлөлтийн бүх чиглэлд тогтвортой байдлын нийтлэг зарчмыг үндэс болгон, өөрийн хотын давуу талыг тодруулан гаргаж, тогтвортой хөгжлийн стратегийг боловсруулах нь чухал гэж үзсэн байна. Хүний хөгжил талаас нь авч үзвэл тогтвортой байдал гэдэг нь хүний сэтгэлгээний хандлага, амьдралын хэв маяг юм. Тогтвортой байдлын зарчимыг ихэнх оронд хүүхэд төрсөн цагаасаа эхлэн өөртөө шингээж байдаг. Хоол хүнсний хаягдлыг ангилж савлах, эрчим хүч, ус хэмнэх үүднээс гэрэлээ унтраах, крантаа хаах гэх мэт. Ингэснээр хүнийг тогтвортой байдлын зарчим бүх л амьдралынх нь туршид түүнийг дагаж, амьдралын хэв маяг нь болж өгдөг. Иймэрхүү байдлаар тогтвортой байдал нь хүн амын хувьд доороос дээшээ, улсын хувьд дээрээс доошоо чиглэх байдлаар хэрэгждэг. 5
• 6.
  Нийгэм-эдийн засгийн хурдац,үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний бүтэц түүний онцлог зэрэг нь бүс нутгийн шинжтэй бөгөөд эдгээрт газар нутгийн ялгаа, уур амьсгал голлох нөлөөг үзүүлэх агаад эдгээрийн үр дагавар нь эдийн засгийн уламжлалт тогтолцоо, хүн амын шилжих хөдөлгөөн, байгалийн баялгийн тархац зэрэгт давхар нөлөөлдөг. Ингэхлээр тогтвортой байдлын асуудлыг бүсчлэн хот, дүүрэг, хороолол гэх мэтчилэн нарийвчилж авч үзэх шаардлагатай болно. Бүсчилсэн хэсэг бүр өөр өөрийн онцлог шинжтэй, шийдвэрлэгдэхээр хүлээгдэж буй тогтвортой хөгжлийн асуудлуудтай, асуудлыг шийдвэрлэх шийдэл, арга технологи, биелэгдэх зарчимыг агуулж байдаг тул тогтвортой хөгжлийн стратеги нь аливаа бүс нутагт хэрэгжихүйц шинж чанартай оршино. Монгол улсын хувьд газар нутгийн асуудал голлох байр суурийг эзэлдэг. /өргөн уудам нутаг дэвсгэр, газарзүй байгаль экологийн хувьд ялгаатай бүсүүд, нийгэм түүхийн болоод бусад хүчин зүйлүүд нь нийгэм-эдийн засагт нь чухал нөлөө үзүүлдэг/. Ерөнхийдөө Монгол улсын тогтвортой хөгжилд бүс нутаг тэр чигээрээ хамрагдах боломжтой. Улаанбаатар бол Монгол улсын зөвхөн гол хот төдийгүй шинээр бүтээн босгох шаардлагатай нийслэл хот юм. Үүгээрээ Улаанбаатар хотын тогтвортой хөгжлийн стратеги төлөвлөгөө дэлхийн төлөвлөгөөнөөс ялгарах учиртай юм. бусад хотуудын стратеги Мөн хот хэдийгээр орчин үеийн хот байгуулалтын хувьд мөн нийгэм-эдийн засаг цаашлаад байгаль экологи, инженерийн байгууламжийн хувьд хөгжлийн түвшин доогуур үр ашигтай төлөвлөлт байхгүй байгаа хэдий боловч энэ сул тал нь түүний харьцангуй давуу 6
• 7.
  талыг бий болгожбайгаа юм. Улаанбаатар хотын тогтвортой хөгжлийн хамгийн гол зорилго бол хотын орчны эрүүл ахуй болон байгалийн баялгыг зөв зохистой ашиглах замаар нийгэм-эдийн засгийн динамик хөгжлийг хангах мөн гадаад дотоод хүчин зүйлүүдийг эерэгээр эргүүлснээр оршин суугчдын амьжиргааны түвшинг сайжруулах амьдралын баталгаа олгох явдал юм. Гадаад хүчин зүйлүүдэд газарзүй геополитикийн байршил, цаг агаар, улсын макро эдийн засгийн бодлого, дэлхийн болоод Монгол улсын эдийн засгийн цаашдын чиг хандлага, эдийн засгийн байдал зэрэг багтана. Дотоод хүчин зүйлүүдэд хүн ам, түүний эдийн засгийн идэвхтэй хэсэг, хөдөлмөрийн чадвар, боловсролын түвшин, дэд бүтцийн хөгжил гэх мэт нөөцүүд орно. Улаанбаатар хот улсын төв хэсэгт орших бөгөөд газарзүйн байршлын хувьд эерэг таатай нөхцлийг агуулсан мөн төмөр зам, автозамын сүлжээнд хамрагдсан. Мөн олон улсын агаарын тээвэр, түүний байдлыг сайжруулах бодит боломж бий. Геополитикийн байршлын хувьд Монгол улс нь нь Төв азид байрлах бөгөөд 2 хүчин зүйлээр давуу тал нь тодорхойлогдоно. 1. Түүхий эдийн нөөц ихтэй 2. Хоёр их гүрний дунд Дорно ба Өрнийг холбосон эх газрын замын голд байрладаг ардчилсан улс. 7
• 8.
  Улаанбаатар хотын стратегитөлөвлөгөөг оршин суугчдын амьжиргаа тасралтгүй дээшлэх үйл явц мэтээр ойлгож болно. Амьжиргаа гэдгийг юуны өмнө ажил хөдөлмөр, улсаас баталгаажуулсан эрүүл мэнд, нийгмийн даатгал зэрэг олон нийтийн үйлчилгээний хүртээмжээр, хүрээлэн буй орчин болон инженерийн шугам сүлжээний чанар баталгаа, олон нийтийн аюулгүй байдал, улс төрийн тогтвортой байдал зэргээр тодорхойлно. Тогтвортой байдалд хүрэх үйл явц нь өөрөө хүний амьдралын баталгаа болдог. “Тогтвортой хөгжил” гэдэг нь НҮБ-ийн Дэлхийн Нөөц ба Хөгжлийн Хорооны тодорхойлолтоор “Тогтвортой хөгжлийн талаар нийтэд хүлээн зөвшөөрөгдсөн зарчим бол бидний одоогийн хэрэгцээ болоод ирээдүй хойч үеийн хэрэгцээ эдийн засгийн ижил түвшинд зэрэг хангагдаж байх нөхцлийг бүрдүүлэх зарчим юм” гэжээ. Тогтвортой хөгжлийн тулгуур ойлголтод хүрээлэн буй орчин, нийгэм, эдийн засгийн харилцан уялдаа холбоотой, биесээ түшилцсэн хөгжлийн агуулгыг тодотгодог. 1.1-р зураг Тогтвортой хөгжил 8
• 9.
  “Хотын тогтвортой хөгжил”гэдэг нь оршин суугчдын сэтгэл ханамж, тэдний эрүүл, өнгө үзэмжтэй орчинд амьдрах хүсэлтэй нийцсэн, хүн бүрт хотоо хайрлах сэтгэлийг төрүүлэхүйц орчин бүрдүүлэх явдал хийгээд хотын нийгэм-эдийн засгийн болон экологийн тэнцвэртэй хөгжлийг хангах, хотын бүсэд орших геологи-газарзүйн нөөц баялаг, хүн ам, эдийн засаг, дэд бүтцүүдийн боломжит 1.2-р зураг Тогтвортой хөгжил чадавхийг зүй зохистой ашиглан хойч үедээ өвлүүлэн үлдээх явдал агаад энэхүү ашиглалт нь хотын эко системийн нөхөн сэргээх чадварыг хадгалахадоршино. Энэхүү алсын харааг чиг баримжаа болгон Улаанбаатар хотод тулгараад буй өнөөгийн хөгжлийн бэрхшээлүүдийг шийдвэрлэж, тогтвортой хөгжлийн голдиролд оруулах зорилготой “Улаанбаатар Хотын Тогтвортой Хөгжлийн Хөтөлбөр”-ийг боловсруулж байна. Сүүлийн үед хөгжингүй орнуудад ихээхэн яригдах болсон тогтвортой хөгжлийн сургаалиар хөгжлийг зөвхөн баялгаар буюу эдийн засгийн хөгжил, 9
• 10.
  үйлдвэрлэлээр хэмжих ньтогтворгүй байдлыг буй болгох гол үндэс болдог бөгөөд алс хэтдээ уруудах чиглэлтэй спирал болдог байна. Улаанбаатар хотын хувьд тогтвортой хөгжлийн үзүүлэлтүүдээр дүгнэхэд асар өндөр эрсдэлтэй, уруудах спирал загвар гарч ирнэ. Энэхүү спиралыг уруудуулахад хамгийн ихээр нөлөөлж буй хүчин зүйлсийн эх үндэс нь гэр хороололын асуудал болж байна. Улаанбаатар хот 2007 оны 4-р сарын 11-ны албан ёсны тоо баримтаар нийт 1 сая оршин суугч, 232 мянга орчим өрхтэй ба албан бус тоогоор оршин суугчдын тоо 1,2 сая байна. Үүнээс хотын газар нутгийн болон хүн амын 60 гаруй хувь нь гэр хороололд харьяалагдаж байна. Гэр хорооллын энэхүү 130 мянга гаруй өрхийн амьдралын зохимжгүй хэв маяг нь нийслэл хотод өнөөдөр тулгамдаад байгаа нийгмийн болон экологийн асуудлуудын эх үндэс болж байна. Гэр хорооллыг буй болгогч томоохон хүчин зүйлүүдэд: • Төв рүү чиглэсэн механик хөдөлгөөнийг нэмэгдүүлж буй хөдөө орон нутгийн хөгжлийн асуудлууд /төрийн нарийн бодлого, зохицуулалт шаардлагатай/ • Иргэдийг орон сууцжуулах зохион байгуулагдсан механизмгүй /мөн л төрийн нарийн бодлого, зохицуулалт хэрэгтэй бөгөөд гадаад дотоодын хувийн хэвшлийхнийг түлхүү татан оролцуулах бизнесийн таатай орчинг бүрдүүлэх шаардлагатай/ • Хүрээлэн буй орчныг нийтийн баялаг, нийтийн өмчийн хэлбэр гэж үзэж түүний өмнө хүлээх хариуцлагын талаар бодитой мэдлэг, мэдээлэл, ёс суртахууны хүмүүжил олгох боловсролын болон хууль эрх зүйн тогтолцоо бүрдээгүй /Байгаль орчны хариуцлагын талаар хуулийн төсөл боловсруулагдах шатандаа явж буй бөгөөд боловсролын салбарт энэ талаар баримталсан тодорхой бодлого үгүй/ 10
• 11.
  1.3-р зураг Тогтвортойхөгжлийнг спирал 11
• 12.
  1.4-р зураг Тогтвортойхөгжлийн спирал Иймд Улаанбаатар хотын тогтвортой хөгжлийн хөтөлбөрийн зорилтуудад хүрэхийн тулд гэр хорооллын асуудлыг шийдвэрлэж, нийслэлийн хүн амыг орон сууцжуулах бие даасан ажиллагаатай механизм бүрдүүлэх зайлшгүй шаардлагатай болж байна. Уг зорилтын хүрээнд “гэр хороолол болон нийслэлийн хүн амыг орон сууцжуулах механизм” төслийг зохион байгуулах хэрэгтэй. 2. Гэр хорооллыг орон сууцжуулах боломж Монгол улс: Монгол улс нийт 1,564,116 км2 нутаг дэвсгэр, 21 аймаг 315 сумтай, нийт 2,7 сая хүн амтай. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ний хэмжээ 2100$. /2006 оны эцэс/ Нийслэл Улаанбаатар хот нь Туул голын эрэг дээр, Богд хан уул, Баянзүрх уул, Сонино хайрхан уул, Чингэлтэй хайрхан уул зэрэг 4 уулын дунд далайн түвшнээс дээш 1351 м өндөрт оршдог. Улаанбаатар хот нь 4,704,4 км2 талбайтай ба газар нутгийн хэмжээгээр дэлхийд томоохонд тооцогддог. 12
• 13.
  Баянзүрх, Баянгол, Сонгинохайрхан,Чингэлтэй, Сүхбаатар, Хан уул, Налайх, Багануур гэх 9 дүүрэг, 121 хороотой, нийт хүн амын 37% нь дангаараа Улаанбаатар хотод төвлөрсөн. Улсын соёл, шинжлэх ухаан, боловсрол, улс төр эдийн засгийн төв, 4 улиралтай, жилийн дундаж хур тунадас нь 242.7 мм, жилийн дундаж чийгшилт 69%, агаарын дундаж температур 2.2°С. Нийслэлийн хүн ам, нийгэм, хөгжлийн чиг хандлага Хотын хүн ам: Улаанбаатар хот 2007 оны 4-р сарын 11-ны албан ёсны тоо баримтаар нийт 1 сая оршин суугч, 232 мянга орчим өрхтэй байгаа ба албан бус тоогоор оршин суугчдын тоо 1,2 сая буюу нийт хүн амын 40 орчим % нь Улаанбаатар хотод амьдарч байна. Нэг км.кв нутаг дэвсгэрт 195 хүн ногддог ба хүн амын нягтрал ихтэй. Хүн амын 67%-ийг 35-аас доош насны залуучууд эзэлдэг бөгөөд үүнээс 30% нь 16-аас доош насны хүүхдүүд байна. Улаанбаатар хотын эдийн засгийн хөгжлийн өнөөгийн байдал Улаанбаатар хотын эдийн засгийн хөгжлийн давуу ба сул тал, боломж, тусгаар хүчин зүйлүүдийн буюу (SWOT-шинжилгээ) нь нийслэл хотод хэрэгжиж буй хөтөлбөр, төлөвлөгөөнүүдийн статистик мэдээлэл, ажил хэрэгч хэлэлцүүлэг зэрэгт үндэслэгдсэн. Давуу талууд • Сул талууд Нийслэл хот маань түүхэн хөгжлийн явцдаа хангалттай хүчтэй эдийн • Үндэсний гаруй нийт хувийг бүтээгдэхүүний нийслэл засгийн шаардлагатай засгийн бааз суурьтай болсон. • Эдийн төсвийн хөтөлбөрт хэмжээ хязгаарлагдмал тал хотод хөгжлийн • Олон талт эдийн засаг байхгүй, барилгажуулах буюу бусад үйл явцаас хэт үйлдвэрлэж байна хараат • Хотын эдийн засгийн бүтэц нь шинэ • Хотын эдийн засгийн менежмент үр дүнгүй 13
• 14.
  барилга барих, барилгабайгууламжийг (одоог болтол эерэг фактор бий болгож инженерийн чадаагүй) байгууламжийн хамт үндсээр нь өөрчлөх ажил руу чиглэж • эхэлж байгаа. • инженерийн Барилгын салбарт хурдацтай өсөлт Мэдээлэл инженер салбарт үйлдвэрлэх эхлэл тавигдсан. замын ялангуяа байгууламжууд ихэнх хотын төв хэсгээр байрладаг хүчин чадал муутай • технологийн бүтээгдэхүүн хуучирсан байгууламжтай бий болж байгаа • Хэт Үйлдвэрлэлийн сангийн элэгдлийн түвшин өндөр, сул бааз суурьтай. • Монголын бусад хоттой харьцуулахад газрын үнэ харьцангуй өндөр Хот руу чиглэсэн механик шилжилтийг бууруулах үр дүнтэй хөтөлбөр бодлого байхгүй, гал унтраах байр сууринаас энэ асуудалд ханддаг Боломжууд • Улсын Хязгаарлагч хүчин зүйлс удирдлага зохицуулалтын • системийг төгөлдөржүүлэх • Жижиг дунд бизнесийн удаан оновчгүй цаг хугацааны хүчин хөгжлийг зүйлийг тооцдогүй ба хотын харъяа эсвэл эрчимжүүлэх, дэмжих • Хөдөө аж ахуйн суугчдад хүртээмжтэйгээр Хүнсний • дахь зарчимд хангах, дотоодын импортын үйлдвэрлэлээр • Үйлдвэрлэл, технологи, экспортын хотын иргэдийн боловсролын түвшинг дээшлүүлэх • шинэчлэлтийн байдлыг Иргэдийн зээлийн • дэмжих үр бодит орлогоос хамааран хөгжил сул (зах зээлийн • Үйлдвэрлэл, эдийн засгийн ихэнх салбар чадварлаг боловсон хүчнээр дутмаг. Шилжин ирэгсэдийн ихэнх нь Нийслэл гэдэг утгаар төсвөөс зохих Хотын хүн амын хурдтай өсөлттэй Жижиг үйлдвэрлэлийг дэмжих дэмжлэг сул, шийдвэр гаргалт удаан тодорхой амьдрах газаргүй, ажилгүй хэмжээнд санхүүжих боломжтой • нийцсэн хөгжлийн шингээх чадвар доогуур) худалдааны бүс болох • тогтвортой хэрэглээний бараа бүтээгдэхүүний зах бүтээгдхүүнийг шахаж гаргах • үйлчилгээний механизм байхгүй импортын бүтээгдхүүнийг хотын нөөц бололцоог ашиглан Үйлдвэрлэлд ашигтай салбар өмчит хүнд сурталтай (иргэд рүү чиглэдэггүй). үйлдвэрлэх • төрийн байгууллагууд “дээрээс доош” чиглэсэн гаралтай бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийг хотын оршин Хотын удирдлагын шийдвэр гаргалт • Ахуйн хэрэглээний барааны зах зээл 14
• 15.
  холбоотойгоор төсвийн санг нэмэгдүүлэх • Олон улсын бага. • стандартад нийцсэн төвлөрсөн, экспортын бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх, экспортынбүтээгдэхүүний нэр төрлийг нэмэгдүүлэх. Хөрөнгө оруулалтын төлөвлөгөө нь хэт ихэнх тохиолдолд бодитойгоор амьдралд буудаггүй • Хотын дэд бүтцийн салбарт чиглэсэн тогтвортой хөрөнгө оруулалтын бодлого байхгүй Хот төлөвлөлт: Нийслэл хотын ерөнхий төлөвлөлт жинхэнэ утгаараа 1956 оноос эхлэн 3 удаа хийгдсэн түүхтэй бөгөөд анхны төлөвлөлт “1960-1980”, удаах нь “1980-2020” оны хотын ерөнхий төлөвлөгөө гэж боловсруулагдан хэрэгжигдэж байсан ба “1980-2020” оны ерөнхий төлөвлөгөө, түүний хэрэгжилт 1990 оноос хойш буюу зах зээлийн, ардчилсан нийгэмд шилжих үеэс зогсонги болж, хот төлөвлөлтийн нэгдсэн бодлого алдагджээ. 1980-2020 оны хот төлөвлөлтөнд хийгдэхээр тусгагдаж байсан бүтээн байгуулалтын ажил нийгмийн зохион байгуулалтын өөрчлөлтөөр зогссоноос хойш 2000 он хүртэл нийслэл хотыг хамарсан нэгдсэн зохион байгуулалттай бүтээн босголтын үйл ажиллагаа саатжээ. Гагцхүү харилцан уялдаа холбоо, үр нөлөө муутай, хотын нэгдсэн бодлого, зорилтод уягдаагүй жижиг төсөл, хөтөлбөр, ажил, ажилбарууд чанар муутай гүйцэтгэгдсээр иржээ. Газар олголт замбараагүй, ихэвчлэн эрх мэдэлтний шийдвэрээр тухайн нөхцөл байдалд тохируулан шийдвэрлэдэг. Энэ эргээд нийслэл хотод сөргөөр нөлөөлж, нийгэм, хүрээлэн буй орчинд хэт ачааллыг өгч, зарим тохиолдолд тулгамдаж буй хүндрэл бэрхшээлүүдийн гол тэжээгч, урамшуулагч нь болдог байна. 15
• 16.
  952 410 –Улаанбаатар хотын нийт хүн ам 215 727 – Нийт өрхийн тоо / Улаанбаатар хот / Өрхийн орлогоор бүсчилэн хуваасан үр дүн 2’157 мянга 77’661 мянга 129’436 мянга 1% Хувийн орон сууц 39% Орон сууц 60% Гэр хороолол Мэдээллийг : Өрхийн орлогоор бүсчилэн хуваасан үр дүн 2.1-çóðàã Óëààíáààòàð õîòûí ºðõ, òýäãýýðèéí îðîí ñóóö Íèéñëýë õîòîä òóëãàìäàæ áóé àñóóäàë 504’000-600’000 тонн нүүрс түлж байна / жилд / 360’000 шоо метр мод түлж байна / жилд / 260’000 хорт бодис агаарт тархаж байна (хагас боловсруулагдсан түлш, нүүрс and мөн ямарч шүүлтүүрээр ø¿¿ãäýýã¿é áîäèì õ¿íèé ýð¿¿ë ìýíäýä õîð ó÷ðóóëæ áàéíà.) 50’000 задгай ариун цэврийн өрөө ( газрын болон асны бохирдол ) 2 100 гаруй задгай хогын цэг Хотын 70% гаруй гэмт хэрэг нь гэр хорооллоос гарч байна. ( Ажилгүйдлийн түвшин өндөртэй холбоотой ) 126 000 гэр бүл маш хүнд нөхцөлд аж торж байна 1 000000 хүн агаарын бохирдолтой хүнд нөхцөлд амьдарч байна 16
• 17.
  2.2-ð çóðàã Ãýðõîðîîëëûí ºðõ, àæèë ýðõëýëò ГЭР ХОРООЛОЛИЙГ ОРОН СУУЦЖУУЛАХ МЕХАНИЗМ 2.2-ð çóðàã ГЭР ХОРООЛОЛИЙГ ОРОН СУУЦЖУУЛАХ МЕХАНИЗМ • Иргэдийн оролцоо /иргэдийг зохистой мэдлэг, мэдээллээр хангах замаар төслийн үйл ажиллагаанд идэвхтэй оролцоог буй болгох/ • Хууль эрх зүйн орчин /ипотек, моргейж, хот байгуулалт, газрын асуудлыг зохицуулах болон бусад холбогдох хууль тогтоомжуудыг боловсруулан, батлах/ 17
• 18.
  • Засаглал /Засгийн газарбуюу яам, агентлагууд, нийслэлийн харьяа байгууллагуудын хүрээнд хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанд шаардлагатай дэмжлэгийг авах/ • Гадаад дотоод хувийн хэвшлийн болон сайн дурын байгууллагуудын дэмжлэг, туслалцааг авах Äàðààõ áîëîìæ õ¿ëýýãäýæ áàéíà: • Улаанбаатар хот нөөц бололцоогоор хангагдсан орон сууцжуулах биеэ даасан механизмтэй болно • Нийслэлийн хөдөлмөрийн насны 50’000-130’000 ажилгүй иргэд ажлын байраар хангагдана • Нийслэлийн болон улсын эдийн засгийн хөгжил ийн чадавх сайжирна • Гэр хороололтой холбоотой нийгэм, экологийн асуудлууд шийдвэрлэгдэнэ • Тогтвортой хөгжлийн суурь үзүүлэлтүүд хангагдаж, дараа дараачийн холбогдох хөгжлийн үйл ажиллагаануудад тааламжтай нөхцөл бүрдэнэ Хотын тогтвортой хөгжлийг бий болгоход: Газар ашиглалт, төлөвлөлт, Цаг уурын өөрчлөлтийн бодлого, Эдийн засгийн хөгжил, цэцэрлэг, зогсоол, талбай, орон сууц, эрчим хүч, энергийн бүтээмжит ашиглалт, Худалдаа, хөрөнгө оруулалт Хүнс, хөдөө аж ахуй, менежмент, ойжуулалт, гудамжны цэцэрлэгжилт, ногоон барилга байгууламж, тогтвортой байдлын тээвэр, тээвэрлэлт, Хог хаягдлын менежмент, 18
• 19.
  Хэрэглээний усан хангамжболон ус зайлуулалт зэрэг хотын салбарын хөгжлийг чухалчлан үзнэ. 3. à АДААДЫН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ Сүүлийн жилүүдэд монгол улсад оруулах гадаадын хөрөнгө оруулалтын хэмжээ жил ирэх тутамд өсч байгаа үзүүлэлт бий. Гэхдээ салбарын хувьд авч үзвэл уул уурхайн салбарт давамгайлж байгаа нь Улаанбаатар хотын хувьд ашигт малтмалын салбараас хараат бус байх гэдэг стратеги зорилттой нийцэхгүй буюу ашигт малтмалын салбарт дахь хөрөнгө оруулалт нь хотын хувьд санхүүгийн бие даасан байдлыг хангахад төдийлөн нөлөөлөхгүй. Хөрөнгө оруулалтыг тус хөтөлбөрт болон бусад салбарын үйлдвэрлэлд татах нь хотод эерэг нөлөөтэй. Хөтөлбөрийн барилгажуулах болон ажилчдыг мэргэжил олгох сургалтын хөрөнгө оруулалтыг гадаадын хөрөнгө оруулалтаар шийдвэрлэнэ. Ýíý òîõèîëäîëä õºòºëáºðèéã ñîíèðõîã÷ ýòãýýä¿¿äòýé õýëýëöýýð õèéõ çàìààð òàëóóäûí àøèã ñîíèðõëûã òîäîðõîéëæ, óëìààð ãýðýýíèé äàãóó áîëîí ãàäààäûí õºðºí㺠îðóóëàëòòàé êîìïàíèéí õýëáýðýýð õºòºëáºðèéã, õºòºëáºðò øààðäëàãàòàé õºðºí㺠îðóóëàëòûã øèéäвэрлэнэ. Õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíä õºðºí㺠îðóóëàã÷ ãýäýã íü îðîí ñóóöæóóëàõ òºñºë, àæëûí áàéðûã íýìýãä¿¿ëýõ Ìýðãýø¿¿ëýõ ñóðãàëòûí òºâ, áîëîí áóñàä õºòºëáºðèéí õ¿ðýýíäýõ äýä òºñë¿¿äèéí ñàíõ¿¿æèëòàä òóëãóóðëàí õàìòðàí îðîëöîã÷ òàë буюу түнш байна. Õºðºí㺠îðóóëàëòûí ãýðýý ãýæ õóóëèéí ýòãýýä áàéãóóëàõã¿éãýýð òîäîðõîé òºñºë õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð áàéãóóëñàí êîíöåññ, á¿òýýãäýõ¿¿í õóâààõ òóõàé, ìàðêåòèíã, ìåíåæìåíò, ñàíõ¿¿ãèéí ò¿ðýýñ (ëèçèíã)-èéí áîëîí ôðàí÷àéçèéí õýëáýðèéí õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ õýëöëèéã õýëíý. 19
• 20.
  Ìîíãîë óëñûí “гадаадынõºðºí㺠îðóóëàëòûí òóõàé õóóëü”ä çààñíû äàãóó хөтөлбөрийн хөрөнгө оруулалтын ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëíà. Дүгнэлт Ìîíãîë óëñàä ãýð õîðîîëîë, óòàà, àæèëã¿éäýë ãýñýí òîìîîõîí àñóóäëóóä òóëãàðààä ºä㺺 20 æèë ºíãºð÷ýý. Äýëõèé äàÿàð óëñ îðîí èë¿¿ èõ á¿òýýìæ, èííîâàöóóäûã õèéæ ýõýëæ áàéíà. 21—ð çóóí ãàðààä õ¿í òºðºëõòºí øèíý ýðèíä àëõàæ áàéõàä ìàíàé óëñ äýëõèéí õàìãèéí óòààòàé, ãàìøèãèéí áàéäàëä õ¿ðñýí îðîí õýìýýí ( Reuters agency )-ð öàöàãäààä æèë áîëæ áàéíà. Ýíýõ¿¿ ìýäýýëýëòýé ýí çýðýãöýýä ìàíàé óëñûí àÿëàë æóóë÷ëàëààð èðýõ æóóë÷äûí òîî ýðñ áóóðñààð áàéãàà áèëýý. Áèä àñóóäëóóäûã õàðààä ñóóõ áèø àëèâàà íýã øèéäëèéã îëîí òýðõ¿¿ øèéäýë íü àñóóäëûã öîãöîîð íü øèéääýã áàéõ íü ÷óõàë áàéíà. Òèéìýýñ áèä Òîãòâîðòîé õºãæèë õýìýýõ ¿íäñýí çîðèëãîä íýãäýí àñóóäëóóäàà øèéäýõ öàã èðæýý. 20
• 21.
  "Бид байгаль дэлхийгэцэг өвгөдөөсөө өвлөж аваагүй ээ – бид үр хойч үеэсээ зээлж авсан юм." – Кашмирчуудын зүйр үгээс Òîãòâîðòîé õºãæëèéí çîðèëòîä тодорхойлсон зорилго зорилтуудыг амжилттай хэрэгжүүлэхэд èðãýí á¿ðèéí îðîëöîî ÷óõàë ¿¿ðýãòýé. Áàðèëãàæèëò òýäãýýðò òóëãàð÷ áóé àñóóäàë: Сүүлийн жилүүдэд барилгын салбарын хөгжил эрчимжин барилга угсралт, хот байгуулалтын ажил өргөжиж, аж ахуйн нэгж, иргэд, төрийн бус байгууллага өөрсдийн хүч хөрөнгөөр орон сууц барих санаачлага өрнүүлэх, гадаад, дотоодын хөтөлбөр, төсөл хэрэгжүүлж байгаа боловч нийт хүн амын дийлэнх хэсэг, түүний дотор залуу гэр бүл, ахмад настан, төрийн албан хаагчид, ядуу, нэн ядуу өрх орон сууц барих, худалдан авах, сууцныхаа нөхцлийг сайжруулах боломж хязгаарлагдмал хэвээр байãàà íü àñóóäëûí ãîë ò¿ëõ¿¿ð ãýæ ¿çýæ áàéíà. Ìîðòãåéæèéí òààòàé îð÷èí áóþó òîãòâîðòîé àæèë ýðõëýëòýä òóëãàð÷ áóé àñóóäàë: 2006 оны байдлаар монгол улсын барилгын салбарт ажиллагсдын тоо 30867-д хүрсэн байна. Барилгын үйлдвэрлэлийн хэмжээ өсөхийн хирээр салбарт ажиллагсдын тоо өсөх хандлагатай болсон ч барилгын салбарт төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгийн үед бэлтгэгдсэн мэргэжлийн ажилчид зах зээлийн шилжилтийн үед өөр ажил мэргэжилд шилжсэн, насжилт явагдсан, мэргэжлийн шаардлага хангахгүй байгаа зэрэг шалтгаанаас өнөөдөр үндэсний мэргэжлийн ажилчид дутагдалтай 21
• 22.
  хэвээр байгаа бөгөөдтэдний орон зайг гадаадын барилгачид эзлэх бодит хандлага бий болжээ. Салбарын инженер техникийн ажилтнуудыг насны ялгавраар ангилж үзэхэд 35-50 насны хүмүүс нийт инженер техникийн ажилтнуудын 50 орчим хувийг эзэлж байгаа нь тэдгээрийн залуу халааг сургаж бэлтгэх, дадлагажуулах талаар анхаарал тавьж ажиллах шаардлагатай болсныг харуулж байна. Барилгын материалын нийлүүлэлт 3-ð õүснэгт д/д Барилгын материалын төрөл Дотоодын үйлдвэр Импорт 1. Бетон цутгамал / үндсэн материал / + - 2. Өнгөлгөөний материал - + 3. Цонх, Хаалга + + 4. Ялтсан бойлер / Сантехник / - + 5. Засал чимэглэлийн материалууд - + 6. Дээврийн материал - + 7. Шал - + 8. Гадна тохижил - + 9. Дулаалгын материал + + 10. Барилгын тоног төхөөрөмж / хүнд механизм/ + - Дээрхи хүснэгтээс харахад дотоодын үйлдвэрлэл бараг бүх чиглэлээр дутмаг байдаг бөгөөд энэ чиглэлээр үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх нь зүйтэй юм. Энэ талаарх судалгаа шинжилгээ, боломжуудыг óëñûí õýìæýýíä òºëºâëºí ¯íäýñíèé ¿éëäâýðëýëèéã õºãæ¿¿ëýõýä àíõààðàõ õýðýãòýé áàéíà. 22
• 23.
  Хавсралтууд Хавсралт №1 Агаарын бохирдолба эрvvл мэндэд учруулж буй хохирол Æèë ávð àãààðûí áîõèðäëîîñ áîëæ 2,7 ñàÿàñ 3 ñàÿ õví íàñ áàðæ áàéãààãèéí 90 îð÷èì õóâü íü õåãæèæ áóé îðîíä òîõèîëäîæ áàéíà. Àãààðûí áîõèðäîëä ãîë íåëååëæ áóé çvéëñ áîë õvõðèéí õv÷èë, øàòñàí øàòàõóóíààñ áîëîí ívvðñýýñ ÿëàíãóÿà òîäîðõîé õv÷èí çvéëñ àõóéí õýðýãöýýíèé òvëøíýýñ, öàõèëãààí ñòàíö, véëäâýðvvä, äèçåëèéí õåäåëãvvðýýñ, ívvðñòåðåã÷èéí õèé áîëîí íèòðîíèé õv÷èë àâòîìàøèíèé òóëøíèé óòàà, àçîí íàðíû ãýðëèéí íåëåå çýðýã áîëíî. Àãààðûí áîõèðäîë æèë áóð 1,1 ìèëëèàðä õví àìä ñåðåã íåëåå vçvvëæ, õàãàñ ñàÿ õvíèéã võýëä õvðãýæ áàéãààãààñ 30 îð÷èì õóâü íü õåãæèæ áóé îðíóóäàä òîõèîëäîæ áàéíà. Åâðîïûí îðíóóäûí õvvõävväèéí äóíäàõ àìüñãàëûí çàìûí õàëäâàðûí 10 õóâü íü àãààðûí áîõèðäîëòòîé õîëáîîòîé. ßëàíãóÿà õóó÷èí Çåâëåëò Õîëáîîò óëñàä véëäâýðëýëèéí õýìæýý áóóðñàí ÷ àâòî òýýâðèéí õýðýãñëèéí òvâøèí ìýäýãäýõvéö íýìýãäñýíýýñ áîëæ ýíý áàéäàë íýëýýä õóðö àñóóäàë áîëæ áàéíà. Õåãæèæ áóé îðíóóäûí ìàø øèãvv ñóóðüøèëòàé, õví àì èõòýé òîì õîòóóäàä àãààðûí áîõèðäîë íü Äýëõèéí ýðvvë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ çåâëåìæ áîëãîñîí õýìæýýíýýñ õàìààãóv åíäåð áàéíà. Òîäîðõîé íåõöåëä æèëä íýã öàãò îçîíû ýëèìåíòèéí íàéðëàãà åíäåð áàéäàã ãýæ vçâýë Ìåêñèê õîòîä æèëèéí 30 åäðååð åðåíõèéäåå õÿçãààðëàãäàæ áàéãààãààñ õàðàõàä óã õîò àçîíû íåëååëåëä ìàø èõ åðòåæ áàéíà. 1991 îíû áàéäëààð òîãòîîãäñîí õÿçãààð 145 õîíîãèéí õóãàöààíä 1400 öàã áîëæ õýòýðñýí áàéíà. Èéìýðõvv áàéäàë Ñàí Òèàãî áîëîí Ñàí ïàóëî õîòóóäàä àæèãëàãääàã. Àçèéí òîìîîõîí õîòóóä àçîíû íåëååëåëä áàãà åðòäåã ÷ ãýñýí Äýëõèéí ýðóóë ìýíäèéí áàéãóóëëàãààñ òîãòîîñîí íîðìàòèâààñ 23
• 24.
  àãààðûí áîõèðäîë íüõýòýðñýí áàéíà Áýýæèí, Äýëè, Æàêàðòà, Êàëêàòà, Áîìáýé õîòóóä. Êàéð, Ëàãî áîëîí Òåðàí õîòóóä ìåí àãààðûí áîõèðäîë èõòýé áàéíà. Àâòîìàøèí õóâüäàà ýçýìøèõ ÿâäàë õåãæèæ áóé îëîí îðíóóäàä íýìýãäýæ áàéíà. Ñóäàëãààíû ävíãýýñ vçýõýä Áýýæèíä àìüäàðäàã ñóäàëãààíä õàìðàãäñàí õvìvvñèéí 75 õóâü íü èðýýävéä ìàøèí àâàõ òåëåâëåãååòýé ãýæ õàðèóëñàí áàéíà. Ýíýòõýã óëñàä àâòî òýýâðèéí õýðýãñëýýñ áîëæ àãààðûí áîõèðäîë èõ áîëñîí áàéíà. Áîìáýé õîòîä òàêñèéã öýíýãëýõýä ååð àðãà çàì õýðýãëýõ øèéäâýð ãàðñàí áîëîâ÷ òàêñèíû æîëîî÷ íàðûí çvãýýñ õv÷òýé ýñýðãvvöýëòýé òóëãàðñàí áàéíà. Айл гэр дэхь агаарын бохирдол Mîä, ìàëûé åòåã áóóö òvëýõ, õîîë õèéõ áà äóëààíû çîðèóëàëòààð ívvðñ øàòààæ áàéãàà íü æèëä íèéòäýý 2,5 ìèëèàðä õví áóþó ãîëäóó ýìýãòýé÷vvä, îõèäûí ýðvvë ìýíäýä íåëååëæ 2,2 ñàÿ õvíèéã võýëä õvðãýæ áàéãààãèéí 89 õóâü íü õåãæèæ áóé îðíóóäàä òîõèîëäîæ áàéíà. Àãààðûí áîõèðäëûí íåëååëåë íü çåâõåí ýðvvë ìýíäèéí áàéäàëä íåëååëååä ÷ çîãñîõãvé, àãààðò çàäðààãvé õèìèéí ýëåìýíòvväýýñ áîëæ õvõðèéí õîëüöòîé áîðîî îðîõ vçýãäýë ãàð÷ áàéíà. Ýíý íü áàðèëãà áàéøèí, ãàçàð õåðñ áîëîí óñíû ñóâãóóäàä òîäîðõîé íåëåå vçvvëæ áàéíà. Ó÷èð íü õåðñíèé õèìèéí íàéðëàãûí òýíöâýðèéã àëäàãäóóëæ, óñíû ávòöýä íåëååëñíååð õví, àìüä àìüòíû àéìàãò õîðòîé íåëåå vçvvëíý. Àãààðûí áîõèðäîë íü õvíñíèé véëäâýðëýëèéí õýìæýýã áóóðóóëæ, ôîòîñèíòåöèéí íåëååãååð óðãàöàíä íåëååëíå. Ãåðìàí óëñûí òîîöîîíîîñ vçýõýä õåäåå àæ àõóéí ávòýýãäýõvví àãààðûí ÿíç ávðèéí áîõèðäëîîñ áîëæ 4,7 ìèëëèàðä äîëëàðûí àëäàãäàëä îðæ áîëîõ àæýý. Хавсралт №2 24
• 25.
  Орон сууцны худалдаа:Эхний шатанд баригдах орон сууцны 70%-г шууд борлуулна. Үүний зорилго нь хөрөнгө оруулагчдад хөрөнгө оруулалтын таатай орчин болохыг батлахад оршино. Дараагийн шатны орон сууцнуудын борлуулалтыг 60:40 , 50:50, 40:60, 30:70, 20:80, 10:90 гэх мэт зээлд хамрагдах орон сууцны тоог нэмэгдүүлэх зарчимаар тогтооно. Орон сууцны зээл: орон сууцны зээл буюу урт хугацаатай моргейжийн зээлээр гэр хорооллын иргэдийг орон сууцжуулах нь хамгийн зөв шийдэл юм. Учир нь: гэр хороолол дахь өрхийн орлогын судалгаагаар дундаж өрхийн орлого 117$ байгаа юм. Түүнчлэн гэр хороолол дахь өрхүүдийн газрыг орон сууцны төлбөрийн урьдчилгаа төлбөр болгон авах ба үүний хэмжээг ойролцоогоор нийт байрны үнийн 40% байхаар төлөвлөж байна. Моргейжийн зээлийн эргэн төлөлт ба сард нэг өрхөд ногдох зээлийн дарамтын хэмжээ 2-ð Хүснэгт Хугаца Моргейжийн жилийн хүү /%/ а 11,88% 10% 8% 6% 4% 3% 2% 10 жил 191,8$ 180,2$ 167,9$ 156,3$ 143,9 138,1$ 131,6$ 127,7 116,2 15 жил 151,6$ 140,09$ $ $ 103,8$ 98,1$ 91,5$ 20 жил 131,5$ 120,01$ 107,7$ 96,1$ 83,8$ 78,07$ 71,5$ 25 жил 119,5$ 107,9$ 95,6$ 84,1$ 71,8$ 66,06$ 59,5$ 30 жил 111,4$ 99,9$ 87,6$ 76,1$ 63,8$ 58,05 51,5$ 25
• 26.
  $ $ Өрхийн сарын дундажорлогын хэмжээ 117$ байх үед зээлийн сарын төлбөр дарамтгүй төлөгдөх үе Төслийн хүрээнд өрхийн орлогыг хамгийн багадаа 250$-т $ хүргэснээр зээлийн сарын төлбөр дарамтгүй төлөгдөх үе. Жич: Нэгж байрны үнийг 24,000$ байхаар, нэг өрхийн газрыг байрны үнийн 40%-р тооцов. Нэг өрхөд ногдох дундаж талбайн хэмжээ-60м2 Ашигласан ном Нэр Зохиогч 1. Sustainable Development strategy UNDP 2006 2. City strategic plan Harvard Institute 2004 3. Ìýðãýæëèéí áîëîâñðîë, ñóðãàëòûí ¿íäýñíèé çºâëºãººí 4. Øèíý ýäèéí çàñàãò øààðäàãäàõ ÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëýõ íü 5. Ýêîíîìèêñ 6. Èõ áàðèëãà Êîîðäèíàò 2007 7. Монгол Улсын Хуулиуд 11 дэхь хэвлэл 1992 8. Менежмент Хамтын бүтээл 2005 Ашигласан материал 9. MHP (Mongolian Housing Project)- êîìïàíèé ñóäàëãà øèíæèëãýý, òàéëàí 10. Азийн сангийн илтгэл 11. Алтан гадас сэтгүүл 2006/1 №25 26
• 27.
  14.www.ossk.mn 15. en.wikipedia.org 27