1. ЭНГИЙН ХУВЬЦААГ ЛОГИСТИКООР УДИРДАХ НЬ
Ч.Должинсүрэн
ШУТИС, Компьютерийн техник,менежментийн сургууль, маркетингийн
удuрдлагын 3 дугаар курсын оюутан
e-mail: doljoo8502@yahoo.com
Хураангуй
Логистик менежмент нь бараа бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгдсэн газраас
эхлээд тэдгээрийн хэрэглээ хүртэлх бараа таваарын болон мөнгөн
урсгалыг буй болгоход нэн зайлшгүй хэрэгцээтэй. Үүний үндсэн дээр
хувьцааг бүртгэж авахаас эхлээд зах зээл дээр гаргах, уг хувьцааг
худалдах, худалдан авах болон хувьцааны үйл ажиллагааг жигд явуулах
процессийг хэрхэн логистикоор удирдах тухай энэ асуудлын хүрээнд
энгийн
хувьцааны жигд урсгалыг хэрхэн яаж хангах вэ гэдэг талаар

2. судалгаа хийж, зарим үнэлэлт, дүгнэлт өгөх, цаашдын чиг хандлага арга
замыг тодорхойлоход өөрийн санаа бодлыг илэрхийлэх зорилго тавив.
Түлхүүр үг: үнэт цаас, хөрөнгийн бирж, дилер, хувьцаа, логистик
Оршил
Аливаа улсын санхүүгийн тогтолцооны нэг тал бол үнэт цааны зах зээл мөн.
Өсөн нэмэгдэж буй монголын зах зээлд шинэ болон урьд өмнө нь үйл
ажиллагаа явуулж байсан компаниуд санхүүгийн эх үүсвэрийг чухам яаж
бий болгох тухайлбал, гадаадын зээл үү?, банкны зээлээр үү?,аль эсвэл
үнэт цаас гаргах замаар уу? үүний тулд санхүүгийн зах зээлд логистикийн
бодлого ямар үүрэгтэй зэрэг тэдгээрийг тодорхойлж шийдвэрлэх нь чухал
юм. Үүнтэй холбогдон санхүүгийн үнэт цаасны зах зээлийн хөрөнгө оруулалт
болох энгийн хувьцааны тухай ойлголт гарч ирнэ.
Энгийн хувьцааг зөв ашиглавал хөрөнгө оруулагч болон санхүүгийн эх
үүсвэр олж байгаа талуудад харилцан ашигтай байх хөшүүрэг юм. Үүнийг үр
ашигтай болгох үүднээс логитик менежментийн жигд урсгалыг бүрдүүлэх
талаар авч үзлээ.
1. Хувьцаа-хувь нийлүүлсэн үнэт цаасны тухай үндсэн ойлголт
Хувьцаа гэдэг бол хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн дүрмийн сангийн тодорхой
хэсэгт оруулсан хөрөнгийг гэрчлэх баримт юм.
Хувьцаа нь дараах шинж чанартай
•
Хувьцаа бол өмчлөгчийг илэрхийлэгч юм.
•
Хувьцаа нь хугацаагүй үнэт цаас. Хувьцааг эзэмшигчийн эрх нь
хувьцаат компани оршин байх үеийн турш хадгалагдана.
•
Хувьцаа
хязгаарлагдмал
хариуцлагийг
өөртөө
агуулна.
нийлүүлэгч хувьцаат компаний өмнө ямар нэг үүрэг хүлээхгүй.
Хувь

3. •
Хувьцаа хуваагдахгүй. Хувьцаа бүр саналын нэг эрхтэй.
Хувьцаа гаргахад түүнийг гаргагчид дараах байдалд анхаарвал зохино.
1. Хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг хувьцааг худалдаж авахад оруулсан
капитал хөрөнгийг хөрөнгө оруулагчдад буцаах үүрэггүй байхад
анхаарна.
2. Ногдол ашиг төлөх нь баталгаатай бус байхад анхаарна.
3. Ногдол ашгийн хэмжээ нь ашгаас хамаарахгүй дураар тогтоогдсон
байж болно. Цэвэр ашиг байлаа ч хувь нийлүүлсэн нийгэмлэг нь бүх
ашгаа
ногдол
ашиг
төлөхгүйгээр
үйлдвэрлэлийг
хөгжүүлэхэд
зарцуулж болно.
Гаргасан хувьцаагаа байршуулах замаар үнэт цаас гаргагч мөнгөн
хөрөнгийг олж аваад түүнийгээ үйлдвэрлэлийн, үйлдвэрлэлийн бус болон
эргэлтийн хөрөнгийг бүрдүүлэхэд ашигландаг.
Хувьцааг худалдан авагч хөрөнгө оруулагч дараах байдалд анхаарах ёстой.
1. Хувьцаа авсан капитал хөрөнгө гүйлгээнд байхад саналын эрх олж
авахад анхаарна. Хувь нийлүүлэгч үйлдвэрийг удирдахад оролцох
бололцоог олж авна.
2. Орлого авах эрх олно. Хувь нийлүүлсэн нийгэмлэгийн ашгийн хэсгийг
ногдол ашгийн хэлбэрээр авах бололцоог анхаарна.
3. Зах зээл дээрх хувьцааны үнийн боломжит өсөлттэй холбоотой
капитал хөрөнгийн цэвэр өсөлтөд анхаарна. Энэ бол хувьцааг олж
авах үндсэн хөшүүрэг болно.
4. Хөрөнгө оруулагчид компаний нэмэгдэл хөнгөлөлт үзүүлэх эсэхийг
харгалзана.
Хувьцаат
компанийн
үйлдвэрлэсэн
бүтээгдэхүүнийг
хангалттай авах хэлбэр, ямар нэгэн үйлчилгээ олж авах бололцоо
байгаа эсэхэд анхаарна.
5. Шинээр болон нэмж гаргах хувьцааг давуу эрхээр олж авах бололцоо,
эрхийг харгалзана.
6. хувьцаат компани татан буугдсаны дараа үлдэх эд хөрөнгийн хэсгийг
олж авах эрх байгаа эсэхийг анхаарна.

4. 1.1 Хувьцааны төрлүүд
Хувьцааг дараах байдлаар ангилна.
õóâüöàà
Ýðõèéí
õýìæýýíýýñ
íü
Ýçýìøèõ
áàéäëààð íü
Õóäàëäàõ
áàéäëààñ
íü
Õóâüöààã
ãàðãàñàí
áàéäëààñ íü
Ýíãèéí
Íýðèéí
Õààëòòàé
Áàéðøóóëñàí
Äàâóó
ýðõèéí
Ìýä¿¿ëëýãèéí
Íýýëòòýé
Çàðëàñàí
Ǻâøººðëèéí
1.2 Õóâüöààíû ¿íýëãýý
¯íýëãýý áîë ºãººæ ýðñäëèéí õàìààðëààñ õºðºíãèéí ¿íý öýíèéã òîîöîæ ãàðãàõ
¿éë ÿâö þì. Õóâüöààíû ¿íýëãýýã õºðºí㺠îðóóëàã÷, ñàíõ¿¿ãèéí ìåíåæð¿¿ä
òóõàéí ¿íýò öààñàíä õºðºí㺠îðóóëàõ ýñýõýý øèéäýõýä èõýâ÷ëýí àøèãëàäàã.
Ò¿¿í÷ëýí ñàíõ¿¿ãèéí çàõ çýýëä îðîëöîõ õýí áîëîâ÷ ¿íýò öààñûã, õýäèé
õýìæýýãýýð, ÿìàð ¿íýýð õóäàëäàæ àâñíààð, õýäèé õóãàöààíä ýçýìøèæ, ÿìàð
õýìæýýíèé ºãººæ îëîõ òóõàé øèéäâýð ãàðãàõäàà, ýñâýë ýçýìøèæ áóé ¿íýò
öààñàà ÿìàð ¿íýýð õóäàëäàõ òóõàé øèéäâýðòýý àøèãëàæ áîëäîã. Êîìïàíèé
ãàðãàñàí õóâüöàà íü õºðºí㺠îðóóëàã÷èéí ñîíèðõîëûã òàòàæ ÷àäàõ ýñýõèéã

5. õóâüöààíû ¿íýëãýý õèéñíýýð òîäîðõîéëæ áîëíî. Ýíãèéí õóâüöàà íü òóõàéí
õóâüöààò êîìïàíèä õóâü îðóóëñàí áºãººä îðóóëñàí õóâèéíõàà õýìæýýãýýð
íîãäîë àøèã àâàõ áàòàëãàà áîëäîã, íºãºº òàëààñ êîìïàíèé óäèðäëàãàä îðîëöîõ
ýðõèéí áè÷èã þì.
Ýíãèéí õóâüöààã 3 ÷èãëýëýýð ¿íýëäýã.
1. íîãäîë àøèã íü 0 ºñºëòòýé õàâüöààíû ¿íýëãýý.
Íîãäîë àøèã íü ºñäºãã¿é, òîãòìîë òîãòìîë õýìæýýòýé áàéäàã òèéì õóâüöàà
áéàæ áîëíî. Ýíý õóâüöààã ¿íýëýõäýý:
P.=D/K
2. íîãäîë àøèã íü õýâèéí áóþó òîãòìîë ºñºëòòýé õóâüöààíû ¿íýëãýý.
P.=D/(K-g)
3. íîãäîë àøèã íü òîãòìîë áóñ ºñºëòòýé õóâüöààíû ¿íýëãýý.
2. Áàéãóóëëàãàä ã¿éöýòãýõ ëîãèñòèêèéí ¿¿ðýã ðîëü
1980, 1990-ýýä îíû ¿åä îëîí ¿éëäâýð, àæ àõóéí ãàçðóóäûí àíõààðëûí òºâä
õýðýãëýã÷èä çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýý áîëîí ìàðêåòèíãèéí ¿éë àæèëëàãàà áàéñàí
áºãººä ýíý íü ºíººäðèéã õ¿ðòýë ¿ðãýëæëýí ÿâàãäàæ ¿ð ä¿íãýý ºãñººð áàéíà.
Ãýâ÷ ñ¿¿ëèéí æèë¿¿äýä ¿éëäâýð àæ àõóéí ëîãèñòèê ìåíåæìåíòèéí ¿ð ä¿íã
ñàéæðóóëñíààð áàéãóóëëàãóóäûí àøèã îðëîãûã íýìýãä¿¿ëæ, çàõ çýýëä
ºðñºëäºõ ÷àäâàðûã ýðñ äýýøë¿¿ëýõ áîëëîî. Ìàãàäã¿é ëîãèñòèê íü àëèâàà àæ
àõóéí ¿éë àæèëëàãààã ¿ð ä¿íòýé óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëàõ ãýñýí õ¿í
òºðºëõòºíèé õàìãèéí îíîâ÷òîé øèéäýë áàéæ áîëîõ þì.
2.1 Ëîãèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãààíóóä
Äîîð äóðüäñàí ¿éë àæèëëàãààíóóäûí æàãñààëò íü áàðàà á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýãäñýí ãàçðààñ ýõëýýä òýäãýýðèéí õýðýãëýý õ¿ðòýëõ áàðàà

6. òàâààðûí æèãä óðñãàëûã áóé áîëãîõîä íýí çàéëøã¿é õýðýãöýýòýé áàéäàã.
¯¿íä:
•
õýðýãëýã÷èä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýý
•
ýðýëòèéí òºëºâëºëò áóþó ïðîãíîç÷ëîë
•
íººöèéí óäèðäëàãà
•
ëîãèñòèêèéí õàðèëöàà õîëáîî
•
çàõèàëãà ã¿éöýòãýë
Ëîãèñòèêèéí çàðäëûí òºðë¿¿ä:
Àæ àõóéí ¿ð àøãèéã óðò óäààí õóãàöààíä õàìãèéí èõ áàéëãàõûí òóëä òóõàéí
ñèñòåìèéí á¿õ íýãæ¿¿äèéí õîîðîíäîõ ¿éë àæèëëàãààíû çàðäëûí óÿëäàà õîëáîîã
ñóäëàõ øààðäëàãàòàé áîëíî.
Ëîãèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãààíààñ øàëòãààëàí ãàðàõ çàðäëóóäûã àâ÷ ¿çâýë:
•
Õýðýãëýã÷äýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýý: áîðëóóëàëòûí àëäàãäëûí äèéëýíõ
íü õýðýãëýã÷äýä ¿ç¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé ÷àíàð çîõèõ ò¿âøèíä õ¿ð÷
÷àäààã¿éãýýñ
¿¿äýëòýé
áàéäàã.
Õýðýãëýã÷äýä
¿ç¿¿ëýõ
¿éë÷èëãýýíèé çàðäàë íü çàõèàëãà á¿ðä¿¿ëýõ, áîðëóóëàëòûí ºìíºõ áîëîí
áîðëóóëàëòûí äàðààõ ¿éë÷èëãýýíä çîðèóëàãääàã.
•
Áîðëóóëàëòûí ¿éë àæèëëàãàà ÷àíàðûí çîõèõ ò¿âøèíä õ¿ðýýã¿éãýýñ
¿¿ñýõ àëäàãäàë á¿òýýãäýõ¿¿íèé ÷àíàð, ¿éë÷èëãýýíèé ñî¸ë, íèéë¿¿ëýõ
íºõöºë ãýõ çýðýã øàëòãààíààð áîðëóóëàõ áîëîìæîî àëäàõ íü çºâõºí ººðèéí
çàõèëàã÷àà àëäààä çîãñîõã¿é äàðàà äàðààãèéí çàõèàëàã÷äûã àëäàõàä
õ¿ðãýäýã.
•
Òýýâýðëýëòèéí
çàðäàë
òýýâðèéí
çàðäûã
õýðýãëýã÷
õýðýãëýã÷,
¿éëäâýðëýãäñýí á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíöëîã áîëîí òýýâýð ã¿éöýòãýæ áóé
ñ¿ëæýýíèé îíöëîãîîð àíãèëæ áîëíî. Òýýâðèéí çàðäàë íü íèéë¿¿ëýëòèéí
õýìæýý, æèí, òýýâýðëýõ çàé, á¿òýýãäýõ¿¿íèé îíöëîãîîñ èõýä õàìààðíà. ̺í
òýýâðèéí òºðëèéí ñîíãîëò èõ ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.

7. 3. Ýíãèéí õóâüöààíû áîðëóóëàëòûí ëîãèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãàà
Ýíãèéí õóâüöàà ãàðãàã÷èä íü äàðààõ ñóâãààð áîðëóóëàëòàà õèéäýã áàéíà.
Àëü ÷ óëñàä ¿íýò öààñûã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ çàõ çýýëèéí á¿õèé ë ¿éë
àæèëëàãàà õºðºíãèéí áèðæ äýýð ÿâàãääàã. Çàõ çýýë äýýð àðèëæààëàãäàõ
¿íýò öààñóóäûã òîäîðõîé øààðäëàãà õàíãàñàí íºõöºëä áèðæèéí á¿ðòãýëä
á¿ðòãýæ àðèëæààëàõ ýðõ îëãîäîã. Õºðºíãèéí áèðæèéí ãîë çîðèëãî íü ¿íýò
öààñíû àðèëæààã çîõèîí áàéãóóëæ ÿâóóëàõàä îðøèäîã. Áèðæèéí áàðèìòëàõ
ãîë çàð÷ìóóä:
•
Èë òîä áàéõ
•
Õàðèëöàã÷äûí õîîðîíäûí èòãýë
•
¿íýò öààñíû êîìïàíèé çàð÷èì÷ ¿éë àæèëëàãàà çýðýã þ.
Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæ íü äàðààõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëäàã
•
¿íýò öààñ õàäãàëàõ
•
Çîõèõ çºâøººðëèéí äàãóó ãàðãàñàí ¿íýò öààñûã õóäàëäàõ
•
¿íýò öààñíû òºëáºð òîîöîîã õèéõ
•
¿íýò öààñíû ºì÷ëºëä øèëæñýíèéã á¿ðòãýõ
•
Áðîêåð äèëåðò áèðæ äýýð àæèëëàõ çºâøººðºë îëãîõ
•
¿éë÷èëãýýíèé õóðààìæ òîãòîîõ
•
¿íýò öààñíû êîìïàíèóäàä ñóóäëûí ýðõ îëãîõ çýðýã ¿éë÷èëãýýã ¿ç¿¿ëäýã.
¯íýò öààñíû çàõ çýýëä ÿâàãäàõ ¿éë àæèëëàãààã ¿íäñýí 3 ¿å øàò áîëãîæ
õóâààäàã. ¯¿íä:
1. õºðºí㺠îðóóëàëò õèéõ òºñºëººñ ýõëýýä ¿íýò öààñ ãàðãàõ,
á¿ðòã¿¿ëýõ õ¿ðòëýõ ¿éë àæèëëàãàà
2. á¿ðòã¿¿ëñýí ¿íýò öààñàà àíäåððàéòåð áîëîí áýëýí ìºíãºíèé çîõèõ
ýõ ¿¿ñâýðòýé õ¿íä õóäàëäàõ, òàðààõ ¿éë àæèëëàãàà
3. óã ¿íýò öààñûã õºðºíãèéí çàõ çýýë äýýð õóäàëäàõ áîëîí õóäàëäàí
àâàõ, òóõàéëáàë ¿íýò öààñíû àðèëæàà áàéíãà ÿâàãäàõ ¿éë
àæèëëàãàà çýðýã áîëíî.

8. Îíîëûí õóâüä
õóâüä ýíýõ¿¿ ãóðâàí ¿éë àæèëëãààíû ýõíèé õî¸ðûã
áàãòààñàí çàõ çýýëèéã ¿íýò öààñíû àíõ äàõü çàðõ çýýë, 3 äàõü ¿éë
àæèëëàãààã áàãòààñàí çàõ çýýëèéã ¿íýò öààñíû 2 äàõü çàõ çýýë ãýæ
íýðëýäýã.
¯íýò öààñíû àíõ äàõü çàõ çýýë äýýð ¿íýò öààñ ãàðãàõ áîëîí ¿íýò öààñûã
òàðààí áàéðøóóëàõ, ¿íýò öààñ ãàðãàã÷ õºðºí㺠îðóóëàëòûí ýõ ¿¿ñâýðýý îëæ
àâàõ çîðèëãî õàíãàãäàíà. Õàðèí 2 äàõü çàõ çýýë äýýð õóâüöààò êîìïàíèé
ãàðãàñàí ¿íýò öààñûã õóäàëäàõ, õóäàëäàí àâàõ ¿íýò öààñíû àðèëæàà
òàñðàëã¿é ÿâàãäàíà.
3.1 ¯íýò öààñ ãàðàõààñ ýõëýýä õºðºí㺠îðóóëàã÷èä î÷èõ ëîãèñòèê ñ¿ëæýý
1.
Êîìïàíè /¿íýò öààñ
ãàðãàõ êîìïàíè /
Ñàíõ¿¿ãèéí
çîõèöóóëàõ
õîðîî
Õºðºíãèéí
áèðæ
Áðîêåð äèëåð
äèëåð
Õºðºí㺠îðóëàã÷èä
Ýíý ïðîöåññèéã òàéëáàðëàâàë
Êîìïïàíè íü ¿íýò öààñ ãàðãàõ çºâøººð뺺 ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíä ãàðãàíà.
Ñàíõ¿¿ãèéí çðõèöóóëàõ õîðîî íü çºâøººðñºí õàðèóãàà êîìïàíè áîëîí õºðºíãèéí
áèðæèä ìýäýãäëèéã õèéæ ºãíº. Õºðºíãèéí áèðæèéí õóâüä ñàíõ¿¿ãèéí
çîõèöóóëàõ õîðîî íü óäèðäàõ äýýä áàéãóóëëàãà áºãººä õºðºíãèéí áèðæèéí á¿õ
¿éë àæèëëàãààã õÿíàí øàëãàæ áàéäàã. Õàðèí ýíý çºâøººðëèéí äàãóó õºðºíãèéí
áèðæ äýýð àðèëæàà ÿâóóëàõ áðîêåð äèëåðèéí áàéãóóëëàãàà êîìïàíè ñîíãîíî.
Ñîíãîñîí
áðîêåð
äèëåðèéí
êîìïàíèóäààðàà
¿íýò
öààñàà
õóäàëäàæ
¿éë
àæèëëàãààã ÿâóóëäàã. Ýíýõ¿¿ ïðîöåññ íü ýðãýæ áóöàõ ìàø îëîí äàìæëàãûã

9. äàìæäàã òóë ýäãýýðèéí õîîðîíä ãàðãàõ çàðäàë íü ¿ëýìæ èõ áàéíà ýäãýýð
çàðäëûã áàãàñãàõ àðãà çàì. Øàò äàìæëàãà íü á¿õýëäýý áèå÷èëñýí áàéäàã
ó÷ðààñ øàò äàìæëàãà á¿ðäýý êîèïàíèä çàðäàë ãàð÷ áàéíà ¿¿íèéã áàéãàñãàõ
àðãà çàìûí õóâüä ñàíàë áîëãîõîä á¿õ ñ¿ëæýýã èíòåðíåòýýð õèéõ þì áîë öàã
õóãààöàà, áîëîí ìºíãºí çàðäëûã áóóðóóëàõ áîäèò áîëîìæòîé þì.
Ä¿ãíýëò
Õýðâýý êîìïàíè íü õóâüöàà ãàðãàõûã îíîâ÷òîé ãýæ ¿çýæ áàéâàë ò¿¿íèéã
ëîãèñòèêèéí ¿éë àæèëëàãààãààð óäèðäàí çîõèîí áàéãóóëáàë öàã ìºí㺠çýðýã
çàðäëóóäûã õýìíýõ áîëîìæòîé áîëæ áàéíà.
Àøèãëàñàí íîì, õýâëýë:
[1] Ä.Ãàíáîëä “Ñàíõ¿¿ãèéí õýðýãñýë”
[2] Æ.ßäàìñ¿ðýí “Ìîíãîë óëñûí ¿íýò öààñíû çàõ çýýë” 1998
[3] Æ.ßäàìñ¿ðýí “¯íýò öààñ” 2002
[4] Á.Áàäàð÷ À.̺íõáàò “Ëîãèñòèê” 2002
[5] Æàðãàë “Ñàíõ¿¿ ìåíåæìåíò”