1. Õ¿ì¿¿íëýãèéí óõààíû èõ ñóðãóóëü
Íÿãòëàí áîäîõ-Ìýäýýëýë ç¿é
Øàëãàñàí................................................................/ /
ÿéöýòãýñýí........................................................../ /
Óëààíáààòàð õîò
2011 îí

2. Îðøèë
Та энэ сэдвийг судалснаар хяналтын талаар онол практикийн зохих хэмжээний
системтэй мэдлэгтэй болж түүнээ бие даан гүнзгийрүүлэх боломжтой болно. ¯¿íä:
Õÿíàëòûã øèíæýý÷èä ÿíç á¿ðýýð òîäîðõîéëñîí áàéäàã áîëîâ÷ àëèâàà
áàéãóóëëàãûí õóâüä ºìíºº òàâüñàí çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä óäèðäëàãûí ¿íäñýí
÷èã ¿¿ðãèéã õàìàðñàí õÿíàëò çàéëøã¿éã
Õÿíàëò áîë áàéãóóëàãûí çîðèëãîä õ¿ðýõ ÿâäëûã óäèðäëàãûí ç¿ãýýñ õàíãàõ
¿éë ÿâö ìºí áîëîí ò¿¿íèé øàëòãààíóóäûã
Õÿíàëòûí òºðë¿¿ä, òýäãýýðòéí óÿëäàà õîëáîîã
Õÿíàëòûí ¿éë ÿâö, ò¿¿íèé ¿å øàòóóä, õÿíàëòàíä áóöàõ õîëáîî ÿìàð ¿¿ðýãòýéã
Óäèðäëàãûí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ íü ¿ð ä¿íã çºâ õýìæèõ æèøèãèéã áîäèòîé
òîãòîîõ, àæèëëàã÷äûí çàí ¿éëä ò¿¿íèé ¿ç¿¿ëýõ íºëººëºë, ìýäýýëýëòýé îëîí òàëò
¿éë ÿâö áîëîõûã
Õýðýâ õÿíàëò õ¿ì¿¿ñèéí çàí ¿éëä ñºð㺺ð íºëººëáºë àæèë òºðºëä ñààä
áýðõøýýë ÷ ó÷ðóóëæ áîëîõûã, ¿¿íýýñ ¿¿äýí ÷óõàì ¿ð àøèãòàé õÿíàëò ÷óõëûã
áîëîí òèéì õÿíàëòûí øèíæ¿¿ä, õýðýãæ¿¿ëýõ àðãà çàìóóä
Õÿíàëòûã ¿ð àøèãòàé õýðýãæ¿¿ëýõýä òºëºâëºëò áà õÿíàëòûí ¿éë ÿâöàä
ìýäýýëýë-æîëîîäëîãûí ¿ð àøèã á¿õèé ñèñòåì íýí ÷óõàë áîëîõûã
Óäèðäëàãûí ìýäýýëýë-æîëîîäëîãûí ñèñòåìä êîìïüþòåðæèëò ýðãýëò ãàðàãñàí
õèéãýýä ºíºº ¿åä óäèðäëàãûí õÿíàëòûã çîõèõ ò¿âøèíä õýðýãæ¿¿ëýõýä
ìåíåæìåíòèéí áîëîí ìýäýýëëèéí êîìïüþòåðæñýí ñèñòåìèéí íàðèéí ìýðãýæëèéã
ýçýìøñýí ìýðãýæèëòýé áîëîâñîí õ¿÷íèé ¿¿ðýã óëàì ºñºí íýìýãäýæ áóéã çîõèõ
ò¿âøèíä ìýäýæ àâíà.
Óäèðäàõóéí ¿éë àæèëëàãàà áîë òàñðàëòã¿é ¿éë ÿâö ìºí áºãººä òîäîðõîé áóñ íºõöºë
áàéäëààñ àíãèä áàéäàãã¿é þì. Ò¿¿í÷ëýí áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûí õóâüä çîðèëãîî
áèåë¿¿ëýõäýý õ¿ì¿¿ñèéã òýð á¿ð èäýâõèæ¿¿ëæ ÷àääàãã¿éí äýýð áàéãóëëàãûí
îð÷èí ÿìàãò ººð÷ëºãäºæ áàéäàã òóë ò¿¿íä äàñàí çîõèöîæ îðøèí òîãòíîõ íü çàéëøã¿é
áîëäîã. Ýíý á¿ãäýýñ øàëòãààëàí àëü ÷ áàéãóëëàãûí õóâüä õÿíàëò ãàðöààã¿é ÷óõàë.
Ãýòýë õÿíàëò øàëãàëò ãýõýä õ¿ì¿¿ñ òèéì ÷ äóðòàé áèø, òààøààäàãã¿é íü ò¿¿íèé ìºí
÷àíàðûã ã¿éöýä óõààðàí îéëãîîã¿éòýé ãîë òºëºâ õîëáîîòîé ãýæ ¿çýæ áîëíî.
Áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà ÷ ººðºº õóâèðàìòãàé íºõöºë áàéäàëä äàñàí çîõèöîæ
ýõëýõäýý àëäàà ãàðãàæ áîëíî. Ýíý íü ÷ áàñ õÿíàëòûã øààðääàã.
Page 2

3. Õÿíàëò íü ÷óõàìäàà óäèðäëàûí õÿíàëò çºâ ýñýõ, áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû
÷óõàì õààíà íüãàæèëò, õýëáýëçýë ÿìàð õýìæýýíä áóé áîëæ ò¿¿íèéã õýðõýí çàñ÷
çàëðóóëàõûã òîäîðõîéëäîã óäèðäëàãûí íýí ÷óõàë õýñýã ìºí.
Хяналт нь менежерийн үйл ажиллагааны алхам тутамд хийгдэж байдаг, мөн бүх
салбар нэгж хүмүүсийг хамардгаараа бусдаас ялгардаг.
Õÿíàëò ãýæ þó âý?
Page 3

4. Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ õÿíàëò øàëãàëòûã òýäýíä øàõàëò ¿ç¿¿ëæ áèå äààñàí
àæèëëàãààã íü õÿçãààðëàäàã ñààä ãýæ ¿çäýã íü õÿíàëò øàëãàëòûí ìºí ÷àíàð, óòãà
ó÷èð, à÷ õîëáîãäëûã á¿ðýí îéëãîîã¿éòýé õîëáîîòîé áàéäàã. Ãýõäýý õàòóó ÷àíãà ä¿ðýì,
æóðàìä áàðèãäàí õÿçãààðëàãäàõ íü çàðèì òàëààð ¿íäñýí çîðèëãî çîðèëòîî
õýðýãæ¿¿ëýõýä ñààä áîëæ áàéãóóëëàãàä õîõèðîë ó÷ðóóëàõ ÷ òîõèîëäîë áàéäãûã
ìàðòàæ áîëîõã¿é.
Зорилго төлөвлөгөө, зохион байгулалт нь тухайн байгууллагын үйл
ажиллагааны чигийг тодорхойлж байдаг бол харин хяналт нь ажлын явц үр дүнг
хэмжих тодорхой бус асуудлыг тодорхойлох ингэснээр байгууллагыг хямрал,
хохиролд хүрэхээс нь өмнө алдааг олж илрүүлэн үйл ажиллагааны доголдлыг
арилгах боломжыг менежрүүдэд олгож байдаг.
Товчоор хэлбэл хяналт гэдэг нь байгууллагын зорилгыг хэрэгжүүлэхэд
төлөвлөсөн зүйл түүний бодит биелэлтийг баталгаажуулахад чиглэгдсэн
удирдлагын үйл явц байдаг.
Õÿíàëòûí ¿éë ÿâö íü æèøèã òîãòîîõ, æèíõýíý ¿ð ä¿íã õýìæèõ áîëîí õýðýâ õ¿ðñýí
¿ð ä¿í íü òîãòîîãäñîí æèøãýýñýý õýëáýëçýæ áàéâàë çàñàëò õèéõ çýðãýýñ á¿ðäýíý.
Õÿíàëò íü óäèðäëàãûí ¿íäñýí ÷èã ¿¿ðã¿¿äèéí íýã áîëîõûíõîî õóâüä áóñàä ÷èã
¿¿ðã¿¿ä /òºëºâëºëò, çîõèîí áàéãóóëàëò, èäýâõèæ¿¿ëýëò/-òýé íÿãò óÿëäàà õîëáîîòîé
áàéäàã.
Óäèðäëàãûí õÿíàëòûí ÷èã ¿¿ðãèéã õÿíàëò øàëãàëò /êîíòðîëü/, õºíäëºíãèéí
õÿíàëò áóþó àóäèò áîëîí õÿíàëò øèíæèëãýý /ìîíèòîðèíã/, ¿íýëãýý ãýñýí õýëáýð¿¿äèéã
õîñëóóëàí ã¿éöýòãýäýã ãýæ ¿çæýæ áîëíî. Õÿíàëò øàëãàëò íü àëèâàà ¿éë
àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýã÷èéí àëäààòàé òàëûã èëð¿¿ëæ, ò¿¿íä çîõèõ õóóëü
òîãòîîìæèéã ¿íäýñëýí õàðèóöëàãà íîîãäóóëàõ çàð÷èì áàðèìòàëäàã áîë õíàëò-
øèíæèëãýý, ¿íýëãýý íü òàâüñàí çîðèëòûí õýðýãæèëòèéí çºâ ÷èãëýëèéã áàòëàõ,
ãàðñàí ãàæóóäëûã èëð¿¿ëæ, çºâ ÷èãëýëä íü îðóóëàõàä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõýä ãîëëîí
÷èãëýäýã áàéíà.
Õÿíàëòûí çîðèëò íü òºëºâëºãºº, áîäëîãûã õýðýãæèæ ýõëýõ ¿åýñ íü äóóñàõ
õ¿ðòýëõ õóãàöààíä òóõàéí òºëºâëºãºº áîäëîãûí ¿ð ä¿í, ¿ð äàãàâðûí ÿâö áàéäàëä
àæèãëàëò, ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéæ òºëºâëºãºº, áîäëîãûã õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éë
àæèëëàãààíû îëîëòûã áàòàòãàõ, ãàæóóäàë äîãîëäîë ãàðñàí òîõèîëäîëä ò¿¿íèé
Page 4

5. øàëòãààíûã òîãòîîñíû ¿íäñýí äýýð óã ãàæóóäëûã çàñàõ àðãà áàðèëûã ¿íýí áîäèòîé
òîäîðõîéëîí ýíý òóõàé øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ á¿õèé áàéãóëëàãà àëáàí òóøààëòàíä öàã
òóõàéä íü ìýäýýëýõ çàìààð õ¿ñýýí õ¿ëýýñýí ¿ð ä¿íä íü áàòàëãààòàé õ¿ðãýõ íºõöëèéã
á¿ðä¿¿ëýõýä îðøèíî. Ингэж бодит үр дүнг төлөвлөгөөтэй харьцуулах замаар
менежер байгууллагын үйл ажиллагааны давуу ба сул талыг олж илрүүлэн
нөлөөлсөн тодорхойлж гадаад орчны өөрчлөлтөнд хурдан зохицох, шийдвэр
гаргах боломжтой болдог.
Õÿíàëò çàéëøã¿é áàéõ øàëòãààí
Ãàäààä îð÷íû áàéíãà ººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäýõ ¿éë ÿâöûã öàã ÿìàãò ìýäýð÷
áàéõ
Íýãæ õýñãèéí àæëûí óÿëäàà õîëáîî, ò¿¿íèé íàðèéí òºâºãòýé áàéäàë
õÿíàëòûí òîãòîëöîî á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãûã áèé áîëãîäîã.
Àëèâàà øèíý àæèë õ¿ì¿¿ñýýñ ºíäºð óð ÷àäâàð øààðäàõ áà ¿¿íòýé
çýðýãöýí àëäàà ýíäýãäýë ãàðñàí òîõèîëäîëä äàõèí äàâòàãäàõã¿é áàéõààð
çàñâàðëàãäàõàä õÿíàëò ÷èãëýãäýíý.
Áàéãóóëëàãûí àæëûí ýöñèéí ¿ð ä¿íã óäèðäàã÷ õàðèóöàæ áàéäàã áà
ñòðàòåãèéí øèíæ ÷àíàðòàé øèéäâýð ãàðãàõàä
Õÿíàëòûí ¿¿ðýã
Ýðäýìòýä õÿíàëò òàâèõûã çàéëøã¿é áîëãîäîã õ¿÷èí ç¿éë¿¿ä áóþó øààðäëàãûí
òàëààñ íü ò¿¿íèé ¿¿ðãèéã òîäîðõîéëñîí áàéäàã. Åð íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ýðõýì
çîðèëãî áîëîí áóñàä çîðèëãî, çîðèëòîî òîäîðõîéëîí òîìú¸îëîîä ¿¿ñãýí áàéãóóëñàí òýð
ìº÷ººñ ìåíåæåð õÿíàëòûí ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëæ ýõýëäýã áàéíà. Áàéãóóëëàãà õýâèéí
àæèëëàæ ÷èã ¿¿ðãýý àìæèëòòàé áèåë¿¿ëýõ ãàðöààã¿é íºõöºë íü õÿíàëò ìºí. Õýðýâ
õÿíàëòûã ñóëðóóëáàë òóõàéí áàéãóóëëàãàä ýìõ öýãöã¿é áàéäàë ¿¿ñ÷ òîäîðõîé
á¿ëã¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã íýã çîðèëãîä ÷èãë¿¿ëýí íýãòãýõ áîëîìæ àëäàãäàíà.
Áàéãóëëàãûí çîðèëãî áîëîí òºëºâëºãºº á¿òýö íü ò¿¿íèé õ¿÷èí ÷àðìàéëòûã ÿìàð
íýãýí áàéäëààð õóâèàðëàí àæèë ¿¿ðãèéã ÿàæ ã¿éöýòãýõèéã ÷èãë¿¿ëæ ýöñèéí
ýöýñò áàéãóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû ÷èã õàíäëàãûã àÿíäàà òîäîðõîéëäîã íü ìàø
÷óõàë ç¿éë. Èéíõ¿¿ õÿíàëò íü àëèâàà áàéãóóëëàãûí ìºí ÷àíàðûí ñàëøã¿é á¿ðäýë
Page 5

6. õýñýã áîëäîã. ¯¿ìýýñ óðãóóëàì “õÿìàëò áà ÷èãëýëèéã òîäîðõîéëîõ ìü óãòàà àâ àäèëõàì
ç¿éë íºì” ãýæ Ïèòåð Äðóêåð õýëñýì áàéäàã.
Хяналт нь байгууллагад 5 үндсэн үүргийг гүйцэтгэдэг.
1. Тодорхойгүй байдлыг тодорхой болгож байдаг.
2. Аливаа дутагдал, доголдлыг илрүүлэн гаргаж ирдэг.
3. Нөхцөл боломжыг тогтоодог.
4. Хүнд бэрхшээлтэй нөхцөл байдлыг удирдахад.
5. Эрх мэдлийг бусдад шилжүүлдэг.
1. Áàéãóóëëàãûí òîäîðõîéã¿é áàéäàë, õÿìðàëò íºõöºë áàéäëààñ ñýðãèéëýõ øààðäëàãà,
àìæèëò îëîëòîî áàòàòãàõ ÿâäàë, ìºí ýýäðýýòýé õ¿íä õýö¿¿ çîðèëòóóäûã õýðýãæ¿¿ëýõ
øààðäëàãà çýðýã íü õÿíàëòûã çàéëøã¿é áîëãîäîã þì.
Òºëºâëºãºº áà çîõèîí áàéãóóëàëòûûí á¿òýö áîë óäèðäàã÷èéí ðóâüä çºâõºí
èðýýä¿éí ä¿ð òºðõ íü þì. Ãýõäýý ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ ýõëýõýä òóñ äýì áîëîõ íü
áàéòóãàé ñààä áýðõøýýë ó÷ðóóëæ ¿éë÷èëäýã òîäîðõîé áóñ îëîí ç¿éë ãàðààä èðäýã.
Òóõàéëáàë, òºëºâëºë㺺ã õýðýãæ¿¿ëæ ýõëýõýä õóóëü ä¿ðýì, íèéãìèéí ¿íý öýíý,
òåõíîëîãè, ºðñºë人íèé íºõöºë, õ¿ðýýëýí áóé îð÷èí, îëîí óëñûí íºõöºë, óëñ òºðèéí áàéäàë
çýðýã áóñàä õóâüñàã÷èä áîëîìæèéí áàéñàí ìýò áàéëàà ÷ õýñýã õóãàöààíû äàðàà
òýäãýýðèéí àëü íýã íü, ýñâýë õýä õýä íü ººð÷ëºãäºæ òîäîðõîé áóñ íºõöºëä ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõàä õ¿ðäýã. Èéì ¿åä á¿õ ç¿éëýý áóñ ãýõýä øóóä õîëáîãäîõ
õ¿÷èí ç¿éë, íºõöºë áàéäëàà õÿíàí ¿çýæ áîäèòîé ¿íýëýõ ó÷èðòàé áîëäîã.
Ò¿¿í÷ëýí áàéãóóëëàãûíõàà á¿òýö áóðäëèéã áîëîìæèéí ¿íäýñëýãýýòýé íèëýýä
ñàéí òîãòîîëîî ãýõýä áàñ ó÷èð äóòàãäàëòàé, óðüä÷èëàí á¿ðýí ã¿éöýä òîîöîîã¿é íºõöºë
áàéäàë ¿¿ñäýã. Òóõàéëáàë, òºðºëæèëò áà õºäºëìºðèéí õóâààðü íü óÿëäàà
çîõèöóóëàëò, áðèãàä àæëûí á¿ëã¿¿äèéí çàðèìû íü õîîðîíä çºðºë人í õèéãýýä
èäýâõèæèëòèéã óìàðòóóëñàí íýã õýâèéí óéòãàðòàé àæëèéã áèé áîëîãîæ áîëíî.åð íü
ñàéí çîõèîãäñîí, áóñàä áàéãóóëëàãàä îëîí ººð öàã ¿åä àìæèëòòàé àøèãëàãäàæ
áàéñàí á¿òýö òóõàéí áàéãóóëëàãàä õ¿ñ÷ áàéñàí ¿ð ä¿íã ºãºõã¿é áàéæ áîëíî.
Áàñ íýã õ¿÷èí ç¿éë ãýâýë óäèðäëàãàä áàéíãà îðîëöîæ àëèâàà áàéãóóëëàãûí
àæëûí ãîëûã íóãàëæ áàéäàã õ¿ì¿¿ñ áîë ÿìàð íýãýí çîðèëãî äààëãàâðûã ÿâ öàâ
áèåë¿¿ëë÷èõëýã ïîðãðàìì÷ëàãäñàí êîìïüþòåð áèø áèëýý. Èéìä ìåíåæåð õ¿í øèíý
çààâàð÷ëàãà, çàõèðàìæ ãàðãàõ áîëîí íýìýëò ýðõ ¿¿ðýã íîîãäóóëàõàä õ¿ì¿¿ñ õýðõýí
õ¿ëýýæ àâàõ òóõàéä òýäíèé àÿ çàíã åðºíõèéä íü ìýäýæ áàéëàà÷ ÷óõàì ÿìàð
ìýäðýìæòýé áàéæ, ÿìàð õàðèó ¿éëäýë õèéõèéã ÿã ìýäýõ àðãàã¿é þì. Ýíý áîë òîäîðõé
Page 6

7. áóñ áàéäëûí íýã æèøýý. Èéìä ìåíåæðèéí õóâüä õ¿ì¿¿ñýý á¿õ òàëààð íü íÿãòëàí
ñóäàëæ òýäíèé õºäºëìºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ÿâöàä çàí ¿éëèéíõ íü îíüñûã îëæ
æîëîîäîõ ó÷èðòàé áàéäàã.
2. Áàéãóóëëàãûí õàðèóöàã÷ûí õ¿ðýý, ò¿íøëýëèéí õýëõýý õàðèëöàí ºðãºæèí ýýäðýýòýé
áîëîõ òóñàì ÿìàð íýãýí ¿éëäýë àæèëëàãààã îãò àëäààã¿é õèéæ ã¿éöýòãýõ ìàãàäëàë
áàãàñäàã. Ýíãèéí æèøýý òàòàõàä, õýðýâ òà îðëîãî çàðëàãàà òîîöîîëîõäîî íîöòîé àëäàà
ãàðãàâàë ýíý àëäàà ÷èíü öààø îëîí ýòãýýäýä íºëººëíº. Óè÷ð íü òà ÷åêýý áóðóó
áè÷ñýíýýñ òýð íü õàðèóöàã÷ íàéç íºõºä, àæèë õýðýã÷ ò¿íø¿¿ääýý íîöòîé õîõèðîë
ó÷ðóóëæ, áàíêíûõàíä ÷ íýð õ¿íäýý àëäàõàä õ¿ðýõ, óëìààð õÿìðàëò áàéäàëä îðæ
á¿òýëã¿éòýõýä ÷ õ¿ð÷ áîëçîøã¿é. Èéì áàéäàëä îðîõã¿éí òóëä õÿíàëò çàéëøã¿é
÷óõàë þì.
Àìüäðàëä íèëýýä ýëáýã òîõèîëääîã íºõöºë áàéäàë ãýâýë áàéãóóëëàãà íýã
õÿìðàëààñ íºãººä áàéíãà øèëæýýä ñºíº÷èõã¿é îðøèí áàéãààä áàéäàã. Õàíãàëòòàé
òóðøëàãà á¿õèé îëîí óäèðäàã÷ òèéì íºõöºë áàéäàë áèçíåñèéíõ íü àæèëëàãààíä
çàéëøã¿é áàéõ ¸ñòîéã õ¿ëýýí çºâøººðäºã áàéíà. Ãýâ÷ õÿìðàëûí áàéäëûã óäèðäàõ
àðãààð îðøèí òîãòíîõ íü äèéëýíõ òîõèîëäîëä çàéëøã¿é áóñ ç¿éë þì.
¯¿íýýñ ¿íäýñëýí õÿíàëòûí ¿¿ðýã ãýäýã áîë ýãçýãòýé àñóóäëûã íýýí èëð¿¿ëæ,
óëìààð óã àñóóäëûã õÿìðàëä õ¿ðãý÷èõã¿éãýýð áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã
çàñ÷ çàëðóóëàõ áîëîìæ ºãäºã óäèðäëàãûí òèéì øèíæ ÷àíàð ìºí ãýæ õýëæ áîëíî. Á¿ð
ãóðâàí ìÿíãà ãàðóé æèëèéì òýðòýý òóóðâèãäñàì Õÿòàäûì “ªºð÷ëºì õóâüñàõóéì ìîíëîë”
ãýëýã á¿òýýëä: “Óõààìòàé õ¿ì àíæèëòàìä ÿàæ õ¿ðñìýý îëæ õàðààä äàõèàä ë õèéäýã.
Òýðýýð àëäààãàà îëæ õàðààä ò¿¿ìýý äàõèì äàâòäàãã¿é” ãýæ ñóðãàñàì áàéäàã.
Õÿíàëòûã çàéëøã¿é áîëãîäîã íýí ÷óõàë øàëòãààíóóäûí íýã íü àëèâàà
áàéãóóëëàãà àëäààãàà öàãò íü îëæ õàðæ ;, òýðõ¿¿ àëäààã áàéãóóëëàãûí çîðèëãûí
áèåëýëòýä íºëººëºõººñ íü ºìíº çàñàõ ÷àäâàðûã çààâàë ýçýìøñýí áàéõ ¸ñòîé áàéäàãò
îðøèíî.
3. Õÿíàëò íü çºâõºí äóòàãäàë èëð¿¿ëæ, àðèëãàõ òºäèéã¿é, áàéãóóëëàãûí îëîí òºðëèéí
íººöèéã èë¿¿ ¿ð ºãººæòýé àøèãëàõ íºõöºë áîëîëöîîã òîãòîîäîã. Áàéãóóëëàãà á¿ð
õºäºëìºð, êàïèòàë, ãàçðûí íººöòýé áîëîâ÷ ò¿¿íèéãýý á¿ðýí àøèãëàæ òýð á¿ð
÷àääàãã¿é. Òýãâýë õºäºëìºðèéã ÿàæ õýìíýõ, êàïèòàë õºðàíãèéã õýðõýí àøèãëàæ áóé
ãàçðûã õèð çºâ áîëîâñðóóëæ, á¿òýýãäýõ¿¿í àâ÷ ÷àäñàíûã òóõàéí ÷èãëýëèéí
ìýðãýæèëòí¿¿ä ë ¿íýëäýã. Æèøýý íü: Õºäºëìºðèéí íººöèéí àøèãëàëò íü áàéãóóëëàãûí
á¿òýýìæ, ¿ð àøãèéã äýýøë¿¿ëýõýä ìýðãýæèëòýí, àæèëòàí, àæèë÷äûí îðóóëñàí õóâü
íýìðýýð òîäîðõîéëîãäîíî. Òóõàéëáàë, íýã õ¿íä îíîãäîõ õºäºëìºðèéí á¿òýýìæ, íýã õ¿íä
Page 7

8. îíîãäîõ õºäºëìºð çàðöóóëàëòûí äèíàìèê ºñºëò íü õºäºëìºðèéí íººöèéí àøèãëàëòûã
õàðóóëäàã.Òýãâýë áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí áà ýðãýëòèéí õºðºíãèéí ýðãýöèéã ò¿ðãýòãýí,
òîäîðõîé õóãàöààíä êàïèòàëûí á¿òýýìæèéã äýýøë¿¿ëñíýýð õºðºí㺠êàïèòàëûí
àøèãëàëò ñàéæèðñíûã õàðóóëäàã. Ýíý á¿õíèéã õºäºëìºð, êàïèòàë, ãàçðûí
àøèãëàñíààñ îëñîí ºãººæººð õàðüöóóëàí òîäîðõîéëíî. Àëèâàà íººöèéí àøèãëàëò íü áóñàä
îëîí õ¿÷èí ç¿éëòýé õîëáîîòîé áàéäàã. Òýäãýýð õ¿÷èí ç¿éëñèéí íºëººëëèéã
áàéãóóëëàãà àæèëëàãñàä òîäîðõîé ¿å øàòààð íü õÿíàõ ¿¿ðýãòýé. Ýíý íü
áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöäîã çàðäàë (íººö) á¿ðèéí ºñºëò, áóóðàëò,
íºëººëëèéí øàëòãààíûã èëð¿¿ëíý ãýñýí ¿ã. Ýíýõ¿¿ õÿíàëò íü ãàíöààð÷èëñàí áà
õýñýã÷èëñýí õÿíàëòûã àøèãëàäàã. Ãàíöààð÷èëñàí õÿíàëòûã áàéãóóëëàãûí ÷àíàð
õÿíàëòûí ìýðãýæèëòí¿¿ä ÿâóóëíà. Õýñýã÷èëñýí õÿíàëòûã óäèðäëàãà, ìýðãýæèëòýí,
àæèëëàãñäûí òºëººëºã÷ îðîëöñîí á¿ëýã õ¿ì¿¿ñ ÿâóóëíà. Àëü ÷ õýëáýðèéí õÿíàëò íü
àæëûí áîäèò áàéäëûã ¿íýëæ, îëîëò, äóòàãäëûã çàñ÷ çºâ áîëãîõ àðãà çàìûã èëð¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé. Õÿíàëòààð èëýðñýí àæëûí äóòàãäëûã àðèëãàõ àðãà íü áàéãóóëëàãûí
õºðºíãº, ¿éë àæèëëàãààã õýðõýí çàñ÷ ñàéæðóóëàõ áîëîìæ íºõöëèéã òîãòîîæ ºãäºã.
4. Àëèâàà áàéãóóëëàãûí àæèëëàãààíä õ¿íäðýë áýðõøýýë òîõèîëääîã. Ýíä áýëýí ìºíãºíèé
ýõ ¿¿ñâýðã¿é áîëîõ, ìàòåðèàë, ò¿¿õèé ýäýýð äóòàãäàõ, áîëîâñîí õ¿÷íèé íººöã¿é áîëîõ,
ñàíõ¿¿ãèéí õ¿÷èí ÷àäàë áóóðàõ çýðãèéã îðóóëæ áîëíî. Áàéãóóëëàãûí ¿éë
àæèëëàãààíä èéì õ¿íäðýë òîõèîëäîõîä óäèðäëàãà þó õèéõ âý? Ãýäýã íü õ¿íä íºõöºëä
àæ àõóéã óäèðäàõ àðãà óõààíààñ õàìààðíà. Óäèðäàã÷ õ¿íèé ñýòãýí áîäîõ, îíîâ÷òîé
ñîíãîëòîä õ¿÷ýý òºâëºð¿¿ëýõ, øèíý ç¿éë ñýäýõ ìýðãýí óõààí, óð ÷àäâàðàà ýíä
õàðóóëäàã. ªºðººð õýëáýë, óäèðäàã÷èéí óéãàã¿é àæèëëàãàà, îíîâ÷òîé øèéäâýðèéã
øàëãàõ øàëãóóð íü õ¿íä áàéäëààñ ãàðàõ ÷àäâàð þì. Èéì ÷àäâàðûã ýçýìøñýí
óäèðäàã÷ õ¿íä íºõö뺺ñ áàéãóóëëàãàà àâàð÷, õýâèéí àæèëëàãààíä îðóóëäàã. Ãýõäýý
õ¿íä áàéäëûã óäèðäàõ àðãà ãýñýí çàãâàð æîð áºéäàãã¿é. Øèíæëýõ óõààíä ðèñêèéí
ìåíåæìåíò ãýæ áàéäàã. Õ¿íä íºõöºëä îíîâ÷òîé óäèðäëàãà ë àþóë, õîõèðëûã áàãàñãàæ
÷àäíà.
5. Áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà îëîí ¿å øàòòàé. Ãýõäýý ýðõ ìýäýë äýýä øàòàíä ¿éë÷èëäýã.
Çàðèì áàéãóóëëàãàä äîîä ýðõ ìýäýë äóòàãäñàíààñ àæèë äîãîëääîã. ººðººð õýëáýë
àðä÷èëàë, èë òîä áàéäàë íèéòëýã áèø ãàçàðò àæèëëàã¸äûí ñàíàë õ¿ñýëò áîîãäîæ,
àæëûí ¿ð ä¿í áóóðäàã. Ýíý íü áàéãóóëëàãûí òåõíîëîãûí õÿíàëòààð èëýðäýã. Æèøýý íü:
áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà ñàéí àæèëëàõûã ýðìýëçýæ, ñòðàòåãè ÷èãëýë ãàðãàæ,
óäèðäëàãûí øàòëàë, á¿òöèéã çºâ çîõèöóóëæ áîëíî. Ãýòýë áàéãóóëëàãûí íýã ñàëáàð
òóõàéëáàë àæ àõóéí àëáà õàíãàëòã¿é àæèëëàâàë ýíý ÷èãëýëèéí õ¿ì¿¿ñèéí
Page 8

9. õàðèóöëàãà ñóëàðäàã. ¯¿íýýñ ¿¿äýí áàéãóóëàãûí àðèóí öýâýð ¿éë÷èëãýý ìóóääàã.
Ýíý íü àæ àõóéí äàðãûí ýðõ ìýäëèéã çàäëàõ øàëòãààí áîëäîã. ¯¿íýýñ ãàðàõ àðãà íü
àæ àõóéí äàðãûí ýðõ ìýäëûã ¿éë÷èëãýýíèé õ¿ì¿¿ñò îëãîõ þìóó, àæ àõóéí àëáûã
çàäëàõ àðàãà õýìæýý àâàõàä õ¿ðäýã.
Сайн боловсруулагдсан хяналтын тогтолцоо нь дараах үндсэн үе
шатуудаас бүрдэж байдаг.
1. Гүйцэтгэлийн стандартыг бий болгох
2. Бодит гүйцэтгэлийг хэмжих
3. Гүйцэтгэлийг стандарттай харьцуулах
4. Хэлбэлзлийг арилгах
5. Буцах холбоо
Гүйцэтгэлийн стандартыг бий болгох:
Байгууллагын стратегийн төлөвлөгөөнд менежерүүд тодорхой үйл
ажиллагааны гүйцэтгэлийн стандартыг салбар хэсгүүдийн зорилгуудад
тодорхойлж тусгасан байдаг. Стандарт гэдэг нь гүйцэтгэлийн хамгийн энгийн
шалгуур бөгөөд энэ нь хэмжилтээр өгөгдсөн тодорхой зорилго байдаг. Ñòàíäàðò íü
áàéãóóëëàãûí çîðèëòîä õ¿ðýõýä çàéëøã¿é äàãàæ ìºðäºõ ñàõèëãà áóþó ¿éë
éæèëëàãààíû òîäîðõîé ãîðèìûã ººðòºº àãóóëæ á¿òýýãäýõ¿¿íèéã õýðõýí ñàéí õèéõ,
¿éë÷èëãýýã õýðõýí ¿ð àøèãòàé ÿâóóëàõûã íàðèéâ÷ëàí çààíà. Ñòàíäàðò íü
áàéãóóëëàãûí çîðèëãîòîé óÿëäñàí áàéõ, ã¿éöýòãýëèéã áîäèòîé ¿íýëýõ öººí õýäýí
øàëãóóð ¿ç¿¿ëýëòèéã áàãòààõ, øàëãàí íîòëîõ áîëîìæòîé áà òîãòìîë õÿíàãääàã áàéõ
íºõöëèéã õàíãàõ ¸ñòîé. Ñòàíäàðòûã òîî, ÷àíàð, çàðöóóëàõ öàã áà ºðòºã çàðäàë çýðýã
õ¿÷èí ç¿éëèéã ¿íäýñëýí òîãòîîäîã.
¯ð ä¿íã õýìæýýñæ¿¿ëýõ íü õÿíàëò òàâèõ ç¿éëèéã, òóõàéëáàë, ¿éëäâýðëýõ
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý, àæèëä èðýýã¿é ºäºð, ãàðãàñàí èëòãýëèéí òîî, õóäàëäñàí
á¿òýýãäýõ¿¿íèé õýìæýý, îëñîí îðëîãî çýðýã òîäîðõîé òîî õýìæýýòýé áîëãîõûã õýëíý.
Ãýõäýý àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà îëîí õýìæýýñòýé áàéæ áîëîõ áîëîâ÷ õàìãèéí ÷óõëûã íü
ñîíãîí àâàõàä àíõààðàõ øààðäëàãàòàé þì. ¯ð ä¿íãèéí ýäãýýð òîîí ºãºãäºõ¿¿íèéã
èõýâ÷ëýí áè÷ìýë èëòãýë, àìàí èëòãýë áîëîí áèå÷ëýí àæèãëàõ çýðýã ãóðâàí ýõ
¿¿ñâýðýýñ àâ÷ áîëíî.
Page 9

10. Бодит гүйцэтгэлийг хэмжихийн тулд:
Тогтоосон стандартыг үнэлэх оновчтой хэмжүүр эсвэл шалгууруудыг бий болгосон
байх нь чухал. Өөрөөр хэлбэл үр дүнгийн үзүүлэлтийг боловсруулсан гэсэн үг.
ÿéöýòãýëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä ìàø îëîí ÿíç áàéäàã. Õàìãèéí îíîâ÷òîé øàëãóóðóóä íü
çîðèëãî, çîðèëòóóä áîëäîã.
Гүйцэтгэлийг стандарттай харьцуулах:
Ýíý øàòàíä íýã òàëààñ ìåíåæåð¿¿ä íü ººðñäèéí õ¿ñýí õ¿ëýýæ áàéñíààñ õýð çýðýã
àìæèëòàíä õ¿ðýâ ãýäãèéã òóõàéí ¿ð ä¿íã ñòàíäàðòàä òîãòîîñîí õýìæýýòýé æèøèæ
¿çýæ òîäîðõîéëäîã. Ãýõäýý æèøèëòèéí ¿ð ä¿íã ìàø áîëãîîìæòîé çàäëàí øèíæèëæ
¿íýëæ ä¿ãíýõ øààðäëàãàòàé. ͺ㺺 òàëààñ, äýýä øàòíû óäèðäàã÷ íü òóõàéí
ìåíåæåðèéí àæèë õýð çýðýã ÿâæ áàéãààã áàðèìæààëæ, ãàð÷ áîëçîøã¿é
ãàæóóäëààñ ñýðãèéëýõ ÷àäâàðûã ýçýìøñýí áàéõ ¸ñòîé.
Àìüäðàë ïðàêòèêò òîäîðõîé ñòàíäàðò, øàëãóóð òîãòîîõ áîëîìæã¿é ¿éë
àæèëëàãàà öººíã¿é ãàðäàã. Òóõàéëáàë, áººíººð ¿éëäâýðëýõ á¿òýýãäýõ¿¿íä ÿìàð íýã
ñòàíäàðò òîãòîîõîä õÿëáàð áîë çàõèàëãààð ¿éëäâýðëýõ á¿òýýãäýõ¿¿íä èéì ñòàíäàðò
òîãòîîõîä èõýýõýí õ¿íäðýëòýé þì. ¯¿íèé íýã àäèë òåõíèêèéí áóñ àæëûã õÿíàõ, ¿íýëýõ,
ñòàíäàðò òîãòîîõ áîëîìæã¿éãýýñ òýäíèé àæëûí áàéäëûã ñàíõ¿¿ãèéí òýìöýë,
óäèðäëàãàä íü áàéãàà õ¿ì¿¿ñèéí èäýâõè, õàðèëöàã÷ ò¿íø¿¿äèéí ñàíàà áîäîë, òóõàéí
áàéãóóëëàãà, íýãæèéí àæëûí åðºíõèé ¿ç¿¿ëýëò çýðãýýð áàðèìæààëàõàä õ¿ðäýã.
Хэлбэлзлийг арилгах:
Хэлбэлзлийг арилгах нь хяналтын үйл ажиллагааны хамгийн хариуцлагатай чухал
үе шат бөгөөд менежрүүдүүд хэлбэлзлийг цаг алдалгүй түргэн шуурхай засаж
залруулахын тулд нэмэлт хөтөлбөр боловсруулах шаардлагатай болдог.
Буцах холбоо:
Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãàà ñòàíäàðòàä òîõèðîîã¿é òîõèîëäîëä óäèðäëàãààñ
çîõèöóóëäàã. Ýíýõ¿¿ çîõèöóóëàëòûí çîðèëãî íü àæëûí ñòàíäàðòàä àæèë, ¿éë÷èëãýýã
õ¿ðãýõýä îðøäîã. Ýíý çîðèëãûã áèåë¿¿ëýõèéí òóëä ìåíåæð¿¿ä áóöàõ ìýäýýëýë
àøèãëàäàã. Òýä õèéñýí àæèë, ¿éë÷èëãýýã ñòàíäàðòàä õ¿ðýýã¿é áîë õîëáîãäîõ
õ¿ì¿¿ñò ìýäýýëýë ºãíº. Òóõàéí ìýäýýëýë àâñàí àæ àõóéí ñàëáàð àæèë÷èí íàð àæëàà
ñòàíäàðòàä õýðõýí õ¿ðãýõ òàëààð ÿðèëöäàã. Àæèë÷èí õ¿í ÷àíàðûí ñòàíäàðò
Page 10

11. õàíãààã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í ãàðãàñíû òºëºº õàðèóöëàãà õ¿ëýýíý. Ýíý íü öàëèíãàà
òîäîðõîé õóãàöààíä ñóóòãóóëàõ, ººðèéí çàðäëààð äàõèí õèéõ, àæëààñ ººð÷ëºãäºõ
õ¿ðòýë àðãà õýìæýý àâàãäàõ áîëíî. ªºðººð õýëáýë, áàéãóóëëàãûí õàðèóöëàãûí
òîãòîëöîîíû äàãóó øèéäâýðëýãäýíý. Åð íü áàéãóóëëàãà äýýðõ ãàðñàí ñòàíäàðòûí
äîãîëäîë íü òîäîðõîé õ¿íèé àæëûí õàðèóöëàãà ñóëàðñàíòàé õîëáîîòîé. Èéìýýñ òîäîðõîé
àæèë÷èí àëáàí òóøààëòàíä îíîãäîõ õàðèóöëàãûã òîîöîõäîî áàéãóóëëàãûí äýðãýäýõ
÷àíàðûí õÿíàëòûí àëáàíû øèéäâýðèéí äàãóó áàéãóóëëàãûí çàõèðãàà ýöñèéí øèéäâýð
ãàðàãàíà.
Буцах хяналтын мэдээлэл нь холбогдох хүмүүст цаг алдалгүй хүрч байвал
хяналтын сайн тогтолцоотойг харуулах ба урьдчилан хараагүй хэлбэлзлийг
илрүүлэх боломж олгодог.
Õÿíàëòûí ÿéöýòãýëèéí ÿéöýòãýëèé ÿéöýòãýë Õýëáýëçñýí
õýñãèéã ñòàíäàðòûã ã õýìæèõ ñòàíäàðòûã ýñýõèéã
òîãòîîõ áèé áîëãîõ õàðüöóóëàõ òîãòîîõ
Òèéì ¯ã¿é
Áóöàõ õîëáîî Çàñâàðëàõ
Àæëàà
¿ðãýëæë¿¿ëý
õ
Хяналтыг 3 төрөлд хуваагддаг.
1. Урьдчилсан хяналт
2. Явцын хяналт
3. Төгсгөлийн хяналт
Урьдчилсан хяналт: Бодит үйл ажиллагааг эхлэхээс өмнө хийгдэх бөгөөд
байгууллагын хяналтын нөөц, санхүүгийн нөөц, хүний нөөц зэрэг үйлдвэрлэл
явуулахад шаардагдах тоон үзүүлэлтүүд шалгуур стандартад тохирч байгаа
эсэхийг үнэлж тодорхойгоор чиглэгддэг. Өөөрөөр хэлбэл нөөцийг ашиглалт
зарцуулалтанд тавигдах хяналтыг урьдчилсан хяналт гэнэ.Óðüä÷èëñàí õÿíàëòàä
õºäºëìºðèéí, ìàòåðèàëèéí, ñàíõ¿¿ãèéí áîëîí ìýäýýëëèéí íººö¿¿äèéã çààâàë
õàìààðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
Óðüä÷èñàí àðãà õýðãñëèéã òàâèõ ¿íäñýí àðãà õýðýãñýë íü òîäîðõîé ä¿ðýì, äýã
æóðàì áîëîí çàí ¿éëèéí ÷èã øóãàìûã ¸ñîîð íü õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäàë ìºí. Ýäãýýð íü
Page 11

12. òºëºâëºãººã õàíãàí áèåë¿¿ë¿ýõèéí òóëä áîëîâñóóëàãääàã òóë õºäºëáºðã¿é ìºðäºõ íü
àæèë ¿éëñ òºëºâëºãäñºí ÷èãëýëýýð ÿâàãäàæ áóéä èòã¿¿ëýõ àðãà áîëæ áàéäàã.
Ò¿¿í÷ëýí ä¿ðýì, æóðàì, çààâàð, çààâàð÷ëàãà íü çºâ áè÷èãäñýí áàéæ
çàõèðàãäàãñàäàä àìàðõàí îéëãîãäîæ ¿éë àæèëëàãààíû õºòºëáºð áîëæ áèåëýãääýã
áà çàõèðãààíû àïïàðàòàä øèëäýã ñàéí õ¿ì¿¿ñèéã àâ÷ àæèëëóóëàõ ýíý á¿ãä íü
áàéãóóëëàãûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí á¿òýö íü ç¿é ¸ñîîðîî àæèëëàõ íü ãýäýã íàéäëàãà,
ìàãàäëàëûã áàòæóóëíà.
Õºäºëìºðèéí íººö. Óðüä÷èëñàí õÿíàëò íü õ¿íèé íººöèéí õóâüä áàéãóóëëàãûí
àæëûí áîëîí ìýðãýæëèéí ìýäëýã, äàäëàãà ÷àäâàðò íàðèéí íÿãò íÿìáàé õèéõ õÿíàëò þì.
¯¿íèé òóëä àæèë÷èí á¿ð ººðñäèéí õ¿ëýýñýí ¿¿ðýã, òîãòîîñîí òîäîðõîé õýìæýýíèé
áîëîâñðîëòîé áàéõ ¸ñòîé.
Îëîí áàéãóóëëàãàä õ¿íèé íººöèéí óðüä÷èëñàí õÿíàëò íü õ¿ì¿¿ñýý ñóðãàõ ÿâöàä
÷ ¿ðãýëæèëæ áàéäàã. Åð íü àëèâàà áàéãóóëëàãûí àìæèëò òýíä àæèëëàãñäûí
ìýäëýã, äàäëàãààñ øóóä øàëòãààëàõ ó÷ðààñ ýíý õÿíàëò íü ÿìàð ÷ áàéãóóëëàãûí
õóâüä íýí òýðã¿¿íèé ç¿éë áîëæ áàéäàã.
Ìàòåðèàëûí íººö. Ìóó ò¿¿õèé ýäýýð ñàéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýõ áîëîìæã¿é
íü ìýäýýæ. Èéìýýñ áàéãóóëëàãà àæ àõóéí íýãæ¿¿ä àøèãëàõ ìàòåðèàëûí íººöºº
çàéøã¿é óðüä÷èëàí õÿíàõ ¸ñòîé. Ýíý õÿíàëò íü òîäîðõîé òîãòîîñîí ñòàíäàðò, ÷àíàðûí äîîä
ò¿âøèí áàéãàà ¿åä , èºí õ¿ëýýí àâñàí ìàòåðèàëûí áèåò øàëãóóðààð õèéãääýã.
Óðüä÷èëñàí õÿíàëòûí àðãóóäûí íýã íü òåõíèêèéí íºõöºëä òîõèðñîí ìàòåðèàë
íèéë¿¿ëýã÷èéã øóóä ñîíãîäîãò îðøèíî. Ìàòåðèàëûí íººöèéí õÿíàëòûí ººð íýã çîðèëãî íü
õîìñäîë áèé ºîëîõîîñ ñýðãèéëýõ ÿâäàë þì.
Ñàíõ¿¿ãèéí íººö. ¯¿íèéã õÿíàõ ãîë øàëãóóð íü òºëºâëºëòèéí ÷èã ¿¿ðãèéã ìºí㺺ð
òº¸ºâ þì. Òºñºâ íü áàéãóóëëàãàä áýëýí áàéãàà ºì÷èéã øààðääàã, ýíý ºì÷ íü
áàéãóóëëàãàä áèé áîëîõ èòãýëèéã ºãäºã, ýíý óòãààðàà óðüä÷èëñàí õÿíàëòûí ìåõàíèçì
áîëäîã.òºñºâ íü çàðäëûí õÿçãààðûí õýìæýýã òîãòîîæ ºãäºã áºãººä ÿìàð íýã
áàéãóóëëàãûí õóâüä á¿õ íººöºº øàâõàæ äóóñãàõ ãýæ ýðìýëçýõ øààðäëàãà
áàéäàãã¿é.
Ñàíõ¿¿ãèéí áóþó òºñâèéí õÿíàëò íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí õóâüä îðøíè òîãòíîõ
¿éë àæèëëàãààãàà õýâèéí ÿâóóëàõ, óëìààð õýðýãëýã÷èéí õýðýãöýý, øààðäëàãûã
õàíãàõ çýðýã ãîë ãîë àñóóäëóóäûã òîäîðõîéëîõîä ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé.
Page 12

13. Ìýäýýëëèéí íººö. Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû àëü ÷ ¿åä ¿íýí çºâ ìýäýýëýë
íýí ÷óõàë. Òåõíèê òåõíîëîãèéí õºãæëèéí ºíººãèéí íºõöºëä ìýäýýëëèéã öàã
àëäàëã¿éãýýð îëæ àâàõ áîëîìæ á¿ðäæýý. ¯éë àæèëëàãààíû ýãçýãýòýé ÷óõàë öýãèéí
ýåðýã, ñºðºã òàëûã èëòãýí õàðóóëñàí òóõàéí àãøèí äàõü ¿íýí çºâ ìýäýýëýë íü õÿíàëòûí
ìàø ÷óõàë õýðýãñýë ìºí. Áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãà, òóõàéí ò¿âøíèé ìåíåæåð òóõàéí
àãøèí äàõü ìýäýýëýëä ¿íäýñëýí ¿éë àæèëëàãààíû ãýæóóäëûí øàëòãààíûã íü
èëð¿¿ëýí öàã àëäàëã¿é çàñ÷ çàëðóóëäàã. Ýíä àíõààðàõ íýã ãîë ç¿éë áîë òóõàéí
öàãûí ìýäýýëëèéã îëæ àâàõàä ãàðñàí çàðäàë íü õîæñîí öàã õóãàöààíûõàà ºðòºãòýé
ä¿éöýæ áóé ýñýõèéã õàðüöóóëàí ¿çýæ áàéõ ¸ñòîé.
Явцын хяналт: áàéãóóëëàãûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààíä ¿éë ÿâöûí õÿíàëò õàìààðíà.
Èéìýýñ ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãààã ÿìàð òåõíèê, òåõíîëîãèîð ÿñºð õóãàöààíä ÿàæ õèéõ
âý? Ãýäãèéã ìýðãýæëèéí ¿¿äíýýñ øèéääýã. Áàéãóóëëàãûí àæèë, ¿éë÷èëãýý ¿ð
ä¿íòýé áîëîõ ýñýõ íü ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà æèãä ÿâàãäàõààñ øàëòãààëäàã.
Áàéãóóëàãà á¿ðèéí àæèë ¿éë÷èëãýý õàðèëöàí àäèëã¿é áàéäàã. Á¿òýýãäýõ¿¿í
¿éëäâýðëýõ ¿éë÷èëãýý ÿâóóëàõ, çºâëºãºº ºãºõ, ¿éëäâýðëýã÷ õýðýãëýã÷èéí õîîðîíä
çóó÷ëàõ çýðýã ÿíç á¿ðèéí íýðòýé áîëîâ÷ ÿâöûí õÿíàëò ÷óõàë õýðýãòýé.
Òîìîîõîí áàéãóóëëàãà, ¿éë÷èëãýýíèé ãàçðóóäàä õÿíàëòûí áèåý äààñàí àëáà
àæèëëàäàã. Õÿíàëòûí ãîë øàëãóóð íü áàéãóóëëàãàä äàãàæ ìºðäºõ íèéòëýã ñòàíäàðò,
òåõíèê òåõíîëîãèéí íºõöºë, öàã õóãàöàà, òîîí ¿ç¿¿ëýëò¿¿ä áàéäàã. Áàéãóóëëàãà á¿ð
¿íäñýí õóóëèéí õîëáîãäîõ çààëòûí äàãóó ä¿ðýì, æóðàì áîëîâñðóóëæ ìºðääºã.
Áàéãóóëëàãûí ãèø¿¿í á¿ð ä¿ðýì, æóðìûí çààëòûã áèåë¿¿ëýõ íü èóõàéí
áàéãóóëëàãûí õóâüä çàéëøã¿é õóóëü ¸ñíû ¿¿ðýã ìºí. Èéìýýñ áàéãóóëëàãûí
àæèëëàãñàä ñòàíäàðòûí øààðäëàãà õàíãàñàí á¿òýýãäýõ¿¿í àæèë ¿éë÷èëãýýã
ÿâóóëàõ ¸ñòîé.
ßâöûí õÿíàëò íü á¿òýýãäýõ¿¿í àæèë ¿éë÷èëãýýíä òîõèîëäîæ áîëîõ äîãîëäîë
àëäààã óðüä÷èëàí èëð¿¿ëæ, ýöñèéí ñºðºã ¿ð äàãàâðûã óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõýä
÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Төгсгөлийн хяналт: Үйл ажиллагааг гүйцэтгэсний дараа эцсийн бүтээгдэхүүн
үйлчилгээний чанарт тулгуурлан хийж буй хяналт. Өөрөөр хэлбэл хэрэглэгчдийн
хэрэгцээг хангах яадварыг үнэлэхэд оршдог.
Page 13

14. Төгсгөлийн хяналтын мэдээлэлд үндэслэл гарган алдаа доголдлыг цаашид
давтахгүй байх, үйлдвэрлэл үйл ажиллагааг боловсронгуй болгох арга хэмжээг
авч явуулахын зэрэгцээ ажилчдад өгөх цалин шагналын хэмжээг тогтоох үндэслэл
болдог.
¯ð ä¿í íü èõýâ÷ëýí îðö, ¿éë ÿâöûí ïðîöåññûã íýãòãýí ìºí㺺ð èëýðõèéëýãäñýí
ñàíõ¿¿ãèéí õÿíàëòàä ãîë àíõààðëàà õàíäóóëäàã. Ýíý õÿíàëò íü íÿãòëàí áîäîõ
á¿ðòãýëýýð õóðèìòëàãäñàí ìýäýýëëèéã íýãäñýí ä¿í òàéëàí, áàëàíñàä øèíæèëãýý
õèéæ, ñàíõ¿¿ãèéí èæ á¿ðýí ¿íýëãýý õèéäýã.
Хяналтын дээрх 3-н төрөл нь бүх үйл ажиллагаанд тодорхой дэс
дараалаалтайгаар хийгддэг ба аль нэг нь хангалтгүй хийгдвэл бүтээгдэхүүн
үйлчилгээний чанарт сөргөөр нөлөөлж байдаг.
Орчин үед байгууллагын хяналтанд ажилчдыг оролцуулах аливаа зүйлийг хийхэд
тэдэнд эрх мэдэл олгох хандлагатай бөгөөд менежментийн хөгжлийн явцад
хяналтын үндсэн 2 хандлага төлөвшөж тогтсон байдаг.
1. Уламжлалт хатуу хандлага
2. Орчин үеийн төвлөрсөн хандлага
Уламжлалт хатуу хандлага нь: Менежерийн алхам тутамд хийгдэж байдаг чанд
хатуу, шаталсан, уян хатан биш, хяналтын тогтолцоо байдаг. Óламжлалт хатуу
хяналт нь ажлын гүйцэтгэлийг шалгахдаа дүрэм заавар эрх мэдлийн шатлал
шагнал болон шийтгэлийн систем зэрэг механизмыг ашиглах бөгөөд дээрээс доош
тогтсон хатуу хяналтын систем байдаг.
Харин орчин үеийн төвлөрсөн бус õÿíàëòûí õàíäëàãà íü уламжлалò
õàíäëàãынхаа эсрэг байр суурьтай бөгөөд нийгмийн итгэлцэл дээр суурилсан
хяналтын систем. Өөрөөр хэлбэл ажилчдад найдвар үзүүлж, менежерийн зүгээс
ажлаа ямар нэгэн дарамт шахалтгүйгээр ажлаа зөв гүйцэтгэхэд бэлэн гэж үздэг.
Харин төвлөрсөн бус хяналтын систем нь дээрээс доош, доороос дээш гэсэн 2
чиглэлд үйлчилж байдаг.
Үр ашигтай хяналтын шинжүүд
Page 14

15. Хүмүүсийн зан үйл нь хяналтын үр ашгийг тодорхойлогч цорын ганц хүчин зүйл
биш нь ойлгомжтой. Ер хянахын тулд хяналт байх ёсгүй бөгөөд тэр нь гагцхүү
байгууллагын өмнө тавигдсан зорилго, зорилтуудыг хэрэгжүүлэхэд нөлөөлж
байвал үр ашигтай хяналт болж чадна. Иймээс үр ашигтай хяналтын асуудал
тавигдахад хамгийн гол нь түүнд тавигддаг зайлшгүй шаардлагуудыг хангасан
байх ёстой.
Ñóäàëãàà:
MW trading securities Ìîíãîëûí õºðºíãèéí áèðæèéí ãèø¿¿í áàéãóóëëàãà íü ñàíõ¿¿ãèéí
çîõèöóóëàõ õîðîîíû ¿íýò öààñíû çàõ çýýëä áðîêåð äèëåðèéí ìýðãýæëèéí ¿éë
àæèëëàãàà ýðõëýõ 3/53 òîîò òóñãàé çºâøººðºëòýé㺺ð 3 äàõ æèëäýý ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëæ áàéãàà.
¯éë÷èëãýý:
¯íýò öààñíû äàíñ íýýõ
¯íýò öààñíû àðèëæààíä îðîëöîõîä çóóë÷ëàõ
¯íýò öààñíû õàíøèéí ìýäýý áîëîí õóâüöààò êîìëàíèóäûí òàëààð ìýäýýëýë ºãºõ
Äàíñíû õóóëãà ãàðãàõ
Çàõ çýýëèéí ñóäàëãàà øèíæèëãýý õèéõ
Ǻâëºõ ¿éë÷èëãýý, õºðºíãèéí óäèðäëàãà
Õºðºíãèéí çàõ çýýëèéí òàëààð ¿íý òºëáºðã¿é ñóðãàëò ÿâóóëàõ
Áàéãóóëëàãà õàìò îëîíä çîðèóëñàí çàõèàëãàò ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõ
ÕÊ-èéí õóâüöàà ýçýìøèã÷äèéí õóðàë çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîí íîîãäîë àøèã
õóâèàðëàõ
Ìýäýýæ ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãà ó÷èð õÿíàëòûã ìàø ºíäºð ò¿âøèíä ÿâóóëäàã. Èéìýýñ
÷ ñàíõ¿¿ãèéí ¿ð àøèãèéí òàë äýýð èë¿¿ àíõààðíà. Èíãýõäýý íÿãòëàí áîäîõ á¿ðòãýë
ñàíõ¿¿ãèéí òàéëàíã õàðãàëçàí ¿çíý. Õàðèëöàã÷èéí òàëààð á¿õèé ë íóóöëàëûã
õàäãàëæ áàéõ íü ÷óõàë. Èéìýýñ
äèëëåð áîëîí àæèëëàã÷äàä áàéíãûí
õÿíàëò ÿâóóëæ áàéõ õýðýãòýé.
̺í áàéãóóëëàãàä ãàð÷ áîëçîøã¿é
ýðñäëèéã òîäîðõîéëîí ò¿¿íèéãýý
Page 15

16. õýðõýí òîéð÷ ãàðñàí áîëîí ÿàæ äàâàí òóóëñíûã òîäîðõîéëíî.
Õºðºíãèéí áèðæ áîëîí ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ áàòëàí ãàðãàñàí õóóëü ä¿ðýì
æóðìûí äàãóó ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëíà. ¯¿í äýýð íýìýãäýí çàõèðàë áîëîí óäèðäàõ
àëáàí òóøààëòíààñ ãàðãàñàí ¿¿ðýã òóøààëûã ìºí õàðãàëçàí ¿çíý.
Áðîêåð äèëåðèéí êîìïàíèóäàä Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ ãàðãàæ áóé äîòîîä
õÿíàëòûí ä¿ðýì æóðàì:
¯¿íýýñ ãàäíà áàéãóóëëàãûí àæèë÷äûí ¸ñ ç¿é, ýðõ ìýäýë, õ¿ëýýõ õàðèóöëàãà çýðãèéã
àíõààð÷ ¿çäýã.
Õàðèëöàã÷ áîë òóõàéí áàéãóóëëàãûí àëäàà äóòàãäëûã ¿íýí áîäèòîîð õàðóóëæ
áàéäàã õàìãèéí ÷óõàë ñóáúåêò ó÷èð õàðèëöàã÷òàé õàðèëöàà õîëáîîòîé áàéæ
Page 16

17. áàéãóóëëàãûí òàëààð àñóóí ëàâëàæ, ñóäàëãàà ÿâóóëæ ìºí õàðèëöàã÷èä ãàð÷ áóé
àëèâàà àñóóäëûã øèéäýæ ºãäºã.
Ä¿ãíýëò
Õ¿í òºðºëõòíèé ºíººãèéí õºãæèë äýâøèëä õ¿ðãýñýí îëîí ÷óõàë ¿éë ÿâäëûí íýã íü
õ¿ì¿¿ñ òîäîðõîé çîðèëãîäîî õ¿ðýõèéí òóëä ÷àðìàéëò ãàðãàí õºäºëìºðºº çîõèîí
áàéãóóëæ, øàò äàðààëàëòàãààð
Page 17

18. Íîì ç¿é
1. Ò.Äîðæ, ¯.×èìèä-Ìåíåæìåíò
2. Þ.Àäúÿà-Ìåíåæìåíòèéí óõààí
3. Gelegjamts.org
4. Google.mn
5. MW trading securities áðîêåðèéí êîìïàíè òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýâ.
Page 18

19. Ãàð÷èã
1. Îðøèë...................................................................................................................2
2. Õÿíàëò ãýæ þó âý?................................................................................................4
3. Õÿíàëò çàéëøã¿é áàéõ øàëòãààí........................................................................5
4. Õÿíàëòûí ¿¿ðýã.....................................................................................................5
5. Õÿíàëòûí ¿å øàò..................................................................................................9
6. Õÿíàëòûí òºðºë..................................................................................................11
7. Õÿíàëòûí ¿íäñýí õàíäëàãà................................................................................14
8. ¯ð àøèãòàé õÿíàëòûí øèíæ...............................................................................15
Page 19

20. 9. Ñóäàëãàà.............................................................................................................1
5
10. Áðîêåð äèëåðèéí êîìïàíèóäàä Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîîíîîñ ãàðãàæ áóé
äîòîîä õÿíàëòûí ä¿ðýì æóðàì: ................................................................15
11. Ä¿ãíýëò................................................................................................................18
12. Íîì ç¿é...............................................................................................................19
Page 20