1. Á. Áàòàà Ï. Àðèóíçàÿà
Yãýýð óðëàñàí óõààí- I
Ýíýõ¿¿ ñóðàõ áè÷ãèéã õè÷ýýëýýñ ãàäóóðõ ñóðãàëò, äóãóéëàíãèéí
çîðèóëàëòààð àøèãëàíà.
• Óíøèæ îéëãîõ ÷àäâàð
• Îéëãîöîî ººðèéí ¿ãýýð èëýðõèéëýõ
• Yçýë áîäëîî èëýðõèéëýõ
• Ä¿ðñëýí áîäîõ
• Óðãóóëàí áîäîõ
• Ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ
• Á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëýõ
• Á¿ëãýýð õàìòðàí àæèëëàõ
• Ñóðãàìæ, óõààðàë àâàõ
Óëààíáààòàð, 2006

2. Ãàð÷èã
ªìíºõ ¿ã
Íýãä¿ãýýð á¿ëýã: Îíîâ÷òîé óíøëàãà
Áîäîæ óíøèõ
Õóðäàí óíøèõ
Îéëãîæ óíøèõ
Õºã溺íò ÿðèà
Á¿ëãèéí òîâ÷îîí
Õî¸ðäóãààð á¿ëýã: Ñóðãààë ¿ëãýð¿¿äÁ¿òýëã¿é ýõíýð
×è ÷ íýãèéã ñàíàâ, áè ÷ íýãèéã ñàíàâÖàíãàñàí èëæèã
Õýðýý ÷èõ àâààä íèñ÷èõëýýÓõààí õóäàëäàæ àâñàí íü
Çîðèã, óõààí õî¸óë õýðýãòýéÕà÷èí ÿñ
Õºã溺íò ÿðèà
Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
Ãóðàâäóãààð á¿ëýã: Ø¿ëýã
Ø¿ëýãÄàñãàë àæèë
Õºã溺íò ÿðèàÁèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã: Ñóðãàìæèò ºã¿¿ëëýã¿¿ä
Èíòîîðûí ìîä
ÖýöýãÒàë õàãàñûí òóõàé
Õî¸ð ç¿¿äÝëáýðýëò õàéðÍýã íýã ìº÷ðººð

3. Ìèíèé íàéç íàð õàà÷èâ ?
Õ¿¿õä¿¿äèéí ÿðèà
Yíýã¿é òàñàëáàðÀìüäðàë ãýäýã ¿ðãýëæ ñóðàëöàíà ãýñýí ¿ã
ªºðòºº èòãýõ èòãýëÀìüäðàëûí õóóëü ä¿ðýì
Õºã溺íò ÿðèà
Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
Òàâäóãààð á¿ëýã: Ç¿éð öýöýí ¿ãñ
Ç¿éð öýöýí ¿ãñÁèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
Õºã溺íò ÿðèà
Çóðãàäóãààð á¿ëýã: Õ¿ì¿¿ñèéí íàìòðààñÏóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò
Áåíæàìèí Ôðàíêëèí
Âàëåðèé Áðóìåë
Õºã溺íò ÿðèà
Yãñèéí ñàí
Ǻâ áè÷èõ ä¿ðýìÀøèãëàñàí íîì, ìàòåðèàë

4. Íýãä¿ãýýð á¿ëýã
Îíîâ÷òîé óíøëàãà
Óíøèæ ÷àääàã áàéíà ãýäýã áàãà õýðýã. ×óõàìõ¿¿ þóã ÿàæ óíøèõ, óíøñàíàà õýðõýí
îéëãîõ âý ãýäýã íü ÷óõàë þì.
Ê.Ä.Óøèíñêèé
.

5. Áîäîõã¿é óíøèõ íü çàæëàõã¿é çàëãèõòàé àäèë.Áîäîõã¿é óíøèõ íü çàæëàõã¿é çàëãèõòàé
àäèë.
Ô.Áåêîí
Áèä óíøèõ ÿâöäàà áîäîõ ¿éëäëèéã äàâõàð õèéæ áàéõ ¸ñòîé.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ, òºñººëºí áîäîõ, ä¿ðñëýí áîäîõ íü òóõàéí óíøèæ
áàéãàà ç¿éëèéíõýý óòãà ñàíààã èë¿¿ ñàéí îéëãîõîä òóñ áîëäîã.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäíî ãýäýã íü óíøèõ ÿâöäàà ýíý ¿ã ÿìàð óòãà ñàíààã èëýðõèéëæ áàéíà,
ýíý ÷èíü þó ãýñýí ¿ã âý ? ãýõ÷ëýí ººðòºº àñóóëò òàâèàä áîäîõ ¿éë þì. Õàðèí ÿìàð
íýã
ç¿éëèéã • èéìýðõ¿¿ þì áàéõ áîëîâ óó • ãýæ òºñººëºõ íü òºñººëºí áîäîõ ¿éëäýë
áàéäàã.
Ä¿ðñëýí áîäîõ ãýäýã íü òóõàéí óíøèæ áàéãàà ç¿éëýý îþóí ñàíààíäàà ä¿ðñëýõèéã
õýëíý.
Çààâàð :
1. Ãàð÷ãèéã íü óíøààä äîòîð íü þóíû òóõàé ºã¿¿ëñýí áîë ãýäãèéã òºñººëºí áîä.
2. Óíøèõ ÿâöäàà ººðò ÷óõàë ãýæ ¿çñýí á¿õíýý òýìäýãëýæ àâ.Òóõàéí íºõöºë áàéäëûã
îþóí
ñàíààíäàà ä¿ðñëýí áîä.
3. Îéëãîìæã¿é áàéãàà ¿ãèéí óòãûã íîìûí àðûí ¿ãèéí òîëèîñ õàð. Òýíä áàéõã¿é áîë
íàéç
íºõºä, áàãøààñàà ëàâëàí àñóó.
Çà îäîî äîîðõ ñýäâèéã 2 ìèíóò óíøààä àñóóëòàíä õàðèóëààðàé.
Òîîñãî
Çàì äýýð íýã òîîñãî õýâòýæ áàéâ. Ýíõæèí ã¿éæ ÿâààä òîîñãîíä òýýãëýæ óíààä ºâä㺺
øàëáàëàí óéëæ áàéãààä öààø ÿâàâ.
Öýöýã òýðãýý ò¿ðæ ÿâààä äóãóéãààð íü òîîñãî ìºðã¿¿ëæ äóãóé íü ýâäðýâ. Öýöýã ìºí
óéëæ áàéãààä öààø ÿâëàà.
Áîëä, Õóëàí õî¸ð òîîñãûã õàðààä õàæóóãààð íü òîéð÷ ãàðàõäàà õàëãàéä õàéðóóëààä
öààø ÿâàâ.
Öýíãýë áàéðíûõàà æààëóóäòàé ÿâæ áàéâ. Öýíãýë òîîñãûã õàðìàãöàà ºðãºí
àâ÷äóóñààã¿é áàðèëãûí õàøààíû õàæóóä òàâèâ. Èíãýýä öààø íàéç íàðòàéãàà çàìààð
òîðîõ
þìã¿é ÿâæ ºíãºðºâ.
Îäîî ýíý çàìààð õ¿¿õä¿¿ä ã¿éëäýæ, õýí íýã íü òîðæ óíààä óéëàõ þìã¿é áîëîâ.
/ Âèêòîð Èâàíîâ • Àéë õ¿íèé àìü íýã • /
Áîä , òýãýýä õàðèóë (Õàðèóëòàà äýâòýð äýýðýý áè÷ýýðýé.)
1. Äýýðõ ñýäâýýñ ÷è þóã îéëãîæ àâàâ ?
2. Ýõýä þóíû òàëààð ºã¿¿ëýõèéã çîðèâ ?
Ñóðàã÷ á¿ð ººðèéí õàðèóëòàà óíøèõàä àíãèàðàà òýð õàðèóëòûã ø¿¿í
õýëýëöýýä õýíèé õàðèóëò õàìãèéí çºâ áý ? ãýäãèéã òîäðóóëàí ãàðãààðàé.

6. õóðäàí óíøèõ íü ÷óõàë þì. Õóðäàí óíøäàã ñóðàã÷ öàã çàâàà õýìíýõýýñ ãàäíà
áîãèíîÍîì, ñóðàõ áè÷èã, ñîíèí, ñýòã¿¿ë ãýýä åð íü óíøèæ áàéãàà àëèâàà ç¿éëýý àëü
áîëîõõóãàöààíä èõýýõýí õýìæýýíèé ìýäýýëýë îëæ àâàõ ÷àäâàðòàé áàéäàã. Òýãâýë
çàðèì ñóðàã÷èä
ÿàãààä óäààí óíøäàã âý ?
Óäààí óíøäàã øàëòãààí íü äàðààõ ç¿éëñ áàéæ áîëîõ þì.
1. ×èìýý øóóãèàíòàé îð÷èíä óíøèõ
2. Àìàíäàà ¿ãëýæ óíøèõ
3. ×óõàì þóíû òóëä óíøèæ áàéãàà áèëýý ãýñýí çîðèëãîã¿é óíøèõ
4. Yã á¿ðýýð õýëæ óíøèõ
5. Àíõààðëàà óíøèæ áàéãàà ç¿éëäýý òºâëºð¿¿ëæ ÷àääàãã¿é
6. Þì áàãà óíøäàã
Òýãâýë õóðäàí óíøäàã áîëîõûí òóëä þóã àíõààðàõ õýðýãòýé âý ?
1. ªäºð á¿ð ººðò ñîíèðõîëòîé ç¿éëñèéã óíøäàã õýâøèëòýé áîëîõ
2. ×èìýý øóóãèàí áàãàòàé îð÷èíä óíøèõ
3. Àíõààðëàà ººð ç¿éëä õàíäóóëàëã¿é, çºâõºí íîì ðóóãàà á¿õ àíõààðëàà òºâëºð¿¿ëæ
õýâøèõ
4. Óíøèõûí ºìíº þóíû òóõàé óíøèõ ãýæ áàéãàà âý ? ãýäãýý òºñººëºí áîäîõ. Óíøèõ
ÿâöäàà
îäîî öààø þóíû òóõàé ºã¿¿ëýõ áîë ãýæ óðüä÷èëàí òºñººëºõ.
5. Óíøèõ ÿâöäàà õýä õýäýí ¿ãèéã íýã óäàà õàðààíäàà áàãòààí õàðæ õýâøèõ
6. Àìàíäàà ¿ãëýõã¿é, òîëãîéãîî õºäºëãºõã¿éãýýð óíøèõ
Äàðààõ ñýäâèéã àëü áîëîõ õóðäàí óíøèõûã õè÷ýýãýýðýé!
Íîìûí ñàíä
Áè ñóðãóóëèéíõàà íîìûí ñàíä ìàø ñîíèðõîëòîé èëòãýë ñîíñîæ áàéâ. Òýãòýë ìèíèé
õàæóóãààñ íýã íàñòàé õ¿í :
-Ýíý õ¿í ÿìàð õýë äýýð ÿðüæ áàéíà ? ãýæ íàäààñ àñóóâ.
-Îðîñ õýë äýýð. Òà ÷èíü îðîñ õýë ìýääýãã¿é þì óó äàà ? ãýõýä
-Yã¿é ýý, áè ìýäýõã¿é! ãýæ õýëýýä òýð èíýýâ.
-Òýãýýä òà îéëãîõã¿é áàéãàà þì áîë, ÿàãààä ýíä ñóóæ áàéãàà þì áý ?
-Õýðýâ íàìàéã õààëãà ðóó ÿâáàë èëòãýë òàâüæ áàéãàà õ¿í õàð÷èõíà. Òýãýýä
ººðèéíõºº
èëòãýëèéã ñîíèðõîëã¿é áàéãàà þì áàéíà ãýæ áîäíî. Èíãýâýë ò¿¿íä òèéì ÷ ñàéõàí
áàéõã¿éíü ìýäýýæ. Òýãýýä ë öàã õ¿ëýýãýýä èíãýæ ñóóõ íü äýýð ãýæ áîäñîí þì.
Çààâàð :
Õàìãèéí õóðäàí óíøèæ äóóññàí ýõíèé 5 ñóðàã÷èéí íýðèéã áàãø áè÷èæ àâíà. Äàðàà íü
òýð 5 ñóðàã÷ òóõàéí ñýäâýýñ þó îéëãîñíûã íü íýã íýã öààñàí äýýð áè÷¿¿ëíý. Áè÷èæ
äóóññàíûõ íü äàðàà áàãø àíãèéí ñóðàã÷äàä òýäãýýðèéã óíøèæ ºãíº.
Õýí õàìãèéí ñàéí îéëãîæ âý ?
Óòãà ñàíààã íü îéëãîëã¿éãýýð õóðäàí óíøñàí ñóðàã÷ áàéíà óó ?
Õýí õàìãèéí õóðäàí óíøñàí áý ãýäãèéã þóãààð íü òîäîðõîéëîõ âý ?

7. áàéãààã òóõàéí ç¿éëèéã õýð õóãàöààíä óíøèæ äóóñãàñíààð òîäîðõîéëîõîîñ ãàäíà óòãà
ñàíààã
ªìíºõ õè÷ýýëýýð áèä õýðõýí õóðäàí óíøèõ òàëààð ¿çñýí. Ñóðàã÷ õýð õóðäàí óíøèæ
õýð îéëãîæ âý ãýäãýýð íü áàñ òîãòîîíî. Õóðäàí óíøèõäàà îéëãîõ íü ÷óõàë. Þó÷
îéëãîëã¿é
õóðäàí óíøâàë õàéðàí öàãàà ¿ðñýí, ¿ð ä¿íã¿é àæèë áîëíî.
Óíøèõ ¿åäýý ººðèéíõºº õýð îéëãîæ áàéãààã øàëãàõàä ÷èíü äàðààõ ç¿éëñ òóñ áîëæ
áîëîõ þì:
•
Ãàð÷ãèéã óíøààä þóíû òóõàé ºã¿¿ëñýí áîë ãýæ ººðººñºº àñóó, òºñººëºí
áîä.
•
Óíøèõûí ºìíº òºñººëºí áîäñîí ÷èíü òóõàéí óíøèæ áàéãàà ç¿éëòýéãýý
õýð òààð÷ áàéãààã õàðüöóóëàí ¿ç.
•
Ãîë ñàíààã íü îëæ òîãòîîõûã îðîëä. Ãîë ñàíààã àãóóëñàí ºã¿¿ëáýðèéã õýëýõ
ãýýä ¿ç.
•
Òóõàéí óíøñàí ç¿éëèéíõýý ãîë ñàíààã ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëààä ¿ç. Äàðàà
íü óíøñàí ç¿éëä ÷èíü áàéãàà ¿ãñèéã àøèãëàí õýë.
•
Ãîë ñàíààã áàÿæóóëàí, óðãóóëàí áîäîæ ÿðü.
•
Ãîë ñàíààíààñ ãàäíà ººð ÿìàð íýìýëò ñàíààíóóä áàéãààã òîäîðõîéë.
•
Óíøñàí ñýäâýý á¿õýëä íü õýäõýí ºã¿¿ëáýðýýð òîâ÷ëîí õóðààæ ÿðü. Òóõàéí
ñýäâèéí òàëàà𠺺ðèéí ä¿ãíýëòèéã õèé.
•
Îéëãîæ àâñàí ñàíàà, óíøñàí ç¿éëèéíõýý òàëààð áóñàäòàé ÿðèëöàæ ñàíàë
ñîëèëö.
Çà îäîî äàðààõ ñýäâèéã óíøèõäàà äýýð ºã¿¿ëñýí ñàíààíóóäûã àøèãëàíõýð îéëãîñíîî
øàëãààðàé. Óòãà ñàíààã íü îéëãîõã¿é áàéãàà ¿ã îëîí áàéæ
áîëîõ áîëîâ÷ åðºíõèé ñàíààã íü ë îéëãîæ óíøèõûã õè÷ýýãýýðýé.
Òàâàí ìýäðýõ¿é
Áèä õàðàõ, ñîíñîõ, àìòëàõ, ¿íýðëýõ, ìýäðýõ ýðõòíèéõýý òóñëàëöààòàéãààð
õ¿ðýýëýíáóé þìñ, ¿çýãäëèéã ìýäðýëèéí òóñãàé äýýä ýðõòýíä õ¿ëýýí àâäàã. Ýíý áîë
áèä ìýäðýõýðõòíèéõýý òóñëàëöààòàéãààð áîäèò þìñûã òàðõè îþóíäàà òóñãàæ áàéãàà
ÿâäàë þì. Ýíýïðîöåññûã ìýäðýõ¿é ãýíý. Áèäíèé ñýòãýí áîäîõ ¿éë àæèëëàãààíä
ìýäðýõ¿éí 5 ýðõòýí ìààíü
îíöãîé ÷óõàë à÷ õîëáîãäîëòîé. Òàâàí ìýäðýõ¿éãýý á¿ðýí òºãñ àøèãëàæ ñóðñàí õ¿í
èë¿¿
èõ ìýäýýëýë îëæ àâ÷, èë¿¿ èõ ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ ÷àääàã áºãººä ýíý òàëààðàà ¿ëãýð æèøýý
áîëñîí
õ¿í áîë Ëåîíàðäî äà Âèí÷è þì.
Àëäàðò çóðàà÷, ýðäýìòýí Ëåîíàðäî äà Âèí÷è íýãýí óäàà • æèðèéí õ¿í õàðäàã áîëîâ÷
õàðæ ÷àääàãã¿é, ñîíñäîã áîëîâ÷ ñîíñîæ ÷àääàãã¿é, õ¿ðäýã áîëîâ÷ ìýäýðäýãã¿é,
õîîëëîõäîî
àìòûã ìýäýðäýãã¿é, ÿâæ áàéõäàà ÿàæ õºäºëæ áàéãààãàà ìýääýãã¿é, àíõèëóóí ¿íýðèéã
ìýäýð÷ ÷àäàëã¿é ç¿ãýýð ë àìüñãàë àâäàã, ÿðèõäàà ÷ áîäîæ ýðãýö¿¿ëäýãã¿é • ãýæ
õýëñýí
áàéäàã. Ëåîíàðäî ººðºº çóðàà÷ õ¿íèé õóâüä ìýäðýìæýý õºãæ¿¿ëýõýä îíöãîé
àíõààð÷ãàéõàìøèãòàé ¿ð ä¿íä õ¿ð÷ ÷àäñàí þì. Òýð Áàðõàñâàäü ãàðèãèéí äàãóóëóóäûã
ýíãèéí
í¿äýýð îëæ õàðæ ÷àäñàí àíõíû õ¿í þì.

8. Õ¿íèéã èíýýëãýõäýý áèä èõýâ÷ëýí ãèæèãääýã. • Ãèæèã, ãèæèã • ãýæ õóðóóãàà
ãîçãîíóóëàõàä ò¿ñõèéòýë èíýýæ óëìààð ýëãýý õºøòºë õºõºðäºã. Õ¿íèéã èíýýëãýõ ººð
íýã õýðýãñýë íü ¿ã þì. Õ¿íèé ñýòãýëèéã ¿ãýýð ãèæèãäýæ èíýýëãýõ àâúÿàñ ýðäýì øîã
õîøèí ÿðèà, õºã溺íò ºã¿¿ëëýã, ø¿ëýã, çîõèîëä áàéäàã.
Ñ.Íàäìèä
Ãèæèã
Ñî¸ë í¿äýíäýý ãèæèãòýéÑîíèí çóðàã õàðàõààðàà èíýýäýã þìÕºõºº ÷èõýíäýý
ãèæèãòýéÕºãæèëòýé ¿ëãýð ñîíñîõîîðîî èíýýäýã þì.
Çàÿà õýëýíäýý ãèæèãòýé
Çàéðìàã äîëîîõîîðîî èíýýäýã þìÕóðãàà õàìàðòàà ãèæèãòýéÕóóøóóð ¿íýðëýõýýðýý
èíýýäýã þì . . .
Çýðýãöýý ñóóæ áàéãàà 4-5 ñóðàã÷ íýã á¿ëýã áîëíî. Íýã á¿ëýãò îðñîí
ñóðàã÷èä äàðààõ àñóóëòóóäûí òàëààð õîîðîíäîî ÿðèëöàæ, õàðèóëòàà íýã
öààñàí äýýð áè÷èõ þì. 10 ìèíóòûí äàðàà áàãø, ýñâýë àëü íýã á¿ëãèéíàõëàã÷ á¿õ
á¿ëãèéí õàðèóëòûí õóóäñóóäûã õóðààæ àâíà. Äàðàà íü á¿ëýã
á¿ðèéí õàðèóëòóóäûã áàãø óíøèæ ºãºõºä á¿ëã¿¿ä õàìòäàà òýð õàðèóëòõýð ¿íýí çºâ
òàëààð ÿðèëöààä 0-5 îíîî ºãíº. Õàìãèéí îëîí îíîî àâñàí
á¿ëýã ÿëàã÷ áîëîõ þì.
1. Èíýýõ, ãèæèãäýõ ãýæ þó âý ?
2. Èíýýõ íü þóíä òóñòàé âý ? Èíýýëãýõ íü þóíä òóñòàé âý ?
3. ßìàð ÿìàð àðãààð õ¿íèéã èíýýëãýæ áîëîõ âý ?
4. Ñ.Íàäìèä ãóàéí ø¿ëýãò ÿìàð ÿìàð íýðòýé õ¿¿õä¿¿ä áàéíà âý ? Òýäãýýð
õ¿¿õä¿¿äýäçîõèîë÷ ÿàãààä òèéì íýð ºãñºí þì áîë ? Ýíý ø¿ëýãò 5 ìýäðýõ¿éãýýñ àëèéã
íü äóðüäààã¿é
áàéíà âý ?
5. Yãýýð ãèæèãäýõ ãýäãèéã þó ãýæ îéëãîõ âý ?
Ñóðàã÷èä òà íàðûí á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã íýìýãä¿¿ëýõ,
îþóíû àëæààëûã òàéëàõ, ìºí îëíû ºìíº ÿðèõ, áóñäûã ººðòºº
òàòàõ ÷àäâàðûã ÷èíü õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð • õºã溺íò ÿðèà
• õè÷ýýë á¿ëýã ñýäâ¿¿äèéí äàðàà ýñâýë äóíäóóð íü îðæ áàéõ
þì.
Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ õîøèãíîõ ÷àäâàð ìóóòàé áàéäàã. Ãýâ÷ õ¿í áàãàíàñíààñ ýíý ÷àäâàðàà
õºãæ¿¿ëýõèéã ìýðèéõ ¸ñòîé. Ó÷èð íü õîøèí
øîãèéí ºíäºð ìýäðýìæòýé áàéõ íü õ¿íèé á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýãõºãæ¿¿ëäºã. ̺í èíýýõ
á¿ðèéä õ¿íèé óóðàã òàðõè àìàð÷, ñýòãýë ñàíààíä
ñàéí íºëºº òóñíà.
Õ¿íèéã èíýýëãýõäýý áèä èõýâ÷ëýí ãèæèãääýã. • Ãèæèã, ãèæèã • ãýæ õóðóóãàà
ãîçãîíóóëàõàä ò¿ñõèéòýë èíýýæ óëìààð ýëãýý õºøòºë õºõºðäºã. Õ¿íèéã èíýýëãýõ ººð
íýã õýðýãñýë íü ¿ã þì. Õ¿íèé ñýòãýëèéã ¿ãýýð ãèæèãäýæ èíýýëãýõ àâúÿàñ ýðäýì øîã
õîøèí ÿðèà, õºã溺íò ºã¿¿ëëýã, ø¿ëýã, çîõèîëä áàéäàã.
Ñ.Íàäìèä
Ãèæèã
Ñî¸ë í¿äýíäýý ãèæèãòýéÑîíèí çóðàã õàðàõààðàà èíýýäýã þìÕºõºº ÷èõýíäýý
ãèæèãòýéÕºãæèëòýé ¿ëãýð ñîíñîõîîðîî èíýýäýã þì.
Çàÿà õýëýíäýý ãèæèãòýé
Çàéðìàã äîëîîõîîðîî èíýýäýã þìÕóðãàà õàìàðòàà ãèæèãòýéÕóóøóóð ¿íýðëýõýýðýý
èíýýäýã þì . . .
Çýðýãöýý ñóóæ áàéãàà 4-5 ñóðàã÷ íýã á¿ëýã áîëíî. Íýã á¿ëýãò îðñîí
ñóðàã÷èä äàðààõ àñóóëòóóäûí òàëààð õîîðîíäîî ÿðèëöàæ, õàðèóëòàà íýã
öààñàí äýýð áè÷èõ þì. 10 ìèíóòûí äàðàà áàãø, ýñâýë àëü íýã á¿ëãèéíàõëàã÷ á¿õ
á¿ëãèéí õàðèóëòûí õóóäñóóäûã õóðààæ àâíà. Äàðàà íü á¿ëýã
á¿ðèéí õàðèóëòóóäûã áàãø óíøèæ ºãºõºä á¿ëã¿¿ä õàìòäàà òýð õàðèóëòõýð ¿íýí çºâ
òàëààð ÿðèëöààä 0-5 îíîî ºãíº. Õàìãèéí îëîí îíîî àâñàí
á¿ëýã ÿëàã÷ áîëîõ þì.
1. Èíýýõ, ãèæèãäýõ ãýæ þó âý ?
2. Èíýýõ íü þóíä òóñòàé âý ? Èíýýëãýõ íü þóíä òóñòàé âý ?
3. ßìàð ÿìàð àðãààð õ¿íèéã èíýýëãýæ áîëîõ âý ?
4. Ñ.Íàäìèä ãóàéí ø¿ëýãò ÿìàð ÿìàð íýðòýé õ¿¿õä¿¿ä áàéíà âý ? Òýäãýýð
õ¿¿õä¿¿äýäçîõèîë÷ ÿàãààä òèéì íýð ºãñºí þì áîë ? Ýíý ø¿ëýãò 5 ìýäðýõ¿éãýýñ àëèéã
íü äóðüäààã¿é
áàéíà âý ?
5. Yãýýð ãèæèãäýõ ãýäãèéã þó ãýæ îéëãîõ âý ?
Ñóðàã÷èä òà íàðûí á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýã íýìýãä¿¿ëýõ,

9. îþóíû àëæààëûã òàéëàõ, ìºí îëíû ºìíº ÿðèõ, áóñäûã ººðòºº
òàòàõ ÷àäâàðûã ÷èíü õºãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð • õºã溺íò ÿðèà
• õè÷ýýë á¿ëýã ñýäâ¿¿äèéí äàðàà ýñâýë äóíäóóð íü îðæ áàéõ
þì.
Èõýíõ õ¿ì¿¿ñ õîøèãíîõ ÷àäâàð ìóóòàé áàéäàã. Ãýâ÷ õ¿í áàãàíàñíààñ ýíý ÷àäâàðàà
õºãæ¿¿ëýõèéã ìýðèéõ ¸ñòîé. Ó÷èð íü õîøèí
øîãèéí ºíäºð ìýäðýìæòýé áàéõ íü õ¿íèé á¿òýýë÷ ñýòãýëãýýãõºãæ¿¿ëäºã. ̺í èíýýõ
á¿ðèéä õ¿íèé óóðàã òàðõè àìàð÷, ñýòãýë ñàíààíä
ñàéí íºëºº òóñíà.

10. 1.Õè÷ýýë äýýðÑàðóóë ! Ñàìáàðûí óðä ãàðààä ìèíèé àñóóëòàíä õàðèóëààðàé! ãýæ áàãø
õýëýõýä-Óó÷ëààðàé áàãøàà! ãýæ ñóðàã÷ õàðèóëàâ.
-Çà òýãâýë æààõàí õ¿ëýýå. ×è ýíý àñóóëòààñ àéãààä áàéãàà þì óó äàà ? ãýæ áàãøèéã
àñóóõàä
-ªº, ¿ã¿é ýý ! Òèéì áèø. Õàðèí áè ººðèéíõºº õàðèóëòààñ ë àéãààä áàéíà ø¿¿!
ãýæýý.
2. ªã뺺íèé õîîëîí äýýðÍýã ºã뺺 õ¿¿ãýý õîîë èäýæ áàéõàä íü ýìýý íü :
-×è ÿàãààä àìàà ãàðûíõàà àðààð àð÷èæ áàéãàà þì áý ? ãýõýä-ªº òýãýëã¿é ÿàõàâ âý
ýìýý. Ãàðûí àð òàë íü óðä òàëààñàà öýâýðõýí áàéäàã þì
ãýæ õàðèóëæýý.
3. ßàãààä íàä ðóó òýð õàðààä áàéíà ?
Öîëìîí îðîéí õîîëîî èäýæ áàéâ. Ãýòýë ò¿¿íèé äýðãýä íýã òîì íîõîé èðýýä,
áàéí áàéí ò¿¿íèéã õàðíà. Öîëìîí íîõîé ðóó õàðñíàà ä¿¿ãýýñýý :
-Ýíý íîõîé ÿàãààä íàä ðóó õàðààä áàéíà ? ãýæ àñóóõàä-Àðãàã¿é ø¿¿ äýý, ÿàãààä
ãýâýë òà ò¿¿íèé òàâãàíä íü õîîë èäýýä áàéãàà þì ÷èíü
ãýæýý.
4. Áè àëü ò¿ð¿¿í óíò÷èõñàíÎðîé áîëñîí õîéíî íýãýí ÿäóó àæèë÷èí áàÿí ýçíèéõýý
õààëãûã òîãøæýý.
-Òà óíòàæ áàéãàà þì óó ?
-Yã¿é ýý, óíòàõ áîëîîã¿é ë áàéíà.
-Òà íàäàä õýäýí òºãðºã ºãºõã¿é þó ?
-ªº, òýãâýë áè àëü ò¿ð¿¿í óíò÷èõñàí.
Óòãûã íü ñàéí îéëãîîã¿é áîë õîøèí øîã, õºãæèëòýé ç¿éë óíøààä
èíýýä õ¿ðäýãã¿é. Èéìä äàðààõ õîøèí ÿðèàíóóäûã ñàéí ýðãýö¿¿ëýí
áîäîæ,òóõàéí íºõöºë áàéäëûã äîòðîî òºñººëæ óíøààðàé.
iÇýðýãöýæ ñóóñàí ãóðâàí ñóðàã÷ íýã á¿ëýã áîëíî. Á¿ëýã á¿ð äýýðõ
äºðâºí õîøèí ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîí òîõèðîõ çóðàã çóðíà.
Õàìãèéí ñàéí áîëñîí çóðãàà àøèãëàí òýð õîøèí ÿðèàã àíãèéíõàíäàà
ÿðüæ ºã.
iÑóðàã÷ á¿ð àíãèéíõàíäàà ººðò òîõèîëäñîí õàìãèéí õºãæèëòýéÿâäëûã ÿðüæ ºãíº. Õýí
õàìãèéí õºãæèëòýé ç¿éë ÿðüñàí áý?
1.Õè÷ýýë äýýðÑàðóóë ! Ñàìáàðûí óðä ãàðààä ìèíèé àñóóëòàíä õàðèóëààðàé! ãýæ áàãø
õýëýõýä-Óó÷ëààðàé áàãøàà! ãýæ ñóðàã÷ õàðèóëàâ.
-Çà òýãâýë æààõàí õ¿ëýýå. ×è ýíý àñóóëòààñ àéãààä áàéãàà þì óó äàà ? ãýæ áàãøèéã
àñóóõàä
-ªº, ¿ã¿é ýý ! Òèéì áèø. Õàðèí áè ººðèéíõºº õàðèóëòààñ ë àéãààä áàéíà ø¿¿!
ãýæýý.
2. ªã뺺íèé õîîëîí äýýðÍýã ºã뺺 õ¿¿ãýý õîîë èäýæ áàéõàä íü ýìýý íü :
-×è ÿàãààä àìàà ãàðûíõàà àðààð àð÷èæ áàéãàà þì áý ? ãýõýä-ªº òýãýëã¿é ÿàõàâ âý
ýìýý. Ãàðûí àð òàë íü óðä òàëààñàà öýâýðõýí áàéäàã þì
ãýæ õàðèóëæýý.
3. ßàãààä íàä ðóó òýð õàðààä áàéíà ?
Öîëìîí îðîéí õîîëîî èäýæ áàéâ. Ãýòýë ò¿¿íèé äýðãýä íýã òîì íîõîé èðýýä,
áàéí áàéí ò¿¿íèéã õàðíà. Öîëìîí íîõîé ðóó õàðñíàà ä¿¿ãýýñýý :
-Ýíý íîõîé ÿàãààä íàä ðóó õàðààä áàéíà ? ãýæ àñóóõàä-Àðãàã¿é ø¿¿ äýý, ÿàãààä
ãýâýë òà ò¿¿íèé òàâãàíä íü õîîë èäýýä áàéãàà þì ÷èíü
ãýæýý.
4. Áè àëü ò¿ð¿¿í óíò÷èõñàíÎðîé áîëñîí õîéíî íýãýí ÿäóó àæèë÷èí áàÿí ýçíèéõýý
õààëãûã òîãøæýý.
-Òà óíòàæ áàéãàà þì óó ?
-Yã¿é ýý, óíòàõ áîëîîã¿é ë áàéíà.
-Òà íàäàä õýäýí òºãðºã ºãºõã¿é þó ?
-ªº, òýãâýë áè àëü ò¿ð¿¿í óíò÷èõñàí.
Óòãûã íü ñàéí îéëãîîã¿é áîë õîøèí øîã, õºãæèëòýé ç¿éë óíøààä
èíýýä õ¿ðäýãã¿é. Èéìä äàðààõ õîøèí ÿðèàíóóäûã ñàéí ýðãýö¿¿ëýí
áîäîæ,òóõàéí íºõöºë áàéäëûã äîòðîî òºñººëæ óíøààðàé.
iÇýðýãöýæ ñóóñàí ãóðâàí ñóðàã÷ íýã á¿ëýã áîëíî. Á¿ëýã á¿ð äýýðõ
äºðâºí õîøèí ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîí òîõèðîõ çóðàã çóðíà.
Õàìãèéí ñàéí áîëñîí çóðãàà àøèãëàí òýð õîøèí ÿðèàã àíãèéíõàíäàà
ÿðüæ ºã.
iÑóðàã÷ á¿ð àíãèéíõàíäàà ººðò òîõèîëäñîí õàìãèéí õºãæèëòýéÿâäëûã ÿðüæ ºãíº. Õýí

11. õàìãèéí õºãæèëòýé ç¿éë ÿðüñàí áý?

12. 1. Þóíä óéëàâ ?
- ×è þóíä óéëààä áàéãàà þì áý ?
-Õ¿ðýì ìààíü óñàíä óíà÷èõëàà.
-×è ººðºº ÿàñàí þì áý ? Õàìàã áèå ÷èíü øàë óñ áîë÷èõñîí áàéíà ø¿¿
äýý!
-Áè õ¿ðìýí äîòðîî áàéñàí þì ÷èíü.
2. Öàé þó , óñ óó ?
-Yéë÷ëýã÷ ýý! Òà þó ãýý÷ þì àâ÷ èðýõ íü ýíý âý ? Ýíý ÷èíü öàé þó,
óñ óó ?
-Òà àìòààð íü ìýääýãã¿é þì óó ?
-Yã¿é ýý, áè ìýääýãã¿é.
-Òýãâýë òàíä þó ÷ àâ÷ èðñýí ÿëãàà àëãà þì øèâ äýý.
3. ßàãààä óéëààã¿é âý ?
Ýýæýý , áè ºíººäºð ã¿éæ ÿâààä øóðãààä óíà÷èõñàí.
-Ìèíèé õ¿¿ óéëñàí óó ?
-Yã¿é. ßàãààä ãýâýë òýíä íýã ÷ õ¿í áàéãààã¿é.
4. Òîìîîòîé ñóóãààðàé!
Íýã æààë ñóðãóóëüä îðæýý. Ýõíèé ºäºð õè÷ýýëýýñýý òàðààä ãýðòýý èðýâ.
Òýð áàðäàì áàéäàëòàéãààð :
- Ìàíàé áàãø íàäòàé ÿðüñàí! ãýæýý.
-Ñàéí áàéíà. Áàãø ÷èíü ÷àìòàé þó ãýæ ÿðèâ ? ãýæ ààâ íü àñóóõàä
-×è òîìîîòîé ñóó! ãýæ õýëñýí ãýâ.
Ñóðàã÷äààñ áàãø íýð äóóäàæ õî¸ð, õî¸ð ãèø¿¿íòýé 4 áàãá¿ðä¿¿ëíý. Áàãóóä äîîðõ 4
õºã溺íò ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîíàâààä æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéæ ¿ç¿¿ëíý.
Àëü áàã õàìãèéí ñàéí
õºã溺â ? Æ¿æèãëýëò íü ñàéí áîëñîíû ó÷èð íü þó âý ? ãýäãèéã
ä¿ãíýí ÿðèëöààðàé!
1. Þóíä óéëàâ ?
- ×è þóíä óéëààä áàéãàà þì áý ?
-Õ¿ðýì ìààíü óñàíä óíà÷èõëàà.
-×è ººðºº ÿàñàí þì áý ? Õàìàã áèå ÷èíü øàë óñ áîë÷èõñîí áàéíà ø¿¿
äýý!
-Áè õ¿ðìýí äîòðîî áàéñàí þì ÷èíü.
2. Öàé þó , óñ óó ?
-Yéë÷ëýã÷ ýý! Òà þó ãýý÷ þì àâ÷ èðýõ íü ýíý âý ? Ýíý ÷èíü öàé þó,
óñ óó ?
-Òà àìòààð íü ìýääýãã¿é þì óó ?
-Yã¿é ýý, áè ìýääýãã¿é.
-Òýãâýë òàíä þó ÷ àâ÷ èðñýí ÿëãàà àëãà þì øèâ äýý.
3. ßàãààä óéëààã¿é âý ?
Ýýæýý , áè ºíººäºð ã¿éæ ÿâààä øóðãààä óíà÷èõñàí.
-Ìèíèé õ¿¿ óéëñàí óó ?
-Yã¿é. ßàãààä ãýâýë òýíä íýã ÷ õ¿í áàéãààã¿é.
4. Òîìîîòîé ñóóãààðàé!
Íýã æààë ñóðãóóëüä îðæýý. Ýõíèé ºäºð õè÷ýýëýýñýý òàðààä ãýðòýý èðýâ.
Òýð áàðäàì áàéäàëòàéãààð :
- Ìàíàé áàãø íàäòàé ÿðüñàí! ãýæýý.
-Ñàéí áàéíà. Áàãø ÷èíü ÷àìòàé þó ãýæ ÿðèâ ? ãýæ ààâ íü àñóóõàä
-×è òîìîîòîé ñóó! ãýæ õýëñýí ãýâ.
Ñóðàã÷äààñ áàãø íýð äóóäàæ õî¸ð, õî¸ð ãèø¿¿íòýé 4 áàãá¿ðä¿¿ëíý. Áàãóóä äîîðõ 4
õºã溺íò ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîíàâààä æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéæ ¿ç¿¿ëíý.
Àëü áàã õàìãèéí ñàéí
õºã溺â ? Æ¿æèãëýëò íü ñàéí áîëñîíû ó÷èð íü þó âý ? ãýäãèéã
ä¿ãíýí ÿðèëöààðàé!

13. Á¿ëãèéí òîâ÷îîí
Áèä óíøèõ ÿâöäàà áîäîõ ¿éëäëèéã áàñ äàâõàð õèéæ áàéõ ¸ñòîé.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ, òºñººëºí áîäîõ, ä¿ðñëýí áîäîõ íü òóõàéí óíøèæ
áàéãàà ç¿éëèéíõýý óòãà ñàíààã èë¿¿ ñàéí îéëãîõîä òóñ áîëäîã.
Íîì, ñóðàõ áè÷èã, ñîíèí, ñýòã¿¿ë ãýýä åð íü óíøèæ áàéãàààëèâàà ç¿éëýý àëü áîëîõ
õóðäàí óíøèõ íü ÷óõàë þì. Õóðäàí óíøäàã
ñóðàã÷ öàã çàâàà õýìíýõýýñ ãàäíà áîãèíî õóãàöààíä èõýýõýí õýìæýýíèé
ìýäýýëýë îëæ àâàõ ÷àäâàðòàé áàéäàã.
Õóðäàí óíøäàã áîëîõûí òóëä þóã àíõààðàõ õýðýãòýé âý ?
1. ªäºð á¿ð ººðò ñîíèðõîëòîé ç¿éëñèéã óíøäàã õýâøèëòýé áîëîõ
2. ×èìýý øóóãèàí áàãàòàé îð÷èíä óíøèõ
3. Àíõààðëàà ººð ç¿éëä õàíäóóëàëã¿é, çºâõºí íîì ðóóãàà á¿õ àíõààðëàà
òºâëºð¿¿ëæ õýâøèõ
4. Óíøèõûí ºìíº þóíû òóõàé óíøèõ ãýæ áàéãàà âý ? ãýäãýý òºñººëºí
áîäîõ. Óíøèõ ÿâöäàà îäîî öààø þóíû òóõàé ºã¿¿ëýõ áîë ãýæ
óðüä÷èëàí òºñººëºõ.
5. Óíøèõ ÿâöäàà õýä õýäýí ¿ãèéã íýã óäàà õàðààíäàà áàãòààí õàðæ
õýâøèõ
6. Àìàíäàà ¿ãëýõã¿é, òîëãîéãîî õºäºëãºõã¿éãýýð óíøèõ
Õóðäàí óíøèõäàà îéëãîõ íü ÷óõàë. Þó ÷ îéëãîëã¿é õóðäàí óíøâàë
õàéðàí öàãàà ¿ðñýí, ¿ð ä¿íã¿é àæèë áîëíî.
Õ¿íèéã èíýýëãýõäýý áèä èõýâ÷ëýí ãèæèãääýã. • Ãèæèã, ãèæèã • ãýæ
õóðóóãàà ãîçãîíóóëàõàä ò¿ñõèéòýë èíýýæ óëìààð ýëãýý õºøòºë
õºõºðäºã. Õ¿íèéã èíýýëãýõ ººð íýã õýðýãñýë íü ¿ã þì. Õ¿íèé
ñýòãýëèéã ¿ãýýð ãèæèãäýæ èíýýëãýõ àâúÿàñ ýðäýì øîã õîøèí ÿðèà,
õºã溺íò ºã¿¿ëëýã, ø¿ëýã, çîõèîëä áàéäàã.

14. Õî¸ðäóãààð á¿ëýã
Ñóðãààëò ¿ëãýð¿¿ä
Yã á¿ð óòãàòàéÓòãà á¿ð ó÷èðòàé
Õ¿¿õä¿¿äýý! Yëãýð ãýäýã áîë ºâºã äýýäýñ ìààíü áèäýíä ¿ãýýð ¿ëäýýñýí
óõààí þì. Yëãýðèéã îéëãîí óíøèæ ÷àäâàë óõààí íýìýãääýã þì ø¿¿.
Õè÷ýýë äýýð óíøèõ ìàòåðèàë
• Á¿òýëã¿é ýõíýð
• ×è ÷ íýãèéã ñàíàâ, áè ÷ íýãèéã ñàíàâ
• Öàíãàñàí èëæèã
• Õýðýý ÷èõ àâààä íèñ÷èõëýý
• Óõààí õóäàëäàæ àâñàí íü
• Çîðèã, óõààí õî¸óë õýðýãòýé
• Õà÷èí ÿñ
Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
• Yðòýé õ¿í ººäºëäºã
• Ñàãñóó çàí
• Õóø
• ×óëóó÷èí ýð
• Øîðãîîëæ áà áóóäàéí ¿ð
Ýíý õýñýãò îðñîí õè÷ýýë¿¿ä íü ñóðàã÷äûã ãîë óòãà ñàíààã îëæ òîãòîîõ,
õýðýãòýé ÿìàð ñàíàà áàéãààã òàíèõ, îéëãîí óõààðàõ, øèíý ¿ãèéí äýâòýðòýé
àæèëëàõ, áàã áîëîí á¿ëãýýð àæèëëàõ, ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, ººðèéí ¿ãýýð
ÿðèõ, ä¿ãíýëò ãàðãàõ, ýðãýö¿¿ëýí, ä¿ðñëýí áîäîõ çýðýã ÷àäâàðò ñóðãàíà.

15. Yëãýðýý óíøèæ ýõëýõýýñ ºìíº
àíõààðàõ ç¿éëñ :
1. Óíøèõ ÿâöàä ÷èíü áàãø ò¿ð çîãñîîãîîä àñóóëò àñóóæ áîëíî.
Ýíý àñóóëò íü ñóðàã÷ òàíû óðãóóëàí áîäîõ, ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ,
ä¿ðñëýí áîäîõ ÷àäâàðûã ÷èíü õºãæ¿¿ëýõýä òóñ íýìýð áîëîõ þì.
Ä¿ðñëýí áîäîõ ÷àäâàðã¿é õ¿í äóðàí àâàéã¿é îäîí îðíû îðãèë õî¸ð àäèëõàí.
Ò. Áè÷åð
2. Ñýäâèéã óíøèæ äóóññàíû äàðàà àñóóëòàíä õàðèóëàõ äàñãàë
àæëóóä èõ áèé. Ýíý íü óíøñàí ç¿éëýý ñýðãýýí ñàíàõ, àñóóäàëä
ººðèéí ¿çýë áîäëîîð õàíäàõ ÷àäâàðûã ñóðàã÷ òàíààñ øààðäàíà.
3. Ñóðàã÷èä á¿ëãýýð àæèëëàõ äààëãàâàð íèëýýä îëîí áàéãàà. Á¿ëãýýð
àæèëëàñíààð :
-íýã àæëûã îëîí õ¿íèé îðîëöîîòîéãîîð ã¿éöýòãýæ ñóðíà
-õàìòà÷, á¿òýýë÷ õàìò îëíûã á¿ðä¿¿ëíý
4. Óíøñàí ç¿éëýýñýý ººðò õýðýãòýé ç¿éëèéã îëæ õàðàõûã
õè÷ýýãýýðýé.
5. ªºðò òºðñºí ñýòãýãäýë, þóã îéëãîí óõààðñíàà çóðãààð, ººðèéí
õýë ÿðèàãààð, áè÷ãýýð èëýðõèéëýõèéã îðîëäîîðîé.
6. • Îíîâ÷òîé óíøëàãà • á¿ëýã ñýäâýýñ îëæ àâñàí ìýäëýã, ÷àäâàðàà
ñóðãààëò ¿ëãýð¿¿äèéã óíøèõäàà õýðýãëýýðýé!

16. Óíøèõ ¿åäýý ñýäâèéí ãîë óòãà ñàíàà þó áîëîõûã îëæ òîãòîî. Óíøèõ ¿åäýý ñýäâèéí
ãîë óòãà ñàíàà þó áîëîõûã îëæ òîãòîî.
Á¿òýëã¿é ýõíýð
Ýõíýýð, áè òàðèàëàíãèéí òàëáàé ðóó ÿâëàà. Íàìàéã áóöàæ èðýõýä ãýäýñ öàòãàõ
ÿìàð íýãýí þì, øàð àéðàã áýëòãýýä áàéæ áàéãààðàé ãýæ õýëýýä íºõºð íü ÿâàâ.
Yäèéí õîîëíû öàã áîëîõîä ýõíýð íü ñàâíààñ õàòààñàí õèàì àâ÷, õàéðóóëûí
òîãîîíäòîñ õèéãýýä ãàë äýýð òàâèëàà. Õèàì íü øàðæèãíàí õàéðàãäàæ ýõýëæ áàéõ ¿åä
ýõíýðõàéðóóëûíõàà òîãîîíû áàðèóëààñ áàðèí çîãñîæ áàéñíàà • Õèàì õàéðàãäàæ áàéõ
õîîðîíä
äîîøîî çîîðèíä îðîîä øàð àéðãàà õèéãýýä èðüå • ãýñýí áîäîë òºðæýý. Òýãýýä òýð
õàéðóóëûíõàà òîãîîã ãàë äýýð îðõèîä ñýíæòýé àÿãà àâ÷ çîîðü ðóó î÷èâ. Øàð àéðãàà
àÿãàëæ
áàéõ çóóðàà • Ýý õàëàã ãýæ, íîõîéãîî óÿñàíã¿é îðõèñîí áàéíà. Òýð çîëèã õàéðóóëûí
òîãîîíîîñ õèàì ø¿¿ð÷ àâààä ÿâ÷èõíà • ãýýä óõàñõèéí çîîðèíîîñ ãàðàõàä õîòî÷ íîõîé
íüàëü õýäèéí õèàìûã íü àâ÷èõñàí õàøààí äîòîð çóóæ ÿâàà õàðàãäàâ. Ýõíýð ÷ ¿ë
çàëõóóðàííîõîéí õîéíîîñ õººñºí áîëîâ÷ ã¿éöñýíã¿é ÿéæ, ã¿éæ ÿäàðñàí òóë
àìüñãààãàà äàðàõûíòóëä ààæóóõàí ãýðòýý áóöàæ èðëýý. Ãýòýë ýõíýð òîðõíûõîî öîðãûã
õààõàà ìàðòñàí áàéñàíòóë òýð õîîðîíä øàð àéðàã íü ãîîæîîä øàëààð íýã áîëæýý. •
Áàñ èéì þì áîëäîã áàéíàà !
Îäîî íºõºðòºº ìýäýãäýõã¿éí òóëä áè ÿàõ ¸ñòîé âý ? • õýìýýí ýõíýð íü áîäîæ
áàéñíàà
æèëèéí ºìíº õóäàëäàí àâñàí íýã øóóäàé ñàéí ÷àíàðûí óëààí áóóäàéí ãóðèë
áàéøèíãèéíõîíãèëä áàéãàà íü ñàíààíä îðîâ. Ò¿¿íèéã àâ÷ èðýí ãóðèëàà çîîðèîð íýã
öàöàâ. Òýãýýä •
öýâýðõýí, ñàéõàí ë áîë÷èõëîî ø¿¿ äýý • ãýæ áîäæýý.
/îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Ýíý ñýäâèéí ãîë ñàíàà íü þó áàéâ, þóã îéëãîæ, óõààð÷ àâñíûã íü
àíãèéíõíààñàà àñóóæ, ÿðèëö.
×è ÷ íýãèéã ñàíàâ, áè ÷ íýãèéã ñàíàâ
Íýã ÿâóóëûí õ¿í þìàà áàãëààä ìºðºí äýýðýý òàâèàä ÿâãàí ÿâæ áàéæýý. Àðààñ íü
íýã ìîðüòîé õ¿í õ¿ð÷ èðñýíä ÿâóóëûí õ¿í :
-Áîîäîëòîé þìûã ìèíü ìîðèíäîî à÷ààä õ¿ðýõ ãàçàðò ìèíü äºõ¿¿ëæ ºã÷ òóñëàõã¿éþ¿ ?
ãýæ õ¿ñ÷ýý. Ãýâ÷ ìîðüòîé õ¿í òàòãàëçàæ öààø ÿâààä ºãºâ.
Àìàíäàà îðñîí îëçûã õýëýýðýý ò¿ëõýâ áîëîëòîé ãýæ õýçýý õîéíî óíààòàé ýð
óõààð÷ãýíý. Òýãòýë àðä íü ¿ëäñýí ÿâãàí ýð • Ìîðüòîé õ¿í òàòãàëçñàí íü ñàéí õýðýã
áîëæ. Õýðýâ
òýð õ¿í þìûã ìèíü àâààä àðèëæ ºãºõ þì áîë óíààòàé õ¿íèéã ÿâãàí áè õààíààñ îëîõ
áèëýý
• ãýæ áîäîæ ÿâæýý.
Òýãòýë ìàíü õî¸ð ñàíàìñàðã¿é äàõèàä óóëçàæ ãýíý. Ýíý óäàà óíààòàé õ¿í íü :
-Àëèâ àíä ìèíü àëæààæ ÿâàà áàéëã¿é. Áàãëààòàé þìûã ÷èíü áè äºõ¿¿ëæ ºãüå ãýñýíä
ÿâãàí õ¿í :
Ç¿ãýýð, ìèíèé òºëºº ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é. ×è ÷ íýãèéã ñàíàâ. Áè ÷ íýãèéã ñàíàâ
ãýæ õýëñýí ãýäýã. /îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Ýíý ñýäâèéã óíøñàíààð ÷è þó îéëãîæ àâàâ ? Öààøèä þóã àíõààðàõ âý ? ãýñýí
àñóóëò òàâüæ õîîðîíäîî ÿðèëö.

17. •
Ñýäâèéã óíøèõäàà ìýäýõã¿é ¿ã áàéâàë øèíý ¿ãèéí äýâòýð äýýðýý áè÷ýýðýé.
Öàíãàñàí èëæèã
Èëæèã óñàíäàà ÿã öàãòàà ãýëäýð÷ èðæýý. Ãýòýë íóãàñ øóâóóä öººðºì äîòîð äóðààðàà
òîíãî÷èí, äàëàâ÷ ñ¿¿ëýýðýý óñ ¿ñ÷¿¿ëæ õàìàã óñûã íü áóëèíãàð áîëãî÷èõñîí áàéëàà.
Èëæèã ìàø èõ öàíãàæ, õîîëîé íü õàòàæ òýñýõèéí àðãàã¿é áîëñîí ÷ óóõûã çàâäàëã¿é,
õàæóó òèéøýý áîëîîä áóëèíãàð íàìäàõûã òýâ÷èí õ¿ëýýâ.
Íóãàñíóóä ñàÿ íýã íàìäàöãààæ óñíààñ ãàðàí ÿâæ îäîâ. Èëæèã àõèí óñ ðóó äºõºæàæâàë
ààíàé ë áóëèíãàðòñàí õýâýýðýý áàéâ. Èëæèã äàõèàä ë òîëãîéãîî ãóäàéëãàí õîëäëîî.
-Ýýæýý, èëæèã ÿàãààä óñíààñ óóõã¿é áàéãàà þì áý ? Óñ ðóó äàõèí äàõèí äºõºæ
î÷ñîí õýðíýý îãò àìñàõã¿é áóöààä ÿâ÷èõ þì ãýæ èëæèãíèé ààøèéã ñîíèðõñîí çóëçàãàí
ìýëõèé ýõýýñýý àñóóâ .
-ßàãààä ãýâýë èëæèã áîõèð óñíààñ àì õ¿ðñíýýñ õàòàæ ¿õýõ íü äýýð ãýäýã þì. Óñûã
öýâýðøèæ, òóâ òóíãàëàã áîëòîë íü òýð õ¿ëýýæ ÷àäàõ òýâ÷ýýðòýé ãýæ ýõ íü
õàðèóëæýý.
-Èëæèã èõ ìàÿãòàé þìàà!
-Õ¿¿ ìèíü òýð ìàÿãòàé áèø, õàðèí òóí õ¿ëýýöòýé àìüòàí. Èëæèã ÿìàð ÷
çîâëîíáýðõøýýë, ìóó áîëãîíûã òýñýí ºíãºðººæ ÷àäíà. Õàðèí òýâ÷ýýð, õ¿ëýýöã¿é
àìüòàä ë ò¿¿íèéã
ìàÿãòàé, çºð¿¿ä ãýæ õî÷èëäîã þì ø¿¿ äýý.
/Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/
Çýðýãöýý ñóóñàí õî¸ð ñóðàã÷ íýã áàã áîëíî. Äàðàà íü äàðààõ çààâðûí äàãóó
õèéñýí ç¿éëýý àíãèéíõàíäàà òàíèëöóóë.
• Ýíý ñýäâèéí ãîë ñàíàà íü þó âý ?
• Ãîë ñàíààã áàÿæóóëàí, óðãóóëàí áîäîæ ÿðü.
• Ýíý ñýäâýýñ þó îéëãîí óõààðàâ ?
Õýðýý ÷èõ àâààä íèñ÷èõëýý
Ýðò öàãò íýãýí õ¿í áàéæýý. Íýã ºäºð ò¿¿íòýé íýã õ¿í óóëçààä :
-×èõèéã ÷èíü õýðýý àâààä ÿâ÷èõëàà ãýæ ãýíý. Y¿íèéã ñîíñóóò òýíýã ýð õýðýýíèé
õîéíîîñ ã¿éæ ãàð÷ýý. Çàìä äàéðàëäñàí õ¿ì¿¿ñ :
-Þó áîëîâ ? ãýæ àñóóöãààñàíä
-Õýðýý ìèíèé ÷èõèéã àâààä íèñ÷èõëýý. ×èõýý ò¿¿íýýñ ñàëãàæ àâàõ ãýæ õîéíîîñ íü
ýëäýæ ÿâíà ãýæ õýëæýý.
Òýãòýë íýã õ¿í :
-×èõ ÷èíü õî¸óëàà ë áàéíà ø¿¿ä ýý. ×è þó ÿðèàä áàéíàà ? Î÷èæ î÷èæ õýðýý ÷èíèé
÷èõèéã þó ãýæ àâàõ áèëýý ? ãýæ õýëñýíä òýð ýð ÷èõýý òýìòýð÷ ¿çâýýñ õî¸óëàà
áàéäàã ãàçðàà
áàéñàíä æèãòýéõýí èõ è÷èæ ãýíý.
/îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Ýíý ¿ëãýðèéí ãîë ñàíàà íü þó âý ?
Y¿íòýé òºñòýé áîäèò àìüäðàë äýýðõ æèøýý ìýäýõ ¿¿ ? Àíãèéíõàíäàà ÿðüæ

18. ºã.

19. Ñóðàã÷èä ãóðàâ, ãóðâààðàà áàã áîëíî. •Õýðõýí óõààíòàé õ¿í áîëîõ âý ? •
ãýñýí ñýäâýýð áàãóóä ººðñäèéí ¿çýë áîäîë, ñàíààãàà õîîðîíäîî ÿðèëöààä
áè÷íý. Äàðàà íü áàãóóä áè÷ñýí ç¿éëýý áóñàä áàãèéíõàíäàà óíøèæ ºãººä,
õàìòðàí ä¿ãíýæ ÿðèëö.
Óõààí õóäàëäàæ àâñàí íü
Óõààíã¿é òýíýã íýã õ¿í áàéæýý. Õàà íýã ãàçðààñ óõààí îëæ àâäàã õýðýã ãýæ òýð õ¿í
áîäîâ. Óõààí õàà áàéäàã þì áý ? ãýæ îëîí ãàçðààð òýíýæ ñóðàã òàâèâ.
-Çàãàñ÷èí ðóó î÷. Òýíä ë óõààí çàðäàã þì ãýæ àøã¿é íýã õ¿í õýëæ ºã÷ýý. Òýð õ¿í
çàãàñ÷íû äýðãýä èðæ :
-Óõààí ÿìàð ¿íýòýé âý ? ãýæ àñóóæ. Çàãàñ÷íû èíýýä õ¿ðñýí áîëîâ÷ ºíãºí äýýðýý
ò¿¿íýý ìýäýãäýõã¿éã õè÷ýýí äóõàà ¿ð÷èéëãýí íèëýýä áîäëîãîøèðñîí ä¿ð ¿ç¿¿ëñíýý:
-Òèéì ÷èã áýëýí çýëýí õèé÷èõñýí óõààí åð îëäîãã¿é þì ë äàà ãýæ õýëæ ãýíý. Òýãýýä
öààø ºã¿¿ëð¿¿í :
-Õàðèí óõààí îëæ àâàõûí òóëä èõ ë õºäºëìºðëºõ õýðýã ãàðíà ãýæýý.
-ªº, áè õºäºëìºðëºõºä áýëýí ãýæ òýð õ¿í õàðèó º÷èâ.
-Òýãâýë ºã뺺 áîëãîí ìèíèé äýðãýä èðæ áàé. Áè ÷àìä çàãàñíû òîëãîé îãòîëæ ºãºìç.
×è ò¿¿íèéã ãýðòýý àâàà÷, äàðàà íü ÷àíàæ áîëãîîä èäíý. Òýãýýä ºäºð á¿ð èíãýõ
¸ñòîé ø¿¿.
-Çàãàñíû òîëãîé ÿìàð ¿íýòýé âý ? ãýæ òýð õ¿í àñóóñàíä :
-Òàâàí çóóí òºãðºã ãýæýý.
-Yíýõýýð óõààí îðîõ óó ?
-Îðîëã¿é ÿàõàâ. Õàðèí ÿâààíäàà îðîõ áîëíî ãýäãèéã á¿¿ ìàðòààðàé.
Èíãýýä òýð õ¿í ºã뺺 áîëãîí çàãàñ÷èí ðóó ÿâäàã àæèëòàé áîëîâ. Çàãàñ÷èíä
òàâàíçóóí òºãðºã ºãíº. Îðîíä íü åð人 ë íýã çàãàñíû îãòîëñîí òîëãîé àâíà.
Ò¿¿íèéãýý ãýðòýýàâ÷ èðýýä áîëãîæ èäíý. Èéì ìàÿãààð íýëýýä õîíîã õóãàöàà ºíãºð÷.
Òýãòýë íýã ºäºð õ¿í
ò¿¿íä:
-Ýý ÷ààâààñ! Òàâàí çóóí òºãðºãººð åð人 ë ãàíöõàí çàãàñ àâäàã õýðýã ¿¿ ! Çàãàñ
íüá¿òýí ÷ áèø! Åð人 ë òîëãîé íü. Èéì ¿íýòýé þì àâàõ ãýæ áàéõóó ãýæ õýëæ äýý.
Òýð õ¿íèé
îìîã íü ä¿ðýëçýí, òýð óóðààðàà çàãàñ÷íû äýðãýä î÷èæ :
-Èéì èõ ¿íýýð çàðàõäàà ÿàäàã áàéíà! ÷è íàìàéã èëæèã ãýæ ñàíàà þó. Íàäàä º÷¿¿õýí
÷ àòóãàé óõààí áàéõã¿é ãýæ ¿¿ ? õýìýýí õàøãèð÷ ãýíý. Çàãàñ÷èí ìóøèëçàí
èíýýâõèéëæ :
-Ýõëýýä ìèíèé äýðãýä èðýõ òýð ¿åä ÷àìä óõààí áàéãààã¿é. Õàðèí îäîî ë
ãàðöààã¿éóõààí îðëîî. Áè ÷àìä þó ãýæ àìàëëàà. ßâààíäàà óõààí îðíî ãýæ õýëýýã¿é
ãýæ ¿¿ ? Óõààíîðæ óó, ¿ã¿é þó ãýäãèéã àëèâ õýëýýäýõ ãýâ. Òýãýõýä íºãºº õ¿í õýëýõ
¿ãã¿é áîëîîä áóöæýý.
Òàâàí çóóí òºãðºãººð çàãàñíû íýã òîëãîé õóäàëäàæ àâàõààð òýð õ¿í äàõèæ èðñýíã¿é.
Yíýõýýð
òýð õ¿íä óõààí îðæ èðñýí áàéæýý. /îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Àñóóëò :

20. 1. Ýíý ¿ëãýðò óõààíòàé áîëîõ ÿìàð àðãûí òàëààð áè÷ñýí áàéíà âý ?
2. Õ¿íèéã óõààíòàé áîëãîõ ººð ÿìàð àðãûã ÷è ìýäýõ âý ?

21. Çààâàð :
1. Áàãø ýíý ¿ëãýðèéã àíãè äóíä íü íýã óäàà óíøèæ ºãíº. Áàãø óíøèõ ÿâöäàà
ò¿ðçîãñîîä òóõàéí õýñýãòýé õîëáîîòîé àñóóëò àñóóíà. Ñóðàã÷èä òà íàð òýð
àñóóëòàíä íü
îíîâ÷òîé õàðèóëæ îëîí îíîî àâàõûã õè÷ýýãýýðýé.
2. Áàãøèéã óíøèæ äóóññàíû äàðàà ñóðàã÷èä ººðñ人 äàõèí 2 óäàà óíøèíà. Òýð ¿åä
ººðèéí ìýäýõã¿é ¿ã, õýðýãòýé ñàíàà, óíøèõ ¿åä òºðñºí ñýòãýãäýë çýðãýý äýâòýð
äýýðýý
áè÷ýýðýé.
Çîðèã, óõààí õî¸óë õýðýãòýé
Ýðò óðüä öàãò íýãýí ãàçàðò óëààí ãàí áîëæ, òýíäõèéí õ¿í àìüòàí ãàí ãà÷èãò
íýðâýãäýæ ýõýëñýíä àõëàã÷ íü îâîã îòãèéíõîî õ¿ì¿¿ñèéã öóãëóóëàí ìàë ñ¿ðýã
áýë÷ýýõýä
òîõèðîìæòîé , ºâñ óñ íü æèãäýðñýí íóòàã ðóó í¿¿äýëëýí ÿâàõ çàðëèã ãàðãàâ. Òýð
íóòàã íü
ìàø õîë áàéæýý.
Îòãèéí àõëàã÷ íü çàðëèã áóóëãàõûí õàìò õîë çàìûí àÿíä òýýð áîëîõîîñ òºâºãøººí
ºòãºñ ºâãºäèéã öóã àâ÷ ÿâàõûã õîðèãëîæ, óóë çàðëèãèéã çºð÷ñºí ýòãýýäýä öààçààð
àâàà÷èõÿë îíîîõûã õ¿ðòýë óðüä÷èëàí ñàíóóëæýý. Á¿ãä îòãèéí àõëàã÷òàé àì ìóðèéëã¿é
çàðëèãûã
íü äàãàâ. Ãýòýë íýãýí çàëóó ýð ºâ÷èíä áàðèãäñàí ºâãºí ýöãèéãýý àðäàà ¿ëäýýõ
çîðèã
ãàðãàæ ÷àäñàíã¿é. Òýð çàëóó ààâûãàà íýã óóòàíä õèéæ, àâ÷ ÿâàõ à÷àà áàðààíûõàà
õàìò
ìîðèíä à÷èæ õºñãèéí öóâààíä íèéëæýý.
Øºíº áîëæ àÿíûõàí õîíîãëîõ ãàçðàà áóóäàëëàõ áîëîõîä ààâ ìèíü àëæààñàí
áèåèéíõýý ÷èëýýã ò¿ð ÷ àòóãàé ãàðãàã äàà ãýæ áîäñîíäîî íºãºº çàëóó àìüòàí õ¿íýýñ
çàéäóóõàí
îâîîõîéãîî áîñãîõ àæýý.
Õýä õîíîã ºíãºðñíèé õîéíî îâîã àéìãèéíõíû öóâàà íýã íóóðûí ýðýã äýýð õ¿ð÷
î÷èâ. ×èíãýýä òýä íóóðûí óñàíä óãààëãà àð÷èëãà õèéæ , óñ óíä àâàõààð î÷ñîíä
íóóðûíã¿íä àëòàí òàâàã ãÿëàëçàí áàéõûã îëæ õàðöãààæýý. Îòãèéí àõëàã÷ ýõýëæ
õàðìàãöàà àëòàí
òàâãèéã ãàðãàæ àâ÷ èðýõ çàðëèã áóóëãàâ.
Íóóð àñàð ã¿íçãèé. Èéìýýñ íóóðûí óñàíä øóìáàæ îðíîî ãýäýã íü àìèà çîëèîíäãàðãàíà
ãýñýíòýé àäèë õýðýã áàéâ. Èéìä ñàíàëààðàà òýíä îðîõ çîðèã ç¿ðõòýé ààâûí
õ¿¿ åðãàðñàíã¿é. Ãýâ÷ àõëàã÷ íýãýíò çàðëèã áóóëãàâàë çºð÷èõ õ¿í õýí áàéõ áèëýý.
Íýð óñààð íü
äóóäñàíä íýã íýãýýðýý öóâæ íóóðûí óñàíä îðñîí áîëîâ÷ îðñîí íü ýðãýæ ãàð÷
èðñýíã¿é.
Òýãòýë ìºíººõ çàëóóãèéí îðîõ ýýëæ áîëæýý. ßìàð ÷ àòóãàé ¿õýõýýñýý ºìíº áóóðàë
ýöýãòýéãýýóóëçúÿ ãýæ áîäîîä øàëòàã çààí ààâ ðóóãàà î÷èæ á¿õ ë ÿâäàë ó÷ðàà
ºã¿¿ëæýý. Ààâ íü íóóðûí
ç¿ã õýäýí àãøèí õàðñíàà:
-Ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é õ¿¿ ìèíü. Óñ ðóó îðîõ õýðýãã¿é. Àëòàí òàâàã óñàí
äîòîðáàéãàà þì áèø. Íóóðûí õàæóóãèéí ºíäºð óóëûí îðîéä áàéãàà þì ãýæ õýëæýý.
Çàëóó ýð
óóë ººä àâèð÷ àëòàí òàâãèéã àâ÷èð÷ýý.
• Ýð õ¿í äýý! ×àìä øàí õàéðëàíà • ãýæ àõëàã÷ ºã¿¿ëñíýý :
-Yã¿é èíãýõýä õº, ÷èíèé õóâöàñ ÿàãààä õóóðàé áàéäàã áèëýý ? Y¿ãýýðýý áîë ÷èóñàíä
îðîëã¿éãýýð àâ÷ èðñýí áîëîõ íü ýý. Ýíý òàâãèéã ÿàæ àâ÷ èðñíýý õýë ãýæ ãàéõàæ
ÿäàíàñóóæýý. Òýãòýë íýã õ¿í :
-Ýíý íºõºð èëáý øèäèéí àðãà õýðýãëýñíýýñ çàéëàõã¿é ãýæ ãýíý.

22. -Ýí¿¿íä èëáý øèäñýýä áàéõ þì îãò ¿ã¿é ãýýä çàëóó ýð óóëûí îðîéãîîñ õýðõýí àâ÷
èðñíýý ¿íýíýýð íü º÷èæ ãýíý.
-Òýãâýë ÷èíèé õóðö ìýðãýí óõààíûã ìàãòàõ þì øèâ äýý ãýæ àõëàã÷ õýëæýý.

23. Ìàðãààø ºã뺺 íü àÿíû öóâàà ìºí ë àëñûí çàìä õºäºë뺺. Õýäýí ºäºð ÿâñíû
õîéíîàÿí÷èä çàõ õÿçãààðã¿é èõ ýëñýí öºëä õ¿ð÷ýý. Îéð õàâüä óñ òààðàëäñàíã¿é.
Àõëàã÷ íü óñíûýðýëä ç¿ã á¿ð òèéøýý ÿâàõ çàðëèã áóóëãàâ. Óñíû ýðýëä ÿâñàí õ¿ì¿¿ñ
óñíû áàðàà õàðñàíã¿éáóöàæ èðöãýýæ áàéëàà. Õàðèí íºãºº çàëóó ýð ààâûíõàà äýðãýä
èðæ ýíý á¿õ áàéäëûã õýëñýíä
-Áàãà íàñíû íýã ¿íýýã ñóë òàâü. Òýãýõýä òýð ¿íýý ãàçàð ¿íýðëýí ÿâñààð íýã
ãàçàðî÷èæ çîãñîõ áàéõ. Òýð ãàçðûã óõâàë óñ ãàð÷ ìàãàäã¿é ãýæ ààâ íü çºâëºæýý.
Õ¿¿ ààâûíõàà
çºâëºñíººð íýã ¿íýýã ñóë òàâüæ õîéíîîñ íü äàãààä ÿâæýý. Yíýý òîëãîéãîî ãóäàéëãàí
¿¿ãýýð
ò¿¿ãýýð òýíýæ, àøã¿é íýã ãàçàðò ñààòààä, òýð ãàçðûã ¿íýðëýýä àìüñãàà íü ò¿ðãýñ÷
ýõýëæýý.
Çàëóó ýð áóöàæ õýäýí õ¿í äàãóóëæ àâ÷ èðýýä ¿íýýíèé çîãññîí ãàçðûã óõñàíä óñ
îðãèëîí
ãàð÷ ãýíý. Àõëàã÷ íü çàëóó ýðèéã õºõ¿¿ëýí ìàãòàæ:
-Õýðýâ ÷è áàéãààã¿é áîë áèä öºìººðºº öàíãàæ ¿õýõ áàéëàà. Þó äóðòàé þìàà àâ
ãýæýý. Çàëóó ýð ºâäºã ñºõðºí ñóóãààä :
-Óãòàà òà îíäîî íýã õóðö óõààíòàé õ¿íèéã ìàãòàõ ó÷èðòàé áèëýý. Ò¿¿íèéã ë
òààëàëäàà áàãòààæ ñî¸ðõîíî óó!. Íàä ººð øàí õýðýãã¿é ãýæýý.
-Òýãâýë òýð õ¿í ÷èíü õýí áý ? ãýæ àõëàã÷ àñóóõàä :
-Çà, òà æààõàí õ¿ëýýæ áàéõã¿é þó ãýæ çàëóó ýð ºã¿¿ëýýä íýã òèéøýý ã¿éãýýä
ÿâ÷èõàâ.
Òºäèé ë óäñàíã¿é çàëóó íàñàí ºíäºð ààâûãàà äàãóóëàí õ¿ð÷ èðñýíä àõëàã÷ íü í¿äýý
á¿ëòýðòýë ãàéõàí õàðæýý. Àõëàã÷èéí ¿ã õýëýõèéí çàâ áîëîîã¿é áàéòàë çàëóó ýð
ààâûãàà
óðàãø õºòºëæ ãàðãààä :
-Òàíû ìàãòààä áàéãàà òýð óõààíû ñàí õºìðºã ýíý áèåýðýý áàéíà. Ýíý ìýò íàñòàíã òà
àðäàà îðõèîðîé ãýæ çàðëèã áóóëãàñàí áîëîâ÷ áè àìèà ¿ë õàéðëàí õàìò àâ÷ ÿâàõ
çîðèã
ãàðãàñàí þì. Ààâûíõàà óõààíû à÷ààð ë áè àìü ãàðëàà ãýæ çàëóó õýëýâ.
Àõëàã÷ íü òýð äîðõíîî áàÿð õººð áîëîí
-Íýãíèé ÷èíü óõààí, íºãººãèéí ÷èíü çîðèã íàäàä õýçýýä õýðýã áîëîõ þì áàéíà ãýæ
õýëæýý. /îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Àñóóëò :
Yëãýðýý àíõààðàëòàé óíøèæ äóóññàíûõàà äàðàà äàðààõ àñóóëòóóäàä õàðèóëààðàé.
1. Çàëóó õ¿¿ ÿàãààä îëíû õºëººñ çàéäóó ãàçàð îâîîõîéãîî áîñãîäîã áàéñàí áý ?
2. Óóëûí îðîé äýýð áàéñàí àëòàí òàâàã ÿàãààä íóóðûí ã¿íä áàéãàà ìýò õàðàãäàâ ?
3. Õ¿í ÿìàð ¿åä ýíý èëáý áàéõ ãýæ õýëäýã âý ?
4. Áàãà íàñíû ¿íýý óñ áàéãàà ãàçðûã ÿàæ ìýäýâ ?
5. Àõëàã÷ íü òýð äîðõíîî áàÿð õººð áîëîí • Íýãíèé ÷èíü óõààí, íºãººãèéí ÷èíü
çîðèã
íàäàä õýçýýä õýðýã áîëîõ þì áàéíà ãýæ • õýëñýí. Õýðýâ àõëàã÷ èíãýæ õýëýýã¿é áîë
öààøþó áîëîõ áàéñàí áîë ? Àõëàã÷ ÿìàð õ¿í áý ? Õàðèí ºâãºí ÿìàð õ¿í áý ?
6. Óõààíû ñàí õºìðºã õýíä áàéñàí áý ? ßàãààä ò¿¿íä áàéâ ?
Äýýðõ àñóóëòóóäàä òàíàé àíãèéíõàí þó ãýæ õàðèóëñíûã àñóóæ ëàâëà.
Àíãèàðàà õàìòðààä ýíý ¿ëãýðèéí ãîë ñàíàà íü þó áîëîõûã òîäîðõîéëæ,
ä¿ãíýí ÿðèëö.

24. Ãóðàâ, ãóðâààðàà íýã áàã áîëæ õóâààãä. Áàãóóä äîîðõ çààâðûí äàãóó
õàìòðàí àæèëëàõ þì.
1. Yëãýðèéã óíøèæ ýõëýõýýñ ºìíº áàã á¿ð öýâýð õóóäàñ öààñ áýëòãý. • Õà÷èí ÿñ •
ýíýòõýã ¿ëãýð ãýñýí ãàð÷èã òàâèàä ò¿¿íýýñ äîîø öààñàà õî¸ð áàãàíà áîëãîí
õóâààíà.
Óíøèõ ¿åäýý áàãèéí ãèø¿¿ä õîîðîíäîî ÿðèëöàæ áàéãààä ¿ëãýðò áàéãàà ÷óõàë ñàíàà,
ýñâýë òóõàéí ¿åä ººðò òºðñºí ñýòãýãäýë çýðãýý ýõíèé áàãàíàä áè÷íý. Õàðèí óòãûã
íü
îéëãîîã¿é, ìýäýõã¿é ¿ã ãàðâàë õî¸ð äàõü áàãàíàä áè÷íý.
2. Yëãýðò ãàðñàí ¿éë ÿâäëóóäûã ãàíö, õî¸ð ¿ãýýð èëýðõèéëýýä äàðàà íü äàðààëëûíõ
íü äàãóó ñóìààð õîëáîæ ¿ç¿¿ë.
Æèøýý íü : Õààíû òóõàé ® àí àâ ® áóãà ® . . . èéìýðõ¿¿ áàéæ áîëîõ þì.
Ñàíàìæ:
1. Yëãýðýý óíøèõ ¿åäýý òóõàéí íºõöºë áàéäëûã îþóí ñàíààíäàà ä¿ðñëýí áîäîõûã
õè÷ýýãýýðýé.
Æèøýý íü: • Æàðãàõ íàðíû óëààí òóÿàíä ä¿íõèéõ òîì óóëñ • ãýñýí ìºðèéã
óíøëààãýõýä æàðãàæ áàéãàà íàðíû óëààí òóÿà, òîì óóëûã ä¿ðñëýí áîäîõ ¸ñòîé. Ýíý
íü òóõàéíç¿éëèéí òàëààð èë¿¿ èõèéã îéëãîæ àâàõàä òóñàëíà. ͺ㺺 òàëààñ ¿ã ÿìàð
óòãààð
õýðýãëýãäýæ áàéãààã óõàæ îéëãîõîä ä¿ðñëýí áîäîõ íü õýðýã áîëäîã. Æèøýý íü : ìîä
ãýñýí ¿ã óíøëàà ãýõýä áèäíèé ñýòãýëä ÿìàð íýãýí ìîä ä¿ðñëýãäýæ áàéõ ¸ñòîé þì.
2. Óíøèõ ¿åäýý ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ íü ÿìàð óòãà ñàíààã òóõàéí ºã¿¿ëáýð èëýðõèéëæ
áàéãààã îéëãîõîä òóñàëäàã.
Æèøýý íü : • Õà÷èí ÿñ • ãýæ ¿ëãýðèéí íýðèéã óíøààä ýðãýö¿¿ëýí áîäú¸. Õà÷èí
ÿñãýñýí íü ÿìàð óòãàòàé þì áîë ? Åðäèéí ÿñ ëàâ áèø.Ãýõäýý òîì, æèæèã ãýæ
õýìæýýçààãààã¿é. Ñîíèí þì àà ?
Ãóðàâ, ãóðâààðàà íýã áàã áîëæ õóâààãä. Áàãóóä äîîðõ çààâðûí äàãóó
õàìòðàí àæèëëàõ þì.
1. Yëãýðèéã óíøèæ ýõëýõýýñ ºìíº áàã á¿ð öýâýð õóóäàñ öààñ áýëòãý. • Õà÷èí ÿñ •
ýíýòõýã ¿ëãýð ãýñýí ãàð÷èã òàâèàä ò¿¿íýýñ äîîø öààñàà õî¸ð áàãàíà áîëãîí
õóâààíà.
Óíøèõ ¿åäýý áàãèéí ãèø¿¿ä õîîðîíäîî ÿðèëöàæ áàéãààä ¿ëãýðò áàéãàà ÷óõàë ñàíàà,
ýñâýë òóõàéí ¿åä ººðò òºðñºí ñýòãýãäýë çýðãýý ýõíèé áàãàíàä áè÷íý. Õàðèí óòãûã
íü
îéëãîîã¿é, ìýäýõã¿é ¿ã ãàðâàë õî¸ð äàõü áàãàíàä áè÷íý.
2. Yëãýðò ãàðñàí ¿éë ÿâäëóóäûã ãàíö, õî¸ð ¿ãýýð èëýðõèéëýýä äàðàà íü äàðààëëûíõ
íü äàãóó ñóìààð õîëáîæ ¿ç¿¿ë.
Æèøýý íü : Õààíû òóõàé ® àí àâ ® áóãà ® . . . èéìýðõ¿¿ áàéæ áîëîõ þì.
Ñàíàìæ:
1. Yëãýðýý óíøèõ ¿åäýý òóõàéí íºõöºë áàéäëûã îþóí ñàíààíäàà ä¿ðñëýí áîäîõûã
õè÷ýýãýýðýé.
Æèøýý íü: • Æàðãàõ íàðíû óëààí òóÿàíä ä¿íõèéõ òîì óóëñ • ãýñýí ìºðèéã
óíøëààãýõýä æàðãàæ áàéãàà íàðíû óëààí òóÿà, òîì óóëûã ä¿ðñëýí áîäîõ ¸ñòîé. Ýíý
íü òóõàéíç¿éëèéí òàëààð èë¿¿ èõèéã îéëãîæ àâàõàä òóñàëíà. ͺ㺺 òàëààñ ¿ã ÿìàð
óòãààð
õýðýãëýãäýæ áàéãààã óõàæ îéëãîõîä ä¿ðñëýí áîäîõ íü õýðýã áîëäîã. Æèøýý íü : ìîä
ãýñýí ¿ã óíøëàà ãýõýä áèäíèé ñýòãýëä ÿìàð íýãýí ìîä ä¿ðñëýãäýæ áàéõ ¸ñòîé þì.
2. Óíøèõ ¿åäýý ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ íü ÿìàð óòãà ñàíààã òóõàéí ºã¿¿ëáýð èëýðõèéëæ
áàéãààã îéëãîõîä òóñàëäàã.
Æèøýý íü : • Õà÷èí ÿñ • ãýæ ¿ëãýðèéí íýðèéã óíøààä ýðãýö¿¿ëýí áîäú¸. Õà÷èí
ÿñãýñýí íü ÿìàð óòãàòàé þì áîë ? Åðäèéí ÿñ ëàâ áèø.Ãýõäýý òîì, æèæèã ãýæ
õýìæýýçààãààã¿é. Ñîíèí þì àà ?

25. Õà÷èí ÿñ
Íýãýí õààí òàâèí íàñ õ¿ðýõäýý îëîí óëñûã ýðõýíäýý àâñàí ýçýðõýã ò¿ðýìãèé
íýãýíáîëñîí áàéëàà. Ýçýí õààí öýðã¿¿äýý õàðü îðíóóä ðóó èëãýýæ, á¿ãäèéã íü õ¿éñ
òýìòðýýä èðãýäýã áàéâ. Òýð òîîëîíãîîð ýçýí õààíû ýðäýíýñèéí ñàí àðâèæèæ, òèòìýíä
íü øèâ øèíýõýíî÷èð àëìààñ, ø¿ð ñóâä ãÿëàëçàíà. Áàðèâ÷ëàãäñàí îëîí õààä àéìøèãò
áàéäëààð, õàðàíõóé
øîðîíãèéí õàíà øèðòñýýð àìü òàâüæ áàéõàä ãîî õàòàãòàé íàð íü øèâýã÷èí áîîë
áîëäîã
áàéëàà.
Õóð áîðîîíû óëèðàë áàðàã äóóñ÷ áàéõ ¿åä ýçýí õààíòàí ñàéä ò¿øìýäýý
äàãóóëàíóëñûíõàà óìàð õÿçãààðûí óóëñààð àí àâ õèéæ ÿâæýý. Èõ ¿ä õýâèé÷èõñýí
áàéâ. Ýçýí õààííýã áóãûí õîéíîîñ ýëäñýýð çàìàà ÷ ìàðòæýý. Àíãèéí äîí òóññàí õààí
ìîðèî øàâäàí ãóÿäñààðç¿ãã¿é õîë èðñýí áîëîâ÷ áóãûã ñóðàãã¿é àëäàâ. Îéí çàõàä
ãàð÷ èðýýä ýçýí õààí ãýíýò ÿäàð÷
öóöñàíàà ìýäýð÷ íýãýí ìîäíû äîð ñààòàí çîãñ÷ýý.
Ãýâ÷ ýçýí õààí ºìíºõ áàéãàëèà òîëüäîí õàðààä ñýòãýë íü õà÷èí èõýýð äîãäëîâ ãýíý.
Æàðãàõ íàðíû óëààí òóÿàíä ºìíº íü ä¿íõèéõ àâàðãà òîì óóëñ èõýìñýã òýðã¿¿íýý
ºðãºíñ¿íäýðëýí áàéæýý. Òýð óóëûí õîðìîéä òîì øèã öýíõýð íóóð öýëèéõ àãààä òýð íü
îð÷èíáàéãàëèéí õÿçãààðã¿é ãîî ñàéõíû òîëü ìýò òèéì öýâýð òóíãàëàã àæýý. Áàðóóí
ç¿ãò óóëûíòàøëàí äýýð íýãýí æèæèãõýí òîñãîí áàéëàà. Òîñãîíû áàéøèíãèéí
äýýâð¿¿äèéí ñ¿¿äýð
¿äøèéí ìàíàíò òóÿàíä õîë ñóíàæýý.
Ýçýí õààí ýíý ãàéõàìøèãò áàéäëûã í¿ä ñàëãàëã¿é øèðòýí áàéòàë, áàðàà áîëîãñîäíü
ò¿¿íèéã íýõýí ýðñýýð õ¿ð÷ èðýâ. Ýçýí õààí áàÿð õººðòýéãýýð :
-Ìàíàé óëñàä èéì ¿çýñãýëýíò ñàéõàí ãàçàð íóòàã áàéäãèéã áè îäîî áîëòîë
ìýääýãã¿é ÿâæýý ãýñýíä äýðãýä íü çîãñîæ áàéñàí èõ ò¿øìýë ãàðààðàà çàíãàí :
-Ýçýí õààí ìèíü , ýíý íóòàã óëñûí òàíü õèëýýñ ãàäàãø áàéãàà þì. Òàíû ýíý çîãñîæ
áàéãàà ãàçàð ÿã óëñûí òàíü õèë ãýæýý.
Ýçýí õààí :
-Ýíý íóòàã óëñ îðíû ìèíü íýã õýñýã íü áèø ãýæ ¿¿ ? õýìýýí ëàâëàñàíä ìºíººõ
ò¿øìýë:
-Yã¿é ýçýí õààíòàí ìèíü, ýíý áîë áèåý äààñàí íýã æèæèãõýí îðîí. Ýíý îðíû
õ¿ì¿¿ñçàãàñ áàðüæ àæ òºðäºã þì ãýæ º÷æýý. Ýçýí õààíû ñýòãýëä ã¿íçãèé ñîðâè ¿¿ñýí
í¿ä íü
õîðñëîîð ä¿¿ð÷:
-Ãàçàð íóòãèéí ìààíü õýñýã áèø ãýíýý! ãýæ õýëýýä ãàðàà çàíãèäàí ýðñ øèéäìýã
ºã¿¿ëñýí íü :
-ªíººäºðòºº áóöàæ, öýðãèéã áýëýí áîëãî, èõ ò¿øìýë ìèíü. Áè ººðèéí áèåýð ýíýíóòàã
îðîí ðóó äàéëààð èðíý. Óëñ îðíû ìèíü õèë õÿçãààð ýíý õàðàãäàæ áóé óóëûí îðãèëîîð
áàéõ áîëíî ãýýä òýíäýýñýý áóöæýý.
Ýíý ÿâäëààñ õîéø àðàâ ÷ õîíîæ àìæààã¿é áàéòàë äóó øóóãèàíã¿é îé õºâ÷ öýðã¿¿äèéí
óóëãàëàõ äóóíä öî÷èí ñýðæ, çýðëýã àí àìüòàä ýçýí õààíû äàéðàëòààñ äàéæèí
õóëæààääºë㺺õºí ìýëòèéõ íóóðûí óñ çàãàñ áàðüæ áàéñàí çàãàñ÷äûí öóñàíä áóäàãäàâ.
Ýçýí õààíû
áààòàð öýðã¿¿äèéí ¿åðèéí óñ øèã äàéðàëò íü ìîä áóò, õàä ÷óëóóã ÷ õºíäëºí
øàðõäóóëæýý.
Ãóðâàí ºäºð ºíãºð뺺. Õààíû öýðã¿¿ä íóóðûí óñûã ãàòëàí õîòûí õýðìýíä òóëæî÷æýý.
Ãýñýí ÷ òýíäýõèéí çàãàñ÷èä çýâñãýý õóðààëãàñàíã¿é òýìöñýýð áàéëàà. Òóëàëäààíû

26. äóóí ãàãöõ¿¿ øºíº áîëîõîä íàìæèæ, òýð ¿åä õîò ÿã ë îðøóóëãûí ãàçàð øèã àíèð
÷èìýýã¿éä
óóñäàã áàéëàà. Õàà íýãýí ãàçàðò áºõºæ áóé çóëûí ãýðýë ÷ ¿çýãäýõýý áîëüæýý.
Çàãàñ÷èí

27. õ¿¿õýä áàãà÷óóä, õºãøèí õºâºº óëñ ºäºðæèí òýìöýæ øºíº íü àìü ¿ðýãäñýí ñàäàí
òºðëèéíõºº øàðèëûã îðøóóëæ, ººðñäèéíõºº øàðõ ñîðâèéã òîðäîíî. Òýä àéìøèãò
õàðàíõóéä èòãýëýý àëäàëã¿é, ýõ ãàçðûíõàà òºëºº õàëóóí àìü á¿ëýýí öóñàà ºðãºõºº
òàíãàðàãëàí áàéëàà.
ªã뺺íèé öàã. Òýð ¿åä õààëãà÷ èðæ ìýíä÷èëýýä :
-Èõ õààíòàí, õààëãàí äýýð íýã õ¿í èðýýä áàéíà. Òàíä áàðààëõàõààð ÿâàà ãýíý
ãýæýý.
-Õýí áý ?
-Íýã ºâãºí áàéíà, èõ õààíòààí. Yõýõýýñýý ºìíº ýçýí õààíòàé í¿¿ð ó÷ðàõûí
õ¿ñëýíãýýð èðëýý ãýæ áàéíà.
-Ýë÷ ÿâàà þì áàéëã¿é ãýæ íýã ò¿øìýë íü õýëñýíä :
-Ýñâýë ç¿ñýý õóâèëãàñàí öýðýã áàéõ ãýæ õî¸ð äàõü ò¿øìýë ºã¿¿ëæ ãýíý.
-Ò¿¿íä ÿìàð íýãýí çýâñýã àëãà, õààíòàí ìèíü. Ýð¿¿ ºâäºã íü íèéëñýí ºâãºí áàéíà.
Òàÿã òóëñàí õèðíýý àðàéõèéí õºë äýýðýý òîãòîæ áàéíà ãýæ õààëãà÷ õýëæýý.
Ýçýí õààí äîòîãø îðóóëàõûã çºâøººðºõºä õèð áîëñîí óðò õóâöàñòàé ºòºë íàñòàé
íýã ºâãºí òàÿã òóëàí áºãòãºíºñººð õààíû ºìíº èðæ çîãñæýý.
-ªâãºí ãóàé õýðýã çîðèã þóíä âý ? Òàíû íýð àëäàð õýí áý ? Áè öàã çàâ áàãàòàé
áàéíà ãýæ õààí ºã¿¿ëñýíä, ºâãºí õààíû àìðûã àéëòãàõ çóóðàà :
-Èõ õààíòàí, áè ÷ ãýñýí çàâ ìóóòàé ÿâíà. Õààíòíû àëäàð ñóó ãàçàð ñàéã¿é
öóóðàéòàæ
áàéíà. Èéìä òàíòàé í¿¿ð ó÷ðàõààð õ¿ð÷ èðýâ ãýæ õýëæýý.
Õààí õýñýã çóóð ò¿¿íèé öàðàéã õàðñíàà :
-ªñòºí äàéñíû óëñààñ ÿâíà óó ? ãýæ íóõàöòàéõàí àñóóæýý.
-Yã¿é , èõ õààíòàí ! Áè òàíû ë óëñûí õàðüÿàò. Ýíäýýñ õîëã¿é îâîîõîé ìèíü áèé.
-Òýãýýä þó ãýæ ÿâíà, ºâãºí ãóàé ?
ªãëºãèéí ýçäýýñ þì ãóéäàã, ºíäºð íàñòàé áîëñîí õ¿í áè ãýýä ºâãºí óðò õóâöàñíûõàà
õàëààñàíä ãàðàà øóðãóóëæ æèæèãõýí öàãààí ÿñ ãàðãàæ èðýýä :
-Ýíý ÿñíû õ¿íäèéí æèíòýé ýí çýðýãöýõ àëò õàéðëàà÷, èõ ýçýíòýí ìèíü! Îíäîî
þìíàäàä ºãºõ õýðýãã¿é ãýæ ãýíý. Ýçýí õààí ÿñûã õàðààä òýð íü õóìñíû òîëèîíîîñ
òîìã¿é
áàéñàíä èíýýä àëäààä, õ¿í ºòëºõººðºº çºíºæ îðõèäîã þì øèâ, ýíý ÿñòàé ýíý
òýíö¿¿ àëò
ãýäýã ÷èíü øèðõýã áóäààíààñ ÷ òîìã¿é ø¿¿ äýý! ªâãºí ãóàé àðàé ººð þì ãóéñàí íü
äýýð
þì áèø ¿¿ ãýâ.
-Íàääàà áîë òàíû ìóòðààñ àâñàí áóäààí ÷èíýý àëò ÷ ýðäýíýñèéí ñàí áîëíî, èõ
õààíòàí ìèíü ãýæ ºâãºí õýëýâ.
Õààí òîõóóðõàí èíýýæ, æèãí¿¿ð àâ÷ èðýõ çàðëèã áóóëãààä äýðãýäýý áàéñàí ìºíãºí
òàâãàíààñ õî¸ð àëòàí çîîñ àâàíãóóòàà ºâãºíèé ç¿ã ÷óëóóäààä :
-Íààäàõòàéãàà ÿñàà æèãíýýä ¿ç ºâãºí ãóàé ãýæýý.
Õààíû ò¿øìýë íýã òàâãàí äýýð íü ÿñûã, íºãººä íü çîîñûã òàâüæ æèãíýæ ¿çâýë ÿñ
íüõ¿íä áàéæýý. Õààí è÷èæ òýð äîðõíîî õî¸ð çîîñ ãàðãàæ æèãí¿¿ðèéí òàâãàí äýýð
òàâüñàíáîëîâ÷ áàñ ë ÿñòàé òàë íü õ¿íä áàéæýý. Ýçýí õààí èõýä ãàéõàæ ÿñûã òàâãàí

28. äýýðýýñ àâ÷õÿíóóð àæèãëàâ. Õààíû õèëýí áàäàð÷ ìºíãºí òàâãàíààñ íýã àòãà çîîñ àâ÷
æèãí¿¿ðèéíòàâãàíàà õèéæ ººðºº æèãíýâ ãýíý. Òýãëýý ÷ ãýñýí ÿñòàé òàâàã õ¿íä
õýâýýðýý áàéæýý. Õààíûáàðàà áîëîã÷èä öºì ãàéõàæ æèãí¿¿ðèéí äýðãýä î÷æýý. Ýçýí
õààí ýíã¿é ãàéõàæ ÿñûã øèíæèíàæèæ áàéëàà.Íýã ÷ºëººã àøèãëàí ºíººõ ºâãºí ãàðààðàà
çàíãàæ :
-ªíäºð äýýä ýçýí õààí ìèíü, ºâãºí áè ÿñàà áóöààæ àâàõààñ. ¿¿íòýé òýíö¿¿ àëòòàíä
¿íýíäýý åð íü ¿ã¿é þì øèâ äýý ãýæýý. Ýçýí õààí ýíý äîðîìæëîëûã õ¿ëöýæ ýñ ÷àäàâ.
Íýã òîì øèã æèãí¿¿ð àâ÷ðóóëæ íýã òàâãàíä íü õàðàõ öàðàéíààñàà º÷¿¿õýí ìºíººõ
ÿñûãòàâüæ íºãººã íü ãÿëàëçñàí îëîí àëòàí çîîñîîð ä¿¿ðãýí æèãíýæýý. Òýãëýý ÷
ÿñòàé òàë íü
áàéäãààðàà ë õ¿íä áàéâ.

29. • Ýíý ÿñ íü èä øèäòýé þì áàéíà! ªâãºí íàìàéã äàìøèãëàõààð èðæýý • ãýæ áîäñîíýçýí
õààíû í¿äýíä èõ çàí, óóð õèëýíãèéí äºë ä¿ðýëçæýý. Ãýâ÷ íºãºº ÿñûã ãàäàãø
÷óëóóäúÿ,
÷óëóóäàæ ÷àäàõã¿é, ò¿¿íèé æèíòýé òýíö¿¿ àëò ºãüå, ºã÷ ÷àäàõã¿é àðãà ìóõàðäàí
áàéâ.
Òýãýýä ò¿ð¿¿÷èéíõýýñ ÷ òîì æèãí¿¿ð àâ÷ðóóëàõààð áîëæ, àëòàí çîîñíû îðîíä
àëòàíòîîñãî òàâüæ ¿çñýí àâ÷ ìºíººõ æèæèãõýí öàãààí ÿñ ìºí ë õ¿íä õýâýýðýý
áàéæýý. Äîíòóññàí ìºðèéòýé òîãëîîì÷èí øèã ýçýí õààí õàìàã ýðäýíýñèéí ñàíãàà
óóäàëæ òàâüæýý. Áàðààáîëîã÷èä íü ìýë ãàéõàæ, öýë õºõºð÷ ýíý áàéäëûã øèðòýí àâàé.
Ýçýí õààíû äóõíààñ õºëñ
áóðçàéí ãàð÷ õàðàãäàâ.
ªâãºí òàéâóó èíýýâõèéëæ äàõèí ãàð çàíãàæ :
-Ýçýí õààí ìèíü! Èðãýí óëñ òàíü òîì ãýëýý ÷ ýä áàÿëàã òàíü øàëèõã¿é þì øèâ. Ýíý
åðòºíöèéí àëü ÷ óëñ îðîíä ýí¿¿íòýé òýíöýõ àëò îëäîõã¿é ãýæ õýëæ äýý.
Õààí ýçýí ñàíàà àëäàæ õàðöàà äýýø áîëãîí àñóóðóóí:
-Þó ãýíýý, ºâãºí ãóàé ! Åðòºíö äàõèíû á¿õ àëò ÷ ãýñýí åð ýíý ìóó ÿñòàé òýíöýõã¿é
ãýíý ¿¿ ?
-Òèéìýý ýçýí õààí ìèíü. Äýëõèé åðòºíöèéí äîëîîí äàëàéí óñ àëò áîëîí õóâèðëàà
÷ äýíñëýýä ¿çýõýä ýíý ÿñíû õ¿ñëèéã õàíãàõã¿é.
Õààí äóâ äóóã¿é áîëæ ºâãºíèé í¿¿ðèéã àíõààðàëòàéÿà àæààä:
-ßìàð þì õýëíý âý, ºâãºí ãóàé! ßàäàã èä øèäòýé ÿñ âý ýíý ÷èíü ãýæ õýëñýíä ºâãºí
-Ýçýí õààí ìèíü, ýíý áîë õ¿ñëèéí ÿñ! Y¿íèé öàíãàà ¿ðãýëæèä íýìýãäýõýýñ º÷¿¿õýí
÷ õîðîãäîõã¿é ãýâ.
Ýçýí õààí ýíã¿é ãàéõàæ ãýíý. Ò¿¿íèé í¿ä ºâãºíèé í¿¿ðíýýñ øèëæèæ íºãºº õà÷èí
ÿñàí äýýð òóñàâ.
-Òýãâýë ºâãºí ãóàé, äýëõèé åðòºíöèéí á¿õ ýä áàÿëàã ýíý ÿñíààñ ÷èíü õºíãºí þì
ãýæ ¿¿ ãýñýíä:
-Òýãýëã¿é ÿàõàâ ãýýä ºâãºí öààø íü çàãàñ÷äûí ýíý æèæèãõýí óëñ ýíý ÿñòàé òàâãèéã
º÷¿¿õýí òºäèé ÷ õºäºëãºæ ÷àäàõã¿é ãýæýý.
-Òýãâýë ýíý ÿñòàé ýí çýðýãöýõ ç¿éë òèâ äýëõèéä õàà ÷ ¿ã¿é þì øèâ äýý ãýæ õààí
õýëñýíä ºâãºí äýðãýäýý çîãñîæ áàéñàí öýðãèéí ãàðààñ õóòãûã íü àâààä àãøèí çóóð
ãàðàà
ýñãýæ îðõèâ. ªâãºí ýñãýñýí ãàðààñàà ø¿¿ð÷ áàéãàà öóñíû íýãýí äóñëûã æèãí¿¿ðèéí
òàâãàí
äýýð äóñààâàë õàðñààð áàéòàë ÿñòàé òàâàã àëãóóðõàí äýýøèëæ öóñòàé òàâàã íü æèí
äàðæ
ãóäàéæýý.
-Ýçýí õààí ìèíü! ªâãºí ìèíèé öóñ ºòºëñºí òóë ¿¿íä àìü àëãà. Õàðèí çàëóó õ¿íèé
ýñâýë æààõàí õ¿¿õäèéí öóñ áîë èëýðõèé õ¿íä æèíòýé ø¿¿ äýý ãýæ õýëæýý.
Èõ õààí öî÷èðäîí áîñîæ äóâ äóóã¿é ìàéõíààñ ãàðààä íóóðûí çàõàä î÷æýý. Ñóìàí
ìºíäºð èñãýð÷, íóóðûí óñ óâ óëààí õàðàãäàíà. Íóóðûí çàõàä ýçýí õààí ÿñûã íýã
¿çýæ,
öóñàíä áóäàãäñàí óñûã íýã õàðàí óäòàë çîãñ÷ýý. Ìàðãààø ºã뺺 íü äàéíû õýíãýðýã
íèæèãíýõ
öàã áîëîõîä èõ õààí öýðã¿¿äýý àâàí áóöàõûã çàãàñ÷èä îëæ õàðñàí áºãººä îé òàéãààñ
ä¿ðâýñýí àí àìüòàä îðîí áàéð, ¿¿ð è÷ýýíäýý óäàëã¿é áóöàí èðæýý.

30. /îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/

31. Yëãýðýý óíøèæ äóóññàíû äàðàà àíãèàðàà äàðààõü çààâðûí äàãóó õàìòðàí
àæèëëààðàé.
1. Áàãóóä áè÷ñýí öààñàà áàãøèä õóðààëãàíà.
-Áàãóóä ÿìàð ÿìàð ¿ãèéí óòãûã îéëãîîã¿é áîëîõûã áàãø àíãè íèéòýä íü óíøèæ
ºãººä ÿìàð óòãàòàé ¿ã áîëîõûã íü òàéëáàðëàæ ºãíº.
-Yëãýðò áàéãàà ÷óõàë ñàíàà, ýñâýë óíøèõ ¿åä òºðñºí ñýòãýãäýë çýðãýý áàãèéí
ãèø¿¿äàíãèéíõàíäàà óíøèæ òàéëáàðëàæ ºãíº. Òýäãýýðýýñ îíöëîã, çºâ ãýñýí ñàíààã íü
áàãø ñàìáàð
äýýð áè÷íý.
2. Ýíý ¿ëãýðèéí ãîë ñàíàà íü þó âý ? ãýñýí àñóóëòàíä áàã á¿ð íý㠺㿿ëáýðýýð
õàðèóëæ
áè÷. Äàðàà íü àíãèéíõàíäàà õàðèóëòàà óíøèæ ºãíº.
3. Ýíý ¿ëãýðò ÿìàð ÿìàð ñóðãàìæòàé ñàíààíóóä áàéíà âý ? ×è þóã îéëãîæ, óõààðàâ ?
ãýñýí
àñóóëòàíä ñóðàã÷ á¿ð äýâòýð äýýðýý õàðèóëàí áè÷.
4. Yëãýðò ãàðñàí ¿éë ÿâäëóóäûã ãàíö, õî¸ð ¿ãýýð èëýðõèéëýýä äàðàà íü äàðààëëûíõ
íü
äàãóó ñóìààð õîëáîæ ¿ç¿¿ëýõ äààëãàâðûã àëü áàã õàìãèéí ñàéí ã¿éöýòãýæ âý ?
5. Îäîî áàãóóä äîð á¿ðäýý ýíý ¿ëãýðèéí ¿éë ÿâäàë, óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí
çóðãóóä çóð.
-Àëü áàãà íü õàìãèéí îëîí çóðàã çóðæ ÷àäàâ ?
-Õàìãèéí ñàéí áîëñîí çóðàã àëü íü âý ?
6. Yëãýðò õè÷íýýí ÿíçûí ä¿ð ãàðàâ ? Ãîë ä¿ð íü õýí áý ?. Áàãóóä ¿ëãýðèéí ÿìàð
íýã
õýñãèéã ñîíãîí àâààä æ¿æèãëýí òîãëîæ ¿ç¿¿ë.
Äàðààõü àñóóëòóóäàä ººðèéí áîäëîîð, ñàéí ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ çàìààð
õàðèóëààðàé.
1. Õààí ÿìàð õ¿í áý ?
2. Öóñ ÿàãààä òèéì õ¿íä áàéíà âý ? Çàëóó õ¿íèé öóñ õºãøèí õ¿íèéõýýñ èë¿¿ æèí
äàðäàãèéí ó÷èð þó âý ?
3. • Íàääàà áîë òàíû ìóòðààñ àâñàí áóäààí ÷èíýý àëò ÷ ýðäýíýñèéí ñàí áîëíî, èõ
õààíòàí ìèíü ãýæ • ºâãºí õýëñíèéã ÷è þó ãýæ îéëãîñîí áý ?
4. Ýðäýíýñ õ¿íä áàéõ ¸ñòîé þó ? Àëò ýðäýíýñ ìºí ¿¿ ? ̺í áîë ÿàãààä ? Åð íü õ¿í
ÿìàð ç¿éëèéã ýðäýíýñ ãýäýã áîë ?
5. Õààí õýñýã çóóð ºâãºíèé öàðàéã õàðñíàà • ªñòºí äàéñíû óëñààñ ÿâíà óó ? • ãýæ
íóõàöòàéõàí àñóóñíû ó÷èð þó âý ?.
6. Øóíàã ñýòãýëòýé áàéõ íü óõààíòàé õîëáîîòîé þó ?

32. 1. Þó íü õàìãèéí ñîíèí áàéâ ?
Ààâ íü áÿöõàí õ¿¿ãýý äàãóóëàí àìüòàíû õ¿ðýýëýí ¿ç¿¿ëýõýýð ÿâæýý.
Òýãýýä îðîé ãýðòýý èðýõýä íü ýýæ íü õ¿¿ãýýñýý
-×àìä þó õàìãèéí èõ ñîíèí ñàíàãäàâ ? ãýæ àñóóõàäÕ¿¿ íü õýñýã áîäñîíîî :
-Áÿëóó ! ãýæ õàðèóëæýý.
2. Ìîðèíä ìèíü æààõàí ìàõ ºãºº÷
ªâëèéí íýãýí îðîé èõ õ¿éòýí áàéëàà. Çàìûí íýãýí áóóäàëä íýã çàëóóèðýâ. Çàëóó èõ
ÿäàð÷, äààðñàí áàéñàí òóë ãàëä îéðòîõûã õ¿ñ÷ áàéëàà. Ãýâ÷ ãàëûã
òîéðîí îëîí õ¿ì¿¿ñ ñóóñàí òóë ò¿¿íä çàé îëäñîíã¿é. Òýãýõýýð íü òýð çàëóó
íýãýí æààëààñ, àëèâ ìîðèíä ìèíü æààõàí ìàõ ºãºº÷ ãýæ ãóéæýý. Òýãòýë òýíä
áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ìàõ èääýã òýð ñîíèí ìîðèéã ¿çýõýýð ìîðèíû ç¿÷ýý ð¿¿
ã¿éëäýöãýýâ. Ãýòýë ìàíü ýð òýäýíòýé ãàðàëã¿é, ãàëûí äýðãýä èõ ë òóõëàí ñóóâ.
Õ¿ì¿¿ñ äîðõíîî ýðãýí èðöãýýæ :
-Òàíû ìîðü ÷èíü ìàõ èääýãã¿é ë þì áàéíà ø¿¿ äýý! ãýõýä-Òýãâýë áè ººðºº èäýõýýñ
äýý! ãýæ íºãºº ýð õýýâ íýã õàðèóëñàí ãýíý.
3. Íàéç íü õýí áàéñàí áý ?
Îðîé áÿöõàí õ¿¿ öýöýðëýãýýñýý èðýýä-Ýýæýý! Áè ºíºº îðîé íàéçòàéãàà õàìò õîîëëîæ
áîëîõ óó ? ãýæ ãóéõàä-Òýã òýã . Ìèíèé õ¿¿ íàéçûãàà óðü ãýæ ýýæ íü õàðèóëæýý. Õ¿¿
íü ó÷èðã¿é
èõ áàÿðëàæýý.
Òýãýýä æààë õ¿¿ õààëãàà íýýãýýä :
-Çà îðîîðîé Ìè -Ìè ! ãýòýë òîì õàð íîõîé îðæ èðñýí ãýíý.
4. Áè ãýýñýíÁàãø àíãèàñàà çóóí òºãðºã îëîîä íýã ñóðàã÷ààñ-Õýí ýíý ìºíãèéã ãýýñýí
þì áîë ? ãýæ àñóóâàë-Áè ãýýñýí! ãýæ òýð õàðèóëæýý.
- ×è ÿàãààä òýãæ áîäîâ ? . Ýíý ÷èíèé ìºí㺠¿íýõýýð ìºí þì óó ?
-Ìèíèé õàëààñ òîì öîîð÷èõñîí þì ÷èíü!
Ñóðàã÷äààñ áàãø íýð äóóäàæ õî¸ð, õî¸ð ãèø¿¿íòýé 4 áàã á¿ðä¿¿ëíý.
Áàãóóä äîîðõ 4 õºã溺íò ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîí àâààä
æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéæ ¿ç¿¿ëíý.
1. Þó íü õàìãèéí ñîíèí áàéâ ?
Ààâ íü áÿöõàí õ¿¿ãýý äàãóóëàí àìüòàíû õ¿ðýýëýí ¿ç¿¿ëýõýýð ÿâæýý.
Òýãýýä îðîé ãýðòýý èðýõýä íü ýýæ íü õ¿¿ãýýñýý
-×àìä þó õàìãèéí èõ ñîíèí ñàíàãäàâ ? ãýæ àñóóõàäÕ¿¿ íü õýñýã áîäñîíîî :
-Áÿëóó ! ãýæ õàðèóëæýý.
2. Ìîðèíä ìèíü æààõàí ìàõ ºãºº÷
ªâëèéí íýãýí îðîé èõ õ¿éòýí áàéëàà. Çàìûí íýãýí áóóäàëä íýã çàëóóèðýâ. Çàëóó èõ
ÿäàð÷, äààðñàí áàéñàí òóë ãàëä îéðòîõûã õ¿ñ÷ áàéëàà. Ãýâ÷ ãàëûã
òîéðîí îëîí õ¿ì¿¿ñ ñóóñàí òóë ò¿¿íä çàé îëäñîíã¿é. Òýãýõýýð íü òýð çàëóó
íýãýí æààëààñ, àëèâ ìîðèíä ìèíü æààõàí ìàõ ºãºº÷ ãýæ ãóéæýý. Òýãòýë òýíä
áàéñàí õ¿ì¿¿ñ ìàõ èääýã òýð ñîíèí ìîðèéã ¿çýõýýð ìîðèíû ç¿÷ýý ð¿¿
ã¿éëäýöãýýâ. Ãýòýë ìàíü ýð òýäýíòýé ãàðàëã¿é, ãàëûí äýðãýä èõ ë òóõëàí ñóóâ.
Õ¿ì¿¿ñ äîðõíîî ýðãýí èðöãýýæ :
-Òàíû ìîðü ÷èíü ìàõ èääýãã¿é ë þì áàéíà ø¿¿ äýý! ãýõýä-Òýãâýë áè ººðºº èäýõýýñ
äýý! ãýæ íºãºº ýð õýýâ íýã õàðèóëñàí ãýíý.
3. Íàéç íü õýí áàéñàí áý ?
Îðîé áÿöõàí õ¿¿ öýöýðëýãýýñýý èðýýä-Ýýæýý! Áè ºíºº îðîé íàéçòàéãàà õàìò õîîëëîæ
áîëîõ óó ? ãýæ ãóéõàä-Òýã òýã . Ìèíèé õ¿¿ íàéçûãàà óðü ãýæ ýýæ íü õàðèóëæýý. Õ¿¿
íü ó÷èðã¿é
èõ áàÿðëàæýý.
Òýãýýä æààë õ¿¿ õààëãàà íýýãýýä :
-Çà îðîîðîé Ìè -Ìè ! ãýòýë òîì õàð íîõîé îðæ èðñýí ãýíý.
4. Áè ãýýñýíÁàãø àíãèàñàà çóóí òºãðºã îëîîä íýã ñóðàã÷ààñ-Õýí ýíý ìºíãèéã ãýýñýí
þì áîë ? ãýæ àñóóâàë-Áè ãýýñýí! ãýæ òýð õàðèóëæýý.
- ×è ÿàãààä òýãæ áîäîâ ? . Ýíý ÷èíèé ìºí㺠¿íýõýýð ìºí þì óó ?
-Ìèíèé õàëààñ òîì öîîð÷èõñîí þì ÷èíü!
Ñóðàã÷äààñ áàãø íýð äóóäàæ õî¸ð, õî¸ð ãèø¿¿íòýé 4 áàã á¿ðä¿¿ëíý.
Áàãóóä äîîðõ 4 õºã溺íò ÿðèàíààñ àëü íýãèéã íü ñîíãîí àâààä
æ¿æèã÷èëñýí òîãëîëò õèéæ ¿ç¿¿ëíý.

33. 1. Óðò òàéðààðàé
Íýã îõèí ¿ñ÷íèé ãàçàð èðæ ó÷èðã¿é èõ óéëæ ãàðàâ.
-Þó áîëîâ ? ãýæ ¿ñ÷èí ñàíäðàí àñóóâàë-Ýýæ íàìàéã ¿ñýý õýòýðõèé áîãèíîõîí áîëòîë
íü òàéðóóë÷èõàæ ãýýäçàãíààä áàéíà. Îäîî ìèíèé ¿ñèéã óðò òàéðààä ºãºº÷! ãýæ îõèí
õýëæýý
2. Õóðäàí çóãòúÿÍýã õ¿¿ õààëãàíûõàà õîíõîíä õ¿ðýõã¿é ç¿äýð÷ áàéãààã ºâãºí
õàðæýý.
Æààë õîíõîî äàðàõûã îðîëäñîí áîëîâ÷ òóí íàìõàí ó÷ðààñ ÷àäñàíã¿é. Òýãýõëýýð
íü ºâºº ò¿¿íèéã ºðºâ人ä õîíõûã íü äàðæ ºã÷ýý.
Ãýòýë ºíººõ æààë :
-ªâºº, îäîî õî¸óëàà õóðäàí çóãòúÿ ãýæ õýëýýä ã¿é÷èõýâ.
3. Yçýã÷èäã¿é òýìöýýíÈòàëèä íýãýí õºëáºìáºãèéí òýìöýýí áîëæ áàéëàà. Òýãòýë
¿çýã÷èä
òýìöýýíèéã áóðóó ø¿¿ëýý õýìýýí ø¿¿ã÷òýé ìàðãàí ò¿¿íèé óóðûã õ¿ðãýæýý. Ø¿¿ã÷á¿õ
¿çýã÷äèéã òýíäýýñ õººõººð øèéäñýí áàéíà. Òýãýýä öààø òýìöýýí ¿ðãýëæèëñýí
áîëîâ÷ òýìöýýíèéã ¿çñýí íýã ÷ õ¿í áàéñàíã¿é.
4. Õàòñàí òàëõ
Íýã õ¿¿ äýëã¿¿ðò îðîîä-Òàëõ áàéíà óó ? ãýæ àñóóæýý.
Õóäàëäàã÷ ò¿¿íä íýã òàëõ àâ÷ ºãºõºä òýð íü õ¿¿ä òààëàãäñàíã¿é. Ó÷èð íü õàòñàí
òàëõ áàéæýý.
-Ýíèéã ÷èíü òàëõ ãýäýã þì óó ãýæ æààë àñóóæýý.
-Òýãýëã¿é ÿàõàâ, ñàéõàí òàëõ-Ýíý ÷èíü ÷ òàëõ ãýõýä àðàé õýòýðõèé þì àà!
-×àìàéã õî¸ð íàñòàé íóñãàé æààë áàéõàä ÷èíü áè òàëõ õèéäýã áàéñàí þì
ãýæ õýëýýä õóäàëäàã÷ óóðëàâ.
Õ¿¿ òàëõûã ýðã¿¿ëæ, òîéðóóëæ ñàéí õàðààä :
-Íýýðýý ¿íýí áàéíà. Òàíû òýð ¿åä õèéñýí òàëõíû ÷èíü ¿ëäýãäýë íü ýíý
þì áàéíà ãýýä õýëýõ ¿ãã¿é áîëãîñîí ãýíý.
nÑàíàëààðàà õºãæèëòýé, øîã õîøèí ç¿éë àíãèéíõàíäàà
ÿðüæ ºãººðýé!
1. Óðò òàéðààðàé
Íýã îõèí ¿ñ÷íèé ãàçàð èðæ ó÷èðã¿é èõ óéëæ ãàðàâ.
-Þó áîëîâ ? ãýæ ¿ñ÷èí ñàíäðàí àñóóâàë-Ýýæ íàìàéã ¿ñýý õýòýðõèé áîãèíîõîí áîëòîë
íü òàéðóóë÷èõàæ ãýýäçàãíààä áàéíà. Îäîî ìèíèé ¿ñèéã óðò òàéðààä ºãºº÷! ãýæ îõèí
õýëæýý
2. Õóðäàí çóãòúÿÍýã õ¿¿ õààëãàíûõàà õîíõîíä õ¿ðýõã¿é ç¿äýð÷ áàéãààã ºâãºí
õàðæýý.
Æààë õîíõîî äàðàõûã îðîëäñîí áîëîâ÷ òóí íàìõàí ó÷ðààñ ÷àäñàíã¿é. Òýãýõëýýð
íü ºâºº ò¿¿íèéã ºðºâ人ä õîíõûã íü äàðæ ºã÷ýý.
Ãýòýë ºíººõ æààë :
-ªâºº, îäîî õî¸óëàà õóðäàí çóãòúÿ ãýæ õýëýýä ã¿é÷èõýâ.
3. Yçýã÷èäã¿é òýìöýýíÈòàëèä íýãýí õºëáºìáºãèéí òýìöýýí áîëæ áàéëàà. Òýãòýë
¿çýã÷èä
òýìöýýíèéã áóðóó ø¿¿ëýý õýìýýí ø¿¿ã÷òýé ìàðãàí ò¿¿íèé óóðûã õ¿ðãýæýý. Ø¿¿ã÷á¿õ
¿çýã÷äèéã òýíäýýñ õººõººð øèéäñýí áàéíà. Òýãýýä öààø òýìöýýí ¿ðãýëæèëñýí
áîëîâ÷ òýìöýýíèéã ¿çñýí íýã ÷ õ¿í áàéñàíã¿é.
4. Õàòñàí òàëõ
Íýã õ¿¿ äýëã¿¿ðò îðîîä-Òàëõ áàéíà óó ? ãýæ àñóóæýý.
Õóäàëäàã÷ ò¿¿íä íýã òàëõ àâ÷ ºãºõºä òýð íü õ¿¿ä òààëàãäñàíã¿é. Ó÷èð íü õàòñàí
òàëõ áàéæýý.
-Ýíèéã ÷èíü òàëõ ãýäýã þì óó ãýæ æààë àñóóæýý.
-Òýãýëã¿é ÿàõàâ, ñàéõàí òàëõ-Ýíý ÷èíü ÷ òàëõ ãýõýä àðàé õýòýðõèé þì àà!
-×àìàéã õî¸ð íàñòàé íóñãàé æààë áàéõàä ÷èíü áè òàëõ õèéäýã áàéñàí þì
ãýæ õýëýýä õóäàëäàã÷ óóðëàâ.
Õ¿¿ òàëõûã ýðã¿¿ëæ, òîéðóóëæ ñàéí õàðààä :
-Íýýðýý ¿íýí áàéíà. Òàíû òýð ¿åä õèéñýí òàëõíû ÷èíü ¿ëäýãäýë íü ýíý
þì áàéíà ãýýä õýëýõ ¿ãã¿é áîëãîñîí ãýíý.
nÑàíàëààðàà õºãæèëòýé, øîã õîøèí ç¿éë àíãèéíõàíäàà
ÿðüæ ºãººðýé!

34. Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
(ãýðòýý ã¿éöýòãýõ äààëãàâàð)
Yðòýé õ¿í ººäºëäºã
Íýãýí ºã뺺㿿ð ýð ýì õî¸ð õºãøèí ºâººëæ ¿¿ðíýýñýý íèñýæ ÷àäàõã¿é áîëñíîîìýäæýý.
Òýíãýðò ¿¿ëã¿é, íàðëàã ñàéõàí ºäºð áîëîõ ÿíçòàé áàéñàí áîëîâ÷ òýð õî¸ðûí
í¿äá¿ðýëçýí ýðãýí òîéðíû þìñûã ÿëãàæ òàíèõã¿é áàéëàà. Äàëàâ÷, ñ¿¿ëíèé íü ºä ñºä
õóó÷èí
õóãàðõàé ìº÷èð øèã çóëãàðàí óíàæ, ìàíü õî¸ð íàñ äýýð ãàð÷, òàìèð òýíõýýã¿é
áîëæýý.
¨ñòîé ë ºä𺺠õ¿ëýýæ áàéñàí õýðýã.
Õî¸ð õºãøèí ¿¿ðýý îðõèí íèñýõýý á¿ð ìºñºí áîëüæ àìüñãàà õóðààõ ìº÷èéã õàìò
ºíãºð¿¿ëýõýýð òîõèðîëöîâ.
Ãýâ÷ òýð õî¸ð àíäóó áîäæýý. Òýäíèé ¿ð õ¿¿õýä íü èðëýý. Ýõëýýä õàæóóãààð íü
íèñýæÿâñàí íýã õ¿¿ íü õ¿ðýýä èðæ. Íàñòàé áîëñîí ààâ, ýýæèéí íü áèå òàâã¿éòýí ,
àñðàõ õ¿íã¿éõýö¿¿äýæ áàéãààã ìýäýýä òýð õ¿¿ íü áóñàä àõ, ýã÷ íàðàà äóóäàõààð
íèñýâ. Òºðñºí ãýðèéíõýý
ãàäàà çàëóó ºâººëæí¿¿ä öºì öóãëàðàõ ¿åñ òýäíèé íýã íü èíãýæ õýëýâ.
-Ààâ, ýýæ ìèíü áèäýíä àìüä ÿâàõ àóãàà èõ, õîñã¿é áýëýã õàéðëàñàí. Òýð õî¸ð
ìààíüþóãàà ÷ õàéðëàëã¿é áèäíèéã ºñãºí, òýæýýæ ºäèé çýðýãòýé áîëãîñîí. Îäîî
õî¸óëàà ºâ÷òýé,
í¿ä íü þì õàðàõàà áîëèîä, õîîëîî îëæ èäýæ ÷àäàõã¿é áîëñîí áàéíà. Ýíý ¿åä íü
òýäíèéã
ºðãºí àñàð÷ òýíõð¿¿ëýõ íü áèäíèé àðèóí ¿¿ðýã þì.
Èéì ¿ã ñîíñîîä òýä ýâòýé íàéðñãààð àæèëäàà ãàðëàà. Íýã õýñýã íü äîðõíîî öîî
øèíý, äóëààõàí ¿¿ð çàñàæ ýõëýõýä, íºãºº íü õîðõîé , øàâüæ, ºò áàðèõààð ÿâàõàä,
¿ëäñýí íü
îé ðóó íèñýí îäîâ.
Óäàëã¿é øèíý ¿¿ð áýëýí áîëæ, õ¿¿õä¿¿ä íü õºãø÷¿¿ëýý àÿòàéõàí àâàà÷èæ í¿¿ëãýâ.
Òýäíèéãýý äóëààöóóëàõ ãýæ õàðààõàí õàãàðààã¿é àíãààõàéãàà ýõ øóâóó áèåýðýý
á¿ëýýö¿¿ëäýãøèã õ¿¿õä¿¿ä íü äàëàâ÷ààðàà òýäíèéã õó÷æýý. Òýãýýä áóëàã øàíäûí
óñààð óíäàëæ, õîîë
çàëãóóëààä íîîëîðñîí ¿ñ, õóãàðñàí ºä ñºäèéã íü ýâòýéõýí àâ÷ õàÿëàà.
Àäàã ñ¿¿ëä íü áóñàä ºâººëæ îéãîîñ áóöàí èðæ, õàðàà îðóóëäàã ºâñ çóóí àâ÷èðëàà.
Èä øèäòýé ºâñíèé ø¿¿ñ óóëãàí äîðîéòñîí õî¸ðûã ýì÷èëæ ýõëýâ. Ýì÷èëãýý íü îëîí
õîíîã
¿ðãýëæèëñýí òóë òýä òýâ÷ýýð çîðèã ãàðãàí ýýëæëýí ñàõèæ, ààâ ýýæýý îãò îðõèëã¿é
àñðàí
ñóâèëñààð áàéæýý.
Ààâ ýýæ õî¸ð íü õàðàà îðæ, á¿õ õ¿¿õäýý òàíüñàí áàÿðò ºäºð áîëëîî. Èíãýæ ¿ðòýé
õ¿í æàðãàäãèéí àäèë ºíºº õî¸ð õºãøèí õ¿¿õä¿¿äèéíõýý õàéð èâýýëýýð õàðàà îðæ, õ¿÷
òýíõýýòýé áîëñîí ãýäýã. /Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/
Àñóóëò :
1. ªâººëæ ãýæ ÿìàð àìüòàí áý ? ( ìýäýõã¿é áîë òààãààä ¿çýýðýé!)
2. Àìüòàí õºãøèðñíèéã ÿìàð ÿìàð øèíæ òýìäãýýð òàíüæ áîëîõ âý ?
3. Ýíý ¿ëãýðèéí ãîë óòãà ñàíàà íü þó âý ?
4. Yðòýé õ¿í ººäºëäºã ãýäãèéã ÷è þóã ãýæ òàéëáàðëàõ âý ?
5. ×è ààâ, ýýæèéãýý àñðàí õàëàìæèëäàã óó ?
6. ßìàð ¿åä íü ààâ, ýýæèéãýý àñðàí õàëàìæëàõ ¸ñòîé ? Õ¿¿õä¿¿ä íü ààâ, ýýæèéãýý
àñðàí

35. õàëàìæëàõ íü àðèóí ¿¿ðýã ãýñíèé ó÷èð þó âý ?

36. Ñàãñóó çàí
Àëñëàãäñàí áºãë¿¿ íýãýí áÿöõàí ñóóðèíä õàðèéí íýãýí õ¿í õ¿ð÷ èðæýý. Áèåý èõ
ñ¿ðõèé àìüòàí áîëãîõ, îëíû àíõààðëûã ººðòºº òàòàõ ãýõäýý ìàíü õ¿í òºðñºí
õîòûíõîîòóõàé äàëàí äîëîîí ¿ã äýëãýæ ãàð÷ýý. Õ¿íèé ñàíààíä áàãòàìã¿é õà÷èí ñîíèí
þì áàéäàã
ãýæ áààõàí áóðààä, èðýýä áàéãàà ñóóðèíòàé íü ç¿éðëýõ þì îãòõîí ÷ àëãà ãýæ
ãîî÷èëîí
ìóóëæ ãýíý.
Ñàãñóó ÷àë÷àà àéë÷íû õàæóóä õýäýí õ¿í öóãëàâ. Óäàëã¿é õîò äàÿàð õ¿íäë¿¿ëñýííýãýí
ìýðãýí õ¿í õ¿ì¿¿ñèéí äýðãýä õ¿ð÷ èðæýý. Àì íü õàëñàí õ¿íèéã æààë ñîíñîæ áàéñíàà
òýð ºâãºí èõ ë ýåëäýãýýð ¿ãèé íü òàñàëæ :
-×è íýãýíòýý òýð àëñûí íóòàãò òºðñºí áîëîõîîð áèäýíä ÿðüæ áàéãàà á¿õýí
÷èíüÿðèàíã¿é ¿íýí áèç. Èíãýõýýð ìàðãàõ ÷ àëäàñ áîëíî ãýæýý.
Èéì ¿ãýíä á¿ð ÷ õººðºí ñàãñóóðñàí õàðèéí õ¿í òàøàà òóëàí õàíõàëçàæ • çà òýðõàðàà
áèç äýý •ãýñýí ÿíçòàéãààð ñîíñîæ áàéãàà óëñàà áàðäàì øèðòýíý. Òýãòýë íºãºº
óõààëàã
õ¿í öààø íü :
-Ýðõýìýý! Òàíàé õîòîä õà÷èí ñîíèí þì çºí人 áàéäãèéã áèä ñàéòàð ìýäýæ àâëàà.
Õàðèí ìàíàé ýíä ÷àì øèã èéì ìóóõàé àìüòàíòàé áèä óðüä óóëçàõ çàâøààí îãò
ãàðààã¿é
ø¿¿ ãýæ àìû íü òàãëàñàí ãýäýã. /Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/
Àñóóëò :
1. ªâãºí ýåëäýãýýð ¿ãèé íü òàñëààä ººðèéí ¿ãýý õýëäýã. ßàãààä òýãñýí áý ?
2. Ýíý ¿ëãýðýýñ þóã îéëãîæ àâàâ ?
3. Àìû íü òàãëàíà ãýäãèéã ÷è þó ãýæ îéëãîñîí áý ?
Õóø
Íýãýí öýöýðëýãò õóø ìîä óðãàæ áàéâ. Îí æèë óëèðàõ òóñàì óëàì òîìîð÷, ºíäºð
ãóàëèã áîëæýý. Ñàãëàãàð ñàéõàí èõ áèå íü áóñàä ìîäíû äýýã¿¿ð ñ¿ð æàâõëàíòàé
íàéãàíãàíõàæ, ºòãºí õàð ñ¿¿äðýý òýäýí äýýð áóóëãàäàã áîëîâ. Ãýâ÷ õóø ºñºæ
òîìîð÷, ººäºº
òýì¿¿ëýõ òóñìàà ãàéõóóëæ ñàéðõàõ íü óëàì èõñýâ. Íýã ºäºð áóñàä ìîäûã èõ ë
èõýìñãýýð
áàñàìæëàí àæààä çàõèðàíãóé äóóãààð çàíäàð÷:
-Ýíý ìóó àð÷ààã¿é íàðñ ìîäûã ¿òýð ò¿ðãýí çàéëóóëöãàà õýìýýí òóøààæýý. Òýðõýí
àãøèíä óã ìîäûã ¸çîîðîîð íü òàñ òàéðàí õàÿâ.
-Íàìàéã òà íàð ¿çýøã¿é ìóóõàé ýíý ãàöóóð ìîäíîîñ õîëòãî! Ìààíàã ò¿¿íèéã õàðàõààð
äîòîð ìèíü ìóóõàé îðãèõ þì ãýæ áàñ íýã óäàà ààø ìóóòàé õóø çàðëèã áóóëãàõàä
ãàöóóð ìîä
ààíàé ë òàñ òàéðóóëàâ.
Áèåý òîîñîí ñàãñóó õóø ìîä íàâ÷ñàà áàðäàìíàí õèéñãýæ, á¿ð öààø ãààð÷ :
-Ìèíèé îéð õàâüä áàéãàà ºâãºðñºí àëèìûí ìîäûã öºìèéã íü áóëãàëæ, öýâýðõýí
áîëãî õýìýýõýä, ºíººõ îëîí ìîä äîðõíîî ò¿ëøèíä ÿâëàà.
Òýãñýýð ç¿ãýýð ñóóæ ÷àääàãã¿é õóø õàìàã ìîäûã ýýëæëýí òàéðóóëæ öºë캺ä
öýöýðëýãèéí á¿ðýí ýðõò ýçýí áîëîõîä ¿çýñãýëýíò öýöýðëýãèéí îðîíä äàí õóâõàéðñàí
õîæóóë ¿ëäæýý.
Òýãòýë íýã ºäºð åð áóñûí õ¿÷èò ñàëõè øóóðàâ. Ñàãñóó õóø àëü áàéäãààðàà
ñàëõèéãñºðºí, õ¿÷èðõýã ¿íäñýýðýý ãàçðààñ òàñ çóóðàí òîãòîæ ÿäëàà. Õàðèí ñàëõè
çàìä íü òýýãëýõ

37. ººð ìîä áàéõã¿é áîëîõîîð îðü ãàíöààðàà îöîéæ áóé ºíººõ õóøèéã çàé çàâñàðã¿é
óóëãàëàí

38. äàéð÷, ò¿¿íèéã õàéð íàéðã¿éãýýð ýâäýí òàñ ìóøãèæ, íóãàëæ õàÿëàà. Àäàã ñ¿¿ëä íü
õóø
ñàëõèíû óëàíãàñàí äàéðàõûã òýñýõýý áîëèîä áóëãà ¿ñýð÷ ãàçàðò òýðèéí îé÷æýý.
/Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/
•
Yëãýðèéã óíøààä þóã óõààðàí îéëãîâ ?
•
Ýíý ¿ëãýðèéã ä¿¿äýý óíøèæ ºãººä, ¿ëãýðò ÿìàð ñóðãàìæòàé ñàíàà áàéãààã
õýëæ ºãººðýé!
×óëóó÷èí ýð
Ýðò óðüä öàãò íýã ÷óëóó áóòëàã÷ ýð àæ òºðæ áàéâ. Òýðýýð àëõ ö¿¿öòýé íºõºðëºí
ºäºðæèí㺺 ÷óëóó áóòàëæ áàéøèí áàðèëãà, çàì ãóäàìæèíä õýðýãëýõ õàéðãà áýëòãýíý.
Óðãàõ
æàðãàõ õî¸ð íàðíû õîîðîíä áîðâè áîõèñõèéëã¿é ¿õòëýý ç¿òãýõäýý ñýòãýë òýíýãýð,
èòãýë
ä¿¿ðýí áàéäàã áàéæýý.
Íýã ºäºð ÷óëóóãàà áóòàëæ áàéòàë õààíû óíàà õºñºã õàæóóãààð íü ºíãºð÷ýý. Õààí
ñ¿ðëýã ñàéõàí ñ¿éõ òýðãýíäýý çàëðààä, áàñ çàðö íàð íü ò¿¿íèé òýðã¿¿í äýýð
àëòàíìàíæëàãàòàé òîðãîí ø¿õýð áàðüæ ÿâàõûã õàðàâ. ×óëóó÷èíä àòààðõàõ ñýòãýë òºðæ
• Õàëàã
ìèíü, õýðâýý áè õààí áàéñàí áîë ýíý çàðö íàðààð òîëãîé äýýðýý èíãýæ ø¿õýð
áàðèóëààä ë
ÿâæ áàéõã¿é þó • ãýýä óðòààð ñàíàà àëäàæ ãýíý. ×óëóó áóòëàã÷èéí àæèëëàæ áàéñàí
òýðóóëûí äýðãýäýõ àãóéä íýãýí èëáý÷èí áàéæýý. Èëáý÷èí ò¿¿íèé èéí õýëñíèéã
ñîíñîîä ÷óëóóáóòëàã÷èéã õààí áîëãîæ îðõèâ. Ãàíöõàí àãøíû õîéíî ÷óëóó áóòëàã÷ ýð
õààí áîëæ òýðýýð
ñ¿éõ òýðãýíä àìàðëàíãóéõàí çàëàðñàíä çàðö íàð òîëãîé äýýð íü òîðãîí ø¿õýð äýëãýí
áàðüæýý.
-Àÿà! Àìüòàí õ¿íèé äîòðîîñ àãóó òîì íü áè ë áîëëîî. Áè õààí õ¿í! Îäîî õààíòèòìýý
çàëààä õààí ñóóäàë äýýðýý ñóóäàã õýðýã ãýæ áàõàðõàëòàéãààð ºã¿¿ëæýý. Ãýâ÷ íýã
ºäºð õààí ÷èëýýãýý ãàðãàõ ãýæ ãàäóóð ÿâñàíä çàðö íàð íü ò¿¿íèé òýðã¿¿í äýýð
ø¿õýð äýëãýõýýîð òàñ ìàðòñàí áàéæýý. Òýðýýð õóðö íàðàíä øàðàãäàí çàðö íàðûíõàà
ø¿õýð àâ÷ðàõûã õ¿ëýýíñààòàõààñ ººð àðãàã¿é áîëîâ. Íàðíû õóðö òóÿà òýðã¿¿íèéã íü
íýâò òººíºñºíä ñýòãýë íü
ãîíñîéâ.
-Èíãýõýä áè åð íü ýíý åðòºíöºä õàìãèéí ÷àäàëòàé íü áèø áàéõ íýý. Íàð ãýäýã
÷èíüíàäààñ ÷ ÷àäàëòàé áóñ óó. ªºðèéíõºº õàëóóí èë÷ýýð º÷¿¿õýí íàìàéã äºíãºæ
áàéíà. Ýý
õàëàã, õýðýâ áè íàð áàéñàí áîë äîî ãýæ ãóòðàíãóéíõààð ºã¿¿ëæýý.
Óóëûí àãóéä îðøèã÷ ìºíººõ èëáý÷èí äàõèí ò¿¿íèé õ¿ñëèéã íü ã¿éöýýæýý.
×óëóóáóòëàã÷ íàð áîëæ òýíãýðò õóðö òóÿàãàà öàöðóóëàí áàéõ áîëîâ. Ò¿¿íèé
õàëóóíààñ ãàçàðäýëõèéí ºâñ óðãàìàë ãàíäàæ, ãîë ìºðºí øèðãýæ ýõëýâ. Õ¿ì¿¿ñ
øàðàãäàí íàðíû èë÷íýýñ
àìü ãàðàõ ãýæ ýíä òýíä òîëãîé õîðîãäîõ ñ¿¿äýð ãàçàð ýðýëõèéëýí ýõýëñýíä òýðýýð
ººðèéí
÷àäëûã õàðààä áàõ òàâ íü õàíàæýý.
Ãýâ÷ íýã ºäºð íàð äýëõèé õî¸ðûí õîîðîíä ¿¿ë õóðàõàä íàð ãýðëýý äýëõèéä òóñãàæ
÷àäñàíã¿é.
-Y¿ë ÷èíü íàðíààñ ÷ èë¿ ÷àäàëòàé áàéõ íü. Ýý õàëàã ãýæ. Õýðýâ áè ¿¿ë áàéñàí áîë
õýìýýí íàðíû ä¿ðä õóâèëñàí ÷óëóó áóòëàã÷èéí ºã¿¿ëñíèéã àãóéí èëáý÷èí ìºí ë
ñîíñîæ
ò¿¿íèéã ¿¿ë áîëãîæ îðõèæýý.
Îäîî ò¿¿íä ãàçàð äýëõèé äýýð áîðîî õóð îðóóëàõ èä øèä áèé áîëëîî. Òýãýýä ÷

39. òýðýýðí¿¿ð í¿äã¿é óñààð øàâøèæ äýëõèé äýýð õ¿÷òýé ¿åð áóóëãàæýý. Ãîëóóäûí óñ
ýðãýý ýâäýí
õàëèí ¿åðëýæ åðòºíöèéí õ¿í àìüòíûã æèâ¿¿ëýí îäîõ áîëëîî. Ãýâ÷ íýã ë þìûã
¿åðèéíóñ ÿàæ ÷ ÷àäñàíã¿é. Òýð íü àñàð òîì õàäàí öîõèî áàéñàí áºãººä áàò áýõýýðýý
¿íýõýýð
ãàéõàëòàé ó÷ðààñ ò¿¿íèéã óñ òîéð÷ óðñàõààñ ººð çàìã¿é áàéâ.
-Ýíý õàäàí öîõèîíû õ¿÷èí ÷àäàë íàäààñ ÷ èë¿¿ ãýæ ¿¿ ? Àÿà, áè õàäàí öîõèî

40. áàéñàí áîë ? ãýæ ¿¿ëíèé ä¿ðä õóâèëñàí ÷óëóó áóòëàã÷ õàøãèðëàà. Ãàíöõàí àãøíû
äàðàà
èëáý÷èí ò¿¿íèéã õàäàí öîõèî áîëãîâ.
Òýðýýð õ¿íõèéí ñ¿íäýðëýæ äîîãóóðàà ºíãºðºõ õ¿ì¿¿ñèéã õàðíà. Áîðîîíû óñ õàäàí
öîõèîã õºâ¿¿ëæ ÷àäàõã¿é áàéñàíä òýð öîõèî õ¿÷èí ÷àäàëäàà ýðäýæ áàéëàà.
-Îäîî ë áè óãòàí èðýõ, óðñàí îäîõ ºäºð õîíîã, îí æèë¿¿äèéí í¿¿ðèéã ¿¿ðä ¿çýõ
÷àäàëòàé áîëîâ ãýæ îìîã áàðäàì ºã¿¿ëæýý.
Òýãòýë íýã ºäºð òýð öîõèî äîðãèí ãàíõàæ áàñ ¿éðýí áóòðàõ äóóí ñîíñîãäæýý. Íýã
õ¿í àëõ ö¿¿ö áàðèí ò¿¿íèéã áóòàëæ áàéõ àãààä áóòàðñàí õýñã¿¿ä ãàçàðò ºíõðºí óíàæ
áàéâ.
Õàäàí öîõèîíû ä¿ðä õóâèëñàí ìºíººõ ÷óëóó áóòëàà÷èí :
-Õàäàí öîõèîíîîñ ÷ èë¿¿ ÷àäàëòàé þì áàñ áàéõíýý ? Àÿà õàëàã. õýðýâ áè õ¿íáàéñàí
áîë ! ãýæ ºã¿¿ëæýý. Òýãòýë òýð äîðõíîî õ¿í áîëæ àëõ ö¿¿öýýð ÷óëóó áóòàëäàã
áàéñàí
ºíººõ ë õóó÷èí õýâýíäýý ýðãýí îðæ ãýíý. Ñàéõ ÷óëóó÷èí ýðèéí ñýòãýë òýíèéí :
-Õ¿í ãýäýã åð íü àëèâàà àæëûã ¿íýõýýð ñàéí õèéæ, ýðõýëñýí àæèëäàà ýçýí áîëîõ
àâààñ ò¿¿íýýñ èë¿¿ õ¿÷èí ÷àäàëòàé þì õàà ÷ ¿ã¿é þì áàéíà ãýæ õýëýýä óã ÷óëóó
áóòëàõ
àæëàà õèéæ ãàðëàà. /îð÷ Î. Ñ¿õáààòàð •Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð•/
Àñóóëò :
1. Ýíý ¿ëãýðýýñ ÷è þóã îéëãîæ àâàâ ?
2. Yëãýðèéã óíøèõ ¿åä ÷àìä þó áîäîãäîæ áàéâ ?
Øîðãîîëæ áà áóóäàéí ¿ð
Òàðèà õóðààñíû õîéíî òàëä ãàíöààð õîöîðñîí áóóäàéí ¿ð ºâëèéí õ¿éòýí áîëîõîîñ
ºìíº ÷èéãòýé ãàçàðò óëòàé ñàéí øèãäýæ àâàõûã õè÷ýýæ, áîðîî îðîõûã òýñýí ÿäàí
õ¿ëýýíáàéâ.Õàæóóãààð íü õàðàéëãàæ ÿâñàí øîðãîîëæ ò¿¿íèéã õàð÷èõæýý. Îëçîíäîî
áàÿðëàñàí
øîðãîîëæ, þó ÷ áîäîæ ñàíàëã¿é òîì îëçîî íóðóóíäàà òýãíýýä, ¿¿ðýíäýý àâàà÷èõààð
ìºëõºæýõýëæýý . Ãýãýý òàñðàõààñ ºìíº ãýðýý áàðààäàõûã áîäñîí øîðãîîëæ çîãñîî
çàéã¿é ìºëõñººð,
à÷àà íü ò¿¿íèé íýãýíò õîëãîãäñîí íóðóó ñýýðèéã óëàì óëàì äàðñààð áàéæýý.
- ×è þóíä èíãýòëýý ç¿äýðíýâ ? Íàìàéã ýíäýý îðõè ãýæ áóóäàéí ¿ð áóâòíàâ.
-×àìàéã áè õàÿ÷èõâààñ ºâºë þóãààí èäýõ áèëýý. Áèä îëóóëàà, èéìýýñ á¿ãäýýðýý
õîîë õ¿íñýý öóãëóóëàõ ãýæ ìýðèéäýã þì ãýæ øîðãîîëæ àìüñãààäàí õàðèó º÷뺺.
Òýãýõýä íü ¿ð æààõàí áîäîëõèéëñíýý :
-Àæèëñàã, øóäàðãà çàíòàéãèé ÷èíü áè þó ýñ àíäàõàâ. Ãýõäýý ë ÷è íàìàéã ñàéíáîäîæ
¿çýý÷. Óõààíòàé øîðãîîëæ ìèíü, ìèíèé õýëýõèéã ààí ãýýä ñîíñîî÷ ãýëýý. ßëüã¿é
æààõàí àìñõèéõ íü ãýæ áàÿðëàñàí øîðãîîëæ äààæ ÿäñàí à÷ààãàà íóðóóíààñàà áóóëãààä
àìðàõààð ñóóëàà.
-Ààí ãýæ áàé. Áè áîë àìüäðóóëàõ àñàð èõ õ¿÷ àãóóëñàí àìüòàí. Áè àìüäðàëûã
øèíýýðöîãöëîîõ çàÿàòàé òºðñºí þì. Õî¸óëàà íýã ç¿éë òîõèðîëöú¸ ãýæ ¿ð õýëýâ.
-Þó òîõèðîëöîõ áîëæ áàéíà ?
-Çà , ÷è ñàéí äóóëæ áàé. Íàìàéã ¿¿ðýíäýý àâàà÷èëã¿é õýýð òàëä ìèíü ¿ëäýýâýë
æèëèéí äàðàà ãýõýä îðîíä íü çóóãààä èéì ¿ð àâàõ áîëíî. Îäîî æèæèã í¿õ óõààä
íàìàéãáóë÷èõ, òýãýýä äàðàà çóí äàõèí ýíäýý èðýýðýé ãýæýý. Ãàéõàæ õîöîðñîí
øîðãîîëæ èòãýæÿäàí õýñýã áîäñîíîî çºâøººðñºí ãýíý. Áîëçñîí õóãàöààíäàà
øîðãîîëæèéã õ¿ð÷ èðýõýä

41. áóóäàéí ¿ð õýëñýí ¿ãýíäýý õ¿ðñýí áàéëàà. /Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/
Àñóóëò :
1. Áóóäàéí ¿ð àìüòàí ìºí ¿¿ ? Yð æààõàí áîäîëõèéëñíèé ó÷èð þó âý ?
2. Øîðãîîëæ ¿¿ðýíäýý õ¿íñ íººöëºõèéí ó÷èð þó âý ?
3. Ýíý ¿ëãýðèéã óíøààä ÷è þóã óõààð÷ îéëãîâ ?

42. Ãóðàâäóãààð á¿ëýã
Ø¿ëýã
Ìÿíãàí õ¿íèé ñýòãýëèéí óòñûã õºäºëãºõºä íýãýí äóñàë áýõ õàíãàëòòàé.
Æ.Áàéðîí
Ø¿ëýã íü öýýæëýõýä õÿëáàð, óíøèõàä ÿðóó áàéäàã. Y¿íýýñ ãàäíà
öººí îí÷òîé ¿ãýýð ñóðãàìæòàé, óõààðàë àâàõ óòãà ñàíààã èëýðõèéëæ
÷àääàãààðàà ¿íýõýýð ãàéõàìøèãòàé þì.
Ø¿ëãýýð äàìæóóëàí ñóðàã÷ òàíû óõààíûã òýëæ, îþóíûã áàäðààõ
çîðèëãîîð ìîíãîëûí áîëîí äýëõèéí ÿðóó íàéðàã÷äûí ø¿ëã¿¿äèéã
ò¿¿âýðëýí îðóóëëàà.
Ø¿ëýã íü :
1. Ä¿ðñëýí áîäîõ ñýòãýëãýýã õºãæ¿¿ëäýã
2. Yãèéí áàÿëàãûã íýìýãä¿¿ëäýã
3. Ñýòãýëèéí óòñûã õºíäºæ ÷àääàã
4. Yãèéí õ¿÷ ÷àäëûã ìýäð¿¿ëäýã ...
Õè÷ýýë äýýð ¿çýõ ø¿ëýã á¿ðýýñ óõààðàë àâ÷, óõààíû ñàí
õºìðºãºº áàÿæóóëàõûã õè÷ýýãýýðýé!

43. ªºðèéí õàìãèéí ñàéí ñàíàæ áàéãàà ø¿ëýã, ø¿ëãèéí áàäàã, ìºð¿¿äèéã àâààä ¿çüå.
×è òýäãýýðèéã ÿàãààä òèéì ñàéí ñàíàæ ÷àäàæ áàéíà âý ? Æèøýýëáýë Ñ.Îþóí ãóàéí Ýõ
ø¿ëãèéã öýýæëýõýä õÿëáàð, óíøèõàä ÿðóó áàéäàã. Y¿íèé íóóö íü þóíä áàéíà âý ?
Ýíý íü õýä õýäýí ó÷èð øàëòãààíòàé áàéæ áîëíî. Õºãæèëòýé, õýëýõýä õÿëáàð áàéñàí.
̺í òîëãîé ýñâýë ñ¿¿ë õîëáîæ ãóðàâò, äºðºâò ãýõ ìýò òîäîðõîé òîîíû ìºð¿¿äýýð
áè÷ñýíýýñ áîëñîí áàéæ áîëîõ þì.
Ñ.Îþóí
Ýõ
(Ø¿ëãèéí õýñãýýñ)
Àëàã ÷èõýð õ¿í ºãºõºä À
Àìàíäàà õèéñýíã¿é õàäãàëëàà Á
Yðòýé áîëñíûõ Â
Àðâàí òºãðºã õàðìààíäàà ÿâàõàä À
Àìòòàíààñ ºãññºíã¿é õýìíýëýý Á
Ýõ áîëñíûõ ... Â
Ñ.Îþóí ãóàé ýíý ø¿ëãýý ãóðàâòõýëáýðýýð áóþó ãóðâàí ìºðòººð áè÷æýý. Ýíýø¿ëãèéí
åðºíõèé õýëáýð íü A-Á-Ñ áàéíà. Íýã
áà õî¸ðäóãààð ìºð, äºðºâ áà òàâäóãààð ìºð¿¿äèæèë ¿ñãýýð ýõýëæ òîëãîé õîëáîñîí.
̺í íýã
áà äºðºâä¿ãýýð ìºð, õî¸ð áà òàâäóãààð ìºð,
ãóðàâ áà çóðãàäóãààð ìºð¿¿ä èæèë òºãñãºëòýé
¿ã¿¿äýýð òºãñºæ ñ¿¿ë õîëáîñîí áàéíà.
Ø¿ëãèéí áàñ íýã îíöëîã íü öººí îí÷òîé ¿ãýýð ñóðãàìæòàé, óõààðàë àâàõ óòãà
ñàíààãèëýðõèéëæ ÷àääàã. Èéìýýñ ø¿ëýã íü îéëãîæ óíøèõûã óíøèã÷ààñ õàìãèéí èõýýð
øààðääàãþì. Ä.×îéæàëñ¿ðýí ãóàéí Ñóðãààëûí ºãëºã íîìä óóð õèëýíãèéí õîð óðøãèéí
òàëààð
äàðààõ áàéäëààð ø¿ëýãëýñýí áàéäàã.
. . . Óóð õèëýí õýìýýã÷
Áèåèéã ò¿ëýã÷ ãàë ìºí
Áîëîõ áîëîõã¿é þìàíä
?
Ø¿ëãèéí ýíý äºðâºí ìºðä ÿìàð ñóðãàìæòàé,
ªìãºëçºí óóðëàõ õýðýãã¿é ...
óõààðàë àâàõ ñàíàà áàéíà âý ?
Öººí òîîíû ¿ã õýðýãëýäýã áîëîõîîð àëü íýã ¿ãèéí óòãà ñàíààã îéëãîõã¿é áîë
ø¿ëãèéã
á¿õýëä íü îéëãîæ ÷àäàõã¿éä õ¿ðäýã. Y¿ãýýðýý ø¿ëýã õ¿íèé ¿ãèéí áàÿëàã õýð áàéãààã
øàëãàõøàëãóóð áîëæ ºãäºã. ̺í äóó á¿õýí ø¿ëýãòýé áàéäàã. Ø¿ëýã õ¿íèé ñýòãýëèéí
óòñûã õºíäºõ,
èëýðõèéëýõ ÷àäâàðààðàà ¿íýõýýð àãóó þì.
Àíãèàðàà ÿðèëöàæ äàðààõ
àñóóëòóóäûí õàðèóëòûã îëîîðîé.
Ò.Ãàëñàí
®Ñ¿¿äýð ãýæ þó âý ?
Ñ¿¿äýð (ø¿ëãèéí õýñãýýñ)
®Ñ¿¿äýð ÿìàð ºíãºòýé âý ?
ªã뺺 îðîéä òýìýýíýýñ ºíäºð!

44. ®Íàëäãàð ãýæ þó ãýñýí óòãàòàé ¿ã âý?
Yä äóíä
®Ñ¿¿äýð ÿàãààä ºã뺺 ºíäºð, ¿ä äóíä
ßìààíààñ íàëäãàð
íàëäãàð áàéäàã âý ?
Õàð ñ¿¿äýð
®ýíý ø¿ëýãò àÿ çîõèîæ äóó áîëãî.
Õà÷èí ø¿¿! . . .
!
Îäîî àíãèàðàà ø¿ëãèéí òàëààð þó ìýäýæ
àâñíàà ä¿ãíýí ÿðèëö.

45. Ò.Ãàëñàí
Óñàí òîéðîã
Óñàðõàã áîðîî
ªäºðæèí îðëîî
Óóëûí áýë ð¿¿
Yåð áóóëàà
Óóðãàëæ áîëäîãã¿éÓñàí ¿åðÕàçààðëàæ áîëäîãã¿éÕàòèð÷ ìîðü
Õºëã¿é àòëààÿéí èðëýýÕºãã¿é àòëààÕ¿ðõðýí èðëýý
Óóðòàé Áàíõàðààñ
Àéëã¿é èðëýýÓðèëãàã¿é àòëààÀéëä îðëîî
nØ¿ëãèéã àíõààðàëòàéãààð 3 óäàà óíø.
Ãýðò îðñîíÕàìàã óñ
Ãýíýòõýí ººðºº
Ãàðààä ÿâ÷èõàâ
Óñ õàà÷èâ? ãýýäÃàðààä õàðëàà
Óõñàí øóóäóóãààð
Óðñàæ áàéëàà
Ãýðýý òîéðóóëæÓõñàí øóóäóó íü
Ãîðüòãîîð òàòñàí
Òîéðîã øèã õàðàãäëàà.
Õààëãààð íü áèø
Õàÿàãààð íü îðëîîÕàéðñò ìîãîé øèã
Õàíûí øèéðýýð ìºëõ뺺
Øèðäãýí äýýã¿¿ðÌýëèéí óðñëàà
Øèðýýí äîîãóóðÌýëòðýí òóíàëàà
Õ¿¿ óõàñõèéíÃýðýýñýý ãàðëààÕ¿ðçýý ø¿¿ðýí
Øóóäóó òàòëàà
Øèðäãýí äýýã¿¿ðÕàëüñàí óñ
Øèíãý÷èõýâ ¿¿ ãýìýýðÀëãà áîëîâ
Ò.Ãàëñàí
Óñàí òîéðîã
Óñàðõàã áîðîî
ªäºðæèí îðëîî
Óóëûí áýë ð¿¿
Yåð áóóëàà
Óóðãàëæ áîëäîãã¿éÓñàí ¿åðÕàçààðëàæ áîëäîãã¿éÕàòèð÷ ìîðü
Õºëã¿é àòëààÿéí èðëýýÕºãã¿é àòëààÕ¿ðõðýí èðëýý
Óóðòàé Áàíõàðààñ
Àéëã¿é èðëýýÓðèëãàã¿é àòëààÀéëä îðëîî
nØ¿ëãèéã àíõààðàëòàéãààð 3 óäàà óíø.
Ãýðò îðñîíÕàìàã óñ
Ãýíýòõýí ººðºº
Ãàðààä ÿâ÷èõàâ
Óñ õàà÷èâ? ãýýäÃàðààä õàðëàà
Óõñàí øóóäóóãààð
Óðñàæ áàéëàà
Ãýðýý òîéðóóëæÓõñàí øóóäóó íü
Ãîðüòãîîð òàòñàí
Òîéðîã øèã õàðàãäëàà.
Õààëãààð íü áèø
Õàÿàãààð íü îðëîîÕàéðñò ìîãîé øèã
Õàíûí øèéðýýð ìºëõ뺺
Øèðäãýí äýýã¿¿ðÌýëèéí óðñëàà
Øèðýýí äîîãóóðÌýëòðýí òóíàëàà
Õ¿¿ óõàñõèéíÃýðýýñýý ãàðëààÕ¿ðçýý ø¿¿ðýí
Øóóäóó òàòëàà
Øèðäãýí äýýã¿¿ðÕàëüñàí óñ
Øèíãý÷èõýâ ¿¿ ãýìýýðÀëãà áîëîâ
Îäîî äýâòýðòýý äàðààõ àñóóëòóóäàä õàðèóëàí áè÷.
1. Ýíý õýäýí ìºðò ø¿ëýã âý ? Ø¿ëãèéí ìºð¿¿äèéí õýëáýðèéã A,Á, Â,à ¿ñã¿¿äýýð
ä¿ðñëýí
¿ç¿¿ë.

46. 2. Òîëãîé,ñ¿¿ëõîëáîñîíáàéíàóó?Óíøèõàäõýðñîíñãîëîíòîéáàéíà?Öýýæèëæ,òîãòîîõîä
õÿëáàð áàéæ ÷àäàæ áàéíà óó ?
3. Ýíý ø¿ëýã þóíû òóõàé ºã¿¿ëæ áàéíà ?
4. ×àìä öààøèä õýðýã áîëîõ ÿìàð ñàíààã ÷è ýíý ø¿ëãýýñ îëîâ ?.
Çýðýãöýý ñóóãàà 3 õ¿¿õýä íýã á¿ëýã áîëíî.10 ìèíóòûí äîòîð á¿ëã¿¿ä
äàðààõ äààëãàâðûã ã¿éöýòãýíý.
-Á¿ëýã á¿ð ø¿ëãèéí ¿éë ÿâäàë, óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí íýã íýã çóðàã
çóðíà.
-Á¿ëýã á¿ðýýñ íýã ñóðàã÷ ãàð÷ äýýðõ ø¿ëãèéã óðàí ÿðóó óíøèõ ¸ñòîé.
Õóãàöàà áîëîõîä áàãø á¿ëýã á¿ðèéí õèéñýí àæëûã 0-5 îíîîãîîð
ä¿ãíýõýä õàìãèéí èõ îíîî àâñàí á¿ëýã ÿëàã÷ áîëíî.

47. nØ¿ëãèéã àíõààðàëòàéãààð 3 óäàà óíø. Óíøèõ ¿åäýý ÿìàð óòãà nØ¿ëãèéã
àíõààðàëòàéãààð 3 óäàà óíø. Óíøèõ ¿åäýý ÿìàð óòãà
ñàíààã èëýðõèéëæ áàéãààã íü ñàéòàð óõàæ îéëãîîðîé.
Ä.ÄàâààíÿìÃóðâàí ýðäýíýÀëò ãýâýëÀàâûã õýëíýÀ÷òàé ñàéõàí
Èòãýëèéã õýëíýÝðäýíý ãýâýëÝýæèéã õýëíýÝíã¿é ñàéõàíÑýòãýëèéã õýëíýÍàíäèí
ãýâýëÍàéçàà õýëíýÍàìàéã ãýñýíÁîäëûã íü õýëíý.
Ø¿ëãýý óíøèæ äóóññàí áîë äýâòýð äýýðýý äàðààõ
àñóóëòóóäàä õàðèóëàí áè÷.
1. Ààâ, ýýæ, íàéçûãàà þóòàé ç¿éðë¿¿ëñýí áý?
ßàãààä òýãæ ç¿éðëýâ ?
2. Íàíäèí ãýäýã ¿ãòýé îéðîëöîî óòãàòàé õýäýí ¿ãèéã
÷è ìýäýõ âý?
3. Òîëãîé ñ¿¿ë, õîëáîñîí áàéíà óó ?
4. Ýíý õýäýí ìºðò ø¿ëýã âý ?
Ýíý ø¿ëãèéã õýí õàìãèéí õóðäàí öýýæëýõ âý?
Õýí õàìãèéí óðàí ãî¸îð óíøèõ âý ? ãýñýí
óðàëäààí àíãè äîòðîî çàðëààä ãóðàâ, ãóðâàí
õ¿¿õýä øàëãàðóóë. Äàðàà íü òýäãýýð
õ¿¿õä¿¿äýýñ ÿàæ õóðäàí öýýæèëñýí, óðàí ãî¸
óíøñàí àðãûã íü ñóó.
Áàãø ñàìáàð äýýð íýã ìºðèéí äàãóó õ¿÷òýí, ýëýãñýã, ýâñýã, õ¿æ, õ¿æ äýëõèé,
óõàìñàðòàé ãýñýí ¿ã¿¿äèéã æàãñààí áè÷íý.
Ñóðàã÷èä ýäãýýð ¿ã¿¿ä ÿìàð óòãàòàéã íýã íýã ¿ãýýð õýëíý. Õýëñýí ¿ã íü çºâ
áîë áàãø òýð ¿ãèéí õàðàëäàà äîîð íü áè÷íý.
Ýöýñò íü àíãèàðàà äýýðõ ¿ã¿¿äèéã ÿìàð óòãà ñàíààã èëýðõèéëæ áàéãàà òàëààð
õàðèëöàí ÿðèëöàæ íýãäñýí ä¿ãíýëò ãàðãàíà.
•
Ø¿ëãèéã àíõààðàëòàé óíø.
Þííà Ìîðèö
Õýí õ¿÷òýé âý?
Õýí ÷ áàé ýëýãñýã áîëÕýçýý ÷ áàé ýâñýã áîëÕ¿æ äýëõèéíÕ¿÷òýí áèëýýÕýí ÷ áàé
óõààíòàé áîëÕýçýý ÷ áàé óõàìñàðòàé áîëÕ¿æ äýëõèéíÕ¿÷òýí áèëýý.
Ø¿ëãýý óíøèæ äóóññàí áîë äýâòýð äýýðýý äàðààõ
àñóóëòóóäàä õàðèóëàí áè÷.
1. Ýíý ø¿ëýãò õýíèé òàëààð ºã¿¿ëæ áàéíà âý ?
2. ×è ÿìàð õ¿íèéã õ¿÷òýí ãýõ âý ? Ýíý ø¿ëãèéã çîõèîã÷
ÿìàð õ¿íèéã õ¿÷òýí ãýñýí áý ?
3. ×è õ¿÷òýí ìºí ¿¿ ? Òàíàé àíãèä õ¿÷òýí áèé þó ?
4. Õ¿æ äýëõèé ãýñýí õîëáîî ¿ãèéã ÷è þó ãýæ îéëãîæ
áàéíà âý ?
5. Ýëýãñýã, ýâñýã, óõààíòàé, óõàìñàðòàé ãýñýí ¿ã¿¿äèéí
óòãûã ÷è ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëà.
Ñàíàìæ : Øèíý ¿ãèéí äýâòýð äýýðýý óòãà ñàíààã íü
îéëãîäîã áîëñîí øèíý ¿ãýý ìàðòàëã¿é áè÷èæ
õýâøýýðýé!.

48. Àñóóëòûí áîëîí àíõààðëûí òýìäãèéí òàëààð àíãè , õàìò
îëîíòîéãîî ÿðèëö.
n•
Ø¿ëãèéã àíõààðàëòàé óíøààä äàðààõ àñóóëòóóäàä õàðèóëæ áè÷.
1. Ä¿¿ íü , ººðºº õýäýí íàñòàé âý ?
2. ĺðâºí íàñòàé õ¿¿õýä ÿìàð àñóóëò àñóóäàã âý ?
3. ßàãààä ãýñýí àñóóëòàíä õàðèóëàõ íü àõàä íü þó
ºãäºã âý?
4. Àõ íü ä¿¿ãèéíõýý àñóóëòàíä ¿ðãýëæ ¿íýí çºâ
õàðèóëàõûã ìýðèéäýã. ßàãààä âý?
5. ×è ººðèéí ìýäýõã¿é ç¿éëýý èõýâ÷ëýí õýíýýñ
àñóóãààä ìýäýæ àâäàã âý ?
6. ßàãààä ãýñýí àñóóëò òàâèõ íü ä¿¿ä íü þó ºãäºã âý
7. ĺðâºí íàñòàé ä¿¿ãýý àñóóëòûí òýìäýã, àðâàí
íàñòàé ººðèé㺺 àíõààðëûí òýìäýã ãýñíèé ó÷èð þó
âý ?
•
Ø¿ëãèéã óíø.
Ä.ÄàâààíÿìÀíõààðëûí áà
àñóóëòûí òýìäýã
ªºäºñõºí ä¿¿ ìèíüĺðâºí íàñòàé
Àñóóëòûí òýìäýã
ªºðºº áè ÷èíü
Àðâàí íàñòàé
Àíõààðëûí òýìäýã
ßàãààä ãýñýí ò¿ìýí àñóóëòûãÄ¿¿ ìèíü ñîíèðõîæÕàðèó íýõíý.
ßìàð áîëîâ÷ ¿íýí ó÷ðûãÄ¿¿äýý áè òàéëáàðëàæÕàðèóëàõûã õè÷ýýíý.
Ìèíèé ä¿¿ãèéí îëîí àñóóëòÀõäàà áàñ
Óõààíûã íýìíý.
Ìýäýõã¿é þìàà ººðºº áèÀàâ ýýæýýñýýÓ÷ðûã ëàâëàíà
Ä¿¿ãèéí àñóóëòûã áè äàíäàà
Yíýíýýð íü õàðèóëàõ ãýæ
Yíýõýýð ìýðèéíý.
Õººðõºí ä¿¿ãèéí ìèíü àñóóëòÀõäàà áàñ
Óõààíûã íýìíý.
ªºäºñõºí ä¿¿ ìèíüĺðâºí íàñòàé
Àñóóëòûí òýìäýã
ªºðºº áè ÷èíü
Àðâàí íàñòàé
Àíõààðëûí òýìäýã
À.Áàðòî
Áèäíèé õàÿã1-èéí À
2-ûí Á
3-ûí Â
4-èéí Ã
Õàìãààñ èë¿¿
Õàéðëàõ ¸ñòîé
Îëíîîñ èë¿¿
Îíöëîõ ¸ñòîé.
Ýíãèéí õàÿãÀíãèéí õàÿãÌèíèé õàÿã
×èíèé õàÿã
Çýðýãöýý ñóóñàí 4 ñóðàã÷ íýã á¿ëýã áîëíî.
• Õàÿã ãýæ þó âý ? Õàÿãèéã ÿàãààä õàìãààñ
èë¿¿ õàéðëàõ ¸ñòîé, îëíîîñ èë¿¿ îíöëîõ
¸ñòîé áàéäàã âý ? • ãýñýí ñýäâýýð á¿ëýã
á¿ð ººðèéí òàéëáàðûã õèé.

49. 1. Ìàðòàìõàé õ¿íÍýã íýðòýé çîõèîë÷ ãàëò òýðãýýð ÿâæ áàéæýý. Òýãòýë òàñàëáàð
øàëãàã÷ èðýõýä
çîõèîë÷ òàñàëáàðàà îëñîíã¿é.
-Áè ýðãýæ èðýýä øàëãàÿ ãýæ ñàíóóëààä øàëãàã÷ ºíãºð÷ýý. Øàëãàã÷èéã
ýðãýýä èðýõýä íü òàñàëáàðàà îëîîã¿é ë áàéëàà.
-Çà ÿàõàâ! Áè òàíû îëîí íîìûã óíøèæ áàéñàí. Èõ ñîíèðõîë òàòàõààð
áè÷ñýí òóë óíøèõàä òààòàé áàéäàã þì. Òà òàñàëáàðàà õàéæ áàéãàà ó÷ðààñ òàíûã
òàñàëáàðòàé ÿâàà ãýäýãò áè èòãýæ áàéíà ãýæ øàëãàã÷èéã õýëýõýä :
-Áàÿðëàëàà. Ãýâ÷ áè òàñàëáàðàà îëîõ õýðýãòýé áàéíà ãýõýä-Yã¿é ýý ! Òà îëîõ ãýæ
õè÷ýýõ õýðýãã¿é, íàäààñ ººð õ¿í äàõèæ øàëãàõã¿é-Òýð ÷ ÿàõàâ. Òàñàëáàðàà îëîõã¿é
áîë òóí áîëîõã¿é. Ó÷èð íü áè ÷èíü õààøàà
ÿâæ áàéãààãàà ìàðò÷èõààä áàéíà.
2. Ààâàà! Òà íàäàä ¿ëãýð ÿðüæ ºãºº÷-Ààâàà òà íàäàä ¿ëãýð ÿðüæ ºãºº÷
-Çà òýãüå! Çàãàñ÷èä îëîí ºäºð õººöºëäñºíèé ýöýñò íýã õàëèì àãíàæýý.
Òýð õàëèì çàãàñíû ãýäýñíýýñ òîãëîîìîí ìàøèí, ö¿íõ ãýýä ìàø îëîí þì òýä îëæýý.
-Ààâàà! ª÷èãäºð ìèíèé óñàíä óíàãà÷èõñàí øààõàéã òýä îëîîã¿é áàéãàà.
Òýäíýýñ òà àñóóãààä ºãºº÷.
3. Õàð ìóóð
-Ààâàà, ãàë çóóõíû ºðººíä àéìààð òîì õàð ìóóð áàéíà.
-ªº, àéõ õýðýãã¿é õ¿¿ ìèíü! ×è õàð ìóóð ñàéí ç¿éëèéã àâ÷èðäàã ãýäãèéã ìýäýõã¿é
þó ?
-Ãýâ÷ ýíý õàð ìóóð ëàâ ñàéí ç¿éë àâ÷ðàõã¿é. Òýð òàíû îðîéí õîîëûã èäýæ áàéíà.
4. Õè÷ýýíã¿é þó , çàëõóó þó ?
-×è Öýöýãìàà õàðàà÷! Íýã ÿâàëòààð ë õî¸ð òîîñãî 纺æ ÷àäàæ áàéíà ø äýý. Ãýòýë
÷è çºâõºí íýã íýãýýð íü 纺õ þì.
-ªº, òýãýëã¿é ÿàõàâ. Öýöýãìàà õî¸ð óäàà ÿâàõààñ çàëõóóð÷ áàéãàà òýð ø¿¿ äýý
ýýæýý!
Äýýðõ 4 õºã溺íò ÿðèàã õýí õàìãèéí õºãæèëòýé㺺ð ÿðüæ ÷àäàõ âý ?
Àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿äèéã õºã溺õ õîøèí ç¿éë ÿðü.
1. Ìàðòàìõàé õ¿íÍýã íýðòýé çîõèîë÷ ãàëò òýðãýýð ÿâæ áàéæýý. Òýãòýë òàñàëáàð
øàëãàã÷ èðýõýä
çîõèîë÷ òàñàëáàðàà îëñîíã¿é.
-Áè ýðãýæ èðýýä øàëãàÿ ãýæ ñàíóóëààä øàëãàã÷ ºíãºð÷ýý. Øàëãàã÷èéã
ýðãýýä èðýõýä íü òàñàëáàðàà îëîîã¿é ë áàéëàà.
-Çà ÿàõàâ! Áè òàíû îëîí íîìûã óíøèæ áàéñàí. Èõ ñîíèðõîë òàòàõààð
áè÷ñýí òóë óíøèõàä òààòàé áàéäàã þì. Òà òàñàëáàðàà õàéæ áàéãàà ó÷ðààñ òàíûã
òàñàëáàðòàé ÿâàà ãýäýãò áè èòãýæ áàéíà ãýæ øàëãàã÷èéã õýëýõýä :
-Áàÿðëàëàà. Ãýâ÷ áè òàñàëáàðàà îëîõ õýðýãòýé áàéíà ãýõýä-Yã¿é ýý ! Òà îëîõ ãýæ
õè÷ýýõ õýðýãã¿é, íàäààñ ººð õ¿í äàõèæ øàëãàõã¿é-Òýð ÷ ÿàõàâ. Òàñàëáàðàà îëîõã¿é
áîë òóí áîëîõã¿é. Ó÷èð íü áè ÷èíü õààøàà
ÿâæ áàéãààãàà ìàðò÷èõààä áàéíà.
2. Ààâàà! Òà íàäàä ¿ëãýð ÿðüæ ºãºº÷-Ààâàà òà íàäàä ¿ëãýð ÿðüæ ºãºº÷
-Çà òýãüå! Çàãàñ÷èä îëîí ºäºð õººöºëäñºíèé ýöýñò íýã õàëèì àãíàæýý.
Òýð õàëèì çàãàñíû ãýäýñíýýñ òîãëîîìîí ìàøèí, ö¿íõ ãýýä ìàø îëîí þì òýä îëæýý.
-Ààâàà! ª÷èãäºð ìèíèé óñàíä óíàãà÷èõñàí øààõàéã òýä îëîîã¿é áàéãàà.
Òýäíýýñ òà àñóóãààä ºãºº÷.
3. Õàð ìóóð
-Ààâàà, ãàë çóóõíû ºðººíä àéìààð òîì õàð ìóóð áàéíà.
-ªº, àéõ õýðýãã¿é õ¿¿ ìèíü! ×è õàð ìóóð ñàéí ç¿éëèéã àâ÷èðäàã ãýäãèéã ìýäýõã¿é
þó ?
-Ãýâ÷ ýíý õàð ìóóð ëàâ ñàéí ç¿éë àâ÷ðàõã¿é. Òýð òàíû îðîéí õîîëûã èäýæ áàéíà.
4. Õè÷ýýíã¿é þó , çàëõóó þó ?
-×è Öýöýãìàà õàðàà÷! Íýã ÿâàëòààð ë õî¸ð òîîñãî 纺æ ÷àäàæ áàéíà ø äýý. Ãýòýë
÷è çºâõºí íýã íýãýýð íü 纺õ þì.
-ªº, òýãýëã¿é ÿàõàâ. Öýöýãìàà õî¸ð óäàà ÿâàõààñ çàëõóóð÷ áàéãàà òýð ø¿¿ äýý
ýýæýý!
Äýýðõ 4 õºã溺íò ÿðèàã õýí õàìãèéí õºãæèëòýé㺺ð ÿðüæ ÷àäàõ âý ?
Àíãèéíõàà õ¿¿õä¿¿äèéã õºã溺õ õîøèí ç¿éë ÿðü.

50. 1. Òý𠺺ðèéí ñîíãîëòîî õèéñýí-Õ¿¿ ìèíü! Àõ ÷èíü æèæèã àëèìûã íü àâ÷ýý. ×è ìèíèé
õýëñíýýð àõäàà ñîíãîëò
õèéõ áîëîìæ îëãîñîí óó ?
-Òèéìýý ýýæýý. Æèæèã àëèìûã íü ñîíãîõ ýñâýë îãò àëèì àâàõã¿é áàéõ ãýñýíõî¸ð
ñîíãîëò áàéãààã àõàä õýëñýí. Àõ ººðºº ë æèæãèéã íü àâúÿ ãýñýí.
2. Øóâóó õààíà áàéíà ?
-×è ÿàãààä øóâóóíû õîîëîîð ìóóð õîîëëîîä áàéíà ? Áè ÷àìàéã øóâóó
õîîëëîîðîé ãýñýí ø¿¿ äýý.
-Òà òýãæ õýëñýí íü ¿íýí. Ãýõäýý òýð øóâóó ÷èíü õààíà áàéíà ?
3. Çóðàã çóðñàí íü
-Ýýæýý, Áè ààâûí çóðãèéã çóðæ áàéíà. Óëààí ºíãèéí áàë áèé þó ?
-Óëààí ºíãèéí áàëààð ÿàõ ãýñýí þì áý?
-Áè ò¿¿íèé õàìðûã çóðàõ ãýñýí þì.
4. Þó ãýæ õýëýâ ?
-Íàéç ÷èíü øàòíààñ óíààä þó ãýæ õýëñýí áý ?
-Áàãøàà ! Ýíý íü õýëýõýä ýâã¿é ç¿éë áàéñàí ÷ õýëýõ ¸ñòîé þó ?
-Òèéìýý, íóóëã¿é ÿã ¿íýíýýð íü õýëýõ ¸ñòîé ø¿¿.
-Òà íàìàéã õýëñýí ãýäãèéã ò¿¿íä õýëýõã¿é áàéæ ÷àäàõ óó ?
- ×àäíàà ÷àäíà. ×è ¿íýíýýð íü ë õýë.
-Òýð øàòíààñ óíààä ... þó ÷ õýëýýã¿é.
5. Èë¿¿ èõèéã õýìíýíý
-Ààâàà ! Áè ºíººäºð ñóðãóóëüäàà àâòîáóñààð ÿâààã¿é. Õàðèí àâòîáóñ äàãàæã¿éñýýð
î÷ñîí. Èíãýýä 200 òºãðºã õýìíýëýý.
-Ñàéí áàéíà. ¨ñòîé çºâ ìèíèé õ¿¿! Õàðèí ìàðãààø òàêñè äàãààä ã¿éãýýðýé.
Òýãâýë á¿ð èë¿¿ èõèéã õýìíýíý ø äýý.
Äýýðõ òàâàí ÿðèàã óíøèõàä èíýýä õ¿ðãýõã¿é áàéãàà ÿðèà áàéâ óó ?
ßàãààä èíýýä ÷èíü õ¿ðñýíã¿é âý ?
1. Òý𠺺ðèéí ñîíãîëòîî õèéñýí-Õ¿¿ ìèíü! Àõ ÷èíü æèæèã àëèìûã íü àâ÷ýý. ×è ìèíèé
õýëñíýýð àõäàà ñîíãîëò
õèéõ áîëîìæ îëãîñîí óó ?
-Òèéìýý ýýæýý. Æèæèã àëèìûã íü ñîíãîõ ýñâýë îãò àëèì àâàõã¿é áàéõ ãýñýíõî¸ð
ñîíãîëò áàéãààã àõàä õýëñýí. Àõ ººðºº ë æèæãèéã íü àâúÿ ãýñýí.
2. Øóâóó õààíà áàéíà ?
-×è ÿàãààä øóâóóíû õîîëîîð ìóóð õîîëëîîä áàéíà ? Áè ÷àìàéã øóâóó
õîîëëîîðîé ãýñýí ø¿¿ äýý.
-Òà òýãæ õýëñýí íü ¿íýí. Ãýõäýý òýð øóâóó ÷èíü õààíà áàéíà ?
3. Çóðàã çóðñàí íü
-Ýýæýý, Áè ààâûí çóðãèéã çóðæ áàéíà. Óëààí ºíãèéí áàë áèé þó ?
-Óëààí ºíãèéí áàëààð ÿàõ ãýñýí þì áý?
-Áè ò¿¿íèé õàìðûã çóðàõ ãýñýí þì.
4. Þó ãýæ õýëýâ ?
-Íàéç ÷èíü øàòíààñ óíààä þó ãýæ õýëñýí áý ?
-Áàãøàà ! Ýíý íü õýëýõýä ýâã¿é ç¿éë áàéñàí ÷ õýëýõ ¸ñòîé þó ?
-Òèéìýý, íóóëã¿é ÿã ¿íýíýýð íü õýëýõ ¸ñòîé ø¿¿.
-Òà íàìàéã õýëñýí ãýäãèéã ò¿¿íä õýëýõã¿é áàéæ ÷àäàõ óó ?
- ×àäíàà ÷àäíà. ×è ¿íýíýýð íü ë õýë.
-Òýð øàòíààñ óíààä ... þó ÷ õýëýýã¿é.
5. Èë¿¿ èõèéã õýìíýíý
-Ààâàà ! Áè ºíººäºð ñóðãóóëüäàà àâòîáóñààð ÿâààã¿é. Õàðèí àâòîáóñ äàãàæã¿éñýýð
î÷ñîí. Èíãýýä 200 òºãðºã õýìíýëýý.
-Ñàéí áàéíà. ¨ñòîé çºâ ìèíèé õ¿¿! Õàðèí ìàðãààø òàêñè äàãààä ã¿éãýýðýé.
Òýãâýë á¿ð èë¿¿ èõèéã õýìíýíý ø äýý.
Äýýðõ òàâàí ÿðèàã óíøèõàä èíýýä õ¿ðãýõã¿é áàéãàà ÿðèà áàéâ óó ?
ßàãààä èíýýä ÷èíü õ¿ðñýíã¿é âý ?

51. Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
(ãýðòýý ã¿éöýòãýõ äààëãàâàð)
1
Ò. Ãàëñàí
Ñ¿¿äýð
ªã뺺 îðîéä Óðä òàëäàà
Òýìýýíýýñ ºíäºð!
Yä äóíä
Äýíë¿¿ àñààõàäÓóöàí òàëä
ßìààíààñ íàëäãàð
Õàð ñ¿¿äýðÕà÷èí ø¿¿!
Áàðèëäàõ ãýõýýðÄýëýýä áàéäàãÁàðèõ ãýõýýðĺ뺺ä çóãòäàã
Äýãäýýä ãàð÷èõäàãÕàð ñ¿¿äýðÕà÷èí ø¿¿!
Áàðüæ áîëäîãã¿éÎðîî ñ¿¿äðèéãÁàãëààä ºãºõ
Îâñãîîòîé áàéíà óó ?
Õàð ñ¿¿äýðÕà÷èí ø¿¿!
Áààâãàéòàé ÷èõðýýð
Øàãíàíà ø¿¿!
Àñóóëò 1:
2
Ä.Äàâààíÿì
Áèä æàðãàëòàé
Ãàâàðòàéãàà áàéõàä
Yíýã æàðãàëòàéÃàíüñòàéãàà áàéõàä
Äîðãî æàðãàëòàé
Õîñîîðîî áàéõàä
Õóí æàðãàëòàé
Õîòëîîðîî áàéõàä
Õ¿í æàðãàëòàéÍàäòàéãàà áàéõàä
Ýýæ, ààâ æàðãàëòàéÍàðòàéãàà áàéõàä
Ýõ äýëõèé æàðãàëòàé.
• Äýíë¿¿ àñààõàä ñ¿¿äýð ÿàãààä óóöàí òàëä ãàð÷èõäàã âý ?
• Ñ¿¿äðèéã áàðüæ áîëäîãã¿éí ó÷èð íü þó âý ?
Àñóóëò 2:
• Æàðãàëòàé ãýäýã ¿ãèéã ÷è þó ãýæ îéëãîäîã âý ?
• Äîðãîíû çóëçàãûã þó ãýæ íýðëýäýã âý ?
• Õîòîë ãýäýã ¿ãèéí óòãûã òàéëáàðëà.
• Ø¿ëýãò Ààâ, ýýæ æàðãàëòàé ãýõèéí îðîíä Ýýæ, ààâ æàðãàëòàé ãýñíèé ó÷èð þó âý ?
• Íàðã¿é áîë äýëõèé ÿìàð áàéäàëòàé áàéõûã òºñººëºí áîäîîä äýâòýð äýýðýý áè÷.
Àñóóëò 3
• Ñàâàíã ÿìàð çîðèóëàëòààð õýðýãëýäýã âý ?
Ë.Ò¿äýâ
• Õàò ãýæ þó ãýñýí ¿ã âý ?
Øàâàð
• Ø¿ëãèéã öýýæèë
Øàâàð äýýð öàãò
• Òàíàé ãýðò øààçàí õýðýãñýë áèé þó ?
Ñàâàí áàéñàí ãýäýã
• Øàâðààð þó þó õèéæ áîëîõ âý ?
Øàâàð ò¿¿íèé äàðàà
Øààçàí áîëñîí ãýäýã

52. Øàâàð óëàì ãýãýýð÷
Øààíòàã ¿ñýã òýýæ Ñàíàìæ:
Ø¿ìýð íîì áîëæýý Óíøñàí ø¿ëãèéíõýý óòãûã îéëãîæ, òàâüñàí
Øàâàð òýãòýë áàñ àñóóëòàíä îíîâ÷òîé õàðèóëàõ íü ìàòåìàòèêèéí õ¿íäØàòààëãàæ õàò
îëîîä áîäëîãî áîäîõòîé ýãýý ë àäèë áèëýý. Èéìä øàíòðàëã¿é
Øàãã¿é òîîñãî áîëæýý. îðîëäîæ õè÷ýýãýýðýé !

53. 4 4
Ò.Ãàëñàí
Çàì, æèì Àñóóëò 4 :
-Áè áè ãýæ ñàéðõóóò • Çàì, æèì õî¸ð þóãààðàà ÿëãààòàé âý ?
Çàì ìèíü Æèì áîëæ íàðèéñàâ. • Áè áè ãýõýä æèì, Áèä áèä ãýõýä
-Áèä áèä ãýæ áàõàðõóóòäàðäàí çàì áîëñîíû ó÷èð þó âý ?
Æèì ìààíü Äàðäàí áîëæ óóæðàâ.
5
Äîîðõ ø¿ëãèéã óíøèõäàà ºã¿¿ëæ áàéãàà ç¿éë¿¿äèéã íü ñýòãýëäýý ä¿ðñëýí
áîäîõûã õè÷ýýãýýðýé!
Ä.Ï¿ðýâäîðæ
Íîõîéí àðàíøèí
ªðººë áóñäûí àðãàäàõàä
Õ¿ðòýýëã¿é õºðºíãºíä ãèíæë¿¿ëæ
ª÷èãã¿é ÿðçàãíàõ ìºðòºº
Õ¿ç¿¿ãýý çóëãàëæ äîëîîëîí
ªºðèéí ýçíèé çàíäðàõàä
Õ¿éòýí øºëòýé èä¿¿ðýý
ªºäºº õàðæ òýë÷èëíý.
Õ¿íýýñ õàðàìëàæ àðõèðíà.
Áóðàì äààõ ø¿äã¿é
Ñàâààã¿é çàãíàæ ñààñàãíàæ
Áóðóó çºíºõ öàãò
Ñàëõè çàëãèí ñàãñóóð÷
Áóçàð øóíàëä çàðàãäàí
Ñàíààíû ãàðçûã ìýäýõã¿é
Áóëóó õóðààæ òàð÷èëíà.
Ñàðàíä õóöàæ ä¿â÷èãíýíý.
Àñóóëò :
Ýíý ø¿ëãèéã óíøààä àðàíøèí ãýäãèéã ÷è þó ãýæ îéëãîâ ?
6
Ø¿ëãèéã óíøààä ø¿ëãèéí óòãà ñàíààã õàðóóëñàí çóðàã çóð.
Ä.Öîîäîë
ĺðºâò
Áóÿíò ýõýý àëäàæ õàðàíãàäñàí ÿíçàãà

54. Áóòàíä òýýãëýæ óíààä áîñ÷ ÷àäàõàà áàéõàä
Õýëèéã íü íîðãîõ ñ¿¿ã¿éäýý áîëæìîð òýâäýí íèñýõ¿é
Õýðýý òýíä èð÷èõñýí õîøóóãàà áèë¿¿äýí ã¿éíý.
Àñóóëò :
Õàðàíãàäàõ, áèë¿¿äýõ ãýñýí ¿ã¿¿äèéí óòãûã òàéëáàðëà.

55. 8 8
7
Äîîðõ ø¿ëãèéã àíõààðàëòàé õýä õýä äàõèí óíø. Äàðàà íü ººðèéí îéëãîæ àâñàí
ç¿éëýý äýâòýð äýýðýý áè÷ýýðýé!
<< Ýëäýâ ñóðãààë îðøâîé >>
ªíäºð óóëàíä øàò ø¿¿, íîì òàíü
ªðãºí äàëàéä ñàë ø¿¿, íîì òàíü
Õàðàíõóé ìóíõàãò çóë ø¿¿, íîì òàíü
Õàðãóé çàìä ãàçàð÷ ø¿¿, íîì òàíü
Áºãë¿¿ çàìä õ¿íñ ø¿¿, íîì òàíü
Á¿ãä ãàçàð õºòº÷ ø¿¿, íîì òàíü
ßäàðõûí öàãò ¿ë îðõèõ àíä ø¿¿, íîì òàíü
ßìàð ÷ ¿åä õóëãàéä ¿ë àâòàõ ýðäýíý ø¿¿, íîì òàíü
Ë.Ò¿äýâ
Áèäõýí áý ?
Ýöãèéí ãàðààñ ¿ðòýñ õàíõàëäàãñàí
Ýýæèéí ãàðààñ ààðóóë ¿íýðòäýã þì.
Ýõíýðèéí ãàðààñ áàë õàíõàëäàã
Ýãýë ìèíèéõýýñ áýõ ¿íýðòäýã áèç.
Àñóóëò 8
• Ýíä ÿìàð àæèë õèéäýã õ¿ì¿¿ñ òàëààð ºã¿¿ëæ áàéíà âý ?
• ßìàð àæèë õèéäãèéã íü òàíèõàä ÷è þóã àøèãëàâ ?
9
Ø¿ëãèéã óíøààä îéëãîæ àâñàí ç¿éëýý àøèãëàí • Òàìõèíû õîð óðøèã• íýðòýé
çîõèîí áè÷ëýã áè÷ýýðýé! Ø¿ëãýý öýýæëýýä òàìõè òàòäàã àõ ýã÷, òàíüäàã
õ¿ì¿¿ñòýý óíøèæ ºãººðýé.
Ä.×îéæàëñ¿ðýí
Òàìõèíû õîð óðøèã
Óòàà íü óóøãèíä
Õîð íü õîäîîäîíä
Òàìõè òàòàõ ãàðç áàãà
Òàâ ãóðâàí òºãðºã ãàéã¿é ãýíý
ªäºð á¿ðèéí õýäýí òºãðºã
ªñººä ìÿíãà çóó áîëäîãÒàòààä òàòààä àøèã þóÕàðèí ãàðç õîõèðîë
Òàòààã¿é ãýýä ãàðç þóÕàðèí àøèã òóñ
Òàìõèíû õîðîîð óóøèã ìóóääàã
Òàìõèíû õîðîîð õîäîîä ìóóääàã
Òàìõèíû õîðîîð áèå õîðääîã
Òàìõèíû óðøãààð àæèë ñààòäàã
Ãýðýëò öàãààí ø¿äèéã õàðëóóëäàãÀìíû ýðõòíèéã ºìõèéð¿¿ëäýãÀþóë õîðûã ¿¿ñãýäýãÀìíû
òàìõèéã á¿¿ òàò

56. ĺðºâä¿ãýýð á¿ëýã
Ñóðãàìæèò ºã¿¿ëëýã¿¿ä
Õ¿íä õ¿í øèã õ¿í áàéõààñ ººð çîðèëãî áàéõ ¸ñã¿é.
Ë.Øåôåð
Õ¿¿õä¿¿äýý! Òà íàðûã ìýäýý îðñîí öàãààñ ÷èíü ýõëýí ýöýã ýõ ÷èíü • ñàéí õ¿í
áîëîîðîé •, • õ¿íëýã õ¿í áàéãààðàé •, • õ¿í òºðõºº àëäàâçàé •, • õ¿í áîëîõ
áàãààñàà • ãýõ÷èëýíçàõèæ ñóðãàæ èðñýí . Òýãâýë äàðààõ ñóðãàìæèò ºã¿¿ëëýã¿¿äýýñ
õ¿í øèã õ¿í áàéõûí óõààíûã
îëæ àâàõûã õè÷ýýãýýðýé.
Õè÷ýýë äýýð óíøèõ ìàòåðèàë
• Èíòîîðûí ìîä
• Öýöýã
• Òàë õàãàñûí òóõàé
• Õî¸ð ç¿¿ä
• Ýëáýðýëò õàéð
• Íýã íýã ìº÷ðººð
• Ìèíèé íàéç íºõºä õàà÷èâ
• Õ¿¿õä¿¿äèéí ÿðèà : Ñàéðõóó çàí ìóóõàé
• Yíýã¿é òàñàëáàð
• Àìüäðàë ãýäýã ¿ðãýëæ ñóðàëöàíà ãýñýí ¿ã
• ªºðòºº èòãýõ èòãýë : Ýýæèéí çàõèäàë
• Àìüäðàëûí õóóëü ä¿ðýì
Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
• Õàéð àç æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ð
• Àâúÿàñ ÷àäâàðàà íýýí èëð¿¿ëýõ íü
• Ýõèéí öàðàé
• Õýò öàõèóð

57. Õ¿íèé ñàéõàí ãýäýã äîòðîî ãýðýëòäýã áºãººä ñàéõàí õ¿í ãýäýã áîë àðèóí
ñýòãýëýýð ãýðýëòñýí õ¿íèéã õýëíý.
×.Ëîäîéäàìáà
Õîðâîîãèéí ãàéõàìøèã íü , õ¿íèé ãàéõàìøèã íü óõààí.
À.Ãàìèëüòîí

58. Æîðæ Âàøèíãòîí þóíû à÷ààð åðºíõèéëºã÷ áîëñîí áý ?
Õ¿ì¿¿ñ ÿàãààä ýíý ò¿¿õèéã ÿðèõ äóðòàé áàéäàã âý ?
Ààâ íü óóðëàõàà áîëüæ, òýâýð÷ àâààä ¿íýññýíèé ó÷èð þó âý ?
Òà íàð ýíý ñýäâýýñ ÿìàð ñóðãàìæòàé ç¿éëèéã ìýäýæ àâàâ ?

59. • Áàãø äîîðõ ñýäâèéã õî¸ð óäàà íèéò äóíä íü óíøèæ ºãíº.
• Ñóðàã÷èä ñîíñîõ ÿâöäàà ñýäýâò ºã¿¿ëæ áóé ãîë ãîë ¿éë ÿâäëûã öººí õýäýí ¿ãýýð
äýâòýð äýýðýý òýìäýãëýæ àâààðàé.
Öýöýã
Áîëä, Õóëàí, Öýöýã ãóðàâ öîíõîí äýýðýý öýöýã òàâüæ ºãºº÷ ãýæ ýýæýýñýý ãóéöãààâ.
Ýýæ íü öýöýã îðóóëæ òàâèàä :
Öýöãýý àð÷èëæ óñàëæ áàéãààðàé ãýæ õýëýâ. Õýäýí õîíîã ºíãºðºõºä öýöýã õàòàæóíàñàí
áàéâ. Ýýæ íü õ¿¿õä¿¿äýýñýý • Öýöãýý óñëàâ óó ? • ãýæ àñóóâ. Áîëä Õóëàíã,
ÕóëàíÖýöãèéã, õàðèí Öýöýã Áîëäûã õàðæ ãóðâóóëàà íýã íýãýíäýý • Áè ÷àìàéã óñàëñàí
..., Õàðèí
áè ÷àìàéã , . . . Áè ÷àìàéã óñàëñàí ãýæ áîäñîí • ãýæ ºã¿¿ëöãýýâ.
• Ýý çàéëóóë, ãóðâàí òîëãîé áîäñîîð áàéòàë öýöýã õàò÷èõëàà. Áîäîõ õýðýãã¿é,
ç¿ãýýðë öýöãýý óñëàõ áàéæ. Èõ óñàëñàí ÷ áîëîõ áàéæ • ãýýä ýýæ íü òîëãîé ñýãñðýâ.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Àñóóëò :
1. Öîíõîí äýýðýý öýöýã òàâèõ íü ÿìàð õýðýãòýé âý ?
2. Öýöýã þóíààñ áîëæ õàòàæ óíàâ ?
2. Ñóðãàìæòàé ÿìàð ç¿éëèéã îéëãîæ àâñàíàà äýâòýð äýýðýý áè÷.
Õýí õàìãèéí öººí ¿ãýýð ñýäýâò ºã¿¿ëñýí ãîë ãîë ¿éë ÿâäëóóäûã
õàðóóëæ ÷àäàæ âý ?
Õàðèóëòàà áóñàääàà óíøèæ ºãººä ñàíàë áîäëîî ñîëèëö.
• Äîîðõ ñýäâèéã ººðñ人 áèå äààí óíøààä, àñóóëòàíä õàðèóëààðàé.
Òàë õàãàñûí òóõàé
ªâºº àëèìûã äóíäóóð íü õî¸ð õýñýã áîëãîí îãòëîîä Ìýíäõ¿¿ä ºã÷ :
-Ìàé, Äîíäîãòîé õóâàà ãýæ õýëýâ. Ìýíäõ¿¿ ººðòºº àëèìíû òîì õýñãèéã àâ÷ æèæãèéãíü
Äîíäîãò ºãºâ.
-Áàÿðëàëàà ãýæ õýëñýí ÷ Äîíäîã äîòðîî • Ìýíäõ¿¿ ÿìàð ìóóõàé þì áý ? Òîìûã íü
àâ÷èõëàà • ãýæ áîäîâ.
Îðîé ýýæ íü Äîíäîãò æèãíýìýã ºãºõ人 Ìýíäõ¿¿òýé õóâàà ãýæ õýëýâ.
Äîíäîãæèãíýìýãýý äóíäóóð íü õóãàëáàë äóíäóóðàà òýãø õóâààãäñàíã¿é. Íýã íü òîì,
íºãºº íü æèæèãáîë÷èõîâ. Äîíäîã íºãºº õýñã¿¿äèéã õàðààä Ìýíäõ¿¿ä æèæãèéã íü ºãºõ
ãýñíýý ºã뺺
Ìýíäõ¿¿ãèéí òóõàé áîäñîíîî ãýíýò ñàíàâ. Äîíäîãèéí öàðàé íü óëààí áîëîîä Ìýíäõ¿¿ä
òîì õýñãèéã íü áóøóóõàí ºãºâ.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Àñóóëò :
1. Äóíäóóð íü õóâààëã¿é ãàíöààðàà èäýæ áîëîõ óó ?
2. ×èõýð õóâààñàí ÷èíü òîì, æèæèã õî¸ð õýñýã áîëæýý. ×è àëèéã íü íàéçäàà ºãºõ âý
?
ßàãààä òýãýâ ?

60. Õýð¿¿ë ãýæ þó áîëîõ , ò¿¿íèé õîð óðøãèéí òàëààð õîîðîíäîî ÿðèëö.
Õî¸ð ç¿¿ä
Ààâ íü Õýðëýíä • Õýçýý ÷ , õýíòýé ÷ õýðýëäýæ áîëîõã¿é. Õýðýâ íàéç ÷èíü ÷àìä
óóðëàí, òýð ÷ áàéòóãàé ìóó ¿ã õýëæ, õýð¿¿ë ºäººä áàéñàí ÷ ÷è ñàéí ¿ã õýë, òýãâýë
õýð¿¿ë
ìàðãààí ãàðàõã¿é • ãýæ çàõèæýý. Õýðëýí ààâûíõàà õýëñíèéã ñàéí òîãòîîæ àâñàí
áàéíà.
Ãàäàà òîãëîæ áàéòàë õºðø àéëûí Òýëì¿¿í ºìíººñ íü èðëýý.
-Òýëì¿¿í, ñàéí áàéíà óó ? ãýæ Õýðëýí ìýíäëýâ. Õàðèí Òýëì¿¿í õàðèó
ìýíäëýõèéíîðîíä ìàøèíàà áèåäýý øàõàí òýâýð÷ óðóóëàà óíæóóëàí, Õýðëýíã äóõààðàà
óóðòàé õàðàâ.
-Òýëì¿¿í, ÷è óóðëàæ áàéãàà þì óó ? ãýæ Õýðëýí ãàéõàâ.
-×è ìèíèé ìàøèíû äóãóéã íü ñàëãà÷èõëàà ãýæ áè ç¿¿äýëñýí. ×è ìóóõàé õ¿¿õýä ãýâ.
Òýëì¿¿íèé ìàøèí ç¿ãýýð á¿òýí áàéãààã õàðààä Õýðëýí èíýýìñýãëýí :
-Õàðèí ÷àìàé ðóó çóóäàã íîõîé äàéðàõàä áè ìîäîîð öîõüæ õººëºº
ãýæ ç¿¿äýëñýí ãýâ.
Òýëì¿¿í Õýðëýíã õàðæ æààë áîäîëõèéñíýý :
-×àìä áàÿðëàëàà. Àëèâ, õî¸óëàà ÿâæ òîãëî¸ ãýâ.
Òýãýýä òýð õî¸ð ºäºðæèí õºãæèëòýé ñàéõàí òîãëîæýý.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Àñóóëò :
1. Ààâ íü þó ãýæ çàõèñàí áý ? ßàãààä òýãæ çàõèñàí þì áîë ?
2. Ýíý ñýäâýýñ ÿìàð ñóðãàìæòàé ñàéõàí ñàíààã ÷è îëæ àâàâ ?
Ýëáýðýëò õàéð
Áîëä, Ýíõöýöýã õî¸ð Àñêà ãýäýã íîõîéòîé áîëæýý. Ýíõöýöýã Àñêà íîõîéãîî
èõýäõàéðëàíà. Ýíõöýöýã íîõîéòîéãîî ¿ðãýëæ òîãëîæ, õàìãèéí ýíõðèé ¿ã íîõîéäîî
õýëæ, ãî¸
òóóç ç¿¿æ ºãººä èëæ òààëàí òýâýð÷ àâäàã áàéâ.
Õàðèí Áîëä Àñêàòàé òºäèé ë òîãëîäîãã¿é, îãò òýâýð÷ àâäàãã¿é áàéâ. ÝíõöýöýãÀñêà
íîõîéíûõîî òàâãèéã ¿ðãýëæ öýâýðëýí óãààæ õîîë ä¿¿ðãýæ õèéíý.
Àñêà íîõîé Ýíõöýöãèéã õàðìàãö Áîëäûí ãàðààñ ìóëòðàí áàÿðëàí õóöàæ
Ýíõöýöãèéíäýðãýä ã¿éí î÷îîä òîéðîí öîâõ÷èí ã¿éæ ýðõëýí. õàéðàà èëýðõèéëäýã áàéâ.
Èíãýõýä íüÁîëä Àñêà íîõîéãîî õàìãèéí ýíõðèé ñàéõàí ¿ãýýð ãóéæ äóóäàâ÷ Àñêà íîõîé
Ýíõöýöãýýñõîëääîãã¿é áàéâ. Èéìýýñ ýëáýðýëò õàéð áîë õàëàìæ áàéäàã þì áàéíà.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Àñóóëò :
1. Àñêà íîõîé Áîëä, Ýíõöýöýã õî¸ðûí õýíä íü èë¿¿ ñàéí áàéäàã âý ? ßàãààä ?
2. ×èíèé áîäëîîð õàéð ãýæ þó âý ?
3.Ààâ, ýýæ ÷èíü ÷àìä õàéðòàé þó ? Òýä õàéðàà õýðõýí èëýðõèéëäýã âý ?
4. ×è ààâ, ýýæäýý õàéðòàé þó ? Òýäýíä õàéðàà ÷è õýðõýí èëýðõèéëäýã âý ?

61. Íýã íýã ìº÷ðººð
ªâºº íýã ìîä òàðèâ. Ñ¿ðýí èðýýä íýã ìº÷èð õóãàëààä àâëàà.
-È÷èõã¿é áàéíà óó ? ×è ÿàãààä ìîä õóãàëàâ ? ãýæ ºâºº õýëýâ.
-Áè ìîä áèø, ãàíöõàí ìº÷èð õóãàëñàí ãýæ Ñ¿ðýí ãîìîðõîí ºã¿¿ëýâ.
Ñ¿ðýíãèéí äàðàà Áîëä, Àíõáàÿð õî¸ð èðæ íýã, íýã ìº÷èð õóãàëæ àâöãààâ. Òýð
õî¸ðûíõîéíîîñ Ñàðàí, Òóóë, Òýëì¿¿í, Öîëìîí, Ýíõæèí, Ìÿäàãìàà íàð èðæ áàñ íýã,
íýã ìº÷èð
õóãàëàí àâàâ.
Ìîäíîîñ åð人 ë ãàíö ¸ðäîéñîí èõ áèå ë ¿ëäýâ.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Àñóóëò :
1. Ìîä òàðèõ íü ÿìàð àøèãòàé âý ?
2. ×è ýíý ñýäâýýñ þóã îéëãîæ àâàâ ?
• Äîîðõ ñýäâèéã áàãø 3 ñóðàã÷ààð íýã íýã óäàà ÷àíãà äóóãààð óíøóóëíà. Óíøèõ
ÿâöàä
íü äýâòýð äýýðýý öººí õýäýí ¿ãýýð òîâ÷ëîí òýìäýãëýæ àâààðàé.
Ìèíèé íàéç íºõºä õàà÷èâ ?
Õ¿¿õäèéí òîãëîîìûí òàëáàéä Ýíýðýë òîãëîõîîð èðýâ. Òýð íýã ãàðòàà õ¿¿õýëäýé,
íºãººäºº áºìáºã, ñóãàíäàà íîìòîé, õàëààñàíäàà ÷èõýðòýé áàéâ. Òîãëîîìûí òàëáàé
äýýð
Öýöýã, Áàò, Ýíõæèí, Òýëì¿¿í ãýäýã íàéç íàð íü áàéëàà.
Ýíýðýë òýäýí äýýð î÷îîä Öýöãèéí õîðûã ìàëòàæ ãàðàâ. Öýöýã þó ÷
õýëñýíã¿éòîãëîîìîî öóãëóóëæ àâààä õîëäîîä ÿâ÷õàâ. Ýíýðýë õàëààñíààñàà öààñòàé
÷èõýð ãàðãàæ
¿ëäñýí õ¿¿õä¿¿äèéí ºìíº ãàéõóóëàí :
-Íàäàä èéì ãî¸ ÷èõýð áàéíà äàà. Òà íàðò áàéõã¿é äýý ãýâ.
-Íàäàä õî¸ð ÷èõýð áàéâàë áè íýãèéã íü íàéçäàà ºãäºã ãýæ Áàò õýëýâ.
-Õàðèí áè ÷àìä ºãºõã¿é ºãºõã¿é ãýæ Ýíýðýë ýëýã äîîã õèéæ õàðèóëàâ. Áàò ýðãýæ
õàðààä ÿâ÷õàâ.
-Ýíýðýë, Àéë ãýð áîëæ òîãëî¸ ãýæ Ýíõæèí õýëýâ.
-Çà òýãüå, õàðèí Áè ààâ íü áîëíî ø¿¿ ãýæ Ýíýðýë çºâøººðºâ.
-ßàãààä ÷è ààâ íü áîëäîã áèëýý ?
-Áè ààâ íü áîëíî. Áè ººðººð òîãëîõã¿é ãýæ Ýíýðýë õºëºº äýâñëýâ. Ýíõæèí ÷
ýðãýýäÿâ÷èõàâ. Ýíýðýë ãàíöõàí Òýëì¿¿íòýé ¿ëäëýý.
-Õ¿¿õýëäýéòýé òîãëî¸ ãýæ Ýíýðýë õýëýâ. Òýãüå ãýæ Òýëì¿¿í çºâøººð뺺.
-×è ìèíèé õ¿¿õýëäýéä åð人 ÷ ãàð õ¿ð÷ áîëîõã¿é
-Òýãâýë ÿàæ õ¿¿õýëäýéòýé òîãëîñîí áîëîõ âý ?
-ßìàð ÷ áàéñàí, ãàð õ¿ð÷ áîëîõã¿é ãýæ Ýíýðëèéã õýëýõýä Òýëì¿¿í ýðãýýä ÿâààä
ºãºâ. Ýíýðýë ñóãàíäàà íîì õàâ÷óóëæ, íýã ãàðòàà õ¿¿õýëäýéãýý, íºãººäºº áºìáºãºº
áàðüæ
öààñòàé ÷èõðýý õàëààñàíäàà ëàâ õèéãýýä ýðãýí òîéðíîî õàðâàë íàéç íàðààñ íü íýã
íü ÷ àëãàáàéâ. Ýíýðýë òîãëîîìûí òàëáàé äýýð ãàâ ãàíöààðàà íóëèìñàà àðàé ÿäàí
áàðüæ óéëàãíàí:

62. -Ìèíèé íàéç íàð õàà÷èâ ? ãýæ ººðººñºº àñóóâ.
/Âèêòîð Èâàíîâ •Àéë õ¿íèé àìü íýã•/
Ãóðàâ, ãóðâààðàà áàã áîëîí õóâààãäààä äîîðõ àñóóëòóóäàä õàðèóë. Äàðàà íü
õàðèóëòàà áóñàä áàãèéíõàíäàà óíøèæ ºãººðýé.
1. Ýíýðýë ÿàãààä ãàíöààðàà ¿ëäýâ ? Òýð ÿìàð çàí ààøòàé õ¿¿õýä âý ?
2. Ýíý ñýäâýýñ þó îéëãîæ àâàâ ?

63. Õ¿¿õä¿¿äèéí ÿðèà
×è åð íü òîãëîîìûí òàëáàé äýýð òîãëîæ áàéãàà æààõàíõ¿¿õä¿¿äèéí ÿðèàã ñîíñîæ
¿çñýí ¿¿. Òýä ¿ðãýëæ ¿ã ÿðèàãààðààáèå áèåíèéãýý äàâàõûã îðîëäîæ áàéäàã. Õ¿¿õä¿¿ä
• Ìàíàé
ààâûí ìàøèí òàíàé ààâûí ìàøèíààñ òîì • ýñâýë • Ìèíèé
ýýæ òàíàé ýýæýýñ èë¿¿ óõààíòàé • ãýæ ÿðèõ äóðòàé. Ãýõäýý
òýä ãîëöóó ë ººðèéíõºº ãýð á¿ëèéí òàëààð ñàéðõàæ ÿðèíà.
Òýëì¿¿í, Öýíãýë, Ãàíòóëãà ãýñýí íýðòýé ãóðâàí õ¿¿ áàéñàí áºãººä òýä ¿ðãýëæ
áèåáèåíäýý ñàéðõàæ ÿâäàã áàéëàà. Ãàíòóëãà ýíý äóíäààñàà õàìãèéí ñàéðõóó íü.
Ò¿¿íèé ãýðèéíá¿õ ç¿éë õàìãèéí øèëäýã, õàìãèéí òîì, ýñâýë õàìãèéí ¿íýòýé áàéäàã.
Òýð õýí íýãíèé
õýëñíèéã ¿ðãýëæ äàâñàí ç¿éë õýëæ ÷àääàã áàéëàà.
Íýã ºäºð òýð ãóðàâ ñóðãóóëü ðóóãàà ÿâàõ çàìä Òýëì¿¿í • Ìèíèé ààâ 7 õîíîãò 2 óäàà
óñàíä îðäîã • ãýæ õýëýâ. Y¿íèéã ñîíññîí Öýëì¿¿í • ªº ýíý þó ÷ áèø. 7 õîíîãò 2
óäàà
óñàíä îðäîã áîë çàâààí áàéíà. Ìàíàé ààâ ºäºð áîëãîí óñàíä îðäîã. Çàðèìäàà ºäºðò
õî¸ð
÷ óäàà óñàíä îðíî • ãýâ. Öýëì¿¿í Ãàíòóëãà ðóó õàðëàà. Îäîî ò¿¿íèé õýëýõ ýýëæ
áîëñîíáàéìààð þì. Òýð þó ãýæ õýëýõ áîë ? Áè ÷ ýíý õî¸ðûã ¿ãýýð äàâ÷èõëàà ø¿¿ ãýæ
áîäîâ.
Ãàíòóëãàä õýëýõ ç¿éë îëäîõã¿é áàéëàà. ßìàð ìàíàé ààâ 7 õîíîãò 3 óäàà óñàíä îðäîã
ãýæõýëýëòýé áèø. Òýð ÷èìýýã¿é ë ÿâààä áàéëàà. Òýëì¿¿í, Öýíãýë õî¸ð áèå áèåí
ë¿¿ãýý õàðæèíýýìñýãëýíý. Ãàíòóëãûã ÷ íýã ñàéí ÷àäëàà äàà.Òýä ñóðãóóëèéí õààëãàíä
äºõºæ èðëýý.
Ãàíòóëãà þì õýëýýã¿é ë áàéëàà. Òýä àíãèäàà îðëîî. Íýã, õî¸ð, ãóðàâ, äºðºâä¿ãýýð
öàãèéíõè÷ýýë ºíãºð뺺. Òýð þó ÷ õýëýýã¿é ë áàéëàà. Õàðèí îðîé ãýð ë¿¿ãýý õàðèõ
çàìäàà Ãàíòóëãà• Ìèíèé ààâ õýçýý ÷ óñàíä îðæ áàéãààã¿é, òèéì öýâýðõýí õ¿í äýý •
ãýæ õýëñýí ãýäýã ø¿¿.
Ýý äýý ýíý ñàéðõóó çàí óó. Áóñäûãàà äàâñàí ¿ã îëæ õýëýõ ãýýä îëíû ýëýã äîîã
áîëäîãáàéíà ø¿¿. Îãò óñàíä îðäîãã¿é õ¿í øèã çàâààí õ¿í õààíà áàéõ áèëýý äýý.
Ñàéðõóó çàí ìóóõàé
Èõ ìºðºí äºë㺺í
Ýðäýìòýé õ¿í äàðóó
Îíãèðîî, ñàãñóó çàíòàé õ¿í èõ ìóóõàé õàðàãääàã. ̺í áèåý ñàéðõàõ, áóñäûã ¿ãýýð
äàâàõ ãýñýí çàí ÷ ìóóõàé. Ýäãýýðèéí àëü àëü íü áóñäûã áàñàìæëàí äîðä ¿çñýí
øèíæòýé
áàéäàã òóë õ¿ì¿¿ñò ýíý íü ýâã¿é ñýòãýãäýë òºð¿¿ëäýã.
ªºðèéíõºº áîëîí ººðèéí ãýð á¿ëýýðýý õýò áàõàðõàæ, ñàéðõäàã õ¿¿õýä ÿâààíäààõóäàë
äýãñä¿¿ëæ ÿðüäàã õ¿í áîëäîã. Õóäàë ÿðüäàã õ¿íä õ¿í èòãýõýý áîëèõ áºãººä îëîíä
õ¿íäëýëã¿é áîëíî.
Ñàéðõóó çàí è÷èìõèé çàíãààñ ¿¿äýëòýé. Áóñäàä áàéãàà ç¿éë ººðèéíõººñ íü ãî¸ þì
øèã ñàíàãäàõàä õ¿¿õýä ººðòºº áàéãàà ç¿éëýýñýý è÷èæ, õóäàë äýãñä¿¿ëýí ÿðüäàã þì.
Ñàéðõóó çàíòàé áàéõ íü ÿàãààä ìóó ãýæ ? ãýñýí ñýäâýýð àíãè äóíäàà
ÿðèëöààðàé!

64. Yíýã¿é òàñàëáàð
Áàëäàíãèéíõ íèëýýä ÷èíýýëýã àéë. Òýäíèé ñ¿ðëýã òîì áàéøèí íü á¿õýëäýý óðëàãèéí
¿íýò á¿òýýë¿¿äýýð ä¿¿ðýí áàéäàã áàéëàà. Áàëäàíãèéíä æ¿æèã ¿çýõ òàñàëáàð ºã÷ýý.
Òýä
íàéç íºõºä îëîíòîé òóë òåàòðò æ¿æèã ¿çýõ ¿íýã¿é õî¸ð òàñàëáàð èðýõýä îãòõîí
÷ãàéõñàíã¿é. Õàðèí õýíýýñ òýäýíä èëãýýñíèéã ìýäýæ ÷àäààã¿é òóë íèëýýä ãàéõàâ.
Òàñàëáàð
õèéñýí äóãòóéí ãàäíà ÿìàð ÷ ¿ã, ¿ñýã àëãà áàéâ.
-Èëãýýñýí õ¿í íýðýý òàâèõàà ìàðòñàí áàéõ. Áèä õýíä òàëàðõàõàà ìýäýæ ÷àäàëã¿é
¿ëäëýý äýý ãýæ Áàëäàí áîäëîî.
-×è ìàíàé ðóó æ¿æãèéí òàñàëáàð ÿâóóëààã¿é áèç ãýæ íàéç íºõºä ð¿¿ãýý óòàñäàâ.
Òýð á¿ðèéä •ªº ¿ã¿éäýý, áèä èëãýýãýýã¿é • ãýñýí õàðèóëò ñîíñëîî.
-Ýíý ÷ åð áóñûí õýðýã áàéíà ø¿¿. Ãýõäýý áèä ýäãýýð òàñàëáàðûã õèé äýìèé
¿õ¿¿ëæáîëîõã¿é. ̺í òýð èõ ñàéõàí æ¿æèã ãýæ õ¿ì¿¿ñ ÿðüæ áàéíà ëýý õýìýýí Öýöýã
íºõºðòºº
õýëëýý.
Òýäíèé òºñººëæ áàéñíààñ çºðæ, æ¿æèã îíöã¿é ñàíàãäëàà. Íàéìàí öàãò ýõýëñýíæ¿æèã
íýã öàã õàãàñûí äàðàà äóóñàâ. Òýä ãýðòýý àðâàí íýãýí öàãò èðëýý.
Ãýðèéíõ íü õààëãàí äýýð • Æ¿æèã òà íàðò òààëàãäñàí áàéõ ãýäýãò èòãýëòýé
áàéíà • ãýñýí áè÷èã õàäààòàé áàéâ. Èõýä ãàéõñàí òýä ãýðòýý ã¿éí îðîõîä á¿õ ýä
õºðºíãèéã
íü õóëãàéëæ îäñîí áàéëàà. /Ken Methold •Short stories for comprehension•/
Äýýðõ ºã¿¿ëëýãèéã õýä õýäýí óäàà àíõààðàëòàé óíøààä äàðààõ
àñóóëòóóäàä õàðèóë :
1. Yíýã¿é òàñàëáàð èëãýýñýí õ¿í õýí áý ?
2. Áàëäàíãèéí ýõíýðèéí íýðèéã õýí ãýäýã âý ?
3. Òýä òåàòðò þó ¿çýõýýð ÿâñàí áý ?
4. Õóëãàé÷ íàð òýäíèé ãýðýýñ þó õóëãàéëàâ ?
5. Þóíààñ áîëæ ýä õºðºí㺺 õóëãàéä àëäñàí áý ?
Äîîðõ çóðãóóäûã ºìíºõ ºã¿¿ëëýãèéí ¿éë ÿâäàëä òîõèðîõ äýñ äàðààëàëä
îðóóëàí äóãààðëà.
Äýýðõ ñýäâýýñ ÿìàð ñóðãàìæòàé ç¿éë
îëæ ìýäýâ ?
Ýä õóðààõààð
Ýðäýì õóðàà
ãýñýí ç¿éð öýöýí ¿ãèéã äýýðõ ñýäýâòýé
õîëáîí òàéëáàðëà.

65. Àìüäðàë ãýäýã ¿ðãýëæ ñóðàëöàíà ãýñýí ¿ã
ªòºëæ õºãøðºõ òóñàì óëàì îëîí ç¿éëä ñóðàëöäàã þì áàéíà . . .
Þó ÷ ñóðàõã¿é áàéñíààñ èë¿¿ þì ñóð÷èõ íü äýýð.
Áóñäûã ñóðãàõäàà áè øèíýýð ñóð÷ àâäàã.
Õè÷ýýëýý äàâòàíà ãýõëýýð ë ¿ñòýé òîëãîé íü àðçàéæ, í¿¿ðíèéõ íü õàìàã àðüñ
¿ð÷èé÷èõäýã ñóðàëöàõààñ çàëõ÷èõñàí ñóðàã÷ òà íàðûí äóíä áàéäàã óó ? Õýðýâ òèéì
ñóðàã÷
áàéãàà áîë òýð õ¿¿õýä ÿàãààä ñóðàëöàõ ¸ñòîéã íàðèéí ñàéí óõàæ îéëãîîã¿é þì
áàéíà.
Áèä á¿ãäýýðýý ýíý åðòºíöºä óõàìñàðòàéãààð ñóðàëöàí áîëîâñðîõûí òóëä
èðñýíáîëîõîîñ áèø ñóðàëöàõààñ çàëõàõ ãýæ èðýýã¿é þì. Õ¿í á¿õýí òºðñºí öàãààñàà
ýõëýí ¿õýõõ¿ðòëýý õ¿ññýí õ¿ñýýã¿é øèíý øèíý ç¿éëä ñóðàëöñààð íàñûã áàðäàã. Ýíý
áîë ãàðöààã¿é
¿íýí. Õ¿¿õýä ààæèì ààæìààð ºñºõèéí çýðýãöýýãýýð îëîí îëîí ç¿éëä ààæìààð ñóðàëöàæ
ýõýëäýã.×è õîðâîîä ìýíäýëñíèéõýý äàðàà ýõëýýä ººðèéí ýðãýí òîéðíû ç¿éëñèéã õàðæ,
õ¿ì¿¿ñèéã äóó õîîëîéãîîð íü ÿëãàí òàíüæ ñóðñàí. Y¿íèé äàðàà ìºëõºæ, õºë äýýðýý
òýíöýíÿâæ, õ¿íòýé ÿðüæ ÷àääàã áîëñîí. Äàðàà íü òîãëîîìîîð òîãëîæ ñóðñàí. Ýíý
ìýò÷èëýí îëîí
îëîí ç¿éëèéã ÷è äýñ äàðààëàí õèéæ ñóðñàí áºãººä îäîîã õ¿ðòýë ÷è ñóðàëöñààð ë
áàéãàà.
×è áèå äààí ñóðàëöàæ ÷àäíà.
×è áóñäààñ ñóðàëöàæ ÷àäíà.
×è áóñäûã ñóðàëöàõàä íü òóñàëæ ÷ ÷àäíà.
Áèå äààí ñóðàëöàõ ÷àäâàð
Õ¿í ººðèéí ñóð÷, ìýäýõ ¸ñòîé á¿õ ç¿éëèéã áàãøààð çààëãàíà ãýâýë òýãæ çààëãàõ
öàãõóãàöàà, õºðºí㺠ìºíãº, íººö áîëîëöîî ÿàãààä ÷ õ¿ðýëöýõã¿é. Õºë äýýðýý òýíöýæ
ÿâàõ,
ÿðüæ ñóðàõûã áèä õýíýýð ÷ çààëãàëã¿é ººðñ人 ñóðñàí. Àëü áîëîõ ººðºº áèå äààãààä
ñóð÷èõúÿ
ãýñýí õ¿ñýë ýðìýëçýëòýé õ¿í õàìãààñ ñàéí ñóðàëöàã÷ áîëæ, àìüäðàëûí ÿìàð ÷
ººð÷ëºëòºäõºë àëäàëã¿é çîãñ÷ ÷àääàã. ̺í õ¿í ººðèéí àìüäðàëä òîõèîëäîõ çîâëîí
áýðõøýýë, òóðøèëãà,
îíöëîã ¿éë ÿâäàëä óõàìñàðòàéãààð õàíäàõ çàìààð ñóðàëöäàã.Òîõèîë áîëãîí áèäíèéã
ñóðãàæ,
áèäíèéã õºãæ¿¿ëæ áàéäàã. Áèäíèéã ýõëýýä æèæèã õàéðãààð ñàíóóëãà áîëãîí í¿¿ëãýíý.
Yë àíçààðâàë òîîñãîîð í¿äíý. Àëü àëèíûã íü àíçààðàõã¿é áîë ìóíààð ò¿íøèíý.
Áóñäààñ ñóðàëöàõ ÷àäâàð
Õ¿í áàãøààñàà ýñâýë ¿ëãýð äóóðàéë àâ÷ áîëîõ ººð õýí íýãýí ÷àäâàðëàã
õ¿íýýññóðàëöàõ áîëîìæòîé. Ãýõäýý èíãýæ ñóðàëöàõûí òóëä õ¿íä áóñäûã ñîíñîõ,
õ¿íäëýõ ÷àäâàð
õýðýãòýé áºãººä áóñäûí ¿ãèéã ñîíñîæ ÷àääàãã¿é, áàãøàà õ¿íäýëäýãã¿é õ¿í áóñäààñ
ñóðàëöàõ
÷àäâàðã¿é áàéäàã.
Áóñäûã ñóðàëöàõàä íü òóñëàõ
Àëèâàà ç¿éëèéã ìàø ñàéí ñóðàõ íýã àðãà íü ººðèéí ñóðñàí ç¿éëýý áóñäàä çààæ
ºãºõÿâäàë áàéäàã. Õ¿í áóñäàä ñóðñàí ç¿éëýý çààñíààð òóõàéí ç¿éëýý óðüäûíõààñàà
èë¿¿ îéëãîäîã.
Èéìýýñ ñóðàã÷ òà íàð áèå áèåíäýý ñóðñàí ç¿éëýý çààæ ºã÷ áàéãààðàé !

66. Áèä þóíû òóëä ñóðàëöäàã âý ? Áèä ÿìàð àðãààð øèíý ç¿éëèéã ñóð÷ àâäàã âý ?
ãýñýí ñýäâýýð àíãè õàìò îëíîîðîî ÿðèëö.

67. ªºðòºº èòãýõ èòãýë
Õ¿íä õàìãààñ õýðýãòýé ç¿éë áîë ººðòºº èòãýõ èòãýë áàéäàã þì ø¿¿ ãýäãèéã
îéëãóóëàõ
¿¿äíýýñ ýíý óäààä áèä äîîðõ ºã¿¿ëëýãèéã ñîíãîñîí þì. Õ¿í ¿õñýí ÷ áàéã, õºðºíãº
ìºíãº,
ãýð îðîí, ýäëýí ýçýìøëýý àëäñàí ÷ áàéã, á¿òýëã¿éòýí äîðîéòñîí ÷ áàéã, ýíý á¿õýí
íýã èõñ¿éäòýé ãàé çîâëîí áèø. Õàðèí õ¿í ººðòºº èòãýõ èòãýë íàéäâàðàà àëäñàí áîë
ýíý íü
æèíõýíý ñ¿éðýë ìºí.
Ýýæèéí çàõèäàë
ªºðòºº èòãýõ èòãýë ìóóòàé, ñóð÷ ìýäñýíýýð ìàðóóõàí õ¿¿ ýýæòýéãýý õî¸óëõàíàà
àìüäàðäàã áàéæýý. Õàðèí ýýæ íü öàã ¿ðãýëæ õ¿¿ãýý àìæèëòàíä õ¿ð÷ ÷àäíà
ãýäýãòèòã¿¿ëýõèéã õè÷ýýäýã áàéëàà. Õ¿¿ íü ÷ ãýñýí ýýæèéíõýý èòãýëèéã àëäàõã¿éí
òóëä õè÷ýýäýã
áàéâ.
1943 îí äýëõèéí õî¸ðäóãààð äàéí áîëæ áàéñàí öàã ¿å. Õ¿¿ íü äàéíä îðîëöîõîîð
ÿâàõ áîëñíûã ñîíñîîä ýýæ íü õ¿¿ äýýðýý èðýýä îëîí õ¿íýýñ è÷èæ çîâîëã¿éãýýð
•ìèíèé
õ¿¿ äàéíä õàìãèéí øèëäýã íü áàéõ áîëíî• ãýæ ÷àíãààð õýëæ, õ¿¿ãýý ººðòºº
èòãýëòýé,
çîðèãòîé áàéõûã ñàíóóëàí äàéíä ìîðäóóëëàà.
Õî¸ðæèëõàãàñûíòóðø ¿ðãýëæèëñýí äàéíäõ¿¿íüýðýëõýãýýðòóëàëäàâ.Y¿íäò¿¿íèé
ýýæèéí òàñðàëòã¿é èëãýýäýã áàéñàí çàõèäàëóóä íü íºëººëñºí þì. Ýýæèéíõ íü
çàõèäàë á¿ð •Ìèíèé ýðýëõýã çîðèãò, øàíòðàøã¿é ç¿òãýëò õ¿¿ ìèíü ... • ãýæ ýõýëäýã
áàéñàí
áºãººä öàã ºíãºðºõ òóñàì çàõèäàëóóäûíõ íü ¿ãèéí òîî áàãàñàæ, ìºí ¿¿íýýñ ãàäíà
òàòàëãàí,
÷è÷èðñõèéæ áè÷ñýí þì øèã õàðàãäàõ áîëñîí òóë ìèíèé áèå ñàéí ãýæ áè÷äýã ýýæèéíõýý
¿ãýíä õ¿¿ íü èõýä ýðãýëçýæ, õººðõèé ýýæèéãýý ìàø èõ ñàíàí äóðñäàã áàéëàà.
Çàõèäàë èðýõ íü öººðñººð , ýöýñòýý íèëýýä õýäýí ñàð çàõèà èðýýã¿é áàéñíàà
äàéíäóóñàõûí ¿åä íýã çàõèäàë õ¿ëýýí àâ÷ýý. Óã çàõèäàëä • Õàéðò õ¿¿ ìèíü ýíý
÷èãýýðýý ººðòºº
èòãýëòýé, áàò çîãñ÷ ÿâ ! • ãýñýí áàéëàà. Ýíý öººõºí õýäýí ¿ãñ õ¿¿ãèéí ñýòãýëä
ÿàãààä ÷ þì
áàò õàäãàëàãäàí ¿ëäæýý.
Äàéí äóóñàõàä õ¿¿ íü öýðãèéí ÿàìàíä àæèëëàõààð òîìèëîãäîâ. Ýíý áàÿðò
ìýäýýãýýæäýý äóóëãàõààð õ¿¿ ãýðòýý ÿàðàí èðýõýä ýýæ íü 2 æèëèéí ºìíº íàñ áàðñàí
áàéëàà. Òýãâýë
• Ìèíèé ýðýëõýã çîðèãò, øàíòðàøã¿é ç¿òãýëò õ¿¿ ìèíü ... • ãýæ ýõýëäýã ýýæèéíõ íü
çàõèäàëóóäûã õýí áè÷ñýí áàéæ òààðàõ âý ?
Õî¸ð æèëèéí ºìíº õ¿¿ãèéí ýýæ õ¿íä ºâ÷èí òóñ÷, ¿õýõ íü ãàðöààã¿é áîëñíûã
ìýäæýý. ªºðèéã íü ¿õñýíèé äàðàà ÷ ãýñýí õ¿¿ íü ººðòºº èòãýëòýé àìüäðààñàé ãýæ
áîäñîíýýæ íýãýí àðãà ñèéëæýý. Ýýæ íü íàñ áàðàõààñàà äîëîî õîíîãèéí ºìíº
÷è÷èãíýæ, ñàëãàíàñàí
ãàðààðàà 300 çàõèäàë áè÷èí ò¿¿íèéãýý ººðèéí íàéçàä ºã÷, õ¿¿äýý íýã íýãýýð íü
ÿâóóëæ
áàéõûã õ¿ññýí þì áàéæýý.
ªºðòºº èòãýõ èòãýëèéí à÷ òóñûí òàëààð õàìò îëíîîðîî ÿðèëö .

68. Àìüäðàëûí õóóëü,ä¿ðýì
Õýðýâ ÷è õóóëü ä¿ðýì ìýääýã áàéõã¿é áîë ÷àìä þóã ÷
íîòëîõ àðãà îëäîõã¿é.
Ê¿íç
̺ðäºí äàãàõààñ àðãàã¿é ç¿éëèéã õóóëü ãýæ îéëãîæ áîëîõ þì. Õóóëü çºð÷ñºí
õ¿íøèéòãýë õ¿ëýýæ, çýìëýë õ¿ðòäýã. Áèä ººðñäèéí ¿éë àæèëëàãàà, àìüäðàëäàà äàãàæ
ìºðäºõ
¸ñòîé õóóëü ä¿ðì¿¿ä ãýæ áèé. Ýðò äýýð ¿åýñ àðä ò¿ìýí, ìýðãýä ìààíü àìüäðàëäàà
äàãàæ
ìºðäºõ, îéëãîæ óõààðàõ ¸ñòîé àìüäðàëûí õóóëü, ä¿ðì¿¿äèéã àíçààðàí ¿ð õîé÷äîî
ºâë¿¿ëýíçàõèñààð èðæýý. Ýíý óäààä ýäãýýð õóóëü, ä¿ðìèéí çàðèìòàé íü ñóðàã÷ òà
íàðûã òàíèëöóóëúÿ.
1-ð õóóëü : Ýçýí õè÷ýýâýë çàÿà õè÷ýýíý
Õ¿í ººðºº õè÷ýýæ ç¿òãýõã¿é áîë àìæèëòàíä õýçýý ÷ õ¿ðýõã¿é. Ñóðàã÷ òà ººðºº
ìýðèéæ ñóðàõã¿é áîë áàãø õè÷ýýëýý õè÷íýýí ñàéí çààñàí ÷ ÷è îéëãîæ àâàõã¿é.
2-ð õóóëü : Ìýëõèéí ¿ëãýð
Áóöëàì õàëóóí óñàíä ìýëõèéã øóóä õèéâýë öîâõ÷èæ ãàðààä àëãà áîëíî. Õàðèí ýõëýýä
õ¿éòýí óñòàé õóâèíä õèéãýýä ààæìààð õàëààâàë áèä ÷àíàñàí ìýëõèéòýé áîëíî. Y¿íòýé
àäèëõàí áèä ÿìàð íýãýí ç¿éëä õ¿ðüå ãýâýë ààæìààð, õè÷ýýë ç¿òãýëòýéãýýð ìýðèéõ
õýðýãòýé.
3-ð õóóëü : Yð òàðèàíû õóóëü
×è õàâàð ¿ð ñóóëãààä çóíæèí ñàéí òîðäâîë íàìàð èõ óðãàö õóðààíà. Y¿í øèã ÷è
àìæèëòàíä õ¿ðüå ãýâýë ýõëýýä óäààí õóãàöààãààð, òàñðàëòã¿é ñàéí áýëòãýæ, ìýðèéõ
õýðýãòýé.
4-ð õóóëü : Øàëòãààí áà ¿ð äàãàâàð
Õè÷ýýëèéí æèëèéí ýõíýýñ ýõëýí õè÷ýýë äýýðýý ¿éì¿¿ëñýí Äîðæ 3-ð àíãèà ìóó
ä¿íòýé òºãñºâ. Îâîî áîñãîîã¿é áîë øààçãàé þóíä ñóóõ âý ãýæ. Äîðæ õè÷ýýë äýýðýý
àíõààðàëòàé ñóóñàí áîë ìóó ä¿í àâàõã¿é áàéñàí áàéõäàà.
5-ð õóóëü : Íýã ç¿éë ººð íýã ç¿éëèéí ýõëýë áîëäîã
Íýëýýä õ¿íä, ÿàâ÷ áîäîæ ÷àäàõààðã¿é õ¿íä áîäëîãî òààðëàà ãýæ áîäú¸. Ç¿â
ç¿ãýýðõàðààä ñóóõûí îðîíä ººð ººð àðãààð, ÿíç á¿ðýýð îðîëäîîä ¿çýõ õýðýãòýé. Òýð
áàãàõàí ýõëýë
÷èíü ÿìàð íýã ¿ð ä¿íä õ¿ðãýíý, òýð íü äàõèí ººð íýã ç¿éëä õ¿ðãýíý. Èíãýñýýð
ýöñèéí
ýöýñò òýð õ¿íä áîäëîãûí àðä áèä ãàð÷ ÷àäñàí áàéõ þì.
6-ð õóóëü : Ýåðýã ñàéíààð áîä
Áîëîìæã¿é ãýæ ìóó òàëààñ íü áîäîîä áàéâàë ¿ð ä¿íä åðººñºº õ¿ðýõã¿é. Õàðèí
¿¿íèéã õèéõ áîëîìæòîé ãýæ áîäâîë òóõàéí ç¿éëèéã çºâ ç¿éòýé òàëààñ íü îðîëäîõ
àðãà çàìçààâàë îëääîã. Áè ýíý õè÷ýýëèéã îéëãîäîãã¿é ãýæ ººðèé㺺 õóóðâàë òýð
ñóðàã÷ òóõàéíõè÷ýýë äýýð õýçýý ÷ îíö àâàõã¿é. Õàðèí •ßàâàë áè ýíý õè÷ýýëèéã
îéëãîõ âý ? • ãýæ áîäâîë
õè÷ýýëäýý ñàéæðàõ àðãà çàì îëäîæ ë òààðàà !
Îäîî ¿çñýí õóóëü ä¿ðì¿¿äýý ººðèéí ¿ãýýð òàéëáàðëàæ, àìüäðàëäàà õýðõýí
õýðýãëýæ áîëîõîîð òàëààð àíãèéíõàíòàéãàà ñàíàë áîäëîî ñîëèëö.

69. Õ¿¿õä¿¿ä ýý! Çàðèì ¿åä ààâ, ýýæäýý çàãíóóëàõààð àëäàà ãàðãàñàí ÷ õ¿íä áàéäëààñ
ãàð÷ áîëíî. Y¿íä õîøèí øîãèéí ìýäðýìæ ìààíü òóñ áîëäîã þì.
1. Áè ÿðüäàãã¿é, çºâõºí õàðèóëäàã þì
-×èíèé ñóðëàãûí äýâòðýýñ õàðàõàä ÷è èõ îëîí õè÷ýýë äýýð òààðóó ä¿í àâ÷ýý. Ýíäýýñ
÷è àíãèäàà èõ ÿðüäàã þì áàéíà ãýñýí ä¿ãíýëò õèéæ áîëíî
-Áè àíãèäàà ÿðüäàãã¿é. Õàðèí ìèíèé óðä ñóóäàã õ¿¿ èõ ÿðüäàã. ̺í íàäààñ
ÿíçá¿ðèéí àñóóëò àñóóãààä áàéäàã. Áè ò¿¿íä íü õàðèóëäàã þì.
2. Ñàéí óó, ìóó þó ?
-Îõèí ìèíü ºíººäºð ÿìàð ä¿í àâñàí áý ?
-Áè îíö àâñàí. 100 àâñàí.
-ßìàð õè÷ýýë äýýð òèéì ä¿í àâàâ ?
- Òîîíû õè÷ýýë äýýð 50, öýýæ áè÷èã äýýð áàñ 50.
3. Òîì áîëîîä ÿìàð àæèë õèéõ âý ?
-Õ¿¿ ìèíü, ÷è ººðººñºº è÷ýý÷. Ãóðâàí æèë ñóð÷èõààä àðàâ õ¿ðòýë ë òîîëæ ÷àääàã
áîëñîí áàéõ þì. Èéì ìýäëýã, ÷àäâàðòàéãààð ÷è òîì áîëîîä ÿìàð àæèë õèéõ þì áý ?
-Ààâàà, òà ñàíàà çîâîõ õýðýãã¿é ýý! Áè òîì áîëîîä áîêñûí òýìöýýíèé ø¿¿ã÷ áîëíî.
4. ̺í㺠õýìíýñýí íü
-Ààâàà, áè òàíû ìºíãèéã õýìíýñýí áàéâàë òà áàÿðëàõ óó ?
-Òýãýëã¿é ÿàõàâ, òýãíý õ¿¿ ìèíü.
-Áè ºíººäºð òàíû 100 òºãðºãèéã õýìíýñýí.Òà íàìàéã îíö ä¿í àâáàë 100 òºãðºã
ºãíº ãýñýí ø¿¿ äýý.
-Òèéìýý.
-Õàðèí áè ºíººäºð îíö ä¿í àâ÷ ÷àäààã¿é.
5. Ãààíñ
-Ààâàà, áè òàíû òºðñºí ºäðººð øèíý ãààíñ áýëýãëýæ áîëîõ óó ?
- Ìèíèé õ¿¿ îâîî äîî, ààâäàà áýëýã ñîíãîæ. Ãýâ÷ ààâ íü ãààíñòàé ø¿¿ äýý.
-Òàíä ãààíñ áàéõã¿é áîëñîí. Áè ñàÿ ò¿¿íèéã ÷èíü õóãàë÷èõëàà.

70. 1. Ñàéí ¿éëñ
-Ìèíèé õ¿¿ ºíººäºð ÿìàð íýã ñàéí ¿éëñ õèéæ ÷àäàâ óó ?
-×àäñàí. Áè àíãèéíõàà äºðâºí íàéçòàéãàà õàìò íýã ýìýýã çàì õºíäëºí ãàðãàñàí.
-ßàãààä òèéì îëóóëàà òóñàëñàí þì áý ?
-Òýð ýìýý çàì õºíäëºí ãàðàõûã õ¿ñýõã¿é áàéñàí þì.
2. Ñóäëàà÷
-Ààâàà, áè òîì áîëîîä õîéä ìºñºí äàëàéã ñóäàëäàã ñóäëàà÷ áîëíî.
-Ñàéí áàéíà, õ¿¿ ìèíü.
-Ãýâ÷ áè îäîîíîîñ ¿¿íäýý áýëòãýæ ýõëýõ õýðýãòýé áàéíà.
-×è õýðõýí áýëòãýå ãýæ áîäîæ áàéíà ?
-Õ¿éòýíä òýñâýðòýé áîëîõûí òóëä ºäºðò 3 çàéðìàã èäíý.
3. Ñàéí õ¿¿
-Ýýæýý, íàäàä 200 òºãðºã ºãºº÷.
-ª÷èãäºð ýýæ íü ÷àìä ìºí㺠ºãñºí ø¿¿ äýý. Ò¿¿íèéãýý ÿàñàí áý ?
-Áè ò¿¿íèéãýý íýã ÿäóó ýìýýä ºã÷èõñºí.
-Ñàéí áàéíà, ìèíèé õ¿¿. Çà ýíý 200 òºãðºãèéã àâ. ×è ÿàãààä òýð ýìýýã ñîíãîæ
ºãñºí þì áý ?
-ßàãààä ãýâýë òýð ýìýý ìàíàé ãóäàìæèíä ÷èõýð çàðäàã þì.
4. Øàãíàë
-×è õýçýý, õààíààñ èéì íîìòîé áîë÷èõîâ.
-Ýíý áîë øàãíàëûí íîì. ªã뺺 àâñàí þì.
-ßàãààä ýíý íîìîîð øàãíóóëàâ ?.
-ªíºº ºã뺺 áàãø • òýìýýí õÿðóóë õýäýí õºëòýé âý ? • ãýñýí àñóóëò òàâèàä çºâ
õàðèóëñàí ñóðàã÷èä ýíý íîìûã áýëýãëýíý ãýñýí þì.
-Òýãýýä ÷è þó ãýæ õàðèóëàâ ?
-Ãóðâàí õºëòýé áàéäàã ãýæ õàðèóëñàí.
-Ýíý õàðèóëò ÷èíü áóðóó áàéíà ø äýý.
- Òèéì áàéíà ëýý. Ãýõäýý ìàíàé àíãèéí ñóðàã÷èä á¿ãä äºðâºí õºëòýé áàéäàã
ãýæõàðèóëñàí þì. Èéìýýñ çºâ õàðèóã õàìãèéí èõ äºõ¿¿ëñýí ãýäãýýð íü íàäàä
øàãíàëàà
ºãñºí þì.

71. Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
(ãýðòýý ã¿éöýòãýõ äààëãàâàð)
• Ñýäâ¿¿äèéã óíøààä ººðò òààëàãäñàí ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã äýâòýð äýýðýý òýìäýãëýæ àâ.
• Áè ýíý ñýäâýýñ þóã îéëãîæ óõààðàâ ? ãýñýí àñóóëò ººðòºº òàâèàä õàðèóëàí áè÷.
Õàéð àç æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ð
Àõ, ä¿¿ õî¸ð çýðãýëäýý áàéøèíä àìüäàðäàã áàéæýý. Ä¿¿ãèéíä íü áàÿð õººð ä¿¿ðýí
áàéõàä õàðèí àõûíõààñ íü õýð¿¿ë ìàðãààí ñàëäàãã¿é áàéëàà.
Íýãýí ºäºð àõ íü ä¿¿ãèéíäýý îðòîë, ä¿¿ íü ººðò íü áîãèíîä÷èõñîí ºìä
ºì÷èõñºíáàéâ. Àõ íü èõýä ãàéõàæ • ßàãààä áîãèíîä÷èõñîí ºìä ºìñºº âý ? • ãýæ
àñóóõàä ä¿¿ íü • Çàõãàðààä ººðòºº ºìä àâñàí ÷èíü óðòäóóë÷èõæýý. Íàäàä óðòàäñàíûã
ìýäýýä ýõíýð ìààíü äîîðîîñíü õàññàí þì. Ãýòýë òîì îõèí ýýæèéãýý çàâã¿é, àìæààã¿é
áàéõ ãýæ áîäîîä ìºí äîîðîîñ íüõàñ÷èõæýý. Äóíä îõèí áàñ ñàíàà÷ëàãààðàà õàññàí
÷èíü èéì áîãèíî ºìäòýé áîë÷èõëîî •
ãýæ ÿðèâ.
Y¿íèéã ñîíñîîä àòààðõñàí àõ íü øóóä çàõ ãàð÷ ººðòºº àðàé óðòäóóëæ ºìä àâààä
ãýðá¿ëèéíõíýýñýý õàñ÷ ºãºõèéã ãóéâ. Ìàðãààø íü àâñàí ºì人 ¿çýõýä õàñààã¿é,
õýâýýðýý ëáàéâ. Áè ÷àìä õýëýý áèçäýý ãýæ ýõíýðòýý óóðëàõàä ýõíýð íü • ààâûíõàà
ºìäèéã õàñ ãýæõýëñýí áèç äýý • õýìýýí òîì îõèíîî çýìëýâ. Õàðèí òîì îõèí íü • ÷è
ÿàãààä õàñààã¿é þì áý
? • ãýæ ä¿¿ð¿¿ãýý óóðëàâ.
Áèå áèåíèéõýý òºëºº ãýñýí ñýòãýë, õàéðã¿éãýýð ÿàæ ÷ àç æàðãàëòàé àìüäðàõ
áèëýýäýý ! Õ¿¿õä¿¿äýý òà íàð ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, ä¿¿ íàðàà æèíõýíý õàëóóí
ñýòãýëýýð õàéðëàæ,
õàëàìæ àíõààðàë òàâüæ ñóðààðàé. Òýãæ ÷àäâàë ÷è àç æàðãàëûí ò¿ëõ¿¿ðèéã àòãàëàà ë
ãýñýí
¿ã.
Àâúÿàñ ÷àäâàðàà íýýí èëð¿¿ëýõ íü
Áè õî¸ðäóãààð àíãèä áàéõààñàà õ¿÷òýí áîëîõîîð øèéäýæ ñàãñàí áºìáºã, óñàíäñýëýëò,
öàíà, òýø¿¿ð, áºõ . . . çýðýã îëîí ç¿éëèéã ñîðüæ ¿çýâ. Íýã íü ÷ íàäàä
òîõèðäîãã¿é
áàéëàà. ªäºð á¿ð í¿öãýë÷èõýýä òîëèíû ºìíº õ¿¿õäèéí òóðàíõàé öýýæýý áàéäàã
÷àäëààðàà
ò¿õèéëãýæ, òîõîéãîî íóãàëàí äýðñ øèã ãàðàà ÷àíãàëàõ áîëîâ÷ ÿìàð ÷ ººð÷ëºëò îðæ
õàðàõã¿é. Íàìàéã ãóäàìæèíä áàõü áàéäãààðàà ë çîäîæ, áè ¿å òýíãèéíõíèéõýý õàòóó
òîãëîîìûí çîëèîñ áîëîí ¿ëäýíý.
Áè ãýíýò 120 ñàíòèìåòð õàðàéâ. Yíýõýýð ñàíààíäã¿é. Áèåèéí òàìèðûí õè÷ýýë äýýð.
Îëñîí äýýã¿¿ð. Íàäààñ õî¸ð ãóðàâ àõ õ¿¿õä¿¿äèéí õàðàéæ ÷àäàõã¿é ºíäºð äýýã¿¿ð
òàâäóãààð
àíãèéí ¿ëáýãýð áè òºâºãã¿é ãàð÷èõ íü òýð.
Á¿õ þì øóóä ë òîäîðõîé áîëîâ. ªíäðèéí õàðàéã÷! Õàãàñ æèëèéí äàðàà 150
ñàíòèìåòð. Àðâàí äºðºâòýé人 160 ñàíòèìåòð õàðàéâ. Ýíý íü õîòûí ñóðãóóëèóäûí
äóíä
äýýä àìæèëò áàéëàà.
Ýíý áîë ìèíèé àìüäðàëûí ýðñ ººð÷ëºëòèéí ¿å áàéëàà. Áè ìýäýãäýõ¿éö ÷èéðýãæèæ,
õ¿¿õä¿¿ä íàäàä äýýðýëõýõýý áîëèâ. Ìèíèé òóõàé ñîíèíä áè÷èæ, áè ººðèéíõºº íýðä
ãàð÷
áàéãààã ìýäðýõ íü èõ ñàéõàí áàéëàà.

72. • Ñýäâ¿¿äèéã óíøààä ººðò òààëàãäñàí ¿ã, ºã¿¿ëáýðèéã äýâòýð äýýðýý òýìäýãëýæ àâ.
• Áè ýíý ñýäâýýñ þóã îéëãîæ óõààðàâ ? ãýñýí àñóóëò ººðòºº òàâèàä õàðèóëàí áè÷.
Ýõèéí öàðàé
Öýöýãìàà îõèí ýýæèéíõýý õàìò àìüäàðäàã áàéæýý. Ýýæèéíõ íü í¿¿ð ò¿ëýãäñýí
ñîðèâòîé, íýã ãàð íü õàòèíãàðøèæ õàòñàí òóë ãóäàìæààð ÿâàõàä íü õ¿ì¿¿ñ äºëæ,
ÿìàð
ìóóõàé öàðàéòàé õ¿í áý ãýæ öýðâýäýã áàéâ.
Îõèíûõ íü ñóðãóóëü ãýðýýñ íü õîë áàéäàã òóë ýýæ íü ò¿¿íèéã ºã뺺 õè÷ýýëä
íüõ¿ðãýæ ºãººä, ºäºð ñóðãóóëèàñ íü àâíà. Ýýæòýéãýý öóã ÿâàõàä íü õ¿ì¿¿ñ òýäíýýñ
äºëæ,
öýðâýýä áàéãààã àíçààðñàí îõèí íü ýýæòýéãýý öóã ÿâàõ ìàø äóðã¿é áàéâ. Íýã
ºäºðõè÷ýýëýýñýý òàðààä ÿâæ áàéòàë õ¿¿õä¿¿ä ýýæèéã íü øîîëîâ. Îõèí ýýæýýñýý èõýä
è÷èæ
ãýðòýý èðìýãöýý ýýæ ð¿¿ãýý õàøãè÷èí óóðëàæ, ýýæèéíõýý ìóóõàé í¿¿ðíýýñ è÷èæ
áàéãàà
òóë ñóðãóóëü äýýð áèòãèé î÷èæ áàéãààðàé ãýæ õýëýâ.
Íýã óäàà îõèí õºðøèéí ýìýýãýýñýý íýãýí ò¿¿õ ñîíñ÷ýý :
×àìàéã äºíãºæ ìºëõäºã áîëæ áàéõ ¿åä þì. Ýýæ ÷èíü äýëã¿¿ð ÿâñàí õîéãóóð ãýð
÷èíü øàòæýý. Æèæèã õ¿¿õäèéí óéëàõ äóó ãýð äîòðîîñ ñîíñîãäîæ áàéñàí ÷ ãýð øàòààä
íýãýíò ýõýë÷èõñýí, ãàëûí äºë õ¿÷òýé áàéñàí ó÷èð õýí ÷ ãýð ë¿¿ îðæ ç¿ðõëýõã¿é
áàéëàà.
Ãýòýë ãýíýò íýã õ¿í ãýð ë¿¿ ã¿éãýýä îð÷èõîâ. Óäàëã¿é òýð õ¿í ãàðòàà õ¿¿õýä
òýâðýíãàð÷ èðñýí áºãººä ëàâëàí õàðâàë ýýæ ÷èíü áàéëàà. Õººðõèé ìóó ýýæ ÷èíü
÷àìàéã àâàð÷
÷àäñàí ÷ í¿¿ð ãàð íü ò¿ëýãäýæ èéì ìóóõàé öàðàéòàé áîëñîí þì äàà.
Y¿íèéã ñîíññîí îõèí ººðèéí ýðõã¿é íóëèìñ àñãàðóóëàí óéëæ,òýð öàãààñ õîéø
ýýæýýðýý áàõàðõàõ áîëñîí áàéíà.
Õ¿íèéã í¿¿ð öàðàéãààð ä¿ãíýæ áîëîõã¿é. Õ¿í öýâ¿¿öìýýð ìóóõàé öàðàéíû öààíà
ñàéõàí ñýòãýë, ýëáýðýëò õàéð íóóãäàæ áàéæ áîëîõ þì ø¿¿.
.
Õýò öàõèóð
Íýã óäàà õýòèéã äýíä¿¿ õ¿÷òýé õàâèðàõàä öàõèóð èõ ë óóðëàíãóé àñóóæ ãýíý :
-×è ÷èíü þó áîëîîä íàìàéã ¸âðîîä áàéíà àà. Õàâèðãà ñ¿âýýãèé ìèíü àìðàà. Áè
õýíä ÷ ìóó þì õèéãýýã¿é ø¿¿ ãýâ.
-Íàéç ìèíü äýìèé áóõèìäààä þóãàà õèéíý. ×è ÿëüã¿é òýñýæ ¿çâýë, óäàõã¿é ÷àìààñ
òóí ñîíèí þì ãàðãàæ àâàõûã õàðíà õýìýýí õýò èíýýìñýãëýí ºã¿¿ëýâ.
Öàõèóð ò¿¿íèéã äóóëààä òàéâøèð÷, õýò öîõèõûã òýâ÷èí õ¿ëýýæ ãýíý. Ýöýñò íüò¿¿íèé
áèåýñ ãàë ãàð÷ ¸ñòîé èä øèäèéí ãàéõàìøãèéã á¿òýýæ ãýíý. Èéíõ¿¿ öàõèóðûí
òýâ÷ýýð ãàðãàñíû à÷ òóñ ãàð÷ýý.
Þì ñóðàõäàà àíõàíäàà äºëñõèéäºã õ¿íä ýíý ¿ëãýð çîðèóëàãäñàí þì. Ò ý â ÷ ý ý ð,
çîðèã ãàðãàæ, ìýðèéëòòýé ç¿òãýâýë îëæ àâñàí ýðäýì ìýäëýã íýã ºäºð àøèã òóñàà
ºãíº.
Ìýäýæ àâàõ íü õýö¿¿ ÷ ìýäñýíèé õîéíî ºãººæòýé òóë ìýðèéí ñóðàëöàõ õýðýãòýé.
/Ë.Ä.Âèí÷è •Ñóðãààëò ¿ëãýð äîìîã•/

73. Òàâäóãààð á¿ëýã
Ç¿éð öýöýí ¿ãñ
Ç¿¿ óòàñ íèéëæ î¸äîë ¿¿ñãýíý
Ç¿éð öýöýí õîñîëæ óõààí òýëíý.
Ñóðàã÷ òà íàðûíõàà áÿöõàí îþóíûã óõààíààð òýëýõ çîðèëãîîð ýíý á¿ëýãò• Ìîíãîë
àðäûí ç¿éð öýöýí ¿ãñ • -èéí ñàíãààñ îðóóëëàà.
Ýðò ¿åýñ áèäíèé ºâºã äýýäýñ ¿ð à÷ íàðàà ç¿éð öýöýí ¿ãýýð ñóðãàí
õ¿ì¿¿æ¿¿ëæ, àìüäðàëûí òóðøëàãà, õ¿íëýã õ¿í áàéõ àðãà óõààíûã ºâë¿¿ëäýã
áàéæýý. Ç¿éð öýöýí ¿ã ãýäãèéã ç¿éðëýë áà öýöýí ¿ãèéí õîñëîë õýìýýí îéëãîæ
áîëíî. Ç¿éðëýë áóþó ç¿éðë¿¿ëýí áîäîõ íü àëèâàà ç¿éëèéã õàìãèéí ýíãèéíýýð
îéëãóóëàõ íýã àðãà þì.
Æèøýý íü :
Ýðäýì íîìûã õè÷ýýë ç¿òãýëýýð ñóðàõ ¸ñòîé ãýäãèéã ñóðãóóëüä àíõ îðæ áàéãàà
õ¿¿õäýä õýðõýí îéëãóóëàõ âý ? Íýãýí ààâ íü ¿¿íä ç¿éðë¿¿ëýí áîäîõ àðãûã
õýðýãëýæýý.
-Ààâ ÷èíü àäóóãàà àëä÷èõààä ÿàæ îëäîã áèëýý ?
-Õ¿íýýñ àñóóæ ñóðàãëàõ çàìààð îëäîã.
-Òýãâýë ýðëèéã ñóðãààð îëäîã þì áàéíà. Òèéì ¿¿ ?
- Òèéì
-Çà òýãâýë õ¿¿ ìèíü, ¿¿íòýé ÿã àäèëààð ýðäìèéã õè÷ýýë ç¿òãýëýýð ë ñóðàõ
¸ñòîé áàéäàã þì. ªºðººð õýëáýë
Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð ñóðäàãÝðëèéã ñóðãààð îëäîã ãýæ õýëæ áîëíî.
-Îéëãîëîî.

74. •
Àíãèàðàà äîîðõ ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã àíõààðàëòàé óíø.
Îéð ãýæ á¿¿ ñóóÕ¿íä ãýæ á¿¿ ç¿ðõýø
Óóð ò¿ðãýíÓðóóë õóðäàí
Îãò õèéãýýã¿éãýýñÎðîéòîæ õèéñýí íü äýýð
Îéã¿é õ¿íäÕýëñýí áàéñàí õî¸ð àäèë
¸ðîîëã¿é ñàâàíäÕèéñýí áàéñàí õî¸ð àäèë
Óðäààñ íü õàðâàë õ¿íÓõààíû íü ¿çýõýä ìàë
Àæèëä äàäëàãà
À÷ààíä òàòëàãà
Yã á¿ð óòãàòàéÓòãà á¿ð ó÷èðòàé
Àëñûã õàðâàë
Àìèíä òóñòàé
Õîëûã áîäâîë
Õîæèì òóñòàé
Ãàðààð àâààä
պ뺺ð õàÿõ
Áîðîîíû ºìíº øîðîî
Áîîõîéí ºìíº õýðýý
Èäýõýä á¿¿ ÿàðÀâàõàä á¿¿ ñààð
Áýëòãýë ñàéí áîëÀæèë ñàéí
Áèë¿¿ ñàéí áîëÕóòãà õóðö
Õ¿íäýëæ ÷àäâàëÕ¿íäë¿¿ëæ ÷àäíà
Óðóóë äîðäîéâ÷
Ýëýã äîðäîéõã¿é
Óíòàæ íîéðñîõ íü èõýäâýëÎðîéòîõûí òýìäýãÓóæ èäýõ íü èõýäâýë
Yã¿éðýõèéí òýìäýã
1. Óòãûã íü ñàéí îéëãîîã¿é ¿ãñèéã äýâòýð äýýðýý æàãñààí áè÷.
2. Óòãà ñàíààã íü îéëãîñîí ç¿éð öýöýí ¿ãýý òàéëáàðëàí áè÷. Äàðàà íü
ýíý òàéëáàðàà àíãèéíõàíäàà óíøèæ ºãººðýé.
3. Óòãà ñàíààã íü ÿìàð ÷ ñóðàã÷ òàéëáàðëàæ ÷àäààã¿é ç¿éð öýöýí ¿ã
¿ëäâýë áàãø òàéëáàðëàæ ºãíº.
4. ªºðò õàìãèéí èõ òààëàãäñàí ç¿éð öýöýí ¿ãèéã öýýæëýí
òîãòîîãîîðîé!

75. Ç¿éð öýöýí ¿ã ÿìàð ñóðãàìæòàé óòãà ñàíààã èëýðõèéëæ áàéãààã
îéëãîõûí òóëä ¿ã á¿ðèéí óòãà ñàíààã îéëãîõûã õè÷ýýõ õýðýãòýé. Yãèéí
á¿ðèéí öààíà óòãà áèé. Óòãà á¿ðèéí öààíà ó÷èð áèé.
• Ãóðàâ, ãóðâààðàà áàã áîëîí õóâààãäàíà.
• Áàãóóä äîîðõ ç¿éð öýöýí ¿ãñýýñ òàâûã íü ñîíãîí àâíà.
• Ñîíãîñîí ç¿éð öýöýí ¿ãñýä îðñîí ¿ã á¿ð ÿìàð óòãà ñàíààã èëýðõèéëæ
áàéãàà, ç¿éð öýöýí ¿ã á¿õýëäýý ÿìàð ñóðãàìæ àãóóëæ áàéãààã òàéëáàðëàí
áè÷.
• Áàã á¿ð ººðñäèéí òàéëáàðàà àíãèéíõàíäàà óíøèæ ºãíº.
Îëçîíä øóíààä
Ãàðçàíä óíàõ
ªºðèéí õèéñýí ººã¿é
ªðººëèéí õèéñýí ººäã¿é
Îëíû õ¿÷ ýâýíäýýí áàéäàãÎëñíû õ¿÷ ýð÷èíäýýí áàéäàã
ªºðò ¿ã¿é çîâëîíã
ªðººë áóñàä ìýääýãã¿é
Îëîí äàõèí áîä
Îíîâ÷òîé íýã õýë
ªð á¿¿ õèé
ªãëºã á¿¿ òàñàë
Îðîëä îðîëäñîîð
Ýðäìèéí øèìèéã àâäàã
Õèé õèéñýýðÀæëûí ¿ðèéã ìýääýã
ªð óäààñàí èòãýëã¿éí øèíæͺõºð ãîìäîîñîí ìºñã¿éí øèíæ
Îðîëäëîãî ñàéò îðîéä íü ãàðàõ
Îâîëçóóð ààøò ¸ðîîëä íü õîöðîõ
ªâãºä èðâýë ¿ã íýìíýÕ¿¿õýä èðâýë õ¿÷ íýìíý
Îðîí öýâýð áîëÎþóí öýâýð
ªãºõ öàãò íºõºð
Íýõýõ öàãò äàéñàí
ªíãºíä á¿¿ õóóðò
ªðºíä á¿¿ áàðèãä
Ñààëü áýëòãýõýýðÑàâ áýëòãý
Ñàéí ìóó íèéëæ ñàâ ä¿¿ðíýÑàéõàí ìóóõàé íèéëæ îð÷ëîí áîëíî
ªºä áàéâàë óðóóòàé
ªãëºã áàéâàë àâëàãàòàé

76. Çóðàã ä¿ðñ çýðãèéã àøèãëàõ íü ç¿éð ¿ãñèéí óòãà ñàíààã ñàéí
îéëãîæ àâàõàä òóñòàé áàéäàã.
Çóðàã ä¿ðñ çýðãèéã àøèãëàõ íü ç¿éð ¿ãñèéí óòãà ñàíààã ñàéí
îéëãîæ àâàõàä òóñòàé áàéäàã.
Ýõëýýä á¿õ ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã àíõààðàëòàé óíø.
Áàãóóä ãóðàâ, ãóðâàí ç¿éð öýöýí ¿ã ñîíãîí àâíà.
Ñîíãîí àâñàí ç¿éð öýöýí ¿ãñèéíõýý óòãà ñàíààã èëýðõèéëñýí çóðàã çóð.
Çóðñàí çóðãàà àøèãëàí ç¿éð ¿ãèéí óòãà ñàíàà, ÿìàð ñóðãàìæ ç¿éë áàéãààã
àíãèéíõàíäàà òàéëáàðëà.
Ñýòãýë ãýäýã ýäíýýñ ýðõýìÈòãýë ãýäýã õàìãààñ ýðõýì
Һ뺺ð ìàë ºñíº
Yðýýð á¿ë íýìíý
Ñýòãýëèéí òýíõýýã¿é áîëÁèåèéí õ¿÷ã¿é
Òàíèëòàé õ¿í òàëûí ÷èíýýíÒàíèëã¿é õ¿í àëãûí ÷èíýýí
Òîî ìýäýõã¿é õ¿íýýð äàíñ á¿¿ áîäóóëÒîìîî ìóóòàé õ¿íýýð òºð á¿¿ áàðèóë
ªðòýé ÿâñíààñ
ªëñºæ ÿâñàí íü äýýð
ªñºõºä ñóðñàí çàí
ªòëºõºä äàãàäàã
Òóñ õèéñýí ìàðòàãäàõÓñ õèéñýí ìàðòàãäàõã¿é
Òýíýã ìàãòààëààñÖýöýí õàðààë äýýð
Ýðäìèéã õè÷ýýëýýð ñóðäàãÝðëèéã ñóðãààð îëäîã
Ýðäýìòýé õ¿í äàëàéÝðäýìã¿é õ¿í áàëàé
ªñò ñàíàà áèå çîâîîíî
ªíäºð óóë ìîðü çîâîîíî
ªðèéã öººí äýýð íü
ªâ÷íèéã áàãà äýýð íü
Ñàéðõàõ òýíýãèéíõÑàéæðàõ óõààíûõ
Ñóóæ àìðàõààð
ßâæ àìàð
Òîãëîîì èõýäâýë õîðòîéÒîîöîî àëäâàë áàëàãòàé

77. Áèå äààí óíøèõ ìàòåðèàë
(ãýðòýý ã¿éöýòãýõ äààëãàâàð)
•
Äîîðõ ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã îëîí äàõèí óíø. Óòãà ñàíàà íü ñàéí
îéëãîãäîõã¿é ç¿éð ¿ã áàéâàë ààâ, ýýæ, àõ, ýã÷, áàãø íàðààñàà àñóóæ
ëàâëààðàé. ªºðò òààëàãäñàí ç¿éð ¿ãñèéã öýýæëýí òîãòîî.
Ñ¿æãýýð ñýõýæÑýæãýýð ºâäºõ
Ñýòãýëä ñàéõàí þìÍ¿äýíä äóëààõàí
Yãíýýñ ¿ã àâäàãÓõààíààñ óõààí ñóðäàã
Àéëààñ ýðýõýýðÀâäðàà óóäàë
Òóéëøðàõ ãýäýã ñîõîð óõààíÒóëãàìäàíà ãýäýã òóðøëàãàã¿éí áàëàãÁóæèãíóóëíà ãýäýã
áóëõàé àðãàÁóëòàíà ãýäýã áóðóóäñàíû íîòîëãîî
Íîì óíøèõ òóñìàà óõààí òýëíýÍîéð õ¿ðýõ òóñìàà óíòàà áîëíî.
Óõààí ìóóòàä óóð íýìýðÓóøèã ìóóòàä òàìõè íýìýð
Àäãèéí çàðãà
Àðàâ õîíîãòîé
Àñóóæ ºãºõººð
Àñãàæ îðõè
Îëîí ¿ãíýýñ öººí íü ñàéíÖººí ¿ãíýýñ îí÷òîé íü ñàéí
ªð èõýäâýë ÿë áîëíî
ªâ÷èí èõýäâýë ¿õýë áîëíî
Îðîëäîæ õèéõýýí óðüäààð áîäÎëç àøãààí äàðààä íü áîä
ªãºõ õ¿í ñóóìãàéÀâàõ õ¿í áîñîìãîé
ªºðèé㺺 ìàãòñàí õ¿í
ººäºëäºãã¿é
ªðººëèéã ìóóëñàí õ¿í
ñàéæèðäàãã¿é
Áèå òºðìºë
Óõààí òàðèìàë
Ñîõðûí õ¿ñëýí í¿äÄîãîëîíãèéí õ¿ñëýí õºë
Òîëãîéä òîã
Äîòîðò ÿã

78. •
Äîîðõ ç¿éð öýöýí ¿ãñèéã àíõààðàëòàé õýä äàõèí óíø. ªºðò
òààëàãäñàí ç¿éð ¿ãñèéã öýýæëýí òîãòîîãîîä, óòãà ñàíààã íü
èëýðõèéëñýí çóðàã çóðæ ¿ç.
Ñýòãýëä ãàë áàéâàëÒóëãàíä öîã áàéäàã.
Öàäààä èðýõýýðÖàãààí õóðãàíû ñ¿¿ë õàòóó
Öýíãèéí îëç îëîõîîðËàíãèéí øóíàë íýìýãääýã.
Èõ èäýõýä ãýäñýýíÈõ ÿðèõàä òîëãîéãîîí
Ýâäýðõýä õîðîìÝâëýðõýä æèë
Ñàéõàí çóðàã í¿äíýý ÷èìýãÑàéõàí õºãæèì ÷èõíýý ÷èìýã
Óõààí ìóóò óíàõ íü àìàðõàí
Óíàà ìóóò ÿâãàðàõ íü àìàðõàí
Óñ ò¿ëøòýé áîë óíä õîîëòîéÓð, óõààíòàé áîë îðä õàðøòàé
Áèåèé íü àæèõààð ¿ãèé íü áîëãîîÁè÷ãèé íü øèíæèõýýð óòãûã íü òóíãàà.
Íîõîéã õè÷íýýí äýýð òàâüñàí ÷ äîîø ã¿éíý
Øóâóóã õè÷íýýí äîîð òàâüñàí ÷ äýýø íèñíý.
Õ¿íèé õàõèð õàòóó ñýòãýëýýñ õàòóó þì áàéõã¿éÕ¿íèé ºðºâ÷ 纺ëºí ñýòãýëýýñ 纺ëºí
þì áàéõã¿é
Ñàíààã¿é òàðâàãàÑàëààã¿é í¿õòýé.
Õ¿í øèíæýý÷Íîõîé øèíøýý÷
Õ¿í ¿ãíýýñýý
Yíýã àðüñíààñàà
Àæëààí ãýõýýð ìàíàñÀÿãààí ãýõýýð ñîîòãîñ
Íÿñàëñàí çîäîõÕóìñàëñàí õóëãàéëàõ
ªãºõ ãàð òàòàìõàé
Àâàõ ãàð ñóíàìõàé
ªñºõºä õ¿ì¿¿æèë
ªòëºõºä íàìáà.
Çàëõóóðñàí ñóðäàãã¿é
Çàâøñàí áàÿæäàãã¿é

79. 1. Áè õî¸ð äàõü àñóóëòàíä õàðèóëàõã¿é
-Ààâ íü ÷àìààñ õî¸ð àñóóëò àñóóíà. Õýðâýý ÷è ìèíèé ýõíèé àñóóëòàíä çºâ
õàðèóëáàë õî¸ð äàõü àñóóëòàíä õàðèóëàõã¿é áàéæ áîëíî.
-Áîëæ áàéíà, òýãüå.
-×èíèé òîëãîéä õýäýí øèðõýã ¿ñ áèé âý ?
-Àðâàí ñàÿ
-×è ÿàæ ìýäýæ áàéãàà þì áý ?
-Íàìàéã óó÷ëààðàé. Áè õî¸ð äàõü àñóóëòàíä õàðèóëàõ ¸ñã¿é.
2. Ìàíàé áàãø
-Õ¿¿ ìèíü, òàíàé àíãèéí õàìãèéí çàëõóó íü õýí áý ?
-Áè ìýäýõã¿é þì áàéíàà.
-Òîëãîéãîî æààõàí àæèëëóóë õ¿¿ ìèíü. Á¿õ ñóðàã÷ õè÷ýýëýý õèéãýýä çàâã¿é
áàéõàä õýí èéø òèéøýý õàðààä áàéäàã âý ?
-ªº áè ñàíàëàà. Òýð ÷èíü ìàíàé áàãø.
3. Ìîðü çóðñàí íü
-Ýýæýý, ìàíàé áàãø ìîðü ãýæ ìýääýãã¿é þì áèëýý ?
-×è ÿàãààä òýãæ áîäîâ ?
-Áè çóðãèéí õè÷ýýë äýýð ìîðü çóðñàí þì. Ãýòýë áàãø ò¿¿íèéã õàðààä ýíý
÷èíü ÿìàð àìüòàí áý ? ãýæ àñóóãààä áàéñàí .
4. Ýíý ÷óõàë áèøýý
- ×è þó õèéæ áàéíà îõèí ìèíü ?
-Áè Öýöýãìààä çàõèà áè÷èæ áàéíà ?
-×è óíøèæ, áè÷èæ ÷àääàãã¿é ø äýý. Òýãýýä ÿàæ çàõèà áè÷èõ ãýñýí þì áý ?
-Ààâàà, Ýíý ÷óõàë áèøýý. Öýöýãìàà ÷ ãýñýí óíøèæ, áè÷èæ ÷àääàãã¿é þì.
Ñàíàëààðàà ñàìáàðûí ºìíº ãàð÷, àíãèéíõàíäàà ÿìàð íýã
õºãæèëòýé ç¿éë ÿðüæ ºãºõèéã îðîëä. Ãîë íü è÷èæ áîëîõã¿é. ̺í
õºãæèëòýé ç¿éë ÿðüæ áàéãàà ñóðàã÷ûã àíãèàðàà äýìæ.

80. 1. Y¿äýí ø¿ä
-Ñàõèëãàã¿é õ¿¿õýä! ×è õ¿¿õýäòýé çîäîëäîî þó ? ªºðèé㺺 õàðàà÷.
×è ¿¿äýí ø¿äã¿é áîë÷èõñîí áàéíà ø äýý.
-Yã¿é ýý, ýýæýý. Y¿äýí ø¿ä ìààíü áàéãàà. Áè ö¿íõýíäýý õèé÷èõñýí
þì.
2. Çàãàñ áà ìóóð
-Çàãàñ ÿàãààä çºâõºí óñàíä àìüäàðäàã âý ?
-ßàãààä ãýâýë õóóðàé ãàçàðò ìóóð èõ áàéäàã.
3. Õ¿ì¿¿æèëòýé áàéõ óó, õóäàë õýëýõ ¿¿ ?
-Õ¿¿ ìèíü, ÷è àëü àëèìûã íü èäýõ âý ?
-Õàìãèéí òîìûã íü
-ßàãààä ? Õ¿ì¿¿æèëòýé õ¿¿õýä õàìãèéí áàãûã íü ñîíãîõ ¸ñòîé
ø¿¿ äýý.
-Ýýæýý, òà íàäààð õóäàë õýë¿¿ëýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà þì óó ?
4. Áè áàãøäàà çààñàí
-ªíººäºð áàãø ÷èíü ÷àìä þó çààâ ?
-ªíººäºð òýð íàäàä þó ÷ çààñàíã¿é. Õàðèí òýð íàäààñ íýã äýýð
õî¸ðûã íýìýõýä õýä ãàðàõ âý ? ãýæ àñóóõààð íü áè ãóðàâ ãàðíà ãýæ çààæ
ºãñºí.
5. Òà õóäëàà ÿðüæ áàéíà
-Õ¿¿ ìèíü, óðüä øºíº ýýæ íü ààâûã íü ç¿¿äýëëýý. Ààâ ÷èíü áèä
õî¸ðûã äàãóóëààä öýöýðëýãò õ¿ðýýëýí ¿ç¿¿ëæ áàéõ þì.
-Òà õóäëàà ÿðüæ áàéíà ?
-ßàãààä ?
-Óðüä øºíº áè áàñ ààâûã ç¿¿äýëñýí. Ààâ áèäýíòýé õàìò öýöýðëýãòõ¿ðýýëýí
ë¿¿ ÿâààã¿é. Õàðèí àìüòàíû õ¿ðýýëýí ¿ç¿¿ëñýí ø äýý.

81. Çóðãàäóãààð á¿ëýã
Õ¿ì¿¿ñèéí íàìòàðààñ
Áîäèñûí äîòîð õ¿íèé áèå þóòàé ãàéõàìøèã
Áîäîë ìýðãýí, óõààí ã¿í, ýðäýì òºãºëäºð þóòàé ñîíèí . . .
Ä.Íàöàãäîðæ
Ïóíñàëìààãèéí Î÷èðáàò
Ìîíãîë óëñûí àíõíû åðºíõèéëºã÷
Èíæåíåð, ñóäëàà÷ ýðäýìòýí, óëñ òºðèéí
ç¿òãýëòýí
Áåíæàìèí Ôðàíêëèí
Àìåðèê÷óóäûí áèøðýí õ¿íäýòãýäýã õ¿íèé íýãÕýâëýã÷, äèïëîìàò÷, ôèëîñîôè÷,
ýðäýìòýí,
óëñ íèéãìèéí íýðò ç¿òãýëòýí
Âàëåðèé Áðóìåë
Îðîñûí àëäàðò òàìèð÷èí, ºíäðèéã õàðàéã÷
Îëèìï, äýëõèéí 6 óäààãèéí àâàðãà, äýëõèéí
äýýä àìæèëòûã ãóðâàí óäàà øèíý÷ëýí òîãòîîã÷

82. •
Íàìòàðûã àíõààðàëòàé, õýä õýä äàõèí óíøààä äîîðõ àñóóëòàíä íü õàðèóë!
Õàðèóëòàà àíãèéíõàíäàà óíøèæ ºãººä õîîðîíäîî ÿðèëö. Óíøèõ ÿâöäàà
îéëãîæ, ìýäñýí ç¿éëñýýðýý òîâ÷ëîë õèé.
Ï.Î÷èðáàòûí íàìòàðààñ
1) Çàâõàí àéìãèéí Ò¿äýâòýé ñóìûí 8 äóãààð áàãèéí íóòàã Áóíõàíò ãýäýã ãàçàð
àðäÃîíñèéí Ãýíäýíæàâûí ãýðãèé Öîãòûí Ïóíñàëìààãààñ áè òºðæýý. Ò¿äýâòýé ãýäýã íü
ìºíõöàñò óóë þì. Ñàðëàãèéí áóõ òîøñîí ìîðèí æèëèéí ºâëèéí àäàã ñàðûí ýõýýð
íàìàéã òºðºõºäÄýìáýðýë Yìáýý áóþó Ñýðýýòýð àõûí ýýæ ýõ áàðüæ àâñàí ãýäýã. Òýð
¿åä áîëîâñîí ýìíýëýãáàéñàíã¿é. Ìýðãýæëèéí ýõ áàðèã÷ áàéñàíã¿é. Òºðºõ îðûã
øýýçãèé, àðèóòãàñàí äààâóóã ºòºã,
ýõ áàðèã÷ûã Yìáýý îðëîæýý.
Ìîíãîëûí õºäºº ¿íýõýýð àðèóí äàãøèí ãàçàð, ìàíàé ºâºëæººíººñ àëñûí óóëñ
òàëõºíäèé ýðãýí òîéðîí àëãàí äýýð áàéãàà ìýò èë õàðàãääàã. Ãîë õîðæèãíîí óðñàõûã
ñîíñ÷
çýðëýã óðãàìëûí ¿íýð íàð ñàëõè øèíãýñýí öýíãýã àãààð àìüñãàëæ áèå ñýòãýë áàéãàëü
åðòºíöòýé íýãäýí óóñààä ñýòãýëä ººðèéí ýðõã¿é ÿìðûã á¿¿ ìýä àÿëãóó ýãøèãëýí áàÿð
áàÿñãàëàí òºðíº. Ìèíèé íóòàã òýãø ñàéõàí õàíãàé äàà.
Ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëò :
• Ñàðëàãèéí áóõ òîøñîí ãýäãèéã ÷è þó ãýæ îéëãîâ ? Íàéç íºõ人ñºº ëàâëàí àñóó.
• ªòºã ãýæ þóã õýëýõ âý ? ªòºã àðèóòãàñàí äààâóóã îðëîæ ÷àääàãèéí ó÷èð þó âý ?
• Î÷èðáàò ãóàé ººðèéí íàìòàðòàà òºðñºí íóòãèéíõàà òàëààð áè÷ñýí íü ÿìàð
ó÷èðòàé þì áîë ?
2) Ýöýã ìèíü áàãàä íàñ áàðæ ìîíãîë÷óóäûí çàí çàíøëààð õºâ¿¿í íàäààð
ºðõèéãîâîãëîõ áîëñîí þì. Õ¿¿õäýýð ºðõ ãýðèéã îâîãëîõ íü ò¿¿íä á¿ð áàãààñ íü
¿¿ðýã õàðèóöëàãà
îíîãäóóëæ õ¿ì¿¿æ¿¿ëäýã. Ýýæ õîîëíûõîî äýýæèéã íàäàä àÿãàëæ áàãèéí äàðãà
èðýõýäãýðèéí ýçýí òýð ñóóíàà ãýæ íàìàéã çààäàãñàí. Çàâõàí àéìãèéí Ò¿äýâòýé ñóìûí
íàéìäóãààðáàãèéí 1947 îíû VIII ñàðûí íàéìàíä ÿâóóëñàí òîî á¿ðòãýëä • Ãýíäýíæàâûí
Î÷èðáàò òàâàííàñòàé, ýðýãòýé, õàëõ, ìàëûí àæèëòàé, Öîãòûí Ïóíñàëìàà 30 íàñòàé
ýìýãòýé íºõºðã¿éìîíãîë áè÷èã øèíý ¿ñãýýð óíøèæ áè÷èæ ÷àäàõã¿é. Ñóðãóóëüä ÿâààã¿é
ìàëûí àæèëòàé.
Ãýíäýíæàâûí Æàìáàëðàëäè 1 íàñòàé. Ìàë íü àäóó 1, ¿õýð 5, ñàðëàã 5, òóãàë á¿ãä 4,
õîíü 23,
õóðãà 10, ÿìàà 2, èøèã 1 • ãýæ á¿ðòãýæýý. Èéíõ¿¿ áè òàâàí íàñòàéäàà ºðõ òîëãîéëæ
ìîíãîë
óëñûíõàà äàíñàíä ºðõèéí àì á¿ëèéí ýõýíä áè÷èãäýõ áîëñîí þì.
Ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëò :
• Ýýæ íü ÿàãààä òàâàí íàñòàé õ¿¿ãýý ãýðèéí ýçýí ãýæ çààäàã áàéâ ? Ýíý íü õîæìîî
óëñûí åðºíõèéëºã÷ áîëîõîä íü íºëººëñºí áîëîâ óó ?
3) Íýã óäàà ýýæèéã áàãèéí õóðàëä ÿâñàí õîéãóóð îðíû øèðäýã çàâñðààñ
àâäàðíûò¿ëõ¿¿ðèéã àâ÷ îíãîéëãîæ ¿çëýý. Òýíä çàíãèäñàí ãàðûí ÷èíýý äîìáîí ¸îòîí
àÿãàíû àìñðûí
÷èíýý åýâýí áàéâ. ¨îòîíã íü àâààä õàçàæ ýìòëýõ ãýñýí àìàíä áàãòàõã¿é òýãýýä
äààãäàõ ÷
¿ã¿é þì. Òýãýõýýð íü óñàíä ä¿ðýýä ñîðîîä áàéñàí ÷èíü ñàéõàí àìòòàé áàéíàà.
Ñ¿¿ëäýý
ºðººñºí òàëààñàà ø¿¿ð øèã ñýâñèéãýýä ñàéðòàé ãàðûí õèðýíä ºíõºðñººð ò¿íòèéñýí
çýãýëñààðàë ºíãºòýé áîëîîä èðäýã áàéíà. Èíãýýä áóöààãààä àâäðàíä íü õèé÷èõëýý.
Äàðàà íü
íºãºº åýâýíã àâààä õýýòýé èðìýãèéã áààõàí ìýðýýä ýðã¿¿ëæ áàéðàíä íü òàâèàä
àâäðûãöîîæèë÷èõîîä áàéæ áàéòàë ýýæ íýã õ¿íòýé áóöàæ èðëýý. Áè òàðüñàí õýðãýýñýý
ãýìøèæáàðààíû àðä íóóãäàí ãýðò áîëæ áóé ÿðèàã ÷àãíàæ ñóóâ. Òýãòýë ãàé áîëæ ºíºº
õàìò èðñýí

83. õ¿í Àìáàà òàâàã ºíãºë÷èõ캺ð àìòòàé þì áàéõã¿é áèç ãýäýã áàéíà ø¿¿. Çà õýðýã
áèøèäëýýãýæ áîäîæ ñóóòàë ýýæ äóó àëäààä õàëàãëààä ÿâ÷èõëàà. Áè ÷ áîñîí õàðàéãààä
æèðèéæ ãàðëàà.
Çóí öàã áàéñàí þì. Ýýæ ìààíü íàðèéõàí áóðãàñàí øèëá¿¿ð áàðèàä õîéíîîñ õàðàéæ
ÿâíàø¿¿. ßàõ èéõèéí çóóðã¿é òàõèì äóíäóóð òàñ ãýýä ë ÿâ÷èõëàà. Ãóâðóó ã¿éòýë õýä
îðîîëãóóëæàâààä óéëààä ¿ëäýæ áèëýý. Ýöýã áàãàä ¿ëäýýæ, ýõ ìèíü ãàíöààð ÿäàðñàí ÷
õ¿íèé ñàéõàí
ñýòãýë, çºâ õ¿ì¿¿æëèéã áèäýíä ºâë¿¿ëæýý.
Ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëò :
Àìòòàí õóëãàéëæ èäýõ íü áóðóó ç¿éë ìºí ¿¿ ?
Ýýæ íü ÿàãààä ò¿¿íèéã çîäîâ ?
4) Åðºíõèé ýðäìèéí ñóðãóóëüä 9 æèë ñóðàëöàæ 10 æèëèéí áîëîâñðîë îëñîí. Íýã
æèëèéí ºìíº áîëîâ÷ õîîëîíäîî õ¿ð÷ ýõèéãýý òýòãýõèéí õ¿ñëýíä õºòëºãäºí
òýì¿¿ëñíèéìèíü ¿ð ä¿í ýíý.Ýðãýæ èðýõã¿é áîëîîä ÷ òýð¿¿ áàãà íàñ, ñóðãóóëèéí
æèë¿¿ä, îþóòàí ¿å
õàìãèéí ãýðýë ãýãýýòýé öàã öàõèëààä ºíãºðñºí õàðààöàé ìýòýý.
Òºðèéí õýðýã, õ¿íäýòãýëèéí øèðýýíèé öààíà ñóóãàà Î÷èðáàò ãýíýí öàéëãàíìºðººäºë
òýì¿¿ëýë á¿õèé ãó÷èí õýäýí æèëèéí ºìíºõ Î÷èðáàòòàé õîëáîîòîé. Ñóðãóóëüä
áàéõäàà ïèîíåðèéí ãèø¿¿í, ìîíãîëûí õóâüñãàëò çàëóó÷óóäûí ýâëýëèéí ãèø¿¿íä ýëñýæ,
ýìýãòýé õ¿¿õäýä çàõèà áè÷èæ, ýðýãòýé õ¿¿õä¿¿äòýé ãàð çºð¿¿ëæ, áºìáºã ºøèãëºæ,
ëàïòóóòîãëîæ õ¿¿õäèéí õèéäýã á¿õíèéã õèéæ ÿâëàà. Õàðèí õóäëàà õýëæ, õóëãàé õèéæ
ÿâñàíã¿é.
Ìàíàé àíãèéõàí õîîðîíäîî èõ ýâñýã, õè÷ýýëäýý æèãä ñàéí ñóðàëöäàã ñàõèëãà ñàéòàé
¿ëãýð
æèøýý÷ àíãè. /Ï.Î÷èðáàò •Òýíãýðèéí öàã•/
Ýðýãö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëò :
• Î÷èðáàò ãóàé ÷àìòàé ë àäèë ñóðàã÷ áàéæýý.×è ººðèé㺺 èðýýä¿éä åðºíõèéëºã÷
áîëíî ãýæ áîäîæ ¿çñýí ¿¿ ?
• 10 æèë ñóðàõ ¸ñòîé ç¿éëèéã 9 æèëèéí äîòîð ñóð÷ ÷àäñàíû ó÷èð þó âý ?
• Ï.Î÷èðáàò ãóàéí íàìòàðààñ ñóðãàìæòàé ÿìàð ç¿éë îëæ ìýäýâ •ãýñýí
àñóóëò òàâüæ õîîðîíäîî ÿðèëö.
•
Íàìòàðûã àíõààðàëòàé, õýä õýä äàõèí óíøààä äîîðõ àñóóëòàíä íü õàðèóë!
Õàðèóëòàà àíãèéíõàíäàà óíøèæ ºãººä õîîðîíäîî ÿðèëö. Óíøèõ ÿâöäàà
îéëãîæ, ìýäñýí ç¿éëñýýðýý òîâ÷ëîë õèé.
Áåíæàìèí Ôðàíêëèíû íàìòàðààñ
1) Áè àéëûí 15 äàõü õ¿¿õýä. Ìèíèé àõ íàð á¿ãä ÿíç á¿ðèéí õóäàëäààíû
òºð뺺ðäàãàëäàí àæèëòàí õèéäýã áàéëàà. Õàðèí íàìàéã íàéìàí íàñòàéãààñ ìèíü
ñ¿ìèéí àæèëòàíáîëãîõ çîðèëãîîð íýãýí òóñãàé ñóðãóóëüä ÿâóóëñàí þì. Áè áàãààñàà
óíøèæ ñóðñàí áºãººäÿã õýäýí íàñòàéäàà óíøèæ ñóðñíàà ñàéí ñàíàäàãã¿é. Ýíý íü
íàìàéã ñóðãóóëüä ñàéí ñóðàõáàéõ ãýñýí èòãýëèéã ààâä ìèíü ºãñºí áàéæ áîëîõ þì.
Ñóðãóóëüä îðîîä ýõíèé ¿åä áè îíöãîéñàéí ñóðàã÷ áàéæ ÷àäààã¿é. Ãýâ÷ ààæèì ààæìààð
àõèñààð áè òýð æèëä àíãèéí äóíäàæ
ñóðàã÷ààñ òýðã¿¿íèé ñóðàã÷ áîëòëîî ºñ÷ õºãæèæ ÷àäñàí. Æèëèéí ýöýñ ãýõýä áè
ººðèéí
äýýä àíãèéí õè÷ýýëèéã ¿çýæ ýõýëñýí áàéëàà.

84. Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Àõ íàð íü ÿàãààä ñóðãóóëüä ñóðäàãã¿é áàéñàí þì áîë ?
• Ôðàíêëèíûã ñóðãóóëüä ÿâóóëàõ áîëñíû ó÷èð þó âý ?
• Ò¿¿íèéã ÿìàð ñóðãóóëüä îðóóëñàí áý ? Òýð ñóðãóóëüäàà ÿìàðõóó ñóð÷ áàéâ ?
2) Ãýâ÷ òýð ¿åä ààâ ìààíü áîäëîî ººð÷ëºâ. Íýã òàëààñ ººðèéí àãóó òîì ãýð á¿ëèéã
àâ÷ ÿâàõàä ò¿¿íä áýðõøýýëòýé áàéëàà. ͺ㺺 òàëààñ íàìàéã àìüäðàëä õýðýãöýýòýé
ç¿éëñòñóðãàÿ ãýæ áîäñîí áèç. Èíãýýä òýð òóñãàé ñóðãóóëèàñ íàìàéã ãàðãàæ Æîðæ
Áðîóíåë ãóàéí
ñóðãóóëüä áè÷èã, òîî çààëãàõààð áîëîâ. Áàãøèéíõàà à÷ààð áè óäàëã¿é äàæã¿é ñàéí
áè÷èæ
ñóðñàí áîëîâ÷ òîîíû óõààíä á¿òýëã¿éòýæ, ÿìàð ÷ àõèö ãàðàõã¿é áàéëàà.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Ààâ íü ÿàãààä áîäëîî ººð÷ëºâ ?
• Òîîíû óõààíä ìóó áàéñíû ó÷èð þó âý ?
3) Àðâàí íàñòàéäàà áè ãýðòýý áóöàí èðæ ààâûíõàà ëààíû ¿éëäâýðëýëä òóñëàõáîëîâ.
Ëààíû ãîë òàñäàõ, ëààã õýâýíä öóòãàõ, äýëã¿¿ðò õ¿ðãýæ, çàõèàëãà õ¿ëýýí àâàõ
çýðýãàæëûã áè õèéäýã áàéëàà. Õóäàëäààíû àæèë íàäàä òààëàãääàãã¿é áàéñàí áºãººä
ìèíèéç¿ðõ ñýòãýë òýíãèñ, äàëàéä òàòàãäñàí áàéëàà. Ãýâ÷ ààâ ìèíü ýíý õ¿ñýë
òýì¿¿ëëèéã ìààíüýðñ ýñýðã¿¿öäýã áàéñàí. Ìàíàéõ óñòàé îéðõîí áàéäàã òóë áè
áàãààñàà óñàíä ñýëæ ñóðñàí
áºãººä çàâü, óñàí îíãîö æîëîîäîæ ÷àääàã áàéëàà.Yåèéí õ¿¿õä¿¿äòýé çàâü, óñàí
îíãîöîîð
àÿëàæ áàéõ ¿åä ÿìàð íýã áýðõøýýë ãàðàõ, ýñâýë óäèðäàí æîëîîäîõ õýðýãöýý ãàðñàí
¿åä áè
èõýâ÷ëýí ìàíëàéëàã÷ áîëæ øèéäâýð ãàðãàäàã áàéëàà.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Òýð ñóðãóóëüä õýäýí æèë ñóðñàí áý ?
• Ààâ íü ÿìàð àæèë õèéäýã áàéâ ?
• Ààâ íü õ¿ñýë òýì¿¿ëëèéã íü ýðñ ýñýðã¿¿öíèé ó÷èð þó âý ?
• Õ¿¿õä¿¿äòýé òîãëîõäîî ìàíëàéëàã÷ áàéñàí íü ò¿¿íèé ÿìàð çàí ÷àíàðûã õàðóóëæ
áàéíà âý ?
4) Ààâ ìààíü áèå õàà ñàéòàé, õ¿÷ òýíõýý èõòýé, õºãæìèéí áàãà çýðãèéí àâúÿàñòàé,
öýâýðõýí ñàéõàí õîîëîéòîé õ¿í áàéâ. ̺í ààâ áàãà çýðãèéí òåõíèêèéí àâúÿàñòàé,
áóñàäõóäàëäàà÷äûí àðãà õýðýãñëèéã õýðýãëýõäýý ãàðûí ä¿éòýé áàéñàí. Ò¿¿íèéã èõýñ
äýýäñ¿¿äáàéíãà óðüæ äóóäàõ áºãººä ¿çýë áîäëûã íü àñóóæ, çºâëºãºº õ¿ñäýã áàéëàà.
Ýäãýýðýýñ ãàäíà
ààâ ìààíü õóâü õ¿ì¿¿ñò øèéäâýð ãàðãàõ, õ¿íä íºõöºë áàéäëààñ ãàðàõàä íü òóñàëæ,
ìàðãàëäñàí òàëóóäûã ýâ ç¿éãýý îëîõîä íü ø¿¿ã÷èéí ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áàéñàí þì.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Ààâ íü òºðºë á¿ðèéí àâúÿàñòàé, ýðäýì ÷àäàëòàé õ¿í áàéõ íü õ¿¿õäýä íü
íºëººëºõ ¿¿ ?
• Òåõíèêèéí àâúÿàñ ãýäýãò þóã îéëãîõ âý ?
• Ààâ íü ÿìàð õ¿í áàéñàí áîëîâ óó ?
5) Ààâ ìààíü ººðèéí õºðø¿¿ä áîëîí îéð äîòíûí íàéçóóäòàéãàà ÿðèà äýëãýí ñóóõ
äóðòàé áàéñàí.ßðèàíûõàà ñýäâèéã õ¿¿õä¿¿äèéíõýý îþóí óõààíûã õºãæ¿¿ëýõýä çîðèóëàí

85. ñîíãîäîã áàéâ. Ýíý çîðèëãîîð ààâ ìààíü àìüäðàëûí ñàéõàí íü þó âý ?, àìüäðàëä þóã
àíõààðàõ ¸ñòîé âý ?, ýíý õ¿í çºâ õóâöàñëàæ óó ? ýíý íü ýð¿¿ë ìýíäýä íü õîðòîé þó
?
ñàéõàí àìò, ìóóõàé ìóó àìò ãýæ þó âý ? ãýñýí òîäîðõîé àñóóäàëä áèäíèé àíõààðëûã
õàíäóóëäàã áàéëàà.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Ààâ íü ÿìàð çîðèëãîîð ÿðèà äýëãýí ñóóäàã áàéñàí áý?
6) Ààâ, ýýæèä ìààíü ÿìàð íýãýí ºâ÷èí òóñàæ áàéñàí ýñýõèéã áè ìýäýõã¿é. Ààâ
ìààíü 89, ýýæ 85 íàñàëñàí þì. Òýä áàéíãûí õºäºëìºð, õèéæ á¿òýýõ àæèë ¿éëñýýð 55
æèë
áèå áèåíýý õàéðëàí àìüäðàõäàà 18 õ¿¿õäèéã ºñãºæ, õ¿ì¿¿æ¿¿ëñýí áºãººä ýäãýýðýýñ 7
õ¿¿õýä íü îëîíä íýðòýé õ¿í áîëñîí þì.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Ýýæ,ààâ íü ýð¿¿ë ÷èéðýã áèåòýé áàéñíû ó÷èð þó âý ?
• Ààâ, ýýæ íü õýäýí íàñàíäàà ãýðëýñýí áîë ? Ýðò ãýðëýæ ¿¿, îðîé ãýðëýæ ¿¿ ?
• Îëîíä íýðòýé õ¿í ãýæ ÿìàð õ¿íèéã õýëýõ âý ?
7) Áè ààâûíõàà áèçíåñò òóñëàí öààø õî¸ð æèë àæèëëàõàä 12 íàñòàé áîëñîí áºãººä
áèçíåñò äóðã¿é õàíäëàãà ìààíü õýâýýðýý ë áàéëàà. Ààâ íàìàéã äàãóóëàí ìóæààí,
ºðëºã÷èí,òîêàðü÷èí, ãàãíóóð÷èí çýðýã õ¿ì¿¿ñ õýðõýí àæèëëàæ áàéãààã õàðóóëàí,
çààæ
ñóðãàäàã áàéâ. Ýíý íü õîæèì àìüäðàëä ìààíü ìàø èõ òóñ áîëñîí. Áè ¿¿íèé à÷ òóñààð
ãýðòýý áóñäûí òóñëàëöààã¿éãýýð ààð ñààð ìóæààíû àæèë õèéæ, òóðøèëò
ñóäàëãààíäààøààðäëàãàòàé ìàøèí çîõèîí á¿òýýæ ÷àääàã áîëñîí.Ýäãýýð íü ìèíèé
çîõèîí á¿òýýõ
÷àäâàðûã õºãæ¿¿ëñýí þì.
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :
• Ààâ íü õ¿¿äýý þóã çààæ, ñóðãàâ ?
• ×è çîõèîí á¿òýýõ ÷àäâàðàà õºãæ¿¿ëýõèéí òóëä þó õèéäýã âý ?
8). Áàãà íàñíààñàà áè íîì óíøèõ äóðòàé áàéñàí.Ãàðòàà îðæ èðñýí á¿õ ìºí㺺
íîìõóäàëäàí àâàõàä çàðöóóëäàã áàéâ. Ààâûí ìààíü íîìûí ñàí öîìõîí, òîäîðõîé
òºðëèéí
íîìóóäààñ á¿ðääýã áàéñàí áºãººä òýäãýýðèéí èõýíõèéã íü áè óíø÷èõñàí áàéëàà. Ãýâ÷
ýíý
íü íàäàä õàíãàëòã¿é ñàíàãäàæ, èë¿¿ èõèéã ìýäýõ þìñàí ãýñýí õ¿ñýë ìºðººäºë
íàìàéãýçýìäýíý. Îëîí íîì õóäàëäàí àâàõàä ìºí㺠èõ îðîõ òóë óíøñàí íîìîî áóöààí
õóäàëäàæ
äàðààãèéí íîìîî õóäàëäàí àâàõàä àøèãëàäàã áàéâ. Çàðèì íîìûã öýâýðõýí óíøààä
ìàðãààø
áóöààí ºãüå ãýæ ãóéæ àâààä øºíºæèí óíøèæ äóóñãààä ºã뺺 íü àâàà÷èæ ºãíº.
/Á.Ôðàíêëèíèé èíòåðíåòèéí ñàéòààñ/
Ýðãýö¿¿ëýí áîäîõ àñóóëòóóä :.
Áèä • Áåíæàìèí Ôðàíêëèíû íàìòàðààñ ÿìàð ñóðãàìæòàé ç¿éë îëæ ìýäýâ •
ãýñýí ñýäâýýð àíãèéí ñóðàã÷èä, áàãøòàéãàà õàìòðàí ÿðèëö.

86. •
Íàìòàðûã àíõààðàëòàé, õýä õýä äàõèí óíøààä äîîðõ àñóóëòàíä íü õàðèóë!
Òààëàãäñàí ºã¿¿ëáýð, ñóðãàìæòàé ç¿éë áàéâàë äýâòýð äýýðýý òýìäýãëýæ àâ.
Âàëåðèé Áðóìåëèéí íàìòàðààñ
1) Óëààí õîîëîé ººä õàëóó îðãèæ Ẻëæèñ öóòãàí áàéãààãàà ìýäðýí, òýäíèé àðààñ
àðàé ãýæ ë áèåý àâ÷ ÿâàâ. Ãàíöõàí òýñâýðëýõ õýðýãòýé. Ãàãöõ¿¿ òýñâýðëýõ . . .
Öàã òóòàì, ºäºð á¿ð òýñâýðëýõ .Õîäîîäíû ¿ðýâñýëä øàíàëæ, äàé÷èí øîíõðóóäûí àðààñ
áàéäàã ÷àäëààðàà ç¿¿ãäýõèéã õè÷ýýæ áàéõäàà òýäíèé õýí íü ÷ ìèíèé ÷èã÷èéä ÷
õ¿ðýõã¿éáîëíî ãýäýãò áè ñîõðîîð èòãýäýã áàéâ. Öàã íü èðýõýä áè ¿¿íèéã ¿ç¿¿ëíý..
Á¿õ äýëõèéä ...
Åñ äýõ êèëîìåòð äýýðýýñ áèå òàâèãäàæ, àìüñãàà çàäðààä îð÷èí òîéðíûõîî þìûãäàõèí
õàðàâ. Äàõèàä 3 êì ã¿éõ ¿ëäæýý. Äàðàà íü àðâàí ìèíóòûí çàâñàðëàãààíû äàðàà,
á¿òýí õàãàñ öàã øòàíãààð õè÷ýýëëýæ, äàðàà íü õàãàñ öàã ñàãñàí áºìáºã 纺ëºí
òîãëîæ, ýöýñò
íü á¿ðýí ÷àäëààðàà õî¸ð çóóí ìåòðò àðâàí óäàà ã¿éíý. ªäºð á¿ð øàõàì èéì áàéäëààð
äàñãàë
õèéíý.
Äàñãàëæóóëàã÷ : Áè áàðüæ áàéõã¿é, ÿâæ áîëíî. Õýí òýñâýðëýæ ÷àäíà, òýð ë ÿëíàãýæ
õýëýâ. Ýíý ¿åýñ õîéø áè ñóë áàéäëàà àëü áîëîõîîð á¿ãäýýñ íóóõûã õè÷ýýäýã áîëñîí
áèëýý.
Àñóóëò :
• Ñïîðòîîñ õ¿íýýñ þóã õàìãèéí èõýýð øààðääàã âý ?
• Ñïîðòîîð õè÷ýýëëýõ íü õ¿íä ÿìàð ºãººæòýé âý ?
2) Ìîñêâàãèéí Ëóæíèêò áîëñîí òýìöýýíä á¿ãäèéí, òýð òóñìàà ººðºº ÷
ñàíààíäã¿éãýýð 2.17 õàðàéæ çàäãàé ñòàäèîíû õóâüä Åâðîïûí øèíý àâàðãà àìæèëò
òîãòîîâ.
Áè ãàðààãàà õî¸ð ìåòðýýñ ýõëýâ. Y¿íèéã òîì áèø õàéñ øèã ë äàâàâ. Äàðàà íü 2.05 ,
2.08 , 2.11 -èéã õî¸ð ìåòð øèã ìºí ë õºíãºí äàâàâ. Ãàéõàëòàé íü áè ñýòãýë
äîãäëîõã¿é,
÷è÷èð÷ ñàëãàíàõã¿é, õàðèí ÷ òóéëûí òàéâàí áàéëàà.
• ͺõöºë á¿ðäýýä áàéõàä ¿¿íèéã àøèãëàõ ë õýðýãòýé • ãýæ ººðòºº õýëýâ. Áè
ø¿¿ã÷íàð ðóó î÷èæ øóóä 2.17 ãýæ çàõèàëàâ. Ýíý íü åâðîïûí ºìíºõ àâàðãààñ ÿã íýã
ñàíòèìåòðýýð
ºíäºð áàéëàà. Äàñãàëæóóëàã÷ ìààíü íàä ðóó ã¿éæ èðýí:
-Ñîëèîðîâ óó ÷è. 2.14 ÷èíèé õóâèéí äýýä àìæèëò. Òýãýõýýð 2.11 äýýðýý ¿ëä! Áèòãèé
òýíýãëý! ãýæ çàíäðàâ. Áè òàòãàëçàí òîëãîé ñýãñðýýä :
-Õîæèìä÷èõëîî ãýæ õýëýí õýäèéí òîõèðóóëæ òàâüñàí õºíäëºâ÷ ð¿¿ çààâ.
Ýíý áîë Åâðîïûí øèíý àìæèëò ãýäãèéã ñòàäèîíä çàðëàõàä ¿çýã÷èä ñýòãýë ò¿ãøèí
÷èìýý àíèðã¿é áîëëîî. Òýãýýä ÷ õàðàéæ ÷àäëàà. Õàðàéëòûí õîíõðîîñ áîñîæ ãàðàõäàà
ýõëýýä
äàñãàëæóóëàã÷èéíõàà ãàéõàæ á¿ëòèéñýí í¿äèéã õàðæ, äàðàà íü ¿çýã÷äèéí áàõäàæ
áàõàðõñàí
õàøãèðàëäààíûã ñîíñîâ. Ýíý ¿åä íàìàéã ¿íýñýæ, òýâýð÷, ãàð áàðüæ, ñýãñýð÷
áàéñàíáîëîâ÷ ººð ç¿éë ñýòãýëèéã ìààíü ýçýìäýí áàéëàà. Áè èðýýä¿éãýý ìýäýæ áîëîõ
þì ãýäãèéã
ººðòºº íýýëýý. Ýíý áîë ¿íýòýé îëäâîð áàéëàà.
Àñóóëò:
• Ýíý õýñãýýñ ñóðãàìæòàé ÿìàð ç¿éëèéã ÷è îëæ ìýäýâ ?
• Äýýä àìæèëò òîãòîîõ íü þóíä õýðýãòýé âý ?

87. 3) 1960 îí Ðîìûí îëèìï
Æîí Òîìàñûã õàðöãààëàà. Áè äýëõèéí àâàðãà òàìèð÷íûã àíõ óäààãàà õàðæ,
õàðöààñàëãàæ ÷àäàõã¿é áàéâ. Õ¿÷ òýíõýýòýé, öýõ øóëóóí áèåòýé, ºíäðººðºº 198
ñàíòèìåòð, ÷èéðýã

88. òàìèð÷èí áàéëàà. Ò¿¿íèé ñóíàìòãàé áàéäàë ë ãàéõàëòàé áàéâ. Æîí Òîìàñ áèå
õàëààëòûí
¿åä õºë áºìáºãèéí õààëãàíû øîíãîîñ áàðèàä áàðóóí õºëºº ãàçðààñ
õºíäèéð¿¿ëýõã¿éãýýðç¿¿ õºëèéíõºº ºëìèéã õºíäëºâ÷èä àìàðõàí õ¿ðãýæ áàéëàà.
Åðºíõèé人 ºðñºëäºã÷ºº õàðààä
õóâöñàà ñîëèõ, ò¿¿íòýé íýã òàëáàéä õàðàéõ õ¿ñýë äàðóé àëãà áîëîâ. Y¿íèé äàðàà
áèä
ò¿¿íèé ãàéõàëòàé äàñãàëûí ãýð÷ áîëëîî. Òýðýýð øóóä 2.05 -ààñ ýõëýâ. Äàðàà íü
2.10, 2.12,2.15-ûã ÿã ë òîõèðñîí ìýò õàðàéâ. Ãëóõîâ, Ãàáèäçå áèä ãóðàâ øàíòàðñàí
áàéäàëòàé ñóóãààãäàñãàëæóóëàã÷ ìààíü õàðààä • Ç¿ãýýð, õ¿¿õä¿¿äýý! Ýíý ¿ç¿¿ëýëò
ò¿¿íèéã áàëëàíà. Òýðáàéäãàà øàâõ÷èõëàà, ÿã òýìöýýí äýýð áîë ¿õýýíö àìüòàí áîëíî
• ãýæ õýëëýý. Áèä ò¿¿íä
èòãýñýíã¿é.
Àñóóëò:
• Æîí Òîìàñ ºðñºëäºã÷ºº øàíòðààõ ÿìàð ç¿éë õèéâ ?
4) 15 õ¿í øóâòàðãûí òýìöýýíä øàëãàðëàà. Òýäíèé òîîíä ìàíàéõàí á¿ãäýýðýý,
ìýäýýæÆîí Òîìàñ îðîâ. Æèíõýíý òýìöýýí ýõýëëýý. Äàñãàëæóóëàã÷ • Òýìöýýíä
îðîëöîã÷èä îëîí
áàéíà, ÿìàð íýã íîì îëæ óíø • ãýæ çºâëºâ. Àíõíûõàà îðîëäëîãîîð 2.03-ûã äàâàâ.
Äàðààíü õîðèîä ìèíóòûí äàðàà 2.06-ã òºâºãã¿é õàðàéâ. Õ¿ëýýæ ñóóõ çóóðàà íîìîî
óíøèæ áàéñàí
áºãººä ýíý íü ñýòãýë çîâîîõã¿é, äýìèé õ¿÷ýý àëäàõã¿é, ºðñºëäºã÷ºº àíçààðàõã¿é
áàéõàä
òóñòàé þì õýìýýí áîäîæ ñóóëàà.
Ãó÷èí ìèíóòûí äàðàà õºíäëºâ÷èéã 2.09 äýýð ºðãºëºº. Áàñ ë õºíãºõºí ã¿éí
õàðàéñàí áîëîâ÷ ãýíýò õºíäëºâ÷èéã óíàãàâ. Íààä íîìîî áîëèî÷ ãýæ äàñãàëæóóëàã÷
õàøãèðàâ. Íýã óíø, íýã áîëü ãýýä ë õýìýýí óóðëàæ, áè òýãýõýýñ òýã ãýæ
äàñãàëæóóëàã÷äààíîìîî õàðóóëàí äàõèí íýýâ. Ãýâ÷ ìèíèé á¿õ ºðñºëäºã÷èä 2.09 -èéã
äàâàõûã áè í¿äíèéõýý
áóëàíãààð àæèãëàæ áàéñàí ó÷èð óíøñàí ç¿éë òîëãîéä îðîõã¿é áàéâ.
Ñàíààíäã¿é áàéòàë Ãàáèäçå íàä ðóó õ¿ð÷ èðýí :
- ×è þó ãýæ ìàÿãëààä áàéãàà þì áý ? ×è õýâèéí áàéäëààñàà ãàð÷èõààä áàéãàà þìáèø
¿¿. Áîñîæ áèåèéíõýý ÷èëýýã ãàðãà! ãýæ õýëýâ. Áè ¿ãýíä íü îðîí æààõàí
õºä뺺äõàðàéñàí áîëîâ÷ õºíäëºâ÷ äàõèàä ë õàíãèð æèíãýðõèéí ãàçàð óíàâ. Áè
õàðàéëòûí õîíõðîîñãàçàð øàãàéí áýýð÷èõñýí þì øèã áîñîæ èðýâ. Àéäàñ íàìàéã
õºäºë㺺íã¿é áîëãîæýý.
Ãàáèäçå äàõèàä íàä ðóó èðæ:
-Áèåý õàëàà! Õºëñºº ãàðòàë! õýìýýí òóøààâ. Áè ÿëàãäàëä õ¿ðãýõ õîâñîíä îðîîä
áàéëàà. ÿéöýý! Øèâøãèéí þì. Áèå õàëààæ áàéòàë ãýíýò ìèíèé óóð õ¿ðýýä ÿâ÷èõàâ.
ªºðèéí ñàéðõóó, ìîõóó, àéæ ñ¿ðäñýíä óóð õ¿ðýâ. Óóð õèëýí ìèíü áóöàëæ õºíäëºâ÷èéã
òàñ òàòààä õàÿõàä áýëýí, õ¿÷òýé ò¿ëõýëò õèéí õàðàéõàä äýýã¿¿ð íü ºä ìýò õºíãºí
äàâàâ.
Àñóóëò:
Äàñãàëæóóëàã÷ ÿàãààä íîì óíøèõûã çºâëºâ ?
Äàðàà íü óíøèõàà áîëü ãýæ çàãíàñíû ó÷èð þó âý ?
Òàìèð÷íû õýâèéí áàéäëààñàà ãàðíà ãýäãèéã þó ãýæ îéëãîõ âý ?
Âàëåðèé þóíû à÷ààð õýâèéí áàéäàëäàà îðæ ÷àäàâ ?
5) 2.12 -ûã õàðàéñíû äàðàà Æîí Òîìàñ, Ãàáèäçå, Ãëóõîâ áèä äºðºâ ¿ëäæýý. Ãàáèäçå,
Ãëóõîâ áèä õî¸ðûã äóóäààä ¿çýã÷äýýð ä¿¿ðñýí èíäýð ë¿¿ çààæ :

89. -Òýä Æîíûí òàëä áàéíà. Òýäíèé òýð áàéäëûã ººð÷ëºõ õýðýãòýé. Òýãâýë Æîíøàíòàðíà
ãýæ õýëýâ. Øèíý ºíäºð äýýã¿¿ð Æîí õàìãèéí ò¿ð¿¿íä õàðàéâ. Õºíäëºâ÷
õàíãèðæèíãýðõèéí óíàõàä ¿çýã÷èä äóó àëäàöãààí ò¿ãøèæ ýõëýâ.Àìåðèêèéí òàìèð÷èí
àìæèëòã¿éáîëñîíäîî èòãýæ ÷àäàõã¿é áàéâ. Õîð øàð íü õºäºëñºí òýðýýð õî¸ð äàõü
îðîëäëîãîîð øóóä
õàðàéõààð áóöàí ã¿éõýä ø¿¿ã÷ íàð ýýëæýý õ¿ëýý ãýýä çºâøººðñºíã¿é. Æîí ãàðàà
óóðòàé

90. ñàâæ, ò¿ð¿¿ëýõ ¸ñòîé õ¿í ÷èíü ÿàãààä 2.14-èéã äàâæ ÷àääàãã¿é áèëýý ãýæ ººðòºº
èòãýæ
ÿäàí çîãñîíî. Áè Æîí Òîìàñûã õàðàí ò¿¿íèé çàí àâèð äàõü öîîðõîéã ìýäðýâ.
Ãàáèäçåí õàðàéõ ýýëæ áîëîâ.Òýð èõ äîãäîëæ áàéëàà. Ò¿¿íèé äýýä àìæèëò
2.12áàéñàí.Ãýòýë îäîî 2.14-èéã õàðàéõ ãýæ áàéäàã. Äîõèîíû äàðàà Ãàáèäçå äîãøíîîð
óõàñõèéíàíõíû îðîëäëîãîîð ºíäðèéã àâàâ. Yçýã÷èä ãàéõñàí ÿíçòàé ÷èìýýã¿é áîëîâ.
Áè ÷ áàñ ¿¿íäèòãýæ ÷àäàõã¿é áàéëàà. Îäîî Æîí Òîìàñûí òóõàé ÿðèõã¿éãýýð Ãëóõîâ,
Ãàáèäçå áèä ãóðàâýâëýðøã¿é ºðñºëäºã÷èä áîëëîî. Áè äàõèí õºíäëºâ÷èéí ºìíº ãàð÷
çîãñëîî. Õàðàéõûí ºìíº
• Ãàáèäçå àçààð 2.14-èéã õàðàéñàí áîëîâ÷ äàðààãèéí ºíäðèéã ÷àäàõã¿é.Ìèíèé äýýä
àìæèëò
2.17. Áè ýíý ºíäðèéã õàðàéæ ÷àäâàë ÿëàã÷ áîëíî. Îëèìïèéí àâàðãà áîëíî.
Ãàãöõ¿¿ ÿëàõ ë
õýðýãòýé! • ãýñýí áîäîë íàìàéã ýçýìäýæ òåõíèê, òàêòèê á¿ãäèéã ìàðòàâ.Òýãýýä
áàéäàã
÷àäëààðàà õàðàéõäàà õºíäëºâ÷èéã ºâä㺺𺺠öîõèí óíàãàõ íü òýð. Ãëóõîâ ã¿éëýý,
áàñ
àäèëõàí óíàãàâ.
Æîí Òîìàñ õî¸ð äàõü îðîëäëîãîî õèéõýýð ãàðàõäàà àëòàí çàãàëìàéãàà ìàéêíûõàà
öààíààñ ãàðãàæ èðýýä çàëáèð÷ ýõëýâ. Òýð àðàéõèéí õºíäëºâ÷íèé íºãºº òàëä ãàðëàà.
Áè
õî¸ð äàõü óäààãàà õºíäëºâ÷íèé ºìíº çîãñëîî. • ßìàð ÷ ºíäðèéí ºìíº çîãñîæ áàéõäàà
õàðàéëòûí ýëåìåíò¿¿ä, òåõíèê, òàêòèêûí áîäîæ áàé • ãýñýí äàñãàëæóóëàã÷èéíõàà
¿ãèéãáîäîí õàðàéëàà. Õºíäëºâ÷èí äýýã¿¿ð èõ áóóíû ñóì øèã ë ¿ñðýí äàâëàà. Àíõ
óäàà àëãà
òàøèëò öóóðàéòàâ. Òýð ºíäðèéã Ãëóõîâ ÷ áàñ ãóðàâ äàõü îðîëäëîãî äýýðýý äàâëàà.
Õºíäëºâ÷èéã 2 ìåòð 16 ñàíòèìåòð äýýð ºðãºëºº. Áè ººðòºº • Íàäààñ ººð õýí
÷ÿëàõã¿é. Æîí áàðàã øàíòàðñàí. Ãàáèäçåä õî¸ð äàõü ãàéõàìøèã òîõèîëäîõã¿é. Ãëóõîâ
ìèíèé
ºðñºëäºã÷ áèø. ×óõàìõ¿¿ 18 íàñàíäàà áè ë îëèìïèéí àâàðãà áîëíî • ãýæ õýëýâ. ßàõ
ãýæ
ýíý ¿ãèéã áè ººðòºº õýëýâ ýý ? ãýæ áè îäîîã õ¿ðòýë õàðàìñäàã. Òýãýýã¿é áîë
ººäã¿é ìóó
àìüñãàà áºãëºðºõã¿é, òýãæ ÷è÷ðýõã¿é áàéñàí. . .
Æîí àíõíûõàà îðîëäëîãîîð õàðàéõààð øèéäýìãèé ãàðñàí áîëîâ÷ ÷àäñàíã¿é. Ãàáèäçå
ºíäºð ð¿¿ õàðàéõààð ç¿òãýëýý. Õî¸ð äàõü ãàéõàìøèã òîõèîëäîõ íü òýð. Ãàáèäçåã
äîîøóíàñíààñ õîéø õºíäëºâ÷ æààõàí ÷è÷èãíýí õºäëºâ. Ãàáèäçåí áèå ýâã¿é áàéäàëä
õºäºë㺺íã¿é
áîëîí õºíäëºâ÷èéã í¿äýýðýý õîâñäîõ ìýò õýäýí õîðîì õàðàâ. Õºíäëºâ÷ áàéðàíäàà
çîãñëîî.Öýíãýëäýõ õ¿ðýýëýí ÷èõ äºæðºì àëãà òàøèëòààð ä¿¿ðýâ. Yã¿é! Yã¿é! ßìàð
àðãààðèíãýâ ãýæ áè äîòðîî õàøãèðàâ. Õîæèì íü áè ãàíöõàí òóðøëàãààðàà èíãýñýí
áîëîõûã
îéëãîñîí þì.
Ýõíèé îðîëäëîãîîð Ãëóõîâ áèä õî¸ð áàñ ÷àäñàíã¿é. Õî¸ð äàõü îðîëäëîãîîðîî
ÆîíÒîìàñ áàñ àíõíûõàà õàðàéëòûã äàâòàâ. Áè õî¸ð äàõü õàðàéëòààðàà öààíà íü
ãàðàõàä òýíãýðíèæãýíýõ ìýò õàìãèéí ÷àíãà àëãà òàøèëòûã àìüäðàëäàà àíõ ñîíñîâ.
Æîí, Ãëóõîâ íàð äàðààäàðààãèéí îðîëäëîãîîð ýíý ºíäðèéã äàâæ ÷àäñàíã¿é. Áèä
õîæèöãîîæýý. Ãàáèäçå áèä õî¸ðõî¸óë ÿäàðñàí áàéñàí òóë äàðààãèéí 2.18 ºíäðèéã õýí
õýí íü äàâæ ÷àäñàíã¿é. Ãàáèäçå
àíõíû îðîëäëîãîîð õàðàéñíààðàà îëèìïèéí àâàðãûí àëòàí ìåäàëü àâëàà.
/Àëåêñàíäð Ëàïøèí •ªºðòºº èòãýëòýé áàé • /
Àñóóëò:
• Æîí Òîìàñûã øàíòðààõûí òóëä Ãàáèäçå ÿàõ õýðýãòýé ãýñýí áý ?
• Ýíý òýìöýýíèé ¿åä Ãàáèäçå ººðèéíõºº äýýä àìæèëòûã õýäýí óäàà ýâäýâ ? Þóíû

91. à÷ààð òýð èíãýæ ÷àäàâ ?
Ñàéí òàìèð÷èí áîëîõîä õ¿íä ÿìàð ÿìàð çàí ÷àíàð áàéõ ¸ñòîé âý ?
Áèä Âàëåðèé Áðóìåëèéí íàìòàðààñ ÿìàð ñóðãàìæòàé ç¿éë îëæ ìýäýâ ?
ãýñýí ñýäâýýð àíãèéíõàà ñóðàã÷èäòàé ÿðèëöààðàé!

92. Äîîðõ õºã溺íò ÿðèàã óíøààä äàðàà íü ººðñ人 õºãæèëòýé
ç¿éëñ àíãèéíõàíäàà ÿðüæ ºãººðýé.
1. Áýõ èõ ¿íýòýé
-Ààâàà, áýõ èõ ¿íýòýé , òèéìýý ?
-Yã¿é ... ×è ÿàãààä áýõ èõ ¿íýòýé ãýæ áîäîâ ?
-ßàãààä ãýâýë, ýýæ íàìàéã õèâñýí äýýð áýõ àñãàõààð ìàø èõ
óóðëàäàã.
2. Õî¸ð äàõèí èë¿¿ àìàðëàà
-Áè º÷èãäºð îðîé õî¸ð äàõèí èë¿¿ àìàðëàà.
-×è ÿàæ òýãæ ÷àäâàà ?
-Áè ººðèé㺺 ç¿¿äýëæ áàéíà ãýæ ç¿¿äýëñýí þì.
3. ßëàà èäýæ áîëîõ óó ?
-Ààâàà ÿëààã èäýæ áîëäîã þì óó ?
-Yã¿é, èäýæ áîëîõã¿é ... Èíãýõýä ÷è ÿàãààä èíãýæ àñóóâ ?
-Ñàÿ òà òàâàãòàé õîîëîí äýýð áàéñàí ÿëààã èä÷èõëýý.
-×è òýãýýä òàâãàí äýýð ÿëàà áàéíà ãýæ õýëýõã¿é ÿàñàí þì áý ?
-Òà íàìàéã õîîë èäýæ áàéõäàà áèòãèé ÿðü ãýäýã ø äýý.
4. Àëèì
-Ýýæýý! Áè ãàë çóóõíû ºðººíä áàéãàà àëèìûã èäýæ áîëîõ óó ?
-Áîëíîî, õ¿¿ ìèíü. Î÷îîä èä.
-Áàÿðëàëàà ýýæýý.
Õýäýí ìèíóòûí äàðàà
- Ìèíèé õ¿¿ ÿàãààä ãàë çóóõ ðóó îðæ àëèì èäýõã¿é áàéãàà þì áý ?
-ªº ¿ã¿é ! Áè òàíààñ çºâøººðºë ãóéõààñàà ºìíº èä÷èõñýí áàéñàí
þì.

93. 1. Ø¿äýíç õýìíýõ
-Ààâàà, òà ÿàãààä íýã òàìõè òàòàæ äóóñààä àðààñ íü çàëãààä äàõèàä
íýã òàìõè òàòäàã þì áý ?
-Òýíýãõýí õ¿¿ ìèíü äýý! Èíãýâýë ø¿äýíç õýìíýíý ø¿¿ äýý.
2. Ñàéí ñóðàã÷
- Òàíàé àíãèéí õàìãèéí ñàéí ñóðàã÷ õýí áý ?
-Áè
-ßàãààä ?
-Áè áàãøèéí àñóóñàí á¿õ àñóóëòàíä èäýâõòýé õàðèóëäàã.
-ßìàðõóó àñóóëòàíä òýð âý ?
-Æèøýýëáýë , Ýíý áîäëîãûã áîäîæ ÷àäàõã¿é áàéãàà ñóðàã÷ áàéíà
óó ?
3. Áè õóäëàà õýëýýã¿é
- ×àìàéã àëèì èä ãýæ õýí õýëñýí þì áý ? Ýýæýýñýý àñóóñàí þì óó ?
- Òèéìýý, áè àñóóñàí.
-Yíýí áèç ? Îäîî áè ýýæýýñ íü àñóóíà. Õýðâýý ÷è ýýæýýñýý àñóóñàí
ãýæ õóäëàà õýëñýí áàéâàë õóäàë õýëñíèé ÷èíü òºëºº ÷àìàéã çîäíî
ø¿¿.
-Ýýæýýñ áè àñóóñàí íü ¿íýí. Õóäëàà õýëýýã¿é.
-Ýýæ íü òýãýýä þó ãýæ õýëñýí þì áý ?
-Ýýæ, àëèì èäýæ áîëîõã¿é ãýñýí þì
4. Õýëæ ñóðñàí íü
-ªíººäºð áàãø ÷èíü þó çààâ ?
-Áàãø îéëãîëîî ýðõýìýý, ¿ã¿é ýý ýðõýìýý ãýæ õýëæ ñóð ãýñýí.
- Òýãýýä ÷è ñóðñàí óó ?
-Yã¿é ýý, ýðõýìýý
-Ààâûãàà ýðõýìýý ãýæ äóóäàæ áîëîõã¿é.
-Îéëãîëîî, ýðõýìýý

94. Yãñèéí ñàí
Àíõààðàë íýãýí öàã çóóðìûí õýä õýäýí äóðäàòãàëààñ çàðèì îíöãîé òîäîðõîé õóðàí
ìýäðýãäýõ çàðèì îíöãîé òîäîðõîé õóðàí ìýäðýãäýõ ñýòãýõ¿éí ÿâö; ¿éë ÿâäàëä
áîëãîîìæëîõ
õÿíàìæ, àíõààðàë òàâèõÀíõààðàëã¿é õàéõðàìæã¿é, õÿíàìãàé áèø, àíõààðàë ìóóòàé
Àíõààðàõ àæèãëàí õÿíàõ, ¿çýí áîëãîîìæëîõ
Àðãàäàõ õ¿íèé ñàíààã çàñàí òàéòãàðóóëàõ, àÿ áàéäëûã äàãóóëàí íàéð òàâèí àðãàëàõ
Àðèóí áóðòàãã¿é, öýâýð, íàíäèí, ìàø ÷óõàãÀñóóëò àñóóõ ¿éëèéí íýð
Àõëàã÷ òýðã¿¿ëýã÷, òîëãîéëîã÷
Áàéäàë àëèâàà þìíû ÿíç ä¿ð òºëºâ, ÿíç áàéäàë, ä¿ð áàéäàë, òºëºâ áàéäàë, áàéäàë
òºëºâ,
áàéð áàéäàë, øèíæ áàéäàë
Áîäèò áèå á¿õèé þìÁîäëîãî áîäîë, òîî áîäëîãî
Áîäîë õ¿íèé óõààíäàà ñýòãýõ, ýðãýö¿¿ëýõ, ñàíàà áîäîë
Áîäîõ ñýòãýõ, ýðýãö¿¿ëýí õÿíàõ, ñàíàõÁîëîâñîí ýðäýì ñî¸ëòîé, áîëîâñðîëòîé,
¿çýìæòýé, ¿çýñãýëýíòýéÁîëîâñðîë áîëîâñðîõ ¿éëèéí íýð
Áîëîâñðîõ äóòóó áà ò¿¿õèé áèø áîëîõ, æèìñ áîëîâñðîõ; ýðäýì íîìûã ñóð÷ ñóäëàõ;
¿éë
àæëûí õàðèó, ¿ð ä¿í ãàðàõÁºãë¿¿ õîîëîé ñººíãº, àëñ õîë áºãë¿¿ ãàçàð
Áºõºõ ìºõºõ, óíòðàõ
Áóëãàëàõ áóëãàðàõ, ¿åýð íü áóëãàëàõ
Áóëãàðàõ ¿å óóëçóóðààð, ¿íäýñ ¸çîîðîîð ìóëòðàõ, ñàëàõ, õîâõðîõ
Áóðàì çýãñíýýñ ãàðäàã õàð áîð ºíãºòýé, ÷èõýð àìòòàé ç¿éë, õàð áîð øàð
áóðàìÁóóäàëëàõ ¿äëýõ, õîíîãëîõÃàéõàìøèã îíöûí ñàéí, øèëäýã ç¿éëÃàéõàìøèãòàé
ãàéõàæ áàðøã¿é
Ãàí öàéâàð ºíãèéí õàòóó òºìºðëºã, õàòóó òýñâýðòýé, àí öàâ, øèíãýí þì àãóóëàõ òîì
ñàâ,
ãàí ãàí õèéõ äóó ÷èìýý, áîðîî óñ õîâîð æèë, öàã;ãàí áîëîõü ãàí ãà÷èãÃèæèã õ¿í
àìüòíû ñóãà õîîëîé çýðýã ãàçàð þì õ¿ðýõýä öî÷èæ òýñ ÿäìààð áîëäîã; ñóãàíû
ãèæèã, ýìçýã õºíä¿¿ðÿéöýòãýõ áèåë¿¿ëýõ, õèéõÄàñãàëæóóëàã÷ äàñãàë õèéëãýã÷
Äîðîìæëîõ áàñàìæëàõ, äýýðýëõýõ, äàðëàõ
ĺæðºõ ÷èìýý, äóó àâèà ¿ðãýëæ ñîíññîîð òîîõã¿é, àæèããã¿é áàéõ; þì ñîíñîõã¿é
áîëîõ,
÷èõ äºæðºõ
Ä¿ðñ þìíû õýëáýð ìàÿã, ä¿ð òºëºâ

95. Ä¿ðñëýõ þìûã ä¿ðñëýí ¿éëäýõ; ìîðü ä¿ðñëýõ, ä¿ðñëýõ óðëàãÄ¿ðñëýí áîäîõ ÿìàð íýã
ç¿éëèéã îþóí ñàíààíäàà ä¿ðñëýõ
Ä¿ðýì ÿìàð íýãýí þìíû õýì æóðìûã òîãòîîñîí çààâàð, òîãòîîëÄýíë¿¿ á¿ðõ¿¿ëò çóë,
ëàà
¨ðäîéõ õýâèéí õýìæýýíýýñ ãîíçãîð, ¸ðäãîð áîëîõ
Æèì ìàø íàðèéí îðîì çàì, ãàçðààñ óõàæ àâñàí ç¿ëãýí õºðñ
Çàëáèðàõ ÿìàð íýãýí þìàíä èòãýí ñ¿ñëýí äààòãàõ
Çàëõàõ ÿìàð íýãýí ¿éë ÿâäëûí óðüäàõàä õàøèð÷ õîéøèä õÿíàìãàé áîëîõ, ÿìàð íýã ¿éë
ÿâäëààñ õàøðàõ
Çàí õ¿í àìüòíû ààøëàõ áàéäàë òºëºâ; ñàéõàí çàí , ìóóõàé çàí, äàðóó çàí
Çàíøèë õýâ æóðàì áîëñîí þì
Çàíøèõ õýâøèæ çàíøèë áîëîõ
Çîðèõ ÿìàð íýãýí ¿éë àæëûí ýöýñ òóéëä íü õ¿ðýõýýð õè÷ýýõ, ÷àðìàéõ; íýã ãàçðààñ
ººð
íýã ãàçàð ëóó õ¿ðýõýýð ÿâàõ
Ç¿éðëýõ ÿìàð íýã þìûã ººð íýãýí þìòàé æèøèæ àäèëòãàõ
Ç¿éë àæèë õýðãèéí ñàëàà ñàëáàð, ¿éë ÿâäëûí ó÷èð ÿëãàâàð, þìíû òºðºë ÿëãàë, áè÷èã
íîìûí ¿ã óòãà, õýñýã á¿ëýã, þì
Ç¿éòýé çºâòýé, íèéëýìæòýé, òààëàìæòàé
Ç¿éðëýøã¿é çýðýãö¿¿ëøã¿é, àäèëòãàøã¿é
Ç¿òãýë þìàíä ÷àðìàéí ìýðèéõ
Èëáý õîâñ, èëáý ¿ç¿¿ëýõ, õ¿í õóóðàõÈëãýýõ ÿâóóëàõ, õ¿ðã¿¿ëýõ
Èëòãýë ÿìàð íýãýí ñýäâèéã äýëãýðýíã¿é òîäîðõîéëñîí íèéòýä ñîíñãîõ, îëíû ºìíº
èëòãýõ
ç¿éë; èëòãýë õèéõ, èëòãýë òàâèõ, òàéëàí èëòãýë, èëòãýëèéí ñýäýâÈëýðõèéëýõ þìûã
èëýðõèé áîëãîõ, òîî÷èõ, òîäîðõîéëîõ; ñàíààãàà èëýðõèéëýõ, ó÷ðàà
èëýðõèéëýõ, íèéòýä èëýðõèéëýõÈíòîîð ìîäîíä óðãàäàã íýãýí ç¿éë æèìñ, óëààí öàãààí
õî¸ð ç¿éë áèé
Èòãýë èòãýõ ¿éëèéí íýð, áàò íàéäëàãà; èòãýë àëäàõ, èòãýë ýâäýõ,
Ìàÿã þìíû ýõ,¿ëãýð çàãâàð, õýëáýð ä¿ðñ; ãàæóó çàí àâèð
Ìàÿãëàõ ìàÿã çàãâàðû íü áóóëãàí àâàõ; ãàæóó çàí àâèð ãàðãàõ
̺ðäºõ þìíû çàì ìºðººð îðîí ÿâàõ, ìºðäºí õººõ, ìºøãèí õÿíàæ øàëãàõ
Ìóòàð ãàðûí õ¿íäýòãýë íýðÌóøèëçàõ èíýýìñýãëýõ áàéäàë èëðýõ
Ìýäðýõ óõàæ òóóëàõ, óõàìñàðëàõ, ìýäýð÷ ñýíõðýõÌýäðýõ¿é ãàäààä îð÷íûã ìýäðýëäýý
õ¿ëýýí àâàõóé ÷àíàð; ìýäðýõ ýðõòýí
Ìýëòèéõ øèíãýí ç¿éë ìàø ä¿¿ðýí áàéõ
Íàìæèõ íàì ã¿ì áîëîõ, áóóðàõ, äàðàãäàõ
Íàìòàð àëèâàà íýã õ¿íèé àìüäðàë àõóéã òîî÷èí áè÷ñýí ò¿¿õ, ò¿¿õ íàìòàð, ººðèéí
íàìòàð; õóó÷íû çîõèîë òóóæ
Íàíäèí õîâîð ýðõýì þì

96. ͺºö áýëòãýë, íººö áàÿëàãͺºöëºõ íººö áîëãîí õàäãàëàõ
ͺõöºë øàëòãààí, íºëºº, àõóé áàéäàë; ¿ãèéí õ¿ðòýýë äàãàâàð, íºõöºë ¿ã, íºõöºë
çàëãàõÎâîëçîõ îâãîð þì îâñ îâñ õºäëºõ
Îé ìîä á¿ðõìýë óðãàñàí ãàçàð; îþóí óõâàð, öýýæëýõ, ñàíàõ, îé ñàéòàé , îé
ãóòàõ( æèãøèõ,
çýâ¿¿öýõ )
Îéëãîìæ óòãà ó÷ðû íü óõàõ ÷àíàð, îéëãîìæ ñàéòàé
Îéëãîìæã¿é óòãà ó÷èð íü òîäîðõîé áèø
Îéëãîìæòîé ó÷èð óòãà òîäîðõîé, óõàõàä õÿëáàð
Îéëãîõ óõàõ, ó÷ðûã îéëãîõ; îéõûí ¿éëä¿¿ëýõ õýâ, áºìáºã îéëãîõ
Îëç ¿íý, ºðòºãã¿é îëñîí þì; îëç îìîã, îëç àøèãÎíîâ÷òîé ÿã òîõèðñîí, ¿íýõýýð
òîõèðîìæòîé
Îí÷òîé îí÷ á¿õèé, îíîâ÷òîé
Îíöãîé îíö òàñàðõàé, îíöãîé ñàéí, ãàíöààðàà òàñàðõàé, îëíîîñ áóéä
Îðîëäëîãî àæèë õºäºëìºðò ñàíàà÷ëàãàòàé, ç¿ãýýð ñóóäàãã¿é, èäýâõ ñàéòàé
Îòîã õóó÷íû çàñàã çàõèðãààíû íýãæ, ãºðºº÷íèé óóë îéä áóóäàëëàñàí ãàçàðÎþóí
óõààí, áèëýã; îþóí áèëýã, îþóí óõààí
ªâººëæ õóøóó óðòòàé, ºí㺠àëàã, òîëãîéä ºâºãòýé Ẻ Ẻ ãýæ äóóãàðäàã øóâóó
ªãëºã ºãöºº, ºð, òóñëàõûã áîäîæ þì ºãºõ, ºãëºã ºãºõ
ªãëºã÷ ºãëºã ºãºõ äóðòàé, ºãëºã÷ õ¿í
ªã¿¿ëëýã ýðäýì øèíæèëãýý, óðàí ñàéõíû áàãàøèã õýìæýýíèé çîõèîë
ªã¿¿ëýõ õýëýõ,ÿðèõ
ªñòºí ºñòýé áîëñîí ýòãýýä
ªòºã ìàëûí áààñ, àðãàëûí õýìõäýã
ª÷èã àñóóãäàæ áàéãàà õ¿íèé õàðèó ¿ã, àì º÷㺺 ºãºõ
Ñàéí ìóóãèéí ýñðýã óòãà, çîõèñòîé, òîõèðîìæòîé, ÷àíàðòàéÑàéðõàõ ñàéíàà
ãàéõóóëàõ, áàðäàìíàõ
Ñàéõàí ìóóõàé ãýäãèéí ýñðýã óòãà; þìíû îâîð ä¿ð, ÿñ ÷àíàð, ºí㺠ç¿ñ õýð
¿çýìæòýé,
àÿòàé, çîõèñòîé, íèéëýìæòýé, òîõèðîìæòîéÑàí àëèâàà ÷óõàë ç¿éëèéã õóðèìòëóóëñàí
ãàçàð, õºìðºã; ýðäýíèéí ñàí, íîìûí ñàí, ñàíãèéí
ÿàì, ýìèéí ñàí, óñíû ñàíÑàíàà áîäîë, ñýòãýæ áóé ç¿éëÑóðãàìæ çààæ, ñàíóóëàõ ¿ãñ,
çààæ ñàíóóëàõ òóðøëàãàÑóðãàìæëàõ õ¿íä çààæ ñàíóóëàõ
Ñóðãàìæòàé ñóðãàìæ á¿õèé
Ñóðãóóëü íîì ýðäýì ñóðàõ ãàçàð; õàë ¿çýæ òàíèæ ìýäýæ àâñàí ç¿éë, õè÷ýýë äàñãàë
Ñ¿æèã ñ¿ñýã, áàò èòãýñýí ñàíàà, áèøðýëÑ¿¿äýð ãýðýë ÿìàð íýã ç¿éëä õàëõëàãäàõàä
ãýðýë òóñààã¿é õýñýã ãàçàð
Ñýæèã þìàíä áèò¿¿ òààâàðëàí õàíäàõ; áóçàð ìóóõàé þì, àæèã òààâàðÑýòãýãäýë
ñýòãýñýí, ñýòãýãäñýí þì; ñàéõàí ñýòãýãäýë òºðºâ
Ñýòãýë ñàíàà, áîäîë, äóð, õ¿ñýë

97. Ñýòãýõ¿é õ¿íèé îíöãîé ÷àíàë áîëîõ áîäîõ, òóíãààí áîäîõ ÷àäâàð
Òàêòèê äàéíû àðãà óõààí, òýìöýë ÿâóóëàõ ¿éë àæèëëàãààíû öîãö
Òåõíèê ¿éëäâýðëýëèéí áàãàæ õýðýãñëèéí öîãö, ìàøèí, òºõººðºìæ
Òèòýì õ¿íäýòãýâýë çîõèõ õ¿íèé ìàëãàé, õààíû òèòýì; ìîíãîë áè÷ãèéí À-ãèéí òºðëèéí
¿ñãèéí òîëãîé ãàíö ø¿äÒîâ÷ëîë óòãûã õóðààíãóéëàí òîâ÷èëñîí þì, íîìûí òîâ÷ëîë
Òîâ÷ëîõ áîãèíî áàãà áîëãîõ, õóðààíãóéëàõ,
Òîâ÷îî á¿ãä, õóðààíãóé, òîâ÷ëîëÒîäðóóëàõ òîäîðõîé áîëãîõ
Òîõèîë òîõèîõ íü, ó÷ðàë; ó÷ðàë òîõèîë
Òºðºë ñàäàí, àìüòàí óðãàìëûí óã ãàðëûí ÿëãàâàð, àíãè, ç¿éë, ÿíç
Òºðõ áèåèéí õýâ, ìàÿã, õýëáýð, ãàëáèð; àâèðÒºðõã¿é çàí àâèð ìóó , ç¿ãã¿é,
ä¿ðñã¿é, òºðõã¿é õ¿¿õýäÒºñººëºë ¿çýãäýë, þìñ ìýäðýõ ýðõòýíä õ¿ðòýãäýí ¿¿ññýí ä¿ð
òºðõÒºñººëºí áîäîõ ÿìàð íýã ç¿éëèéã •èéìýðõ¿¿ þì áàéõ áîëîâ óó• ãýæ óðüä÷èëàí
òºñººëºõ
Òºñººëºõ þìíû ó÷ðûã òºëºâëºí ìýäýõ
Óðëàõ óðàí ãî¸ìñîã ç¿éë ¿éëäýõ, óðàí ¿ã õýëýõÓðãóóëàí áîäîõ òóõàéí íýã ñàíààã
öààø ºðãºæ¿¿ëýí, äýëãýð¿¿ëýõ ¿éëäýë; õ¿í áîäèò
áàéäëààñ õ¿ðòýí ìýäýð÷ áàéãààã¿é ç¿éëýý òºñººëºõ, ñàíààí íºõöºë áàéäëûã áèé
áîëãîõ
¿éë àæèëëàãààÓòãà àãóóëãà, ãîë ñàíàà
Óòãàã¿é àãóóëãà áàéõã¿é, óòãà áàéõã¿éÓóëãàëàõ ãýíýò î÷èæ äýýðýìäýõ, áóëààõ,
äàéðàõ
Óóðëàõ õèëýãíýõ, öóõàëäàõ,óóõ õ¿ðýõÓõààëàã óõààí ñàéòàé, ñýðãýëýí, àâúÿàñëàã
Óõààí îþóí, óõààí èõòýé, ìýðãýí, ñýöýí, áîäëîãî ñàéòàé, óõààí ìýäðýë, óõààí
ãàðãàõ(ìýðãýí
ñàíàà ãàðãàõ), óõààí ñóì(þìûã ¿ëãýðëýõ, æèøèõ çýðãýýð çºâ ä¿éã áîäîëõèéëæ îëîõ
áîäëîãî),
óõààí àëäàõ, óõààí îðîõ, íàðèéí óõààí(ìýðãýí àðãà), óõààí çààõ(àðãà ñ¿âýã÷ëýõ,
îþóí áîäëîîð
äàâóó áîëîõîî ¿ç¿¿ëýõ), óõààí çàðàõ(îþóí áîäëîî äàé÷ëàõ, íàðèéí àðãà îëîõ, çàëü
ìýõ ãàðãàõ),
ñóäëàë, ñóðãààë, øèíæëýë, îíîë, øèíæëýõ óõààíÓõààíã¿é óõààí ìóóòàé, ìàíãóó,
ìóíõàã; óõààíã¿é õýâòýæ áàéâ
Óõààíòàé óõààí ñàéòàé, ñýðãýëýí, óõààíòàé õ¿¿õýä
Óõààðàë óõààðàõ ¿éëèéí íýð
Óõààðàõ þìíû ó÷èð óõààíûã îëîõ, îéëãîõ
Óõàìñàð óõâàð, óõààí, ýðãýí òîéðíû áàéäëûã çºâ òàíèí óõâàðëàõ ìýäëýãÓõàìñàðã¿é
óõàìñàð ìýäëýã ìóó äîðîé, óõàìñàð ñóóãààã¿é
Óõàìñàðëàõ ó÷èð óòãûã îéëãîæ òàíèí àâàõ
Óõàìñàðòàé óõàìñàð, óõààí ìýäëýã ñàéòàé
Óõàõ ìàëòàõ, ñýíäëýõ, í¿õ óõàõ; îéëãîõ, óõàìñàðëàõ, óõàæ ìýäýõÓõâàð ìýäýõ,
îéëãîõ óõààí, óõâàð ñàéòàé, óõâàð ìº÷èä

98. Óõâàðëàõ óõààð÷ ìýäðýõ, ó÷èð ÷àíàðûã òàíèí îéëãîõ
Yçýãäýë ¿çýãäýõ ç¿éë, ìºí ÷àíàð íü õàðàãäàõ ç¿éë; áàéãàëèéí ¿çýãäýë, åðäèéí
¿çýãäýë
Õàëàã ãàñëàõ, õàðàìñàõ àÿëãàÕàíäàõ ç¿ãëýõ, ÷èãëýõ, íýã ç¿ã ð¿¿ áîëîõÕàíäóóëàõ
ç¿ãë¿¿ëýõ, ÷èãë¿¿ëýõ
Õàðèëöàí íààø öààø áèå áèåíèéã, õàðèëöàí áèå áèåíýý õ¿íäýòãýõ, õàðèëöàí ÿðèëöàõ,
õàðèëöàí òóñëàëöàõ
Õèëýí óóð;õºâºí ìÿíäàñààð íýõýæ õèéñýí íýãýí ç¿éë ¿ñýðõýã áàðàà; õèðñÕè÷ýýë
õè÷ýýõ ¿éëèéí íýð, ÷àðìàéëò, øàìäëàãà, èäýâõ îðîëäëîãî; òîãòîîëòîé öàãò õèéæ
áàéãàà ñóðãóóëü
Õè÷ýýõ øàìäàæ ÷àðìàéõ, èäýâõ îðîëäëîãî ãàðãàõ, ñàíàà òàâèõ
Õîòîë õàíäãàéí çóëçàãà, á¿õ äàÿàð, á¿ðýí òºãñ,íèéòÕîøèí ÿìàð íýã ñîíèðõîëòîé,
èíýýäýìòýé ¿ã, ºã¿¿ëýë, á¿æèã, æ¿æèãÕîøèãíîõ õîøèí ¿ãýýð õýëýëöýõ, õîøèí çàí
áàéäàë ãàðãàõ
Õºãæèõ áàäðàõ, äýãæèõ, áàÿñàõ, õººðºõ, ñýòãýë õºãæèõÕºã溺í íàðãèà, çóãàà;
õºã溺íòýé ÿðèàÕºã溺íòýé õºã溺í á¿õèé, õºã溺í èõòýé, õºã溺íòýé õ¿í
Õºãæ¿¿ëýõ õºãæèõèéí ¿éëä¿¿ëýõ õýâ, ýõ îðíîî õºãæ¿¿ëýí öýöýãë¿¿ëýõ
Õºìðºã íýã ç¿éë õîðõîé, óëñûí ñàíãèéí õºðºíãº, ñàí õºìðºã
Õóóëü æèíõýíý áàéäëûí , àëèâàà ¿çýãäë¿¿äèéí õîîðîíäûí õîëáîî, ç¿é òîãòîë;
çàñãèéí
äýýä áàéãóóëëàãààñ çààâàë äàãàæ ìºðä¿¿ëýõýýð áàòàëñàí òîãòîîëÕ¿æ àíõèëàì ñàéõàí
¿íýðòíèé ç¿éëÕ¿ëöýõ óóðëàìààð, õîðñîëòîé ç¿éë òîõèîëäñîí ÷ òýñâýðëýõ
Õýâèéõ õàçàéõ, õýëòèéõ, õýâãèé áîëîõÕýðýëäýõ ñàíàà íèéëýõã¿é õàðèëöàí ìóóäàëöàõ,
íîõîé òýìöýëäýí íîöîëäîõ
Õýðýì îéí æèæèã ìýðýã÷ àìüòàí; õîò, áîîìò çýðýã ãàçàðò ãàäíû àþóëààñ õàìãààëõàä
çîðèóëæ ÷óëóó òîîñãîîð ¿éëäñýí õàøààÖàíãàõ óíäààñàõ, óíä õ¿ñýõÖàõèëàõ öàõèëãààí
áàéí áàéí öàõèõ, àìüòàí èæèë ñ¿ðãýýñýý öîéëîí ãàð÷ ò¿ðãýí ÿâàõ
×àäâàð ÷àäàë, ìýðýãæèë ÷àäâàð, ÷àäâàð áàãà, ÷àäâàð ìóó, ÷àäâàð ñàéí, àìüäðàõ
÷àäâàð,
ñàìáàà ÷àäâàð, äàäëàãà ÷àäâàð, ÷àäâàð ñóóõ, ÷àäâàðàà äýýøë¿¿ëýõ, àæèëëàõ ÷àäâàð,
÷àäâàð
íýìýãäýõ
×àäâàðëàã ÷àäàìãàé, ÷àäâàðëàã
×àë÷àà äýìèé ¿ã ÿðèõ äóðòàé, îëîí ¿ãòýé, ÷àë÷àà õ¿í
×èéã áàãàõàí íîéòîí, ÷èéã íîéòîí, ÷èéã äààõ, ÷èéã áîëîõ, ÷èéã àâàõ, ÷èéã òàòàõ
×èéãòýé ÷èéã á¿õèé
×èéðýã õàòóó áàò, õ¿÷èðõýã ÷àäàëòàé, õàòóó ÷èéðýã , áàò ÷èéðýã
×èíýýëýã õºðºí㺠ýëáýã, õàíãàëóóí; ÷èíýýëýã àéë, ÷èíýýëýã àìüäðàë
Øààíòàã þìíû çàé çàâñàð áà õºíäëºí ÷àãòëàõ þìàíä ÷àíãàëæ øààõ ìîä
Øàíòðàõ þìíû ¿ç¿¿ð èð øàìëàãäàí ìîõîõ; óðàì çîðèã ìîõîõ áóóðàõ, çîðèã øàíòðàõ
Øèâøèã è÷ã¿¿ð, è÷ã¿¿ð øèâøèã

99. Øèðäýã äýâñãýð, áàìáàé
Øóäàðãà øóëóóí òýãø, ýãö, ÷èã÷ ¿íýí÷, òºëºâ ò¿âøèí
Ýåðýã ýåòýé, íèéëýìæòýé, çîõèñòîé, òîõèðîìæòîéÝçýðõýã áóñäûã ò¿ðýìãèéëýí
ýçýðõýõ, äàðëàõ çàí; ýçýðõýã õàðãèñ, ýçýðõýã ò¿ðýìãèéÝëáýðýëò à÷ëàëò
Ýëáýðýõ ýöýã, ýõ, òºðºë óðãàà çîõèñòîéãîîð õ¿íäýòãýí ¿éë÷ëýõ
Ýíã¿é õýìæýý ìàø èõÝðäýíý ìàø õîâîð, èõ ¿íýòýé þìñÝðãýö¿¿ëýõ þìûã áàéí áàéí
õÿíàæ áîäîõ
Ýð¿¿ë àìüòíû óõààí ìýäðýë á¿ðýí á¿òýí, ºâ÷èí ýìãýãã¿é; ýð¿¿ë õ¿í, ýð¿¿ë ìàë,
ýð¿¿ë
óõààí
Ýõ ººðèéí áèåèéã òºð¿¿ëñýí õàòàãòàé, ýìýã ýýæèé; àäàã ãýäãèéí ýñðýã óòãà, þìíû
¿¿ñýí
ãàðñàí ãàçàð, áè÷èã çýðýã þìíû àíõíû ¿¿ñýë(íîîðîã õóóëáàð áèø), àíõíû, ýõíèé,
àëèâàà
þìíû ¿¿ñ÷ áèé áîëñîí ãàçàð íóòàãÝöýñ àäàã, ñ¿¿ë, òºãñãºë
ßðóó íàéðàã ¿ãèéí óðëàãèéí íýã òºðºë, ø¿ëýãëýñýí çîõèîë
ßðóó ¿ã íýí îíîâ÷òîé, ñîíñãîëîíòîé, óðàí ä¿ðñëýë á¿õèé ¿ã

100. Ǻâ áè÷èõ ä¿ðýì
n Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ áè÷èãò ºìíºº áóþó õîéíîî àëü òîä õýëýãäýõ òàëäàà çààâàë
ýãøèãòýé áè÷èãäýíý.
Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ ýãøèãã¿é áè÷èãäýõ òîõèîëäîëóóä:
1. í + ã(Ç.Ò.ß) Æèøýý íü : ñàíã, ñîíèíã, õóíã
2. ªìíºõ ¿ãýýñ òóñãàé áè÷èãäýõ • ë • Æèøýý íü: ààâ ë , íîì ë
3. ªìíºõ ¿ãýýñ òóñãàé áè÷èãäýõ • íü • Æèøýý íü : ä¿¿ íü , ýõ íü
n Á, õî¸ðûã ÿëãàí áè÷èõ :
1. Yãèéí ýõýíä ãîëäóó • á • ¿ñýã áè÷íý. Æèøýý íü: áàë, áààâàðÕàðü ãàðàëòàé öººí
¿ãèéí ýõýíä • â • áè÷íý. Æèøýý íü : âàíäàí, âààð
2. Yãèéí äóíä â, ë, ì, í -èéí äàðàà • á • áè÷íý. Æèøýý íü : àâáàë, ñàëáàë
3. Yãèéí äóíä, àäàãò â, ë ,ì, í-ýýñ áóñàä á¿õ ãèéã¿¿ëýã÷ áà ýãøãèéí äàðàà • â •
áè÷íý.
Æèøýý íü : ñàíàâàë
n ßëãàõ ýãøèã
1. • í • ãèéã¿¿ëýã÷èéã çºâ áè÷èõ:
-õýëíèé ¿ç¿¿ðýýð õýëýãäýõ • í • àðäàà ýãøèãòýé áè÷èãäýíý.
-õýëíèé óãààð õýëýãäýõ • í • àðäàà ýãøèãã¿é áè÷èãäýíý.
Æèøýý íü : ñàíà, ñàí
2. • ã • ãèéã¿¿ëýã÷èéã çºâ áè÷èõ:
-õýëíèé • ã •-èéí àðààñ ýì ¿ãèéí èé áè÷íý.
-õîîëîéí • ã •-èéí àðààñ ýð ¿ãèéí û áè÷íý.
Æèøýý íü: òàðàã -òàðãèéã àðàã -àðãèéã
òàðãà -òàðãûã àðãà -àðãûã
n Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ ýãøèãã¿é áè÷èãäýõ:
1. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ áè÷èõ òîõèîëäîëä ýãøèãã¿é
áè÷èãäýíý.
Æèøýý íü: ìîíãîë÷, àëò, áîðö, ò¿ëø
2. ñ, õ ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ ò, ÷ îðîõ òîõèîëäîëä:
Æèøýý íü: òóñ÷, ò¿¿õò
n Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ ýãøèãòýé áè÷èãäýõ:
1. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ îðîõ òîõèîëäîëä:
Æèøýý íü : çàñàã
2. Ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ òîäîòãîí õîëáîõ • õ • îðîõ òîõèîëäîëä:
Æèøýý íü : õàðàõ, ¿çýõ
n æ,÷,ø -èéí äàðàà ýãøèã áè÷èõ:
1. Yãèéí ýõíèé æ, ÷, ø-èéí äàðàà ýð ¿ãýíä • è •, ýì ¿ãýíä • ý • áè÷èõã¿é.
2. Yãèéí äóíä æ, ÷, ø-èéí äàðàà áàëàðõàé ýãøèã øààðäàãäâàë çºâõºí • è • áè÷íý.
Æèøýý íü: õà÷èí, øàøèí
3. æ,÷,ø-èéí äàðàà óðò ýãøèã øààðäàãäâàë àëü ñîíñîãäñîíûã áè÷íý.
Æèøýý íü : õàøàà, ñóóæýý ãýõ ìýò.

101. n Ǻºëíèé òýìäãèéã • è • ýãøãýýð ñîëèõ:
1. Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà à, î, ó ýãøãýýð ýõýëñýí íºõöºë çàëãàâàë
Æèøýý íü : ìîðü -ìîðèî, õóóëü -õóóëèà, áàðü -áàðèó
2. Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ îðâîë
Æèøýý íü: áàðü -áàðèã÷, áàðü -áàðèìàë
3. Ǻºëºðñºí çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ îðâîë
Æèøýý íü: çàõü -çàõèäàë
4. Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí ¿ãýíä ¿éëò íýðèéí • õ • áè÷èõýä
Æèøýý íü: áàðèõ, ñîëèõ
n Ǻºëíèé òýìäãèéã • è • ýãøãýýð ñîëèõã¿é òîõèîëäîë:
1. Ǻºëºðñºí ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðàà çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ îðâîë
Æèøýý íü: áàðüäàã, ñîëüñîí
2. •ü• -èéí äàðàà ÿ, ¸ îðñîí òîõèîëäîëä ñîëèãäîõã¿é.
Æèøýý íü: áàðüÿ, ñîëü¸
n ÿ, å, ¸ -ã çºâ áè÷èõ:
1. Ýãøãèéí àðààñ ÿ, å, ¸ îðîõ òîõèîëäîëä øóóä
Æèøýý íü: , óÿÿ, ºñãºå, áîëãî¸, îëãî¸, ñàíàÿ
2. Ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ ÿ, ñ, ¸ áè÷èõ òîõèîëäîëä:
ýì¿ãýíä å -ã ü-ýýð
ýð ¿ãýíä ÿ, ¸ -ã ú -ýýð òóñãààðëàíà.
Æèøýý íü: ¿çüå, ìýäüå, õàðúÿ, ñîíñú¸, áîäú¸
3. ü -èéí àðààñ ÿ, ¸ îðîõ òîõèîëäîëä øóóä
Æèøýý íü: áàðü-áàðúÿ, ñîëü-ñîëú¸
n Ýãøèã çîõèöîõ ¸ñ çºð÷èãäºõ òîõèîëäîë
1. Õî¸ð ¿ãíýýñ á¿òñýí òîõèîëäîëäÆèøýý íü: Áàò-ªëçèé, Òóÿàöýöýã
2. -æýý, -÷ýý çàëãàâàð çàëãàãäñàí òîõèîëäîëä:
Æèøýý íü: áàðüæýý, îëæýý
3. Ãàäààä ¿ãýíä îðîõ òîõèîëäîëä:
n Ýãøèã ãýýãäýõ òîõèîëäîë
1. Ýãøãýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí äàãàâàð, íºõöºë çàëãàõàä áàëàðõàé
ýãøèã
ãýýãäýíý.
Æèøýý íü: àâãà + ààð = àâãààð
2. ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí ¿ãýíä óðò ýãøãýýð ýõýëñýí äàãàâàð, íºõöºë çàëãàõàä
ýöñèéí
ãèéã¿¿ëýã÷èéí ºìíºõ áàëàðõàé ýãøèã îíöûí øààðäëàãàã¿é áîë ãýýãäýíý.
Æèøýý íü: áóäàã -áóäãèéí
3. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ýýð òºãññºí ¿ãýíä ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ çàëãàõàä áàëàðõàé ýãøèã
íü
ãýýãäýæ øààðäëàãàòàé ãàçàð áè÷èãäýíý.
Æèøýý íü : àðàâ -àðâàí, áè÷èã - áè÷ãèéã

102. n Ýãøèã ãýýãäýõã¿é òîõèîëäîë
1. Ýãøèãò ãèéã¿¿ëýã÷ ýãøèãã¿é áè÷èãäýõã¿é:
Æèøýý íü: ç¿òãýë -ç¿òãýëýýð
2. Çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷èéí àðààñ çàðèìäàã ãèéã¿¿ëýã÷ çààâàë ýãøèãòýé áè÷èãäýíý.
Æèøýý íü: ãýýãäýõ -ãýýãäýõèéã
3. Ǻºëºðñºí ãèéã¿¿ëýã÷èéí äàðààõ • è • ýãøèã ãýýãäýõã¿é.
Æèøýý íü: àâèð -àâèðàâ
4. Yéëò íýðèéí • õ • -èéí ºìíºõ ýãøèã ãýýãäýõã¿é
Æèøýý íü: îëîõûã
5. ßëãàõ ýãøãèéí îíöëîãîîñ õàìààðàí ãýýãäýõã¿éÆèøýý íü: Öýäýâ-Öýäýâèéí, Àìàð
-Àìàðûí
Íýìýëò òîäðóóëãà
• Ýãøèãò 7 ãèéã¿¿ëýã÷ : ì, í, ã, ë, á, â, ð -ìîíãîë áààâàð
• Çàðèìäàã 9 ãèéã¿¿ëýã÷: ö, æ, ç ,ñ, ä, ò, ø, ÷, õ -öîîæîî çàñààä òóøàà÷èõ
• Yãèéí ýõýíä áàéðëàæ, öààø ¿ë çàäðàõ ¿ãèéí öºì óòãûã õàäãàëñàí óòãàò õýñãèéã
ÿçãóóð ãýíý.
• Øèíý ¿ã á¿òýýäýã óòãàò õýñãèéã äàãàâàð ãýíý.Yãýíä õýäýí ÷ äàãàâàð îðæ áîëîõ
áºãººä ÿçãóóðûí äàðàà áàéðëàíà.
• ͺõöºë íü ¿ãèéí ¿íäñýíä çàëãàãäàæ, ¿ãèéí õîîðîíäûí õîëáîî, çààõ áóþó
òºðºë á¿ðèéí áàéìæ óòãà îðóóëíà.

103. Àøèãëàñàí íîì ìàòåðèàë:
1. Àëåêñàíäð Ëàïøèí
2. Ï.Î÷èðáàò
3. Âèí÷è.Ë.Ä
4. Ä.×îéæàëñ¿ðýí
. Âèêòîð Èâàíîâ
6. Ò.Ãàëñàí
7. Ä.Äàâààíÿì
8. Þííà Ìîðèö
9.
. Ã.Ýðäýíý-Î÷èðÕ¿íýýð õ¿í õèéõ ìîíãîë óõààíû ñóðâàëæ
11. Ýíýòõýã, áàëáà, ôèæè ¿ëãýð
îð÷óóëñàí Î.Ñ¿õáààòàð
12. Áàÿñãàëàí. ÑÑóðãàí õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ ºã¿¿ëë¿¿ä
13. Ìýðãýí ¿ã, ñóðãààë
14. Ìîíãîëûí õ¿¿õäèéí óðàí çîõèîëûí äýýæèñ
. Áàðòî. À Õ¿¿õäèéí ø¿ëýã
16. Ìàâãàí.Ä Õýë ç¿éí øîã ¿ëãýð, ºã¿¿ëëýã¿¿ä
17. Ìîíãîë àðäûí ç¿éð ¿ã
18. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí äýýæèñ: 108 áîòü
19. Ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí ëàâëàõ òîëü
. Õ¿¿õäèéí óðàí çîõèîëûí äýýæèñ
21. Ë.Ò¿äýâ Á¿òýýëèéí ÷óóëãàí : 25 áîòü
22. Gail Heald Taylor
Visions : Reader•s corner
Visions : Writer•s corner
23.. The autobiography of Benjamin Franklin
24. Eric Gould The act of writing
. Gillian E.Cook, Maris Farnum Spelling
26. Ken Methold Short stories for comprehension
27. Çîëîòàÿ êîëëåêöèÿ àôîðèçìû
ªºðòºº èòãýëòýé áàé
Òýíãýðèéí öàã
Ñóðãààëò ¿ëãýð, äîìîã
Ñóðãààëûí ºãëºã
Àéë õ¿íèé àìü íýã
Íàÿí íàñòàé æààë
ªëãèéòýé àíãèéíõàí
ßãààí ìóóðûí íóóö
Ìîíãîë ç¿éð öýöýí ¿ã
1987 ÓÁ
1996
1988 ÓÁ
1982 ÓÁ
1990 ÓÁ
1977 ÓÁ
1989 ÓÁ
1991 ÓÁ
2002 ÓÁ
1991 ÓÁ
1980 ÓÁ
1977 ÓÁ
1989 ÓÁ
1971 ÓÁ
1959 ÓÁ
1975 ÓÁ
1959 ÓÁ

104. 2001 ÓÁ
1981 ÓÁ
2004 ÓÁ
1989 Íüþ -Éîðê
1997 Íüþ-Éîðê
1998 Ñèíãàïóð
1992 Áýýæèí
2000 Ìîñêâà