book

1. ÇÀÕÈÐÃÀÀ, ÈÐÃÝÄ
ÕÎÎÐÎÍÄÛÍ
ÕÀÐÈËÖÀÀ
Õÿíàí òîõèîëäóóëñàí: Ä.Ä¿ãýðæàâ
Äýâèä Ìàê-Êâîèä Ìåéñîí
Óëààíáààòàð õîò
2012 îí

2. DDC
323’023
È-788
2007 îíä õýâëýãäñýí “Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí
õºòº÷” íîìîîñ õýñýã÷ëýí àâàâ.
Çîõèîã÷: Ä.Áàÿëàãöýíãýë
Ǻâëºõ: Æ.Áàÿðöýöýã
Íàäåæäà Õðèïòèâøè
Çóðàà÷: Á.Áàòãýðýë
Ýõ áýëòãýã÷ Ã.Ñóãàðñ¿ðýí
Õýâëýñýí õóãàöàà: 2012 îíû 12 äóãààð ñàð
Õýâëýëèéí ãàçàð: ÕǯÕ-èéí Õýâëýõ ¿éëäâýð
© Ýíýõ¿¿ íîìûã “Íýýëòòýé Íèéãýì Ôîðóì” òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
çºâøººðºëã¿éãýýð õýâëýí îëøðóóëàõûã õîðèãëîíî.
ISBN 999-29-1009-7

3. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ÀÃÓÓËÃÀ
ÇÀÕÈÐÃÀÀ, ÈÐÃÝÄ ÕÎÎÐÎÍÄÛÍ ÕÀÐÈËÖÀÀ
1.ÇÀÕÈÐÃÀÀ
1.1.Çàõèðãààíû õýðýãöýý, øààðäëàãà
1.2.Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà çºâõºí çàõèðàã÷ áèø
- 3 -
áàñ ¿éë÷ëýã÷
1.3.Çàõèðãàà çºâõºí òºðä õàìààðäàãã¿é
1.3.1.Çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãà çàõèðãàà
áîëîõ ¿íäýñëýë
1.3.2.Íèéòèéí çàõèðãààíû ¿íäñýí øèíæ¿¿ä
2. ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ
2.1. Çàõèðãàà øèéäâýð ãàðãàõ íü
2.1.1. Çàõèðãààíû àêò ãýæ þó âý?
2.1.2.Çàõèðãààíû àêòàíä òàâèãäàõ åðºíõèé
øààðäëàãà
2.1.3. Çàõèðãààíû àêòûí èëðýõ õýëáýð
2.2. Øèéäâýð ãýäãèéã àëáàí áè÷èã ãýæ îéëãîæ
áîëîõ óó?
2.2.1.Çàõèðãàà òåõíèê õýðýãñýë, öàõèì õýëáýðýýð
øèéäâýð ãàðãàõ íü
2.3. Çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà
2.3.1. Çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêò
2.4. Çàõèðãààíû øèéäâýðò ãîìäîë ãàðãàõ
2.4.1. Çàõèðãààíû õýðãèéã óðüä÷èëàí õÿíàí
øèéäâýðëýõ íü
2.4.2. Øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû áàéãóóëëàãàä
ãîìäîë ãàðãàõàä òàâèãäàõ øààðäëàãà
2.4.3. Çàõèðãààíû õýðãèéã óðüä÷èëàí õÿíàí
øèéäâýðëýýä ãàðãàõ øèéäâýð

4. - 4 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
3. ÈÐÃÝÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÒÀÉ ÕÀÐÈËÖÀÕ ÍÜ
3.1.Çàõèðãàà äàâøã¿é ñààä áèø
3.1.1. Çàõèðãààíû ¿¿ðýã
3.2.Èðãýíèé ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã õ¿íäýòãýñýí
æóðìûã óäèðäëàãà áîëãîõ ó÷èðòàé
3.3 Òà çàõèðãààíû ºìíº ÿìàð ýðõ ýäëýõ âý?
3.4. Èðãýí ýðõýý õàìãààëàõ íü
3.4.1. Èðãýíèé ýðõèéã áóñàä èðãýä áîëîí àæ
àõóéí íýãæèéí õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà
áóþó ãýìò õýðýã, çºð÷뺺ñ õàìãààëàõ
òîãòîëöîî
3.4.2. Çàõèðãààíû áîëîí õóóëü õÿíàëòûí
áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû
õóóëü áóñ, çîõèñã¿é ¿éë àæèëëàãààíààñ
èðãýäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ òîãòîëöîî
3.4.3. Èðãýä õóóëèàð îëãîñîí ýðõ¿¿äýý àøèãëàí
ººðñ人 èäýâõèòýé ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëàõ òîãòîëöîî
3.4.4. Èðãýíèé íèéãìèéí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëäýã
òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áîëîí áóñàä
áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð èðãýäèéí
ýðõèéã õàìãààëàõ òîãòîëöîî
3.5. Èðãýí çàõèðãààòàé õàðèëöàõ õýëáýð¿¿ä
3.6. Èðãýäèéí ºðãºäºë, ãîìäîë, õ¿ñýëòèéã
øèéäâýðëýõ íü.
3.6.1. ªðãºäºë ººðºº áè÷üå
3.7. Èðãýíèé ìýäýýëýë àâàõ ýðõ áà ìýäýýëëèéí èë
òîä áàéäàë
3.7.1. Ìýäýõ ýðõ ãýæ þó âý?
3.7.2. ßàãààä ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõ ÷óõàë
âý?

5. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
3.7.3. Ìýäýýëýë õ¿ñýã÷ èðãýíèé ýðõ
3.7.4. Èðãýí ÿìàð ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõòýé
- 5 -
âý?
3.7.5. Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãààñ ÿìàð ìýäýýëýë
îëæ àâàõ âý?
3.7.6. Èðãýíèé õ¿ññýí ìýäýýëëèéã ÿìàð
æóðìààð ºãºõ âý?
4. ÈÐÃÝÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÇªÐ×ÈË ÃÀÐÃÀÂÀË
ßÀÕ ÂÝ?
4.1. Çàõèðãààíû çºð÷èë
4.2. ßìàð ÷ òîõèîëäîëä ýðõ ýäýëíý
4.3. Çàõèðãààíû àëáàäëàãà
4.3.1.Çàõèðãààíû æóðìààð àëáàäàí ñààòóóëàõ
4.3.2.Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýòð¿¿ëýí õýðýãëýñýí
ýòãýýäèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ
4.4. Ãýì õèéñýí áîë çýì áèé
4.5. Çàõèðãààíû çºð÷ëèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ íü
5. ÇÀÕÈÐÃÀÀ ǪÐ×ÈË ÃÀÐÃÀÂÀË ßÀÕ ÂÝ?
5.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí òóõàé îéëãîëò
5.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýýð ÿìàð õýðãèéã
øèéäâýðëýäýã âý?
5.2.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí õÿíàí
øèéäâýðëýõ ìàðãààí
5.2.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä íýõýìæëýë
ãàðãàõ ýðõ
5.3. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä ÿàæ õàíäàõ âý?
5.3.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä íýõýìæëýë
ãàðãàõ

6. - 6 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
5.3.2.Íýõýìæëýëèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãàà
5.3.3.Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ
õóãàöàà
5.3.4. Íýõýìæëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
5.3.5. Íîòëîõ áàðèìòûã õýí öóãëóóëàõ âý?
5.4. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýð
5.4.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã
áèåë¿¿ëýõ
5.4.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã
äàâæ çààëäàõ
5.4.3. Õÿíàëòûí æóðìààð çàõèðãààíû õýðãèéã
õÿíàõ

7. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
- 7 -
1. ÇÀÕÈÐÃÀÀ
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
çàõèðãàà ãýæ ÷óõàì þó áîëîõ òàëààð
ìýäëýãòýé áîëîõ;
çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãààã
æèøýýíä òóëãóóðëàí òàíèõ
÷àäâàðòàé áîëîõ;
çàõèðãààíû íèéòëýã ýðõ, ¿¿ðãèéí
òàëààð ìýäëýãòýé áîëîõ.
1.
2.
3.
1.1 Çàõèðãààíû õýðýãöýý, øààðäëàãà
Àëèâàà ç¿éë ººðèéí òóóëæ èðñýí ò¿¿õýí
çàìíàëòàé. ªä㺺 áóé çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
ò¿¿íèé ÷èã ¿¿ðýã, òîãòîëöîî íü ò¿¿õèéí ÿâöàä
õóâüñàí ººð÷ëºãäñººð áóé áîëæýý.
Îð÷èí ¿åèéí àðä÷èëñàí òºð, ò¿¿íèé
áàéãóóëëàãûí á¿òýö, çîõèîí áàéãóóëàëò, ÷èã
¿¿ðýã íü õ¿íèé ýðõèéã íèéãìèéí õàðèëöààíû
ºðãºí õ¿ðýýíä, áîäèòîéãîîð, òºãñ õýðýãæ¿¿ëýõ
áàðèìòëàëä òóëãóóðëàí áîëîâñðîãäñîí.
Àíõëàí 1787 îíä Àìåðèêò ¿íäñýí õóóëèéã
áàòàëñíààð íýã ýðõ ìýäýëòýíä òºâëºð÷ áàéñàí
òºðèéí ýðõ ìýäýë ç¿é çîõèöîë, òýíöýëòýéãýýð
õóâààðèëàãäàæ, ýíý äàãóó òºðèéí ýðõ ìýäëèéã

8. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
õóóëü òîãòîîõ, ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ ãýñýí çàãâàðààð
òóñãàéëñàí òºðèéí áàéãóóëëàãóóä ã¿éöýòãýõ
áîëæýý. Ýíý æèøãèéí äàãóó ºíººäºð äýëõèéí
èõýíõ óëñ ¿íäñýí õóóëèà áàòàëæ, õ¿íèé ýðõèéã
òºðèéí ýðõ ìýäýë õóâààðèëàëòàíä òóëãóóðëàí
õàìãààëæ, áàòàëãààæóóëñàí áàéíà.
Òºðèéí ÿìàð ÷ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
äóð çîðãîîð ààøèëæ, õ¿íèé ýðõèéã çºð÷äºã
áàéñíûã óë áîëãîæ, õàðèí õóóëüä çààñàí íàðèéí
äýã æóðàì, õýì õýìæýýíèé çîõèöóóëàëòûí äàãóó
òºðèéí á¿õ øàòíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
àæèëëàæ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èëã¿é áàéæ,
õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õóóëèàð áàòàëãààæóóëàõ
¿¿ðãèéã òºð ººðòºº õóóëèàð õ¿ëýýæýý.
Òºðèéí ýðõ ìýäýë õóâààðèëàëò ¸ñîîð
àðä ò¿ìíýýñ ñîíãîãäîæ, òºëººëºãäñºí õýñýã
øóäàðãà ¸ñîíä íèéö¿¿ëýí á¿õ íèéòýýð äàãàæ
ìºðäºõ õóóëèéã áàòàëäàã. Áàòëàãäñàí õóóëèéã
òóñãàéëàí ìýðãýøñýí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàí íèéò îðîí äàÿàð õ¿íèé ýðõèéã
õºí人ã¿é, áàñ çºð÷ººã¿é, õóóëüä çààñàí àðãà
õýëáýðýýð õýðýãæ¿¿ëæ áàéäàã.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí
òóøààëòàí íü ìýðãýøñýí, òîãòâîðòîé àæèëëàõûã
õóóëèàð òîãòîîæýý. Òîäðóóëáàë, ïàðëàìåíò áóþó
õóóëü òîãòîîã÷èä íèéãìèéí îëîí òºðºë õàðèëöààíä
áóé õ¿íèé ýðõ çºð÷èãäºõººñ õàìãààëàí, õ¿íèé
- 8 -

9. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ýðõèéã áàòàëãààæóóëæ õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ
òýðõ¿¿ îëîí òºðºë õàðèëöààíä íèéö¿¿ëýí õóóëèéã
òîãòîîæ áàéäàã.
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
3 äóãààð ç¿éë. Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿íèé ÷èã ¿¿ðýã
2. Çàñãèéí ãàçàð Ìîíãîë Óëñûí õóóëèéã áèåë¿¿ëæ, àæ àõóé,
íèéãýì, ñî¸ëûí áàéãóóëàëòûã óäèðäàõ íèéòëýã ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëíý.
Èéìýýñ ýäãýýð îëîí òºðëèéí õàðèëöààíä
¿éë÷ëýõ õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõèéí òóëä òóõàéí
ñàëáàðààð òóñãàéëàí ìýðãýæèë ýçýìøèæ, äàãíàí
ìýðãýøñýí áîëîâñîí õ¿÷èí øààðäëàãàòàé áîëäîã.
Èéìýýñ çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà ìýðãýøñýí áàéõ
øààðäëàãûã õóóëèàð òàâüäàã çîõèöóóëàëòàé.
Õàðèí ÿàãààä õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷äèéã çàõèðãàà
õýìýýí íýðèéäñýíèé ó÷èð íü, õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ,
ò¿¿íèé áèåëýëòèéã õÿíàí øàëãàõ, ¿íýëýõ ÿâöäàà
èðãýä áîëîí áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèä õóóëü
¸ñíû øààðäëàãà ãàðãàí çàõèðàìæèëæ áàéäàã òóë
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà õýìýýõ áîëæýý. Æèøýý
íü: òîäîðõîé õóóëüä çààñàí áàðèìò áè÷èã, àêò,
çàõèðàìæ, øèéäâýð ãàðãàõ, òîðãóóëü, øèéòãýâýð
íîãäóóëàõ ãýõ ìýò.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà íü áîñîî øàòàëñàí
÷èã ¿¿ðãýýð ¿éë àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëäýã.
Òîäðóóëáàë, ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäëèéí äýýä
áàéãóóëëàãà /Çàñãèéí ãàçàð/, îðîí íóòãèéí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà /á¿õ øàòíû Çàñàã
- 9 -

10. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
äàðãà/, òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà
/ÿàìäóóä/, ò¿¿íèé îðîí íóòãèéí áîëîí ñàëáàð
áàéãóóëëàãà/ ãàçàð, õýëòýñ ãýõ ìýò/ ãýõ çýðãýýð
äýýðýýñ äîîø øàòëàí çàõèðàãäàæ, õóóëü, äýýä
øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí øèéäâýðò
¿íäýñëýí øèéäâýð ãàðãàæ, ¿éë àæèëëàãààãàà
õýðýãæ¿¿ëäýã.
Ɂɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
x Ɇɨɧɝɨɥɛɚɧɤ
x ɋɨɧɝɭɭɥɢɣɧ
ɟɪԧɧɯɢɣ ɯɨɪɨɨ
x Ԛɧɞɷɫɧɢɣ
ɫɬɚɬɢɫɬɢɤɢɣɧ ɯɨɪɨɨ
x Ԛɧɞɷɫɧɢɣ ɚɭɞɢɬɵɧ
ɝɚɡɚɪ
x ɏԛɧɢɣ ɷɪɯɢɣɧ
Ԛɧɞɷɫɧɢɣ ɤɨɦɢɫɫ
x Ɍԧɪɢɣɧ ɚɥɛɚɧɵ
ɡԧɜɥԧɥ
x ɋɚɧɯԛԛɝɢɣɧ
ɡɨɯɢɰɭɭɥɚɯ ɯɨɪɨɨ
- 10 -
Ɍԧɪɢɣɧ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
ɏɚɪɚɚɬ ɛɭɫ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
ɇɢɣɬɢɣɧ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
Ɍԧɜ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
Ɉɪɨɧ
ɧɭɬɝɢɣɧ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝ
Ɂɚɫɝɢɣɧ
ɝɚɡɚɪ
əɚɦ
Ⱥɝɟɧɬɥɚɝ
ɇɢɣɫɥɷɥ, ɚɣɦɝɢɣɧ
Ɂɚɫɚɝ ɞɚɪɝɚ
Ⱦԛԛɪɷɝ, ɫɭɦɵɧ
Ɂɚɫɚɝ ɞɚɪɝɚ
ɏɨɪɨɨ, ɛɚɝɢɣɧ
Ɂɚɫɚɝ ɞɚɪɝɚ
ɇɭɬɝɢɣɧ
ԧԧɪԧԧ
ɭɞɢɪɞɚɯ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
-Ⱥɣɦɚɝ, ɧɢɣɫɥɷɥ,
ɫɭɦ, ɞԛԛɪɝɢɣɧ
ɂɪɝɷɞɢɣɧ
ɬԧɥԧԧɥԧɝɱɞɢɣɧ
ɯɭɪɚɥ
-Ȼɚɝ, ɯɨɪɨɨɧɵ
ɂɪɝɷɞɢɣɧ
ɧɢɣɬɢɣɧ ɯɭɪɚɥ
ɒɚɲɧɵ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
Ԛɣɥɱɢɥɝɷɷɝ ɧɶ
ɧɢɣɬɷɷɫ
ɡɚɚɜɚɥ
ɯɷɪɷɝɥɷɞɷɝ
- ɋɭɪɝɭɭɥɶ
- ɗɦɧɷɥɝɢɣɧ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
- ɏɚɪɢɥɰɚɚ,
ɯɨɥɛɨɨɧɵ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
- ɗɪɱɢɦ ɯԛɱɧɢɣ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
- Ɉɪɨɧ ɫɭɭɰɧɵ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
- Ɂɚɦ,
ɬɷɷɜɪɢɣɧ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ
Ɍԧɪɢɣɧ ɱɢɝ ԛԛɪɷɝ ɯɷɪɷɝɠԛԛɥɷɯ
Ɂɚɫɝɢɣɧ ɝɚɡɪɵɧ ɛɭɫ
ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ

11. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Èðãýí íü òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä
ãîìäîë ãàðãàõ áîë òóõàéí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûã øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû
áàéãóóëëàãàä, õàðèí íèéòèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãàä ãîìäîë ãàðãàõ áîë óã
áàéãóóëëàãàòàé ãýðýý áàéãóóëñàí áàéãóóëëàãàä,
áîëîí õóóëèàð áàéãóóëàãäñàí áîë çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä ãîìäîë ãàðãàíà.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà íü àêò, çàõèðàìæ, øèéäâýð
ãàðãàõ, òîðãóóëü, øèéòãýë íîãäóóëàõ çýðýã ¿éë
àæèëëàãààíû õýëáýðòýé.
- 11 -

12. - 12 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
1.2. Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà çºâõºí
çàõèðàã÷ áèø áàñ ¿éë÷ëýã÷
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí
òóøààëòàí íü õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöäàà õóóëüä
çààñíû äàãóó, ººðò îëãîãäñîí ýðõ õýìæýýíèéõýý
õ¿ðýýíä, õ¿íèé õóóëèàð õàìãààëàãäñàí ýðõ, ýðõ
÷ºëºº, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã õºíäºõã¿éãýýð
òîäîðõîé øèéäâýð ãàðãàæ, ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýí
áóñäûã çàõèðàìæèëæ áàéäàã æóðàìòàé.
1990-ýýä îíûã õ¿ðòýëõ òºðèéí, çàõèðãààíû
ãîë ÷èã ¿¿ðýã, çîðèëãî íü òºðä ¿éë÷ëýõ, ò¿¿íä
òóñëàõ àãóóëãàòàé áàéñàí áîë 1992 îíû 4 äýõ
¯íäñýí õóóëü áàòëàãäñàíààð òºðèéí, çàõèðãààíû
÷èã ¿¿ðýã, çîðèëãî á¿õýëäýý õ¿íä, èðãýíä ¿éë÷ëýõ,
òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ, òýäãýýðèéã õàìãààëàõ
àãóóëãàòàé áîëñîí.
Èéìä çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí
àëáàí òóøààëòàí íü çºâõºí çàõèðàìæèëñàí, ¿¿ðýã
áîëãîñîí øèéäâýðèéã ãàðãàäàã õýìýýí ÿâöóóð÷
áîëîõã¿é.

13. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ¯ÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÀÑ
16 äóãààð ç¿éë
ýð¿¿ë, àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí
òýíöýë àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé;
ºíäºð íàñëàõ, õºäºëìºðèéí ÷àäâàð àëäàõ, õ¿¿õýä òºð¿¿ëýõ, àñðàõ
áîëîí õóóëüä çààñàí áóñàä òîõèîëäîëä ýä, ìºíãºíèé òóñëàìæ àâàõ
ýðõòýé;
ýð¿¿ë ìýíäýý õàìãààëóóëàõ, ýìíýëãèéí òóñëàìæ àâàõ ýðõòýé.
ñóð÷ áîëîâñðîõ ýðõòýé. Òºðººñ á¿õ íèéòèéí åðºíõèé áîëîâñðîëûã
òºëáºðã¿é îëãîíî.
ãýð á¿ë, ýõ íÿëõàñ, õ¿¿õäèéí àøèã ñîíèðõëûã òºð õàìãààëíà;
òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ºðãºäºë, ãîìäëîî ãàðãàæ
øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýé.
èðãýíèé õóâèéí áà ãýð á¿ë, çàõèäàë õàðèëöààíû íóóö, îðîí áàéðíû
õàëäàøã¿é áàéäëûã õóóëèàð õàìãààëíà ãýæýý.
Àðâàí åñä¿ãýýð ç¿éë
Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì,
õóóëü ç¿éí áîëîí áóñàä áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ, õºíäºãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí
ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà.
- 13 -
•
•
•
•
•
•
•
1.
¯¿íýýñ ãàäíà áóñàä õóóëèóäààð íàðèéâ÷ëàí
äýýðõ àñóóäëóóäûã çîõèöóóëñàí áàéäàã.
Òîäðóóëáàë, òàíû àìüäàðäàã îð÷íû õîã øîðîîã
õýðõýí ÿàæ öýâýðëýõ âý? Èðãýäèéí ýð¿¿ë ìýíäèéã
õàìãààëàõ, íèéãìèéí á¿õèé ë òºðëèéí õàëàìæ
¿éë÷èëãýý, çàì àð÷ëàëò, öýöýðëýãæ¿¿ëýëò,
èðãýäèéí ºðãºäºë, õ¿ñýëòèéí äàãóó òýäýíä ãàçàð
ºì÷ëºëèéí ãýð÷èëãýýã îëãîõ, áàòàëãààæóóëàõ,
ìºí áàðèìòæóóëàõ, àæ àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûã
íü á¿ðòãýëä àâ÷ ãýð÷èëãýý îëãîõ, àþóëã¿é áàéäàë,
öýðýã-áàòëàí õàìãààëàõ, öàãäàà, ýìíýëãèéí

14. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ò¿ðãýí òóñëàìæ ãýõ ìýò òºðèéí ¿éë÷èëãýýã
Áîëîâñðîëûí òóõàé, Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí
òóõàé, Ãàçðûí òóõàé, Íèéãìèéí õàëàìæèéí òóõàé
çýðýã òóõàéëñàí õóóëèóäààð çîõèöóóëäàã.
Òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí
àëáàí òóøààëòàí íü òóõàéëñàí ¿éë÷èëãýýã èðãýäýä
¿ç¿¿ëýõäýý õóóëü áîëîí äýýä øàòíû çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû
òîãòîîñîí øèéäâýðèéí äàãóó õýðýãæ¿¿ëäýã
æóðàìòàé.
1.3. Çàõèðãàà çºâõºí òºðä õàìààðäàãã¿é
Èðãýíèé íèéãìèéí ãîë áàðèìòëàë áîë òºðèéí
¿éë àæèëëàãàà õóóëüä íèéöýæ, ò¿¿íèé äàãóó
ÿâàãäàæ áàéõààñ ãàäíà òºðèéí ¿éë àæèëëàãàà
õóóëüä íèéöýæ áàéãàà ýñýõèéã èðãýä õÿíàæ áàéõ
þì.
Èðãýä òºðèéí ¿éë àæèëëàãààã õÿíàõûí òóëä
íýã òàëààñ òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí
çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà
õýðýãæ¿¿ëýõ, íºãºº òàëààð òºðèéí çàõèðãààíû
áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà íü ¿éë àæèëëàãààãàà
íýýëòòýé ÿâóóëæ, îëîí íèéòýä òàéëàãíàäàã,
ìºí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà õóóëèéí äàãóó ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéãàà ýñýõèéã ¯íäñýí
õóóëèéí öýöýä õàíäàæ õàðààò áóñ, øóäàðãà
ø¿¿õýýð øèéäâýðë¿¿ëýõ àãóóëãûã õóóëü÷èëæýý.
Ýäãýýðèéí õàìãèéí ÷óõàë íü çàõèðãààíû ÷èã
- 14 -

15. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
¿¿ðãèéã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëýõ
ÿâäàë þì.
1.3.1. Çàñãèéí ãàçðûí áóñ áàéãóóëëàãà
çàõèðãàà áîëîõ ¿íäýñëýë
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÇÀÑÃÈÉÍ ÃÀÇÐÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
19 ä¿ãýýð ç¿éë. Òºðèéí ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãûí çàðèì ÷èã ¿¿ðãèéã
áóñàä áàéãóóëëàãàä õàðèóöóóëàí ã¿éöýòã¿¿ëýõ
Çàñãèéí ãàçàð íü òºðèéí ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãûí òîäîðõîé
÷èã ¿¿ðãèéã õîëáîãäîõ õóóëü, ò¿¿íä ¿íäýñëýñýí Çàñãèéí
ãàçðûí øèéäâýð, ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð Çàñãèéí ãàçðûí áóñ
áàéãóóëëàãàä õàðèóöóóëàí ã¿éöýòã¿¿ëæ, õîëáîãäîõ çàðäëûã
á¿ðýí áóþó õýñýã÷ëýí ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëíî.
2. Òºðèéí ã¿éöýòãýõ áàéãóóëëàãûí ÷èã ¿¿ðãèéã ýðõëýí
ã¿éöýòãýæ, òýð òóõàéäàà óëñûí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æèæ áàéãàà
áàéãóóëëàãà íü Çàñãèéí ãàçðûí øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëæ, óã
àæëàà Ìîíãîë Óëñûí çîõèõ ñàéäûí ºìíº õàðèóöíà.
- 15 -
1.
2.
Ýíý çààëòûã èðãýäèéí òºð, íèéãìèéí ¿éë
õýðýãò îðîëöîõ îðîëöîîã çîõèõ õýìæýýãýýð
õóóëü÷èëæ ÷àäñàí ãýæ îéëãîæ áîëíî. Æèøýý íü:
Õýðýãëýã÷äèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ íèéãýìëýã
íü òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà áºãººä õóóëüä çààñíû
äàãóó õýðýãëýã÷äèéí ýðõ àøãèéã çºð÷èæ áàéãàà
ýñýõ òàëààðõ óëñûí õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí
õÿíàëò, øàëãàëòûí ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëæ, õýðýâ
õýðýãëýã÷äèéí ýðõ àøãèéã çºð÷ñºí áîë õóóëü
çºð÷èã÷èéã çîõèõ áàéãóóëëàãàä ìýä¿¿ëýõ, òýäýíä
àðãà õýìæýý àâàõóóëàõ òàëààð áóñàä áàéãóóëëàãàä
ìýäýãäýõ, çýðýã ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.
Çàõèðãàà íü çºâõºí òºðä õàìààðäàãã¿é íü
äýýðõýýñ õàðàãäàæ áàéíà. Òèéìýýñ çàõèðãààã

16. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
òºðèéí áîëîí íèéòèéí çàõèðãàà õýìýýí àíãèëäàã.
Òºðèéí çàõèðãàà íü ¯íäñýí õóóëüä çààñíààð
òºðèéí çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.
Íèéòýýð äàãàæ ìºðä¿¿ëýõ ä¿ðýì, æóðàì
òîãòîîäîã. ̺í óäèðäëàãûí áîëîí áîäëîãûí àðãà
õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëæ, ýíý äàãóó àæëàà ã¿éöýòãýäýã.
Ò¿¿í÷ëýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà íü
òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æäýã áàéõûí õàæóóãààð õóóëüä
çààñàí ¿íäýñëýë æóðìûí äàãóó áàéãóóëàãäàæ,
òàòàí áóóãääàã, àëáà õààã÷äàä íü Òºðèéí àëáàíû
òóõàé õóóëü òóñãàéëàí ¿éë÷èëäýã.
Íèéòèéí çàõèðãàà íü øèéäâýð ãàðãàõ
áîëîâ÷ á¿õ íèéòýýð äàãàæ ìºðä¿¿ëýõ øèíæèéã
èëýðõèéëäýãã¿é. Ãîë òºëºâ òóñãàéëñàí õóóëèàð
áîëîí òºðèéí áàéãóóëëàãàòàé ãýðýý áàéãóóëñíû
¿íäñýíä çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã
áºãººä òóõàéëñàí, ýñõ¿ë ººðèéí áàéãóóëëàãûí ¿éë
àæèëëàãààã çîõèöóóëñàí øèéäâýðèéã ãàðãàäàã.
Èðãýä áîëîí àæ àõóéí íýãæèä ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëäýã
áàéãóóëëàãûã íèéòèéí çàõèðãàà ãýíý.
Òîâ÷îîð, íèéòèéí çàõèðãààã õóóëü òîãòîîõ
áîëîí ã¿éöýòãýõ ýðõ ìýäýëä çàõèðàãääàã áºãººä
õóóëèéí áèåëýëòèéã õàíãàõ ¿¿ðýã á¿õèé íèéòèéí
àøèã ñîíèðõëûí äàãóó íèéòèéã çàñàãëàõ ýðõòýé
àæèëëàäàã ø¿¿õ ýðõ ìýäëèéí áóñ áàéãóóëëàãà,
àëáàí ãàçðóóäûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ¿éë
àæèëëàãàà ãýæ òîäîðõîéëæ áîëîõ þì. ¯¿íèéã
- 16 -

17. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
íèéòèéí çàõèðãààíû ¿íäñýí øèíæ¿¿äèéã
òîäðóóëàõ çàìààð òàéëáàðëàÿ.
1.3.2. Íèéòèéí çàõèðãààíû ¿íäñýí
øèíæ¿¿ä
Íèéòèéí çàõèðãàà íü äàðààõü ¿íäñýí øèíæòýé
- 17 -
áàéäàã. ¯¿íä:
óëñ òºðèéí áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéã
áèåë¿¿ëæ áàéäàã;
íèéòèéí çàõèðãàà íü õóóëüä çàõèðàãäàæ,
õóóëèéí äàãóó ¿éë àæèëëàãààãàà
õýðýãæ¿¿ëäýã;
íèéòèéí çàõèðãàà íü õóóëèéã õýðýãëýæ
áèåëýëòèéã õàíãàäàã. Èéì ó÷ðààñ õóóëü
òîãòîîõ, ø¿¿õ ýðõ ìýäëýýñ òóñäàà
ã¿éöýòãýõ ñàëàà ìº÷èðò õàìààð÷ áàéäàã;
íèéòèéí çàõèðãàà íü íèéòèéí àæèë
õýðãèéã çîõèöóóëæ çîõèîí áàéãóóëàõ
àæëûã ýðõýëæ, íèéòèéí àøèã ñîíèðõëûí
äàãóó àæèëëàäàã. Ò¿¿íèé ãîë çîðèëãî íü
íèéòèéí òóñûí òóëä óëñ òºðèéí õ¿ñýë
çîðèãèéã ã¿éöýëä¿¿ëýõ ÿâäàë;
íèéòèéí çàõèðãàà íü õóâü ýòãýýäèéí
ýðõ àøãèéã õºíäñºí øèéäâýð ãàðãàõ ýðõ
/íèéòèéã çàñàãëàõ á¿ðýí ýðõ/ ýäýëäýã.
1.
2.
3.
4.
5.
Íèéòèéí çàõèðãààíû òóõàé îéëãîëò íü òºðèéí
àïïàðàòûí ÿíç á¿ðèéí ñàëàà õýñãèéí çîõèîí

18. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áàéãóóëàëò, á¿òöýä ò¿ëõ¿¿ àíõààðàë õàíäóóëäàã.
Ýíý òîõèîëäîëä íèéòèéí çàõèðãààíä çàñàã
çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýã÷ áàéãóóëëàãà,
àëáàí ãàçðóóä áîëîí çîõèîí áàéãóóëàëòûí
íèéëáýðèéã õàìààðóóëàí îéëãîäîã. ͺ㺺
òàëààñ, íèéòèéí çàõèðãàà íü ººðºº íèéòèéí
àøèã ñîíèðõëûã õýðýãæ¿¿ëýã÷ çàõèðãààíû ¿éë
àæèëëàãàà ãýæ òîîöîãääîã.
Èðãýí íü òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä
ãîìäîë ãàðãàõ áîë òóõàéí òºðèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûã øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû
áàéãóóëëàãàä, õàðèí íèéòèéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãàä ãîìäîë ãàðãàõ áîë óã áàéãóóëëàãàòàé
ãýðýý áàéãóóëñàí áîëîí õóóëèàð áàéãóóëàãäñàí
áîë çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä ãîìäîë ãàðãàíà.
- 18 -

19. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
2. ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ¯ÉË ÀÆÈËËÀÃÀÀ
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãàà ÿìàð
õýëáýðýýð ÿâàãääàãèéã òàéëáàðëàõ;
çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë
àæèëëàãààã òàíèõ;
- 19 -
1.
2.
2.1. Çàõèðãàà øèéäâýð ãàðãàõ íü
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí
òóøààëòàí íü óäèðäëàãûí çàõèðàìæëàõ õýëáýðèéã
àøèãëàí õóóëüä çààñàí àðãà, õýëáýðýýð íèéãìèéí
ºðãºí õ¿ðýýíèé îëîí òºðëèéí ýðõ ç¿éí õàðèëöààã
çîõèöóóëñàí õóóëü, çàõèðãààíû áóñàä øèéäâýðèéã
áèåë¿¿ëýõ ÿâöäàà øèéäâýð ãàðãàäàã. ªºðººð
õýëáýë, çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí
àëáàí òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãààíû ãîë õýëáýð
áîë øèéäâýð ãàðãàõ ÿâäàë þì.
2.1.1. Çàõèðãààíû àêò ãýæ þó âý?
“Çàõèðãààíû àêò” áóþó çàõèðãààíû øèéäâýð
ãýæ íèéòèéí ýðõ ç¿éí õ¿ðýýíä ¿¿ññýí òîäîðõîé
íýã òîõèîëäëûã çîõèöóóëàõààð çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ àìààð áóþó
áè÷ãýýð ãàðãàñàí çàõèðàìæèëñàí øèéäâýð.
Ò¿¿í÷ëýí ýðõ ç¿éí ¿ð äàãàâàð øóóä áèé

20. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áîëãîäîã íýã óäààãèéí çàõèðàìæèëñàí áóñàä
àðãà õýìæýý /¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é/-ã, õóóëèàð
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí õýì õýìæýý òîãòîîñîí
øèéäâýð /íèéãìèéí òóõàéí õàðèëöààã äàõèí
äàâòàí çîõèöóóëàõ ýðõ ç¿éí àêò æèøýý íü
çàìûí õºäºë㺺íèé ä¿ðýì/- /çàðëèã, òîãòîîë,
ä¿ðýì, çààâàð, æóðàì/-èéã çàõèðãààíû àêòàä
õàìààðóóëíà õýìýýí çààæýý.
Çàñãèéí ãàçàð íü ÿâöóó, íèéãìèéí çºâõºí íýã
òºðëèéí õàðèëöààíä íèéö¿¿ëæ áóñ íèéãìèéí îëîí
òºðëèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõàä ÷èãëýãäñýí
øèéäâýð ãàðãàäàã. Õàðèí çàõèðãààíû çàðèì
áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòàíä íü
çºâõºí íýã òºðëèéí ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä øèéäâýð
ãàðãàõ òîõèîëäëóóä öººíã¿é áèé. Æèøýýëáýë:
ýð¿¿ë àõóéí óëñûí áàéöààã÷ ýð¿¿ë àõóé, àðèóí
öýâðèéí àñóóäëààð, ä¿¿ðãèéí ãàçðûí õàðèëöààíû
àëáà ãàçðûã ýçýìøèõ, àøèãëàõ, ºì÷ëºõ,
íºõºí ñýðãýýõ òóõàé àñóóäëààð, õîòûí òýýâýð
çîõèöóóëàëòûí àëáà íèéòèéí òýýâðèéí øóãàìûí
çîõèöóóëàëò, ìàðøðóò, õÿíàëò, øàëãàëòûí çýðýã
àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàäàã.
Õýäèéãýýð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíóóä íü çàõèðãààíû
ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä øèéäâýð ãàðãàí, ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëæ ñóáúåêò áîëæ áàéäàã ÷ ãàðãàæ
áóé øèéäâýð íü õóóëüä çààñàí ýðõ õýìæýýíèéõ
- 20 -

21. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
íü õ¿ðýýíä íèéöñýí, õóóëü áîëîí áóñàä õýì
õýìæýýíä òóñãàãäñàí øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ
¸ñòîé.
2.1.2. Çàõèðãààíû àêòàíä òàâèãäàõ
åðºíõèé øààðäëàãà
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóä íü òóñ òóñûí ýðõ
õýìæýýíèé õ¿ðýýíä õàðèëöàí àäèëã¿é øèéäâýð
ãàðãàäàã áîëîâ÷ çàõèðãààíû àêò áóþó øèéäâýðò
äàðààõü åðºíõèé øààðäëàãà òàâèãääàã. ¯¿íä:
Íèéãýì-óëñ òºðèéí øààðäëàãà.
Ýíýõ¿¿ øààðäëàãûí äàãóó çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû
ãàðãàæ áóé øèéäâýð íü òóõàéí íºõöºëä
òîõèðñîí, ìºí íèéöñýí áàéõ, ººðººð õýëáýë
òóõàéí øèéäâýð íü öàã ¿åý îëñîí áàéõûí
ñàöóó àñóóäëûã á¿òýýë÷ýýð øèéäýæ,
íýã ìºð õàðèó áîëîõîä ÷èãëýãäñýí áàéõ
ó÷èðòàé. ̺í èðãýä, áàéãóóëëàãóóäûí ç¿é
¸ñíû õ¿ñýëò, ñàíàëä ò¿øèãëýñýí, òýäíèé
ýðõ àøèãò ýåðãýýð òóñàæ íºëººëºõ¿éö
áàéõ ó÷èðòàé.
Õóóëü ç¿éí øààðäëàãà. Ýíýõ¿¿
øààðäëàãûí äàãóó òóõàéí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí øèéäâýð íü õóóëüä íèéöñýí
áàéõ, ìºí õóóëèéã ÿìàð íýã áàéäëààð
çºð÷ººã¿é áàéõààñ ãàäíà õóóëèàñ ýõ
¿íäýñòýé, ò¿¿íä òóëãóóðëàí áàòëàãäàí
- 21 -
1.
2.

22. - 22 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ãàðñàí áàéõ ¸ñòîé. Äýýðõýýñ ãàäíà
òóõàéí çàõèðãààíû øèéäâýð íü ãàðãàæ
áóé ñóáúåêòèéí õóâüä ìºí õóóëü ¸ñíû
øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéõ ó÷èðòàé.
ªºðººð õýëáýë òóõàéí çàõèðãààíû
øèéäâýðèéã ãàðãàæ áóé áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû ýðõëýõ àñóóäëûí õ¿ðýýíä,
ìºí ýðõ õýìæýýíèéõ íü õ¿ðýýíä òóõàéí
çàõèðãààíû àêòûã áàòëàí ãàðãàñàí áàéõ
¸ñòîé. Ò¿¿í÷ëýí çàõèðãààíû çàðèì àêòûã
òóõàéí íºõöºëä ãàðãàõ òàëààð õóóëüä çààæ
ºãñºí áàéõ íºõöëèéã áèåë¿¿ëñýí áàéíà.
ªºðººð õýëáýë õóóëüä òóõàéí íºõöºëä
áîëîí òóõàéí ¿åä èéì øèéäâýð ãàðãàõ ¸ñòîé
õýìýýí çààñààð áàéñàí àòàë ººð òºðëèéí
øèéäâýð ãàðãàñàí áîë ýíýõ¿¿ øèéäâýð íü
õóóëü ç¿éí øààðäëàãûã çºð÷æýý ãýæ ¿çýõ
ó÷èðòàé þì. Äýýðõ øààðäëàãûã õàíãààã¿é
çàõèðãààíû øèéäâýðèéã õóóëü ç¿éí
øààðäëàãà õàíãààã¿é õýìýýí ¿çýæ äýýä
øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë
ø¿¿õ ò¿¿íèéã íýõýìæëýëýýð õ¿÷èíã¿é
áîëãîäîã æóðàìòàé.
Òåõíèê, çîõèîí áàéãóóëàëòûí
øààðäëàãà. Ýíýõ¿¿ øààðäëàãûí äàãóó
òóõàéí çàõèðãààíû øèéäâýð íü õóóëüä
çààñàí á¿òýö, ìºí á¿ðä¿¿ëáýðèéã õàíãàñàí
áàéõ ó÷èðòàé. Æèøýý íü: Ìîíãîë Óëñûí
3.

23. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Çàñãèéí ãàçðûí òóõàé, Ìîíãîë Óëñûí
ßàìíû ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé, Ìîíãîë
Óëñûí Çàñàã çàõèðãàà, íóòàã äýâñãýðèéí
íýãæ, ò¿¿íèé óäèðäëàãûí òóõàé çýðýã
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààã
çîõèöóóëñàí õóóëèóäàä íèéòëýãäýý
çàõèðãààíû àêò íü äàðààõü á¿òýöòýé
áàéäàã. ¯¿íä:
òîëãîéí õýñýã áóþó õààíà, õýçýý,
ÿìàð áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë àëáàí
òóøààëòàí ãàðãàñàí, ìºí òóõàéí
øèéäâýðèéí òîâ÷ àãóóëãà çýðãèéã
äóðüäñàí áàéõ øààðäëàãà òàâèãääàã;
àãóóëãûí õýñýã áóþó òóõàéí
øèéäâýðèéí çîðèóëàëò, àãóóëãà, ¿ð
ä¿í çýðãèéã òóñãàñàí øààðäëàãàòàé;
òîãòîîõ õýñýãò òóõàéí çàõèðãààíû
øèéäâýð íü ÿìàð àñóóäëûã ýöýñëýí
øèéäâýðëýõ áîëñîí, ò¿¿íèéã õýí
õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîí áèåë¿¿ëýõ, ¿ð
ä¿íã íü ýðãýí ìýäýýëýõ ýñýõ, ¿ð ä¿íã
õýðõýí ¿íýëæ, ä¿ãíýõ çýðýã áîëíî;
Ýöýñò íü áàòàëãààíû õýñýã áóþó õýí
òóõàéí øèéäâýðèéã ãàðãàæ áóé, òóõàéí
àëáàí òóøààëòíû ãàðûí ¿ñýã áîëîí
òàìãà, òýìãèéí çýðýã á¿ðä¿¿ëáýðòýé
áàéäàã.
- 23 -
•
•
•
•

24. - 24 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Ò¿¿í÷ëýí òåõíèêèéí øààðäëàãàä ¿ã ¿ñãèéí
õèéãýýä íàéðóóëãà ç¿éí, ºã¿¿ëáýð ç¿éí àëäààã¿é
áàéõ øààðäëàãà äàâõàð òàâèãääàã. ̺í ãàäààä
õýëíýýñ îð÷óóëàãäàæ áîëîõ ¿ãèéã çààâàë ìîíãîë
õýëýíä îð÷óóëàí õýðýãëýñýí áàéõ øààðäëàãà
òàâèãääàã.
Çàõèðãààíû øèéäâýðò äýýðõè åðºíõèé
øààðäëàãóóä òàâèãäàõààñ ãàäíà òóõàéëñàí
òîäîðõîé õàðèëöààíû ýðõ ç¿éí àêòàíä òàâèãäàõ
òóñãàé øààðäëàãóóä ÷ áèé.
2.1.3. Çàõèðãààíû àêòûí èëðýõ
õýëáýð
Çàõèðãààíû øèéäâýðèéã èëðýõ õýëáýðèéí
õóâüä àìàí, áè÷ãèéí, ¿éë õºäëºë-õºäºë㺺íèé,
ìºí òåõíèêèéí ãýæ àíãèëäàã.
Àìààð ãàðãàæ áóé øèéäâýð íü ãîë
òºëºâ ¿¿ðýã äààëãàâàð áîëãîñîí øèíæèéã
èëýðõèéëäýãã¿é, õàðèí àæëûí ÿâö áàéäàëòàé
òàíèëöàõ, øèéäâýðèéí áèåëýëòèéã øàëãàõ,
òîäîðõîé òîõèîëäîëä ä¿ðýì, æóðàì ñàõèóëàõàä
õýðýãëýãääýã áàéíà.
Õàðèí áè÷ãýýð ãàðãàæ áóé øèéäâýð íü äýýðõ
çàõèðãààíû øèéäâýðèéí åðºíõèé øààðäëàãûã
õàíãàñàí áàéõààñ ãàäíà ãîë òºëºâ áóñäàä ¿¿ðýã
áîëãîñîí, ìºí çàõèðàìæèëñàí, õàðèóöëàãà
íîãäóóëñàí, ýðõ îëãîñîí çýðýã òîõèîëäëóóäàä
õýðýãëýãääýã.

25. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
¯éë õºäëºë-õºäºë㺺íèé õýëáýðýýð èëðýõ
øèéäâýð íü ãîë òºëºâ çàõèðãààíû áàéãóóëëàãààñ
èðãýäýä òºðèéí ¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëýõýä èëýðäýã.
Æèøýý íü: çàìûí õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëæ áóé
öàãäààãèéí ãàðûí õºäºë㺺í.
Õàðèí òåõíèêèéí õýëáýðýýð èëðýõ
çàõèðãààíû àêò íü òóí öººí áºãººä ãîë òºëºâ
çàõèðãààíû áàéãóóëàãààñ èðãýäýä òåõíèêèéí
õýðýãñýë àøèãëàí øèéäâýð ãàðãàõ òîõèîëäëóóäàä
èëýðäýã. Æèøýý íü: çàìûí õºäºë㺺íèéã ãýðëýí
äîõèî áîëîí çàìûí òýìäýã, òýìäýãëýãýý àøèãëàí
çîõèöóóëàõ.
Äýýðõ õýëáýðýýð èëýð÷ áóé çàõèðãààíû
àêòóóä íü ººðºº çààâàë áàòàëãààíû õýñãèéã
àãóóëñíààð õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð áîëäîã
çîõèöóóëàëòòàé. ªºðººð õýëáýë õýí, õýçýý, õààíà
ãàðãàñàí çàõèðãààíû àêò áîëîõûã òîäîðõîéëîõ,
õýðýãæèëòèéã õàíãóóëàõ, õàðèóöëàãà òîîöîõ
çýðýãò ýäãýýð íü ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Áàòàëãàà áóþó õýí, ÿìàð àëáàí òóøààëòàí,
ýñâýë àëü áàéãóóëëàãà, õýçýý, õààíà çàõèðãààíû
àêò ãàðãàñíûã òîãòîîõ ñòàíäàðòàíä íèéö¿¿ëýí
çàõèðãààíû àêòûí áàòàëãààíû õýñãèéã òîãòîîæ
çàãâàð÷èëäàã. ¯¿íèéã ñòàòèñòèêèéí ¿íäýñíèé
òºâººñ áàòàëñàí æóðìûí äàãóó ¿éëääýã.
Æèøýý íü: àëèâàà òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíààñ ãàð÷ áóé çàõèðãààíû àêò íü õýí,
- 25 -

26. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ÿìàð áàéãóóëëàãààñ ãàðãàñíûã òîäîðõîé äóðüäàæ
òàìãà, ýñõ¿ë òýìäýã äàðñàí áàéõ, õýðýâ ¿éë
õºäëºë, òåõíèêèéí õýëáýðýýð çàõèðãààíû àêò
èëýð÷ áàéãàà áîë òîäîðõîé ä¿ðýì, æóðìûí äàãóó
¿éëäýãäñýí áàéõ, àìààð ãàðãàæ áóé òîõèîëäîëä
òýìäýãëýëä òóñãàéëàí äóðüäñàí áàéõ ãýõ ìýò.
Àâòî çàìûí ãýðëýí çîõèöóóëàã÷ íü çàõèðãààíû àêòûí
èëðýõ íýã õýëáýð þì.
2.2. Øèéäâýð ãýäãèéã àëáàí áè÷èã ãýæ
îéëãîæ áîëîõ óó?
Çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãàà àêòààð äàìæèí
èëýð÷, õýðýãæäýã òóõàé ºìíº ¿çñýí áèëýý.
Çàõèðãààíû àêòûí íýã îíöëîõ òºðºë áîë òåõíèêèéí
- 26 -

27. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
õýëáýðýýð çàõèðãàà øèéäâýð ãàðãàõ ÿâäàë
þì. ªä㺺 ºðíºäèéí îëîí îðîíä çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà áè÷ãýýð áîëîí àìààð øèéäâýð
ãàðãàõààñ çàéëñõèéæ, çàõèðãààíû ¿éë àæèëëàãàà
áîëîí øèéäâýð íü òåõíèê, õýðýãñëýýð äàìæóóëàí
õýðýãëýãäýæ áàéíà.
2.2.1. Çàõèðãàà òåõíèê õýðýãñýë, öàõèì
õýëáýðýýð øèéäâýð ãàðãàõ íü
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà áè÷ãýýð øèéäâýð
ãàðãàõ ÿâäàë äîîðõ õ¿÷èí ç¿éëñèéí óëìààñ
åðºíõèé人 ýëåêòðîí õýëáýðò îðæýý. Þóíû ºìíº
áè÷ãýýð áîëîí àìààð øèéäâýð ãàðãàõ àæèëëàãàà
íü õ¿íä ñóðòëûã áèé áîëãîäîã. Óðòààñ óðò
äàðààëàë, öººí àæèëòàí, õ¿ëýýãäýë, ÷èðýãäýë
ìàø èõ ãàðäàã. Òýãâýë ÿëàíãóÿà ýðõ îëãîõ
àæèëëàãààíä òåõíèêèéã õýðýãëýñíýýð /ëèöåíç,
çºâøººðºë îëãîõ, ãàçðûí çºðøººðëèéã ñóíãàõ,
ñóðãóóëüä á¿ðòã¿¿ëýõ ãýõ ìýò/ èðãýä ÷èðýãäýë,
õ¿íäðýë, õ¿íä ñóðòëûí äàðàìòààñ àíãèæèðíà.
Äàðààãèéí íýã à÷ õîëáîãäîëòîé ç¿éë íü
àâèëãàë, õýýë õàõóóëü ýðñ áàãàñäàã. Êîìïüþòåð
íü “àâèëãàë àâ÷ ìýääýãã¿é áàñ ÷àääàãã¿é” ó÷ðààñ
òàíèë òàë, àõ ä¿¿, ñàäàí òºðºë çýðýã õ¿÷èí
ç¿éëèéí õàìààðàëã¿éãýýð èðãýä çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãààð ¿éë÷ë¿¿ëæ ìºí õàðèëöàæ áàéäàã.
Òåõíèêèéí õýëáýðýýð èëðýõ çàõèðãààíû
øèéäâýð íü ò¿ðãýí øóóðõàé, ÷èðýãäýëã¿éãýýð
- 27 -

28. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
èðãýäýä î÷äîãò ò¿¿íèé ýåðýã òàëóóä îðøäîã.
Çàìûí õºäºë㺺íèéã çîõèöóóëàõ ãýðýë
äîõèî, áàíêíû äàíñààð ã¿éëãýý õèéõýä õîëáîãäîõ
òàòâàð, ¿éë÷èëãýýíèé õóðààìæ íü òóñãàé
ïðîãðàììààð øóóä áîäîãäîæ ãàðäàã. Ýíýõ¿¿
òàòâàð, ¿éë÷èëãýýíèé õóðààìæ àâñàí øèéäâýð íü
çàõèðãààíû àêòàíä òîîöîãäîíî.
Òåõíèê õýðýãñýë, êîìïüþòåð àøèãëàí ãàðãàñàí
øèéäâýð íü õóâü õ¿í, õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ, àøèã
ñîíèðõëûã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä çàõèðãààã õóóëü
áóñ øèéäâýð ãàðãàñàíä òîîöíî.
2.3. Çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí
àëáàí òóøààëòàí íü çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðãýý
õýðýãæ¿¿ëýõäýý àëäàà, äóòàãäàë ãàðãàõ ÿâäàë
öººí áîëîâ÷ ãàðäàã. Ýíýõ¿¿ çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí ãàðãàñàí àëäààã õóóëü ç¿éí õóâüä
çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà õýìýýí
òîìú¸îëäîã.
Çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà ãýæ
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû ãàðãàæ
áóé øèéäâýð íü èðãýäèéí áîëîí áàéãóóëëàãà, àæ
àõóéí íýãæèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëûã
çºð÷ñºí áàéõ ÿâäëûã îéëãîäîã.
Çàõèðãààíû õóóëü áóñ ¿éë àæèëëàãàà íü
¿éëäýë áîëîí ýñ ¿éëäýõ¿éãýýð èëýðíý.
- 28 -

29. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
¯éëäýë ãýæ òóõàéí àëäààòàé áîëîí èðãýä,
àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí ýðõèéã çºð÷ñºí
øèéäâýð, ¿éë àæèëëàãààã îéëãîæ áîëíî.
Õàðèí ýñ ¿éëäýõ¿é ãýæ çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà õóóëüä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é
îðõèãäóóëñíûã îéëãîíî.
2.3.1. Çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêò
Èðãýä áîëîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà äîîðõ
áàéãóóëëàãûí ãàðãàñàí øèéäâýð íü òýäíèé ýðõèéã
çºð÷ñºí ãýæ ¿çâýë ø¿¿õýä õàíäàõ áîëîìæòîé
þì.
- 29 -
¯¿íä:
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í /
Åðºíõèé ñàéä, ñàéä/;
Ìîíãîë Óëñûí ÿàì;
Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òîõèðóóëàã÷
áîëîí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã;
Òºðèéí àëáàíû Ǻâëºë, ò¿¿íèé ñàëáàð
áàéãóóëëàãà;
Ìîíãîëáàíê;
Ñàíõ¿¿ãèéí çîõèöóóëàõ õîðîî;
ÿàìíû õàðüÿà áîëîí õàðüÿà áóñ
çàõèðãààíû àêò ãàðãàäàã áèå äààñàí
àãåíòëàã, ò¿¿íòýé àäèëòãàõ ãàçàð, çºâëºë,
òîâ÷îî, òºâ, ñàí çýðýã áàéãóóëëàãà;
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

30. - 30 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã, áàã, õîðîîíû
Çàñàã äàðãà;
àéìàã, íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí äýðãýäýõ
òîõèðóóëàã÷ áîëîí õýðýãæ¿¿ëýã÷ àãåíòëàã
/õýëòýñ, ãàçàð/;
óëñûí õÿíàëò øàëãàëòûí áîëîí
çàõèðãààíû õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà,
òýäãýýðèéí õÿíàí øàëãàã÷, áàéöààã÷,
öàãäààãèéí, òàãíóóëûí, õèëèéí öýðãèéí
áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé çàõèðãààíû òàñëàí
çîãñîîõ áîëîí øèéòãýëèéí àðãà õýìæýý
àâàõ ýðõ á¿õèé á¿õ àëáàí òóøààëòàí;
àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí èðãýäèéí
Һ뺺ëºã÷äèéí Õóðàë, áàã, õîðîîíû
èðãýäèéí íèéòèéí Õóðàë, òýäãýýðèéí
Òýðã¿¿ëýã÷èä;
òºðèéí áà õîëèìîã ºì÷èéí ñóðãóóëü,
ýìíýëýã áîëîí õîëáîî, õàðèëöàà,
ýð÷èì õ¿÷íèé ñèñòåìèéí çàõèðãàà çýðýã
¿éë÷èëãýýã íü íèéòýýñ çààâàë õýðýãëýäýã
áàéãóóëëàãà;
ñ¿ì õèéäèéí çàõèðãàà;
øèéäâýð, ¿éë àæèëëàãààã íü çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä äàâæ ãîìäîë ãàðãàæ
áàéõààð õóóëüä òóñãàéëàí çààñàí íèéòèéí
ýðõ ç¿éí ñóáúåêò áîëîõ áóñàä áàéãóóëëàãà,
8.
9.
10.
11.
12.
13.
14.

31. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
àëáàí òóøààëòíóóäûí ãàðãàñàí øèéäâýð
íü èðãýä áîëîí àæ àõóéí íýãæèéí ýðõ,
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí ãýæ
¿çâýë çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä õàíäàæ
ýðõýý õàìãààëóóëàõ áîëîìæòîé þì.
Ãýõäýý äýýðõ áàéãóóëëàãûí çºâõºí ãàäàãø
/áóñäààñ/ äàãàæ ìºðäºõ áóþó çààâàë áèåë¿¿ëýõ
çàõèðãààíû àêò íü çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä
õàìààðàõ ó÷èðòàé. Òîäîðõîé æèøýý àâúÿ. Öàãäàà
¿íäýñëýëã¿éãýýð èðãýäèéã òîðãîñîí, óëñûí ºì÷èéí
äóíä ñóðãóóëü ñóðàã÷äààñ ìºí㺠øààðäñàí, àæ
àõóéí íýãæ áàéãóóëëàãûí òóñãàé çºâøººðëèéã
¿íäýñëýëã¿éãýýð õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí, õóðààñàí
çýðýã òîõèîëäëóóä íü çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêò
áîëíî.
2.4. Çàõèðãààíû øèéäâýðò ãîìäîë ãàðãàõ
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
íü èðãýäèéí áîëîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí
ýðõèéã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä èðãýä áîëîí àæ àõóéí
íýãæ áàéãóóëëàãà íü íýã òàëààð çºð÷èãäñºí ýðõýý
íºõºí ñýðãýýëãýõ, íºãºº òàëààð áóðóóòàé ýòãýýäèéã
øèéòã¿¿ëýõýýð ãîìäîë ãàðãàõ íü øóäàðãà ¸ñîíä
íèéöñýí ç¿éí õýðýã þì.
Çàõèðãààíû õýðãèéã ýöýñëýí õÿíàí
øèéäâýðëýõ ýðõ íü õóóëèàðàà áîë çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä õàäãàëàãääàã. Òèéìýýñ èðãýä
- 31 -

32. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áîëîí àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà íü çºð÷èãäñºí
ýðõýý íºõºí ñýðãýýëãýõýýð çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàæ áîëíî. Ãýõäýý
çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ èðñýí íýõýìæëýë
á¿ðèéã àâ÷ õýëýëöäýãã¿é. Òîäðóóëáàë, õóóëüä
çààñíààð çàðèì òîõèîëäîëä çàõèðãààíû õýðãèéã
óðüä÷èëàí õÿíàí øèéäâýðëýõ íºõöëèéã õàíãàñàí
òîõèîëäîëä ø¿¿õ íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí àâ÷
õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýäýã.
2.4.1. Çàõèðãààíû õýðãèéã óðüä÷èëàí
õÿíàí øèéäâýðëýõ íü
Çàõèðãààíû õýðãèéã óðüä÷èëàí õÿíàí
øèéäâýðëýíý ãýæ þó ãýñýí ¿ã âý?
Õóóëüä ººðººð çààãààã¿é áîë èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýä íü çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêò /øèéäâýð/
íü ò¿¿íèé ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã
çºð÷ñºí ãýæ ¿çâýë õîëáîãäîõ çàõèðãààíû àêòûã
õ¿ëýýí àâñíààñ, ýñõ¿ë çàõèðãààíû àêòûí óëìààñ
ýðõ íü çºð÷èãäñºí ãýäãèéã ìýäñýí ºäðººñ
õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð òóõàéí áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
ãîìäëîî ãàðãàíà.
Øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû áàéãóóëàãà ãýæ
òóõàéí áàéãóóëëàãûã áàéãóóëàõ ýðõ õýìæýý á¿õèé
áàéãóóëëàãûã, øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû àëáàí
- 32 -

33. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
òóøààëòàí ãýäýãò òóõàéí õóóëü áóñ øèéäâýðèéã
ãàðãàñàí àëáàí òóøààëòíûã òîìèëîõ, ÷ºëººëºõ
ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòíûã îéëãîõ ó÷èðòàé.
Ãýõäýý õýðýâ òóõàéí àëáàí òóøààëòàí, ýñõ¿ë
áàéãóóëëàãà íü øàòàëñàí çîõèîí áàéãóóëàëòòàé
îëîí äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë àëáàí
òóøààëòàíòàé áîë øàò á¿ðèéã äàìæèí ãîìäîë
ãàðãàõã¿é õàðèí ýõíèé øàòíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä õàíäààä äàðàà íü çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä õàíäàíà. Æèøýý íü: õîðîîíû
Çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ä¿¿ðãèéí çàñàã
äàðãàä õàíäààä äàðàà íü çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä õàíäàíà ãýñýí ¿ã.
2.4.2. Øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû
áàéãóóëëàãàä ãîìäîë ãàðãàõàä
òàâèãäàõ øààðäëàãà
Øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä èðãýä áîëîí àæ àõóéí
íýãæ, áàéãóóëëàãà íü ãîìäîë ãàðãàõàä äàðààõü
øààðäëàãûã õàíãàñàí áàéíà.
- 33 -
¯¿íä:
Áè÷ãýýð ãàðãàñàí ºðãºäºë, ãîìäîëä îðøèí
ñóóãàà ãàçðûí áóþó øóóäàíãèéí õàÿãàà
áè÷èæ, ãàðûí ¿ñãýý çóðíà. Õ¿íäýòãýí ¿çýõ
øàëòãààíààð ãàðûí ¿ñãýý çóðæ ÷àäàõã¿é
áîë áóñäààð òºëººë¿¿ëýí çóðæ áîëíî.
ªðãºäºë, ãîìäëûã èðãýä áè÷ãýýð õàìòðàí
1.
2.

34. - 34 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ãàðãàñàí áîë ò¿¿íä á¿ãä ãàðûí ¿ñýã çóðàõ
áóþó ýñõ¿ë òýäãýýðèéí òºëººëºã÷ ãàðûí
¿ñýã çóðæ, òºëººëºõ ýðõýý íîòëîõ áàðèìò
áè÷ãèéã õàâñàðãàíà.
ªðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàõàä äýýðõýýñ
áóñàä ç¿éëèéã èðãýíýýñ øààðäàõûã
òºðèéí áàéãóóëëàãûí àëáàí òóøààëòàíä
õîðèãëîíî.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýýñ ãàðãàñàí ãîìäëûã
Èðãýäýýñ òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
ãàðãàñàí ºðãºäºë, ãîìäëûã øèéäâýðëýõ
òóõàé õóóëüä çààñíû äàãóó õ¿ëýýí àâ÷ õóóëüä
ººðººð çààãààã¿é áîë 30 õîíîãèéí äîòîð
õÿíàí øèéäâýðëýæ õàðèó ºãíº. Øààðäëàãàòàé
òîõèîëäîëä óã õóãàöààã áàéãóóëëàãûí óäèðäàõ
àëáàí òóøààëòàí 30 õ¿ðòýë õîíîãîîð ñóíãàæ
áîëíî. Õóãàöàà ñóíãàñàí òóõàé ãîìäîë ãàðãàñàí
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä ìýäýãäýõ æóðàìòàé.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
ãîìäëûã óðüä÷èëàí øèéäâýðëýõ òàëààð äàðààõü
àæèëëàãàà ÿâóóëíà. ¯¿íä:
çàõèðãààíû àêò õóóëü òîãòîîìæèä íèéöñýí
ýñýõèéã øàëãàõ;
ãîìäîë ãàðãàã÷, ò¿¿íèé òºëººëºã÷,
ºì㺺ëºã÷, øààðäëàãàòàé áîë ýðõ, õóóëü
¸ñíû àøèã ñîíèðõîë íü õºíäºãäñºí
3.
1.
2.

35. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ãóðàâäàã÷ ýòãýýäýä õýðýã øèéäâýðëýõ
îí, ñàð, ºäºð, ãàçðûã ìýäýãäýæ, óã
àæèëëàãààíä õ¿ñýëòýýð íü áàéëöóóëàõ;
òàëóóäûã äóóäñàí áîëîâ÷ õ¿ðýëöýí
èðýýã¿é áîë òýäãýýðèéí îðîëöîîã¿éãýýð
õýðãèéã óðüä÷èëàí øèéäâýðëýæ áîëíî.
Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë øèíæýý÷ òîìèëîí
ä¿ãíýëò ãàðãóóëíà.
2.4.3. Çàõèðãààíû õýðãèéã óðüä÷èëàí
õÿíàí øèéäâýðëýýä ãàðãàõ
øèéäâýð
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
ãîìäëûí äàãóó õýðãèéã õÿíàí ¿çýýä äàðààõü
øèéäâýðèéí àëü íýãèéã ãàðãàäàã:
çàõèðãààíû àêò èëò õóóëü áóñ áîëîõûã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ;
ìàðãààí á¿õèé çàõèðãààíû àêò
íýõýìæëýã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõëûã çºð÷ñºí áîë óã çàõèðãààíû
àêòûã á¿õýëä íü, ýñõ¿ë õîëáîãäîõ õýñãèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ;
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû õóóëü áóñ ýñ ¿éëäýõ¿é íü
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû
àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí áîë çàõèðãààíû
çîõèõ àêò ãàðãàõûã òóõàéí çàõèðãààíû
- 35 -
3.
4.
1.
2.
3.

36. - 36 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä äààëãàõ.
Äýýðõ øèéäâýðèéã õîëáîãäîõ çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí çààâàë áèåë¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé.
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÝà ÕßÍÀÍ ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
9 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàõèðãààíû àêò èëò õóóëü áóñ áîëîõûã õ¿ëýýí
çºâøººðñºí øèéäâýð ãàðãàõ
9.1.Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí äàðààõü
òîõèîëäîëä çàõèðãààíû àêòûã èëò õóóëü áóñ áîëîõûã õ¿ëýýí
çºâøººðñºí øèéäâýð ãàðãàíà:
9.1.1.çàõèðãààíû àêò óòãà àãóóëãûí èëýðõèé àëäààòàé;
9.1.2.áè÷ãèéí õýëáýðýýð ãàðãàñàí çàõèðãààíû àêòûã áàòëàí
ãàðãàñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí íü òîäîðõîéã¿é;
9.1.3.çàõèðãààíû àêò ãàðãàõ ýðõ õýìæýýã¿é çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí ãàðãàñàí;
9.1.4.çàõèðãààíû àêòûã ã¿éöýòãýõ ñóáúåêò òîäîðõîé áóñ;
9.1.5.õóóëü áóñ ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éã ã¿éöýòãýõèéã
øààðäñàí;
9.1.6.íèéòèéí ¸ñ ç¿éí õýì õýìæýýã èëò çºð÷ñºí;
9.1.7.çàõèðãààíû àêò ãàðãàõ ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýë áàéãààã¿é;
9.1.8.çàõèðãààíû àêò ãàðãàõ õóóëüä çààñàí õººí õýëýëöýõ
õóãàöàà ºíãºðñºí;
9.1.9.çàõèðãààíû àêò ººð áóñàä áàéäëààð õîëáîãäîõ õóóëü
çºð÷ñºí.
Çàõèðãààíû àêòûí àëü íýã çààëò èëò õóóëü áóñ
áºãººä òóõàéí çààëòã¿éãýýð çàõèðãààíû àêòûí
àãóóëãà îéëãîìæã¿é áîëîõîä õ¿ðâýë çàõèðãààíû
àêòûã á¿õýëä íü èëò õóóëü áóñ ãýæ òîîöíî.
Ìàðãààí á¿õèé çàõèðãààíû àêò èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã

37. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
çºð÷ñºí íü òîãòîîãäñîí áîë øóóä õàðüÿàëàõ äýýä
øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
óã àêòûã õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéãàà, ýñõ¿ë
èðýýä¿éä õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ ýñýõýýñ ¿ë
õàìààðàí á¿õýëä íü áóþó õîëáîãäîõ õýñãèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãîñîí øèéäâýð ãàðãàõ æóðàìòàé.
Äýýä øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàí äàðààõü òîõèîëäîëä çàõèðãààíû çîõèõ
àêò ãàðãàõûã òóõàéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä äààëãàíà:
çàõèðãààíû àêò ãàðãàõààñ ¿íäýñëýëã¿éãýýð
òàòãàëçñàí øèéäâýð áàéãàà áîë ò¿¿íèéã
õ¿÷èíã¿é áîëãîæ, çàõèðãààíû àêò ãàðãàõ;
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû ýñ ¿éëäýõ¿éí óëìààñ èðãýí,
õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõîë çºð÷èãäñºí íü òîãòîîãäñîí.
Äýýä øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàí íü òàíû ãîìäëûã øèéäâýðëýñýí
áîëîâ÷ òýðõ¿¿ øèéäâýð íü òàíû ýðõèéã çºð÷ñººð
áàéãàà, ýñõ¿ë òàíû ãàðãàñàí ãîìäëûã òîãòîîñîí
õóãàöààíä øèéäâýðëýýã¿é, ìºí øóóä õàðüÿàëàõ
äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
áàéõã¿é òîõèîëäîëä èðãýä áîëîí àæ àõóéí íýãæ
áàéãóóëëàãà íü çàõèðãààíû õýðãèéí àíõàí øàòíû
áóþó àéìàãò áîë àéìãèéí çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä, íèéñëýëä áîë íèéñëýëèéí çàõèðãààíû
- 37 -
1.
2.

38. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
õýðãèéí ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàæ çºð÷èãäñºí
ýðõýý õàìãààëóóëàõ áîëîìæòîé þì. Æèøýý
íü: Õîðîîíû çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí õóóëü áóñ
çàõèðàìæ, ýñõ¿ë ò¿¿íèé èðãýäèéí ýðõèéã çºð÷èæ
ãàðãàñàí øèéäâýðèéã ä¿¿ðãèéí çàñàã äàðãàä
õàíäàæ óðüä÷èëàí çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí
øèéäâýðë¿¿ëýõ æóðìûí äàãóó ãàðãàíà. Õýðýâ
Ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí ãàðãàñàí øèéäâýð íü
ºìíºõ øèéäâýðòýéãýý íýãýí àäèë ãýæ ¿çâýë
íèéñëýëèéí çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä õàíäàí
íýõýìæëýë ãàðãàäàã æóðàìòàé.
- 38 -

39. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
3. ÈÐÃÝÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÒÀÉ ÕÀÐÈËÖÀÕ ÍÜ
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
- 39 -
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàíòàé çàõèðãààíû õóóëü,
òîãòîîìæèä çààñíû äàãóó õàðèëöàõ
æóðìûã ìýäýæ àâàõ;
çàõèðãààòàé èðãýí õàðèëöàõäàà õóóëüä
çààñàí ýðõýý ýäëýæ, ¿¿ðãýý õýðõýí
áèåë¿¿ëæ îðîëöîõ ÷àäâàð ýçýìøèõ;
èðãýä çàõèðãààíû áàéãóóëëàãààð
ºðãºäºë, ãîìäîë, ñàíàë, õ¿ñýëòýý õýðõýí
øèéäâýðë¿¿ëýõ æóðìûã ìýäýõ;
Òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû èë òîä áàéäàë
áîëîí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ìýäýýëýë
õàéõ, õ¿ëýýí àâàõ ýðõèéí òàëààð
îéëãîëòòîé áîëîõ, ¿éë àæèëëàãààíäàà
àøèãëàõ, ýíý ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ.
1.
2.
3.
4.
3.1. Çàõèðãàà äàâøã¿é ñààä áèø
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí àëáàí
òóøààëòàí á¿ð õóóëüä çààñàí ýðõ õýìæýýòýéãýýñ
ãàäíà ¿¿ðãèéã õ¿ëýýñýí áàéäàã. Ýðõ ç¿éò,
àðä÷èëñàí òºð íü äàí ýðõ áà ¿¿ðãèéí òîãòîëöîîã
¿ã¿éñãýäýã áºãººä õàðèí øóäàðãà õýì õýìæýýíèé
äàãóóõ ýðõ, ¿¿ðãèéí íýãäëèéã ýðõýì áîëãîäîã.

40. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Òèéìýýñ çàõèðãàà ãýäýã áîë õÿçãààðã¿é ýðõ
ìýäýëòýé çàõèðàí òóøààã÷ áóñ òîäîðõîé ¿¿ðãèéã
÷ ìºí õ¿ëýýäýã.
3.1.1. Çàõèðãààíû ¿¿ðýã
Õàìãèéí íèéòëýã ¿¿ðýã áîë:
Òºð íü õ¿íèé ýðõèéã õàíãàõóéö ýäèéí
çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éí áîëîí áóñàä
áàòàëãààã á¿ðä¿¿ëýõýýñ ãàäíà, õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýæ, õºíäºãäñºí
ýðõèéã ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
Òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
íü èðãýäýýñ ãàðãàæ áóé ºðãºäºë, ãîìäëûã
õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé.
Ò¿¿í÷ëýí òºðèéí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà
íü òóõàéëñàí õàðèëöààíä îðîëöîæ ÷èã
¿¿ðãýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý òóõàé á¿ðòýý
¿¿ðýã õ¿ëýýñýí áàéäàã. Æèøýý íü: áàã,
õîðîîíû Çàñàã äàðãà íü õîðîî, áàãèéíõàà
àõìàä íàñòàíã ñóäëàí á¿ðòãýæ, õóóëüä
çààñàí òýòãýâýð, òýòãýìæ îëãóóëàõ,
õºíãºëºëò, ¿éë÷èëãýýíä õàìðóóëàõ àðãà
õýìæýý àâàõ, çîõèõ òîäîðõîéëîëò ãàðãàõ,
õîëáîãäîõ áàðèìò áè÷ãèéã á¿ðä¿¿ëæ çîõèõ
áàéãóóëëàãàä ºãºõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã.
Äýýðõýýñ ãàäíà çàõèðãààíû àëáàí òóøààëòàí
íü çàõèðãààíû ÷èã ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëýõäýý Òºðèéí
àëáàíû òóõàé õóóëèéí 13 äóãààð ç¿éëä çààñíààð
äàðààõü íèéòëýã ¿¿ðãèéã õ¿ëýýäýã.
- 40 -
1.
2.

41. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Òºðèéí æèíõýíý àëáàí õààã÷èéí íèéòëýã
- 41 -
¿¿ðýã:
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëèéã
äýýäëýí õ¿íäýòãýæ, ñàõèí áèåë¿¿ëýõ;
Ýõ îðîí, àðä ò¿ìíèéõýý òóñûí òóëä
èðãýíèé ¸ñîîð òºðèéí àøèã ñîíèðõîëä
çàõèðàãäàí ººðò îëãîãäñîí á¿ðýí ýðõèéí
õ¿ðýýíä àæèëëàõ;
Àëáàí ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýæ áàéõäàà áîëîí
òóõàéí àëáàí òóøààëûã ýðõëýõýý
çîãñîîñíîîñ õîéøõè õóãàöààíä òºð,
áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿íèé õóóëèàð
õàìãààëàãäñàí íóóöûã ÷àíäëàí õàäãàëàõ
ãýõ ìýò.
Ýäãýýð ¿¿ðãèéí äàãóó çàõèðãàà íü èðãýäòýé
õàðèëöàõäàà õóóëüä çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëæ
õàðèëöàõààñ ãàäíà ¿éë àæèëëàãààíä õîðèãëîõ
äàðààõü çààëòóóä áèé. ¯¿íä:
¾ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷ñºí ¿éëäýë áîëîí
øèéäâýð ãàðãàõ;
¾ òºðèéí áàéãóóëëàãûí õýâèéí ¿éë
àæèëëàãààã àëäàãäóóëàõàä ÷èãëýñýí
àðãà õýìæýý òºëºâëºõ, çîõèîí áàéãóóëàõ,
òýäãýýðò îðîëöîõ;
¾ àëáàí òóøààëûíõàà á¿ðýí ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëñíèé òºëºº áóñàä áàéãóóëëàãà,
1.
2.
3.

42. - 42 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
àæ àõóéí íýãæ, èðãýíýýñ ìºíãºí øàãíàë,
øàí õàðàìæ, çýýë àâàõ, òºëáºðã¿é áóþó
õºíãºëºëòòýéãýýð ¿éë÷ë¿¿ëýõ çýðýã õóóëü
áóñ áóñàä õàíãàìæ ýäëýõ çýðýã ¿éëäë¿¿äèéã
õîðèãëîñîí áàéäàã. Òèéìýýñ çàõèðãàà áîë
ãàíö çàõèðàìæèëñàí øèéäâýð ãàðãàäàã
äàâøã¿é ñààä áèø þì.
Òºðèéí àëáàí õààã÷ íü õóóëèéí õ¿ðýýíä øóäàðãààð
àæèëëàõ ¸ñòîé.

43. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
3.2. Èðãýíèé ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã
õ¿íäýòãýñýí æóðìûã óäèðäëàãà
áîëãîõ ó÷èðòàé
Àðä÷èëñàí íèéãýì íü õàìãèéí òîâ÷îîð òºðèéí
òºëººëëèéí áàéãóóëëàãà áóþó ïàðëàìåíòèéã
èðãýä á¿õ íèéòýýð, ÷ºëººòýé㺺ð ñîíãîæ
áàéãóóëàí, ïàðëàìåíò íü õ¿íèé ýðõèéã õóóëèàð
õ¿ëýýí çºâøººð÷, ýíý äàãóó òºðèéí ÿìàðâàà ¿éë
àæèëëàãàà íü õýí íýãíèé äóð çîðãûí ¿éëäëýýñ
õàìãààëàãääàã. ̺í òºðèéí ¿éë àæèëëàãàà íü
õóóëü òîãòîîìæèä çààñàí õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã
õ¿íäýòãýñýí àðãà, õýëáýðýýð ÿâàãäàæ, ýíýõ¿¿
¿éë àæèëëàãàà íü èðãýäýä íýýëòòýé, èë òîä,
õ¿ðòýýìæòýé áàéäàã.
Ìàíàé óëñûí õóâüä ýíýõ¿¿ áàðèìòëàëûã
óäèðäëàãà áîëãîñîîð áàãàã¿é õóãàöàà ºíãºð÷ýý.
Òîäðóóëáàë, ¯íäñýí õóóëèéí 1 ä¿ãýýð ç¿éëèéí
2-ò “Àðä÷èëñàí ¸ñ, øóäàðãà ¸ñ, ýðõ ÷ºëºº, òýãø
áàéäàë, ¿íäýñíèé ýâ íýãäëèéã õàíãàõ, õóóëü
äýýäëýõ íü òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíû ¿íäñýí
çàð÷èì ìºí” ãýñýí. ¯¿íýýñ ¿çâýë òºðèéí, ò¿¿íä
äîòðîî çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà - èðãýä õîîðîíäîî
õàðèëöàõäàà èðãýäèéí ýðõèéã çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí õ¿íäýòãýæ,
òýäíèé ýðõ, àøèã ñîíèðõîëä íü íèéö¿¿ëýí ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõ òàëààðõè ÷óõàë çààëòóóä
òóñãàãäñàí áèëýý.
- 43 -

44. - 44 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Ìºí ¯íäñýí õóóëüä “Õ¿íèéã ¿íäýñ, óãñàà, õýë,
àðüñíû ºíãº, íàñ, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë,
õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàí òóøààë,
øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð íü
ÿëãàâàðëàí ãàäóóðõàæ ¿ë áîëíî” õýìýýñýí íü
èðãýäòýé èë¿¿ îéð õàðèëöààòàé áàéæ, òýäýíä
¿éë÷èëäýã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä õàìààðàõ
çààëò áèëýý.
Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëèéí 13 äóãààð
ç¿éëèéí 13.1.9-ò “òºðèéí æèíõýíý àëáàí õààã÷
íü àëáàí òóøààëòíû õóóëü áóñ, øóäàðãà áóñ
ÿâäàëòàé ýâëýðøã¿é áàéõ ¿¿ðýãòýé” õýìýýí çààñàí
áàéíà. ªºðººð õýëáýë èðãýäèéí ýðõèéã çºð÷ñºí
áîëîí ýðõèéã íü ¿ë õ¿íäýòãýñýí àæèëëàãàà
ÿâóóëæ áîëîõã¿éã òºðèéí àëáà õààã÷ íàðò ¿¿ðýã
áîëãîæýý.
Èðãýí õ¿í çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé
õàðèëöàõ ¿íäñýí õýëáýð íü çàñàã çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, ýñõ¿ë àëü íýãýí àëáàí òóøààëòàíä
ºðãºäºë, ñàíàë, õ¿ñýëò ãàðãàõ, ãîìäîë ìýä¿¿ëýõ
áàéäëààð èëýðäýã. Õàðèí çàðèì òîõèîëäîëä
èéì õýëáýðèéã øààðääàãã¿é. Òóõàéëáàë, èðãýä
ýìíýëýãò ¿ç¿¿ëýõ, ýì÷ë¿¿ëýõ, õîò, ñóóðèíû
çàìûí õºäºë㺺íä îðîëöîõîä óðüä÷èëàí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä ìýäýãäýõ, ºðãºäºë,
õ¿ñýëò ãàðãàõ øààðäëàãà òàâèãääàãã¿é. Õàðèí
ãàçàð ºì÷èëæ àâàõ, äýëã¿¿ðèéíõýý ëåöèíçèéã

45. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ñóíãóóëàõ, àâòîìàøèíû ºì÷ëºëèéã ººð÷ëºõºä
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä óðüä÷èëàí ºðãºäºë
ãàðãàæ çàõèðãààíû õàðèëöààã ¿¿ñãýæ, ººð÷èëæ,
áàñ äóóñãàâàð áîëãîäîã. Òèéìýýñ çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãàòàé èðãýä õàðèëöàõ õàìãèéí ãîë
õýëáýð áîë ºðãºäºë, ñàíàë, õ¿ñýëò áàéäàã.
¯íäñýí õóóëüä Ìîíãîë Óëñûí èðãýí íü:
- òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
ºðãºäºë, ãîìäëîî ãàðãàæ øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýé.
Òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí íü èðãýäèéí
ºðãºäºë, ãîìäëûã õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ
¿¿ðýãòýé õýìýýí çààñàí áàéäàã íü çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöààíû
õýëáýðèéã òîãòîîæ ºãñºí çààëò áîëæýý.
ÈÐÃÝÄÝÝÑ ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ, ÀËÁÀÍ ÒÓØÀÀËÒÀÍÄ ÃÀÐÃÀÑÀÍ
ªÐêĪË, ÃÎÌÄËÛà ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
12 äóãààð ç¿éë. ªðãºäºë, ãîìäëûã õ¿ëýýí àâàõ, á¿ðòãýõ
1. Òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà ºðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàã÷èéã õ¿ëýýí àâ÷
óóëçàõ áàéð, ºðãºäºë, ãîìäîë õ¿ëýýí àâàõ öàãèéí õóâààðèéã òîãòîîæ,
íèéòýä ìýäýãäýíý. Õîë ãàçðààñ èðñýí èðãýíèéã õ¿ëýýëãýëã¿éãýýð õ¿ëýýí
àâ÷ óóëçàíà.
19 ä¿ãýýð ç¿éë. ªðãºäºë, ãîìäëûã õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýõ ¿éë
àæèëëàãààíä õÿíàëò òàâèõ
1. Òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä èð¿¿ëñýí ºðãºäºë,
ãîìäëûã õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýõ ¿éë àæèëëàãàà õóóëü òîãòîîìæèä
íèéöýæ áàéãàà ýñýõýä òóõàéí áàéãóóëëàãûí ýðõ áàðèã÷ áîëîí ýðõ á¿õèé
àëáàí òóøààëòàí õÿíàëò òàâèíà.
Õóóëèéí ýäãýýð çààëòóóä íü èðãýäèéí
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé õàðèëöàõ ýðõèéã íü
õóóëü÷ëàí áýõæ¿¿ëæýý.
- 45 -

46. - 46 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Òºðèéí á¿õ áàéãóóëëàãà èðãýäýä ÷èðýãäýëã¿é
¿éë÷ëýõ ¸ñòîé.
3.3. Òà çàõèðãààíû ºìíº ÿìàð ýðõ ýäëýõ
âý?
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà èðãýä õîîðîíäîî
õàðèëöàõäàà çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà íü
òîäîðõîé ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã òóõàé ¿çñýí.
Òýãâýë èðãýä ÷ ìºí àäèë çàõèðãààòàé õàðèëöàõäàà
òîäîðõîé ýðõ, ¿¿ðãèéã õýðýãæ¿¿ëäýã. Ýðõ, ¿¿ðýã
õî¸ðûã íýã çîîñíû õî¸ð òàëòàé ç¿éðëýæ áîëîõ
þì. Íýã òàëòàé çîîñ ãýæ õàà ÷ ¿ã¿é. ßìàð÷
õàðèëöààíä äàí ýðõ ýäýëäýãã¿é, áàñ äàí ¿¿ðýã ÷
õ¿ëýýäýãã¿é. Ýðõ ¿¿ðãèéí íýãäëèéã õîñëóóëàõ íü
øóäðàãà ¸ñîíä íèéöäýã ó÷èðòàé.
Èðãýä çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé
õàðèëöàõäàà ãîë òºëºâ ñàíàë õ¿ñýëò, ºðãºäºë,
ãîìäîë ãàðãàõ õýëáýðýýð õàðèëöäàã.

47. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ÈÐÃÝÄÝÝÑ ÒªÐÈÉÍ ÁÀÉÃÓÓËËÀÃÀ, ÀËÁÀÍ ÒÓØÀÀËÒÀÍÄ ÃÀÐÃÀÑÀÍ
ªÐêĪË, ÃÎÌÄËÛà ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
6 äóãààð ç¿éë. ªðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàã÷èéí ýðõ
ªðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàã÷ äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
1/ ãàðãàñàí ºðãºäºë, ãîìäëûíõîî õàðèóã àâàõ;
2/ ºðãºäºë, ãîìäîëòîéãîî õîëáîãäóóëæ òàéëáàð, íîòëîõ áàðèìò
- 47 -
ãàðãàõ;
Ç/ ºðãºäºë, ãîìäëîîñîî òàòãàëçàæ áóöààí àâàõ;
4/ ºãñºí õàðèóã çºâøººðººã¿é òîõèîëäîëä çîõèõ äýýä øàòíû àëáàí
òóøààëòàíä ãîìäîë ãàðãàõ;íèéöýæ áàéãàà ýñýõýä òóõàéí áàéãóóëëàãûí
ýðõ áàðèã÷ áîëîí ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàí õÿíàëò òàâèíà.
5/ òºðèéí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ãàðãàñàí ºðãºäºë,
ãîìäëîî øèéäâýðë¿¿ëýõ.
Ò¿¿í÷ëýí òóõàéëñàí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãàòàé õàðèëöàõ á¿ðòýý äýýðõè íèéòëýã
ýðõýíä òóëãóóðëàí òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëñàí
áóñàä õóóëèóäàä çààñàí ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëäýã.
3.4. Èðãýí ýðõýý õàìãààëàõ íü
Èðãýäèéí ýðõèéí áàòàëãààã õàíãàõ, èðãýä
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé ÷ºëººòýé, íýýëòòýé
õàðèëöàõ, çàõèðãààíû ç¿ãýýñ ãàðãàõ øèéäâýðò
ñàíàëàà èëýðõèéëýõ, òóñãóóëàõ, ÿìàðâàà øóäàðãà
áóñ, õóóëü áóñ ¿éëäëýýñ ýðõýý õàìãààëóóëàõ
õóóëü ç¿éí îð÷íûã á¿ðä¿¿ëýõ íü ýðõ ç¿éò òºðèéã
òºëºâø¿¿ëýõ, èðãýíèé, àðä÷èëñàí íèéãýì
áàéãóóëàõàä òýðã¿¿ëýõ à÷ õîëáîãäîëòîé.
Ìîíãîë Óëñûí õóâüä äýýðõ áàðèìòëàëóóäûã
õóóëü ç¿éí òîãòîëöîîíä áîäèòîéãîîð áèé

48. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áîëãîõ òàëààð íýëýýäã¿é õóóëèóä áàòëàãäàí
ãàð÷ýý. Èðãýíèé ýðõèéã õàìãààëàõ õóóëü ç¿éí
õàìãààëàëòûí õýä õýäýí áîëîìæóóä áèé. Ýíý
òàëààð àâ÷ ¿çüå.
3.4.1. Èðãýíèé ýðõèéã èðãýä áîëîí
àæ àõóéí íýãæèéí õóóëü çºð÷ñºí
¿éëäýë áóþó ãýìò õýðýã, çºð÷뺺ñ
õàìãààëàõ òîãòîëöîî
Èðãýíèé ºì÷ëºõ ýðõýíä õóóëü áóñààð õàëäàæ
ýä ç¿éë, ìºíãèéã íü õóëãàéëàõ, äýýðýìäýõ
çýðýã ãýìò ¿éëäýë, èðãýä õîîðîíäûí èðãýíèé
õóóëü áà ãýðýýíèé äàãóó ýä ç¿éë, ºì÷ õºðºíãèéã
õóäàëäàõ, áýëýãëýõ, ºâ çàëãàìæëóóëàõ ÿâöàä
ãýðýýíèé òàëóóä õîîðîíäîî õóóëü áîëîí ãýðýýíä
çààñàí ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõã¿é áàéõ, ¿¿ðãýý çºð÷èõ
çýðýã áàéäëààð íºãºº èðãýíèé ýðõèéã çºð÷èõ
òîõèîëäîëä áóñàä õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãóóä
èðãýäèéí ýðõèéã íºõºí ñýðãýýäýã.
3.4.2. Çàõèðãààíû áîëîí õóóëü
õÿíàëòûí áàéãóóëëàãà,
òýäãýýðèéí àëáàí òóøààëòíû
õóóëü áóñ, çîõèñã¿é ¿éë
àæèëëàãààíààñ èðãýäèéí ýðõèéã
õàìãààëàõ òîãòîëöîî
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, òýäãýýðèéí
àëáàí òóøààëòàí íü ñàíàìñàðã¿éãýýð áîëîí
ñàíààòàéãààð ¿éë àæèëëàãàà /¿éëäýë, ýñ ¿éëäýë-
- 48 -

49. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
õóóëüä çààñàí ¿¿ðãèéã áèåë¿¿ëýõã¿é áàéõ/
áîëîí øèéäâýðýýðýý èðãýäèéí ýðõèéã çºð÷èõ
òîõèîëäëóóä áàéäàã. Äýýðõ àñóóäëûã õîëáîãäîõ
àëáàí òóøààëòíû äýýä äàðãà, çàõèðàëä íü
àñóóäëàà òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõ æóðàìòàé.
Õóóëü õÿíàëòûí áàéãóóëëàãûí /öàãäàà,
ïðîêóðîð, ìºðäºí áàéöààã÷èä/ àëáà õààã÷èä ìºí
èðãýäèéí ýðõèéã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä äýýðõèéí
àäèë äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
íü ãîìäëîî ãàðãàæ ýðõýý õàìãààëóóëàõ áîëîìæòîé
þì. Æèøýý íü; Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí òóõàé
õóóëèéí 51 ä¿ãýýð ç¿éëèéí Ç-ò. “Öàãäààãèéí òºâ
áàéãóóëëàãà íü öàãäààãèéí íèéò áàéãóóëëàãà,
àëáà õààã÷èéí ¿éë àæèëëàãààíä, öàãäààãèéí
áàéãóóëëàãûí äàðãà, çàõèðàã÷ íàð òóõàéí
áàéãóóëëàãûí àëáà õààã÷äûí ºäºð òóòìûí
àæèëä äîòîîäûí õÿíàëò òàâüæ, õóóëü òîãòîîìæ,
öàãäààãèéí àëáà õààã÷èéí ¸ñ ç¿éí øààðäëàãà,
õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõ ÿâäàëòàé òýìöýæ,
øàëòãààí, íºõöëèéã àðèëãàõ àðãà õýìæýý àâíà”
ãýæ çààæýý.
3.4.3. Èðãýä õóóëèàð îëãîñîí ýðõ¿¿äýý
àøèãëàí ººðñ人 èäýâõòýé ¿éë
àæèëëàãàà ÿâóóëàõ òîãòîëöîî
Õóóëüä çààñíààð èðãýä ýðõýý õàìãààëàõ
äàðààõü áîëîìæóóä áèé. ¯¿íä:
- 49 -

50. - 50 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
àðãàã¿é õàìãààëàëò, ãàðöààã¿é áàéäëûí
¿éëäë¿¿ä;
èðãýíèé ººðòºº òóñëàõ ¿éëäë¿¿ä;
õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà ¿ç¿¿ëýõ
áàéãóóëëàãààñ òóñëàìæ àâàõ áîëîëöîîòîé
þì. ªºðººð õýëáýë ºì㺺ëëèéí
áàéãóóëëàãà, ºì㺺ëºã÷ººñ õóóëü ç¿éí
òóñëàëöààã àâ÷ áîëíî.
3.4.4. Èðãýíèé íèéãìèéí õÿíàëòûã
õýðýãæ¿¿ëäýã òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãà áîëîí áóñàä
áàéãóóëëàãûí äýìæëýãòýéãýýð
èðãýäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ
òîãòîëöîî
•
•
•
Èðãýä ýðõýý õàìãààëàõ ººð íýã àðãà çàì
íü òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí òóñëàëöàà
äýìæëýãèéã àâàõ ÿâäàë þì. Æèøýý íü:
ºì㺺ëëèéí áàéãóóëëàãà, ¿éëäâýð÷íèé ýâëýë,
õýðýãëýã÷äèéí ýðõ àøãèéã õàìãààëàõ íèéãýìëýã,
ìàëûã ãýìò õàëäëàãààñ õàìãààëàõ íèéãýìëýã ãýõ
ìýò. Èðãýäèéí ýðõèéã õàìãààëàõ òºðèéí áóñ áîëîí
áóñàä áàéãóóëëàãûã õóóëüä òîäîðõîé äóðüäñàí
áàéõààñ ãàäíà òóõàéí òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûí
ä¿ðýìä íü òîäîðõîé äóðüäñàí áàéäàã.
Ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä íü àøãèéí òºëºº áóñ
áºãººä ãàãöõ¿¿ èðãýä áîëîí òîäîðõîé á¿ëãèéí
ýðõ, àøèã ñîíèðõëûã çºð÷èãäºõººñ óðüä÷èëàí

51. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ñýðãèéëýõ, õàìãààëàõ, çºð÷èãäñºí ýðõèéã íü íºõºí
ñýðãýýõýä äýìæëýã ¿ç¿¿ëýõ, òºëººëºõ, òóñëàëöàà
¿ç¿¿ëýõ ÷èãëýëä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã òóë
èðãýä ýíýõ¿¿ áàéãóóëëàãàä õàíäàõ íü ç¿éòýé.
̺í òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æèëò àâ÷ ¿éë
àæèëëàãààãàà õýðýãæ¿¿ëäýã ¿íäýñíèé õýìæýýíèé
Õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ ¯íäýñíèé êîìèññ íü
õ¿íèé ýðõèéã õàìãààëàõ ÷èãëýëýýð àæèëëàäàã.
Ïðàêòèê àëõàì:
Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññò õàíäàõäàà
òîäîðõîé øààðäëàãóóäûã áèåë¿¿ëíý. ¯¿íä:
ãîìäîë ãàðãàã÷ ãîìäëîî çàõèðãààíû
æóðìààð øèéäâýðë¿¿ëñýí áàéõ, ººðººð
õýëáýë óðüä÷èëàí øèéäâýðë¿¿ëñýí
áàéõ;
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, õóóëü, îëîí
óëñûí ãýðýýãýýð áàòàëãààæóóëñàí ÿìàð
ýðõ, ýðõ ÷ºëºº íü çºð÷èãäñºí áîëîõûãîî
äóðüäàõ;
ãîìäîë ãàðãàã÷ ººðèéí íýð, îðøèí
ñóóãàà ãàçðûí áóþó øóóäàíãèéí õàÿãàà
áè÷èæ, ãàðûí ¿ñãýý çóðñàí áàéõ;
ãîìäîëä õîëáîãäîæ áàéãàà àæ àõóéí
íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí,
õóâü õ¿íèé íýð, õàÿã, áîëîìæòîé
áîë óòàñíû äóãààð õîëáîãäîõ áóñàä
áàðèìòûã õàâñàðãàõ
- 51 -
1.
2.
3.
4.

52. - 52 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Õ¿íèé ýðõèéí ¿íäýñíèé êîìèññ íü èðãýäèéí
ãàðãàñàí ãîìäëûí äàãóó äàðààõü ¿éë àæèëëàãàà
ÿâóóëäàã. ¯¿íä:
àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàí, õóâü õ¿í õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëººã çºð÷ñºí òóõàé àñóóäëààð ø¿¿õýä
íýõýìæëýë ãàðãàõ, ø¿¿õ õóðàëäààíä
õóóëèàð òîãòîîñîí æóðìûí äàãóó
òºëººëºã÷ºº îðîëöóóëàõ;
õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷ñºí ãýæ ¿çñýí
àëáàí òóøààëòàíä çàõèðãààíû øèéòãýë
íîãäóóëàõ òóõàé õ¿ñýëòýý ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä òàâèõ;
õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷ñºí, çºð÷èõ
íºõöºë á¿ðä¿¿ëñýí ¿éë àæèëëàãààãàà
çîãñîîõûã áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ
øààðäàõ çýðýã ¿éë àæèëëàãààã õýðýãæ¿¿ëæ
èðãýäèéí ýðõèéã õàìãààëäàã.
1.
2.
3.
3.5. Èðãýí çàõèðãààòàé õàðèëöàõ
õýëáýð¿¿ä
Õóóëüä çààñíààð ºðãºäºë, ãîìäîë, ñàíàë,
õ¿ñýëò ãýñýí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàòàé èðãýí
õàðèëöàõ õýëáýð¿¿ä áèé.
Ãîìäîë ãýäýã íü çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí
áóðóóãààñ èðãýäèéí áîëîí àæ àõóéí íýãæèéí ýðõ
íü çºð÷èãäºæ, çºð÷èãäñºí ýðõýý ñýðãýýëãýõýýð
õàíäàæ áóé õýëáýð.

53. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ªðãºäºë ãýäýã íü òîäîðõîé àæèëëàãààã
ýõë¿¿ëýõ, ýñõ¿ë äóóñãàâàð áîëãóóëàõ òóõàé
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä õàíäàæ áóé áàðèìò ãýæ
îéëãîæ áîëíî.
Õ¿ñýëò ãýäýã íü îíîâ÷òîéãîîð áîëîí çîõèñòîé
æóðìààð àñóóäëûã øèéäâýðë¿¿ëýõ òóõàé
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä õàíäàæ áóé áàðèìò þì.
3.6. Èðãýäèéí ºðãºäºë, ãîìäîë, õ¿ñýëòèéã
øèéäâýðëýõ íü
Èðãýí íü ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë íü
õºíäºãäñºí ÿìàð ÷ àñóóäëààð òºðèéí áàéãóóëëàãàä
ºðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé. Õàðèí íèéãìèéí
ÿìàð õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéãààãààñ õàìààð÷
õàíäàõ òºðèéí áàéãóóëëàãà íü ººð ººð áàéíà.
ͺ㺺 òàëààñ èðãýäýýñ ºðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàõ
ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõ íºõöëèéã á¿ðýí õàíãàñàí áàéõ
¸ñòîé.
ªðãºäºë, ãîìäëûã áè÷ãýýð áóþó àìààð
áèå÷ëýí ãàðãàíà. Àìààð áèå÷ëýí ãàðãàñàí
ºðãºäºë, ãîìäëûã õ¿ëýýí àâ÷ áàéãàà ýòãýýä
òýìäýãëýí àâ÷, ºðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàã÷èéí ãàðûí
¿ñãèéã çóðóóëíà. Ãàðûí ¿ñãýý çóðæ ÷àäàõã¿é áîë
ýíý òóõàé òýìäýãëýíý.
ªðãºäºë, ãîìäëûã àìààð, áè÷ãýýð ãàðãàõààñ
ãàäíà öàõèì ñ¿ëæýý áóþó èíòåðíåòýýð, óòñààð
õàíäàí ãàðãàæ áîëíî.
- 53 -

54. - 54 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Èéìä èðãýä ýäãýýð áîëîìæóóäûã ñîíãîí
àøèãëàæ ºðãºäºë, ãîìäëîî ãàðãàæ áîëíî.
ßìàð õýëáýðýýð ãàðãàñíààñ õàìààðàõã¿éãýýð
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
ò¿¿íèéã õóãàöààíä íü, õóóëèéí äàãóó øèéäâýðëýõ
¿¿ðýãòýé áàéäàã.
3.6.1. ªðãºäºë ººðºº áè÷üå
Èðãýä ºðãºä뺺 ãàðãàõäàà òóõàéí àñóóäëûã
õàðèóöñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
õàíäàæ, õ¿ñýëò øààðäëàãàà òîäîðõîé
îéëãîìæòîé áè÷èõ íü ººðèéí ºðãºäºë ãîìäîëäîî
øóóðõàé õàðèóãàà àâàõ, õ¿ñýëò øààðäëàãàà çºâ
øèéäâýðë¿¿ëýõ ÷óõàë íºõöºë áîëäîã.
ªðãºäºë, ãîìäëîî áóðóó ãàçàðò òàâèõ,
àñóóäëàà ¿íäýñëýë ìóóòàé ãàðãàõ íü ò¿¿íèé
øèéäâýðëýëòèéí ÿâöûã óðòàñãàõ, îëîí øàò
äàìæëàãà äàìæèõ íºõöºëèéã á¿ðä¿¿ëäãèéã
àíõààð÷ ºðãºäºë, ãîìäëîî áè÷èõ õýðýãòýé.
ªðãºäºë íü àëáàí áè÷ãèéí ò¿ãýýìýë
õýðýãëýãääýã íýã òºðºë þì. Àëáàí áè÷ãèéí
íàéðóóëãà íü áóñàä íàéðóóëãààñ íýí ºâºðìºö
áàéäàã. Æèøýý íü: ºðãºäëèéã øóóä áóþó ãîë
óòãààð áè÷èõ ¸ñòîé áàéäàã. Ç¿éð öýöýí ¿ã, óðàí
ä¿ðñëýë, íóòãèéí àÿëãûí ¿ã, ýòãýýä á¿ä¿¿ëýã
¿ã çýðãèéã õýðýãëýõ íü çîõèìæã¿é. ªðãºäëèéã
äàðààõü äàðààëëààð áè÷íý.

55. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Õ¿ëýýí àâàã÷ áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû íýð á¿õèé òîëãîé. /ãîëëóóëàí
áè÷íý/
ªðãºäºë áè÷èõ áîëñîí ó÷èð øàëòãààí áóþó
àãóóëãà. Ýíý õýñãèéã äàðààõü äàðààëëààð
áè÷íý.
Ýõëýýä ººðèéí òóõàé òîâ÷ òîäîðõîé
òàíèëöóóëãà.
Äàðàà íü ºðãºäëèéã øèéäýõýä
õîëáîãäîõ ç¿éëèéã áè÷íý.
Òºãñãºëä íü þóã õýðõýí øèéä¿¿ëýõèéã
õ¿ñ÷ áàéãààãàà áè÷äýã.
3. ªðãºäºë ãàðãàã÷èéí îðøèí ñóóãàà ãàçðûí
áóþó øóóäàíãèéí õàÿã /øààðäëàãàòàé áîë
àëáàí òóøààë/, îâîã íýð, ãàðûí ¿ñýã, ýðãýæ
õîëáîî áàðèõ óòàñíû äóãààð:
4. Îí, ñàð, ºäºð ãýñýí áàéäàëòàé áàéíà.
ªðãºäëèéí óòãà àãóóëãà íü ÿíç á¿ð áàéæ
áîëîõ áºãººä áè÷ñýí ç¿éëèéí àãóóëãààñ
õàìààðàí õýìæýý íü ÿìàð ÷ áàéæ áîëíî. ̺í
ÿìàð áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä õàíäàæ
áàéãààãààñ õàìààð÷ ººð ç¿éëèéã øààðäàæ áîëíî
ãýäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé.
- 55 -
1.
2.
•
•
•

56. - 56 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ªðãºäëèéã äîîðõ çàãâàðààð áè÷íý.
çàãâàð
Õàíäàæ áàéãàà áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû àëáàí òóøààë, íýð
ªðãºäëèéí òîâ÷ óòãà
ªðãºäëèéí àãóóëãà:
- ªðãºäºë áè÷èã÷èéí òîâ÷ òàíèëöóóëãà
- Øèéä¿¿ëýõèéã õ¿ñ÷ áóé àñóóäëûí àãóóëãà
ªðãºäºë ãàðãàã÷èéí õàÿã:
îâîã íýð:
ãàðûí ¿ñýã:
óòàñíû äóãààð:
Îí, ñàð, ºäºð
3.7. Èðãýíèé ìýäýýëýë àâàõ ýðõ áà
ìýäýýëëèéí èë òîä áàéäàë
ªðãºäºë, ãîìäîë ãàðãàõ ýðõýýñ ãàäíà èðãýíèé
íýã ÷óõàë ýðõ íü “Ìýäýõ ýðõ” þì.
3.7.1. Ìýäýõ ýðõ ãýæ þó âý?
Òàíû ìýäýýëýëòýé áàéõ ýðõèéã ÌÝÄÝÕ ÝÐÕ
ãýæ íýðëýäýã. Ìýäýõ ýðõ áóþó ìýäýýëýë îëæ àâàõ,
õ¿ðòýõ ýðõ íü ¯íäñýí Õóóëü áîëîí Ìýäýýëëèéí
ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé õóóëèàð áàòàëãààæäàã.
Àíõíû Ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëººíèé òóõàé õóóëèéã

57. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
1766 îíä Ôèíëàíä áîëîí Øâåä óëñ áàòàëñíààñ
õîéø îëîí óëñ îðíóóä Ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëººíèé
õóóëèéã áàòëàí ìºðäºæ áàéíà.
ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ VÍÄÑÝÍ ÕÓÓËÈÀÑ
Àðâàí çóðãàäóãààð ç¿éë
Ìîíãîë Óëñûí èðãýí äàðààõü ¿íäñýí ýðõ, ýðõ ÷ºëººã áàòàëãààòàé
- 57 -
ýäýëíý:
17/ òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãààñ õóóëü ¸ñîîð òóñãàéëàí õàìãààëáàë
çîõèõ íóóöàä õàìààðàõã¿é àñóóäëààð ìýäýýëýë õàéõ, õ¿ëýýí àâàõ
ýðõòýé.
Õ¿íèé Ýðõèéí Ò¿ãýýìýë Òóíõàãëàëä ÷
ìýäýõ ýðõèéã áàòàëãààæóóëñàí áàéäàã. Ýíýõ¿¿
Òóíõàãëàëûí 19 ä¿ãýýð ç¿éëä “àëèâàà ¿çýë ñàíàà,
ìýäýýëëèéã óëñûí õèë çààãààð ¿ë õÿçãààðëàí
áîëîìæòîé àðãà çàìààð ýðæ ñóðâàëæëàõ, îëæ
àøèãëàõ, ò¿ãýýí äýëãýð¿¿ëýõ” ýðõòýé ãýæ çààñàí.
Õýäèéãýýð Ìîíãîë Óëñàä ìýäýýëýë îëæ àâàõ,
õ¿ðòýõ ýðõèéã ¯íäñýí õóóëèàð áàòàëãààæóóëñàí
áîëîâ÷ ñàÿõíûã áîëòîë äýëõèéí äèéëýíõ óëñàä
áàéäàã÷ëàí òóñãàé õóóëü áàéõã¿é áàéñíààñ èðãýä
òºð, çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä áóé ìýäýýëëèéã
îëæ àâàõ, õ¿ðòýõ áîëîìæèéã õÿçãààðëàí, óëìààð
ýíý íü èðãýäèéí íèéãìèéí èäýâõã¿é îðîëöîî áèé
áîëãîõîä õ¿ðãýæ áàéñàí.
2011 îíû 6 äóãààð ñàðä ÓÈÕ-ààñ Ìýäýýëëèéí
èë òîä áàéäàë áà ìýäýýëýë àâàõ ýðõèéí òóõàé
õóóëèéã áàòàëñàí. Ýíý õóóëèéí äàãóó òºð,
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà èðãýäèéã ìýäýýëýë

58. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
îëæ àâàõ íºõöºë áîëîëöîîã á¿ðä¿¿ëæ, ¿éë
àæèëëàãààãàà èë òîä áàéëãàõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýõ
áîëñîí.
3.7.2. ßàãààä ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõ
÷óõàë âý?
ßàãààä ãýâýë áèä òºð íü èðãýíäýý ¿éë÷èëäýã
àðä÷èëñàí íèéãýìä àìüäàð÷ áàéíà. Èðãýä òºðºº
ñîíãîæ, òºðºº ñàíõ¿¿æ¿¿ëäýã.
Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ, îðîí íóòãèéí èðãýäèéí
Һ뺺ëºã÷äèéí õóðëàà äºðâºí æèë òóòàì
áîëäîã ÷ºëººòýé, øóäàðãà ñîíãóóëèàð
èðãýä áèä ñîíãîäîã. Ãýõäýý ñîíãóóëü
àëü õýð øóäàðãà áîëîõ íü èðãýäèéí àëü
õýð ìýäýýëýëòýé áàéõààñ øàëòãààëíà.
Õóâèéí àøèã ñîíèðõëûíõîî òºëºº ýðõ
ìýäëýý óðâóóëàí, õýòð¿¿ëýí àøèãëàæ,
ç¿é áóñ àâèðëàõààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ,
õÿíàëò òàâèõûí òóëä èðãýä ìýäýýëýëòýé
áàéõ ¸ñòîé.
Èðãýí áèä óëñàä õ¿í àìûí îðëîãûí, àøèã
îðëîãûí, íýì¿¿ ºðòãèéí ãýõ ìýò 10 ãàðóé
òºðëèéí òàòâàð òºëäºã. Ýíý òàòâàð íü
óëñûí òºñâèéã á¿ðä¿¿ëæ, òºð, ò¿¿íèé
áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë àæèëëàãààíä
çàðöóóëàãäääàã áºãººä ¿¿íä õÿíàëò
òàâèõûí òóëä èðãýí áèäýíä ìýäýýëýë
õýðýãòýé.
- 58 -
1.
2.

59. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
̺í Ìýäýõ ýðõ íü ¯íäñýí Õóóëèàð
áàòàëãààæñàí òàíû áóñàä ýðõ, ýðõ ÷ºëººãºº
á¿ðýí ýäëýõ ¿íäýñ áîëäîã.
Èðãýä ìýäýýëýë îëæ àâàõ ýðõýý
õýðýãæ¿¿ëñíýýð òºðèéí áàéãóóëëàãóóä óëàì èë
òîä, õàðèóöëàãàòàé áîëæ óëìààð øóäàðãà ¸ñ
òºëºâøèõ ñóóðü áîëäîã áàéíà.
3.7.3. Ìýäýýëýë õ¿ñýã÷ èðãýíèé ýðõ
Ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëºº íü èðãýä ýðõýý
õàìãààëàõ õýðýãñýë áîëäîã. Ìýäýýëýë àâàõ òóõàé
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí àâ÷
áàéãàà õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
èðãýíä õóóëüä çààñíààñ áóñàä øààðäëàãà òàâèõûã
õîðèãëîäîã.
ÌÝÄÝÝËËÈÉÍ ÈË ÒÎÄ ÁÀÉÄÀË ÁÀ
ÌÝÄÝÝËÝË ÀÂÀÕ ÝÐÕÈÉÍ ÒÓÕÀÉ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
12 äóãààð ç¿éë.Ìýäýýëýë õ¿ñýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
12.1.Ìýäýýëýë õ¿ñýã÷ ìýäýýëýë àâàõ òàëààð äàðààõ ýðõ ýäýëíý:
12.1.1.ýðõ òýãø áàéõ;
12.1.2.ìýäýýëýë àâàõ õýëáýðýý ñîíãîõ;
12.1.3.ìýäýýëýë àâàõ áîëñîí øààðäëàãà, ¿íäýñëýëýý òàéëáàðëàõã¿é
- 59 -
áàéõ;
12.1.4.ìýäýýëýëòýé õîëáîãäñîí àñóóäëààð íýìýëò ëàâëàãàà àâàõ;
12.1.5.ìýäýýëëèéí àãóóëãûí òàëààð àìààð òàéëáàðëóóëàõ;
12.1.6.ìýäýýëëèéí àëáàí ¸ñíû ýõ ñóðâàëæèéã ìýäýõ;
12.1.7.ìýäýýëýë àâàõ ýðõèéã íü çºð÷ñºí ãýæ ¿çâýë ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä ãîìäîë ãàðãàõ;
12.1.8.õóóëüä çààñàí áóñàä ýðõ.

60. - 60 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
3.7.4. Èðãýí ÿìàð ìýäýýëýë îëæ àâàõ
ýðõòýé âý?
Àðä÷èëñàí íèéãýìä “á¿õ ìýäýýëýë îëîí
íèéòýä èë òîä áàéíà” ãýñýí çàð÷èì ¿éë÷èëäýã
áîëîâ÷ õóóëèéí äàãóó äàðààõ øààðäëàãûí äàãóó
õÿçãààðëàëò òàâüäàã. ¯¿íä:
Áóñäûí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã
õàìãààëàõ
¯íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, íèéãìèéí õýâ
æóðàì, õ¿í àìûí ýð¿¿ë ìýíä áóþó ¸ñ
ñóðòàõóóíûã õàìãààëàõàä
Ãýõäýý õÿçãààðëàëòûã çºâõºí õóóëèàð òîãòîîõ
¸ñòîé. Èéìä íóóöòàé õîëáîîòîé õóóëèóäûã ìýäýæ
áàéõ ó÷èðòàé.
Ìàíàé óëñàä ÿìàð ìýäýýëëèéã íóóöàëäàã
âý?
Ìàíàé óëñàä äîð äóðäñàí õóóëèàð çàðèì
ìýäýýëëèéã íóóöàëñàí áàéäàã:
- Òºðèéí íóóöûí òóõàé õóóëèàð ¯íäýñíèé
àþóëã¿é áàéäàë, Áàòëàí õàìãààëàõ,
Ýäèéí çàñàã, øèíæëýõ óõààí, òåõíîëîãè,
Òàãíóóë, ñºðºõ òàãíóóë, ã¿éöýòãýõ àæëûí
òóõàé ìýäýýëëèéã íóóöëàõààð áàòàëñàí
áàéäàã áºãººä íóóöëàõ ìýäýýëëèéí
æàãñààëòûã ìºí ë õóóëèàð òîãòîîæ ºãäºã.
•
•

61. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
- Áàéãóóëëàãûí íóóöûí òóõàé õóóëüä
çààñíààð òóõàéí áàéãóóëëàãà ººðºº
íóóöàà òîãòîîäîã áºãººä íóóöàà õàìãààëàõ
æóðìûã áàòàëæ ìºðäºõ ¿¿ðýãòýé.
- Õóâü õ¿íèé íóóöûí òóõàé õóóëèàð õ¿íèé
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîë, íýð òºð, àëäàð
õ¿íäýä èëòýä õîõèðîë ó÷ðóóëæ áîëçîøã¿é
ìýäýý, áàðèìò áè÷èã, áèåò ç¿éëèéã
õóâü õ¿íèé íóóö ãýæ ¿çýí õàìãààëàõààð
çààñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë, ¿¿íä çàõèäàë
õàðèëöààíû, ýð¿¿ë ìýíäèéí, õºðºíãèéí,
ãýð á¿ëèéí òàëààðõ ìýäýýëëèéã
õàìðóóëñàí áàéäàã.
Õýðýâ àëáàí òóøààëòàí, àæèëòàí ìýäýýëýë
ºãºõººñ òàòãàëçâàë øàëòãààíàà çààâàë íîòëîõ
¸ñòîé. Õóóëèéí äàãóó ìýäýýëýë ºãºõººñ
¿íäýñëýëã¿é òàòãàëçñàí àëáàí òóøààëòàí, àëáàí
õààã÷èä õàðèóöëàãà íîãäóóëäàã.
3.7.5. Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãààñ ÿìàð
ìýäýýëýë îëæ àâàõ âý?
Òºð çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóäàä òàíû ºäºð
òóòìûí ¿éë õýðýã, àæ àìüäðàëòàé øóóä õàìààòàé
ìàø îëîí ìýäýýëýë õàäãàëàãäàæ áàéäàã. Æèøýý
íü:
- Áàéãóóëëàãûí çîõèîí áàéãóóëàëò, ýðõëýõ
àæèë ¿¿ðýã, áîäëîãî,
- 61 -

62. - 62 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
- Áàéãóóëëàãûí øèéäâýð, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë
àæèëëàãàà
- Àëáàí òóøààëòíóóäûí ÷èã ¿¿ðýã, àæèë
¿¿ðãèéí õóâààðü
- Áàéãóóëëàãûí äîòîîä ä¿ðýì, æóðàì
- Èðãýäýä çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýýíèé òóõàé
òóøààë, øèéäâýð, æóðàì ä¿ðýì
- Èðãýäèéí ýðõèéã õàíãàõòàé õîëáîîòîé
áè÷èã áàðèìò ãýõ ìýò ìàø îëîí ìýäýýëýë
áèé.
Èéìä òºðèéí áîëîí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí
¿éë àæèëëàãààã èë òîä áàéëãàõ ¿¿äíýýñ õóóëèàð
ìýäýýëëèéí èë òîä áàéäëûã õàíãàæ, èðãýäýä
ìýäýýëëèéã áàéíãà ºã÷ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëæ áàéõûã
äýýðõ áàéãóóëëàãóóäàä ¿¿ðýã áîëãîñîí.
Òºðèéí áîëîí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà
äàðààõ òºðëèéí ìýäýýëëèéã öàõèì õóóäàñ áîëîí
ìýäýýëëèéí ñàìáàðòàà îéëãîìæòîé áàéäëààð
áàéðëóóëàí òóõàé á¿ð øèíý÷ëýõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýñýí
áàéäàã:
Áàéãóóëëàãûí ¿éë àæèëëàãààíû
òàëààðõ ìýäýýëë¿¿ä. Æèøýýëáýë:
òóõàéí áàéãóóëëàãààñ ¿ç¿¿ëæ áóé
¿éë÷èëãýý, òóõàéí ¿éë÷èëãýýã àâàõàä
øààðäàãäàõ áè÷èã áàðèìòûí æàãñààëò,
õàðèóöñàí àëáàí õààã÷èéí ýöýã /ýõ/-èéí
•

63. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
íýð, ººðèéí íýð, àëáàí òóøààë, àæèëëàõ
æóðàì, õàðèëöàõ óòàñ, èðãýäèéã õ¿ëýýí àâ÷
óóëçàõ öàãèéí õóâààðü çýðãèéã ìýäýýëýõ;
Õ¿íèé íººöèéí òàëààðõ ìýäýýëýë:
àëáàí õààã÷èéí ¸ñ ç¿éí ä¿ðýì, õ¿íèé
íººöèéí ñòðàòåãè, ò¿¿íèé õýðýãæèëòèéã
õÿíàæ, ¿íýëýõ æóðàì, ñóë îðîí òîîíû çàð
ãýõ ìýò ìýäýýëë¿¿ä.
Òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí òàëààðõ ìýäýýëýë.
Æèøýýëáýë: òóõàéí æèëèéí òºñºâ,
ºìíºõ îíû òºñâèéí ã¿éöýòãýë, äàðàà
æèëèéí òºñâèéí òºñºëòýé èðãýä òàíèëöàõ
áîëîìæèéã á¿ðä¿¿ëñýí áàéõ.
Òºðèéí áîëîí îðîí íóòãèéí ºì÷èéí
õºðºí㺺ð áàðàà, àæèë, ¿éë÷èëãýý
õóäàëäàí àâàõ àæèëëàãààíû òàëààðõ
ìýäýýëýë: òåíäåðèéí áàðèìò áè÷èã,
òåíäåð øàëãàðóóëàëòûã ÿâóóëàõ æóðàì,
òåíäåðèéí óðèëãà ãýõ ìýò.
3.7.6. Èðãýíèé õ¿ññýí ìýäýýëëèéã
ÿìàð æóðìààð ºãºõ âý?
Ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëºº íü çºâõºí òºðèéí
áàéãóóëëàãà ýñâýë òºñâèéí õºðºí㺺ð òºðèéí ÷èã
¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áóé áàéãóóëëàãààñ ìýäýýëýë
îëæ àâàõ, õ¿ðòýõòýé õîëáîîòîé áàéäàã. ªºðººð
õýëáýë òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä áîëîí áèçíåñèéí
áàéãóóëëàãóóä õàìðàãääàãã¿é. ¯¿íèé ó÷èð íü
- 63 -
•
•
•

64. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
òºðèéí áàéãóóëëàãàä áóé ìýäýýëýë íü èðãýäèéí
òàòâàðûí ìºí㺺ð õèéãäñýí ¿éë àæèëëàãààã ìýäýõ
ýðõòýé áàéäàãòàé õîëáîîòîé. Èéìýýñ òºðèéí
áàéãóóëëàãóóäààñ ãàäíà îëîí íèéòèéí ðàäèî,
òåëåâèçèéí áàéãóóëëàãààñ õóóëèàð íóóöëààã¿é
ìýäýýëëèéã àâàõààð õàíäàæ áîëíî ãýñýí ¿ã.
Èíãýñíýýð Ìýäýýëëèéí ýðõ ÷ºëººíèé õóóëü íü
àâèëãàëààñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ íýã õýðýãñýë
áîëäîã.
Èðãýí áàéãóóëëàãààñ ÿìàð àðãààð ìýäýýëýë
îëæ àâàõ âý?
Áàéãóóëëãàä ººðèéí áèåýð î÷èæ õ¿ñýëò
ãàðãàõ;
Áàéãóóëëàãûí õóðàë, öóãëààí, óóëçàëòàä
îðîëöîõ;
Áàéãóóëëàãûí òàíèëöóóëãà, òàéëàí,
ýìõýòãýë, öàõèì õóóäàñ /âýá ñàéò/,
ñóðòàë÷èëãààíû õóóäàñ ãýõ ìýòèéã
àøèãëàõ;
Áàéãóóëëàãàä àñóóëãà çàõèäàë èëãýýæ,
õàðèó àâàõ ãýõ ìýò.
Èðãýí áàéãóóëëàãààñ ÿìàð õýëáýðýýð
ìýäýýëýë îëæ àâàõ âý?
Áîëîìæòîé á¿õ õýëáýðýýð ìýäýýëýë îëæ àâàõ
ýðõòýé. Æèøýýëáýë: õýâëýìýë, ä¿ðñ áè÷ëýã, ôîòî
çóðàã ãýõ ìýò.
- 64 -
•
•
•
•

65. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Ìýäýýëýë àâñíûõàà òºëºº èðãýí òºëáºð
òºëºõ ¿¿?
Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä ìýäýýëýë àâàõ
òîõèîëäîëä ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ òºëíº.
¯éë÷èëãýýíèé õºëñ íü óã ìýäýýëëèéã ºãºõòýé
õîëáîãäîí ãàðàõ õóâèëàõ, øóóäàíãààð õ¿ðã¿¿ëýõ
çýðýã øóóä çàðäëààñ õýòýð÷ áîëîõã¿é.
Èðãýíä ìýäýýëýë ºãºõººñ òàòãàëçâàë ÿàõ âý?
Òóõàéí èðãýí ãîìäîë òàâèõ ýðõòýé. Èéìä
ãîìäîë, àñóóäëàà äàðààõü øàò äàðààëëààð
øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýé.
- 65 -
I øàò
Äýýä àëáàí òóøààëòàíä
íü õàíäàí àìààð áîëîí
áè÷ãýýð ãîìäîë ãàðãàõ
II øàò
Çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä õàíäàõ
Áàéãóóëëàãà íü òóõàéí áàéãóóëëàãûí ¿éë
àæèëëàãààòàé õîëáîîòîé õóóëü òîãòîîìæèä
íèéòýä ìýäýýëýõèéã õîðèãëîîã¿é ìýäýýëëèéã
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä ºãºõ ¿¿ðýãòýé.
Õàðèóã íü øóóä ºãºõ áîëîìæòîé õ¿ñýëòèéã
òóõàé á¿ð øèéäâýðëýæ õàðèóã ºãºõ áà õóóëüä
ººðººð çààãààã¿é áîë ìýäýýëëèéã õ¿ñýëò ãàðãàñàí
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäýä àæëûí 7 ºäðèéí äîòîð
ºãºõ áºãººä õ¿ñýëòèéã èðãýä õàìòðàí ãàðãàñàí
áîë òýäãýýðèéí òºëººëºë áîëîõ íýã èðãýíä
ìýäýýëëèéã ºãíº.

66. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
4. ÈÐÃÝÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÇªÐ×ÈË ÃÀÐÃÀÂÀË
ßÀÕ ÂÝ?
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
¿éëäýë, ýñ ¿éëäýë íü ÿìàð òîõèîëäîëä
ýðõ ç¿éí çºð÷èë áîëîõûã òîäîðõîéëîõ;
çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàõààñ ºìíº,
õîéíî áîëîí çºð÷èë ãàðãàæ áàéõ ¿åä
ÿìàð àëáàäëàãûí àðãà õýìæýý õýðýãëýäýã
áîëîõûã ìýäýæ ýðõýý õàìãààëàõ;
çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàñàí òîõèîëäîëä
ÿìàð æóðìààð õàðèóöëàãà íîãäóóëäàã,
ýíý ¿åä çºð÷èë ãàðãàã÷ ÿìàð ýðõ ýäýëäýã
áîëîõûã òàéëáàðëàõ.
- 66 -
1.
2.
3.
4.1. Çàõèðãààíû çºð÷èë
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÀÐÈÓÖËÀÃÛÍ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
Ç äóãààð ç¿éë. Çàõèðãààíû çºð÷èë
Ìîíãîë Óëñûí íóòàã äýâñãýðò á¿õ íèéòýýð áóþó òóõàéí íóòàã
äýâñãýðò äàãàæ ìºðä¿¿ëýõýýð òîãòîîñîí çàõèðãààíû æóðàì ñàíààòàé
áóþó áîëãîîìæã¿éãýýð çºð÷ñºí ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿éã çàõèðãààíû çºð÷èë
ãýæ ¿çíý.
Íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ä¿ðýì, æóðìûã õóóëèàð
òîãòîîäîã. Æèøýý íü: õºäºë㺺íèé àþóëã¿é
áàéäàë, óëñûí õèëèéí äýãëýì, ãààëü, ýð¿¿ë
àõóé, àðèóí öýâýð, èðãýíèé á¿ðòãýë, õºäºëìºð

67. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
õàìãààëàë, òåõíèêèéí àþóëã¿é àæèëëàãààíû,
õóäàëäàà ¿éë÷èëãýýíèé ãýõ ìýò æóðìóóä. Ýäãýýð
çàõèðãààíû æóðìóóäûã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã. Æèøýý
íü: Èðãýíèé á¿ðòãýëèéí òóõàé õóóëüä çààñíààð
èðãýíèé ¿íýìëýõèéã 16 íàñ õ¿ðñýí èðãýí øèíýýð,
25, 45 íàñíû èðãýäýä ñîëüæ, 45-ààñ äýýø íàñíû
èðãýäýä õóãàöààã¿éãýýð àâàõ æóðìûã òîãòîîñîí
áàéäàã.
ßìàð ¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é çàõèðãààíû çºð÷èë
áîëîõ, ò¿¿íä ÿìàð õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ òàëààð
Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé õóóëü áîëîí ººð
áóñàä 200 ãàðóé õóóëüä òîäîðõîéëñîí áàéäàã.
4.2. ßìàð ÷ òîõèîëäîëä ýðõ ýäýëíý
Çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàñàí äàðààõü ýòãýýäýä
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã. ¯¿íä:
Èðãýí: çºð÷èë ¿éëäýõ ¿åäýý 16 íàñàíä
õ¿ðñýí áàéõ ¸ñòîé. 16 íàñ õ¿ðýýã¿é áîë
ò¿¿íä çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýæ
áîëîõã¿é. 16 íàñàíä õ¿ðýýã¿é õ¿¿õýä
õèéæ áóé ¿éëäýë íü çºâ áóðóó ýñýõýä ¿íýí
çºâ ¿íýëýëò, ä¿ãíýëò ºãºõ ÷àäâàðã¿é ãýæ
¿çäýãòýé õîëáîîòîé.
Àëáàí òóøààëòàí: ººðèéí áàéãóóëëàãàäàà
ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ áàòàëñàí æóðìûí
áèåëýëòèéã çîõèîí áàéãóóëàõ, òîäîðõîé
- 67 -
1.
2.

68. - 68 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
¿éëäëèéã ã¿éöýòãýýã¿é, ¿¿ðãýý áóðóó
áèåë¿¿ëñýí àëáàí òóøààëòàí áàéíà.
Õóóëèéí ýòãýýä: ººðººð õýëáýë àæ
àõóé íýãæ, áàéãóóëëàãà àæèë, ¿éë÷èëãýý
ÿâóóëàõäàà çàõèðãààíû æóðàì çºð÷âºë
õóóëüä çààñíààð õàðèóöëàãà õ¿ëýýëäýã.
Æèøýý íü: ýð¿¿ë àõóéí äýãëýì ñàõèõã¿é
áàéõ.
Ýäãýýð ýòãýýä¿¿ä íü õýäèéãýýð çºð÷èë ãàðãàñàí
áîëîâ÷ çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä
äàðààõü ýðõèéã ýäýëíý.
Ǻð÷ëèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíä áèåýð îðîëöîõ.
Íîòëîõ áàðèìòòàé òàíèëöàõ. Ǻð÷èë
ãàðãàñàí áîëîõûã íîòîëæ áàéãàà
áîëîí ¿ã¿éñãýæ áàéãàà á¿õèé ë áàðèìò
ìàòåðèàëòàé òàíèëöàæ áîëíî ãýñýí ¿ã
þì.
Ǻð÷ëèéí òàëààð òàéëáàð ºãºõ, íîòëîõ
áàðèìò, õ¿ñýëò ãàðãàõ. Ýíý íü ÿàãààä
çºð÷èë ãàðãàõ áîëñîí, çºð÷ëèéí òàëààðõ
ìýäýõ ç¿éë¿¿äýý òàéëáàðëàæ õýëýõ,
ººðèéí ãýì áóðóóã¿éã íîòëîõ áàðèìò
ìàòåðèàëûã ãàðãàæ ºãºõ, òîäîðõîé ç¿éëèéã
øàëãóóëàõààð õ¿ñýëò ãàðãàõ
Øèéòãýë íîãäóóëñàí øèéäâýðèéã
3.
1.
2.
3.
4.

69. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
äàâæ çààëäàõ. Çàõèðãààíû çºð÷èëä
îíîãäóóëñàí øèéòãýë ¿íäýñëýëã¿é ãýæ
¿çâýë äýýä øàòíû àëáàí òóøààëòàíä íü
ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé ãýñýí ¿ã þì.
Õóóëü ç¿éí òóñëàëöàà àâàõ. Ǻð÷èë,
ò¿¿íä îíîãäóóëàõ øèéòãýë, øèéòãýëèéã
õºíãºð¿¿ëæ ¿çýõ ÿìàð áîëîìæóóä
õóóëü òîãòîîìæèä áàéäãèéã ìýäýõã¿é,
òýð áîëîìæèéã àøèãëàæ ÷àäàõã¿é íü
ãýæ áîäâîë õóóëèéí ìýäëýãòýé, õóóëü÷
ìýðãýæèëòýé õ¿íä õàíäàæ çºâëºãºº àâàõ
áîëîìæòîé ãýñýí ¿ã þì.
Ýðõýý çºð÷èãäñºí ãýæ ¿çâýë ø¿¿õýä
ãîìäîë ãàðãàõ. Äýýð äóðüäñàí ýðõýý
ýäëýõ áîëîìæèéã çàõèðãààíû õàðèóöëàãà
õ¿ëýýëãýæ áóé àëáàí òóøààëòàí òàíä
îëãîîã¿é ãýæ ¿çâýë èðãýí ø¿¿õýä ýíý
òóõàéãàà ãîìäîë ãàðãàæ áîëíî ãýñýí ¿ã
þì.
Ǻð÷èë ãàðãàã÷ íü äýýðõè ýðõèéã
õýðýãæ¿¿ëñíýý𠺺ðèéí ¿éëäýëä òîõèðñîí
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ áîëîìæóóäûã
á¿ðä¿¿ëäýã. Ãýõäýý ýðõ ãýäýã áîë çààâàð
õýðýãæ¿¿ëýõ ¿éëäýë áèø. Õàðèí õàðèóöëàãà
õ¿ëýýëãýæ áóé àëáàí òóøààëòàí çºð÷èë ãàðãàã÷èä
ýíý áîëîìæóóäûã àøèãëàõ íºõöëèéã á¿ðä¿¿ëýõ
¿¿ðýãòýé áàéäàã.
- 69 -
5.
6.

70. - 70 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
4.3. Çàõèðãààíû àëáàäëàãà
Õóóëü çºð÷ñºí, òºð, íèéãýì, èðãýäýä õîð
óðøèã ó÷ðóóëñàí íºõöºëä àëáàäëàãà õýðýãëýõ
¿¿ðãèéã òºðèéí ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàí, àëáàí
õààã÷èä õóóëèàð õ¿ëýýëãýñýí áàéäàã. Àëáàäëàãà
íü õ¿íèé ýðõèéã õÿçãààðëàæ, õ¿ñýë çîðèãò øóóä
òóëãàäàã òóë õóóëèíä íàðèéí çîõèöóóëæ ºãñºí
áàéäàã.
Çàõèðãààíû àëáàäëàãûã çºð÷èë ãàðñàí áîëîí
ãàðàõààñ íü ºìíº óðüä÷èëàí ñýðãèéëæ çºð÷èë
¿éëäýõýýð áýëòãýæ áàéãàà, ýñâýë çºð÷èë ¿éëäýæ
áàéõàä íü òàñëàí çîãñîîõ çîðèëãîîð õýðýãëýäýã.
Æèøýý íü: çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäèéí áèåä áîëîí
ýä ç¿éëä íýãæëýã, ¿çëýã õèéõ, ýä ç¿éë, áàðèìò
áè÷èã ò¿ð õóðààõ, àâòîìàøèí æóðàìëàõ, à÷èõ ãýõ
ìýò.
Íèéòëýã õýðýãëýãääýã çàðèì àëáàäëàãûí àðãà
õýìæýýã äîð äýëãýð¿¿ëæ àâ÷ ¿çüå.
4.3.1. Çàõèðãààíû æóðìààð àëáàäàí
ñààòóóëàõ
Ǻð÷ëèéã òàñëàí çîãñîîõ, çºð÷ëèéí òóõàé
òýìäýãëýë ¿éëäýõ ¿åä øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë
çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäèéã ñóìûí Çàñàã äàðãà,
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé àæèëòàí,
õèëèéí òºëººëºã÷, ò¿¿íèé îðëîã÷, òóñëàõ àëáàäàí
ñààòóóëæ áîëíî. Ýíý íü çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäèéí

71. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
÷ºëººòýé ¿éëäýë, õºäºë㺺íèéã ò¿ð õóãàöààãààð
õÿçãààðëàæ áóé ¿éëäýë þì
Ǻð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäèéã çàõèðãààíû
æóðìààð ò¿ð ñààòóóëàõ õóãàöàà 6 öàãààñ èë¿¿ áàéæ
áîëîõã¿é. Çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä
õàðüÿàëàõ ø¿¿õýä àëáàí ¸ñîîð ìýäýãäýæ ò¿¿íèéã
72 öàã õ¿ðòýë õóãàöààãààð çàõèðãààíû æóðìààð
àëáàäàí ñààòóóëæ áîëíî. Æèøýý íü: õ¿¿õäèéã
ñýòãýë ñàíààíû áîëîí áèå ìàõáîäèéí äàðàìòàä
áàéëãàñàí, õàâ÷èí øàõàæ õ¿÷ õýðýãëýñýí èðãýíèéã
öààøèä íîöòîé õîð óðøèã ó÷ðóóëàõã¿éí ¿¿äíýýñ
àëáàäàí ñààòóóëæ áîëíî.
Àëáàäàí ñààòóóëàãäñàí ýòãýýä õààíà, ÿìàð
ãàçàð, àëáàí òóøààëòíû ìýäýëä áàéãààã çºð÷èë
ãàðãàñàí ýòãýýä áîëîí ò¿¿íèé ãýð á¿ëèéíõýí,
ºì㺺ëºã÷ àâñàí áîë ºì㺺ëºã÷èä çààâàë
ìýäýãäýõ ¸ñòîé. Çàõèðãààíû ýðõ ç¿éí çºð÷èë íü
ÿëèìã¿é, óã çºð÷ëèéã ãàçàð äýýð íü øèéäâýðëýñýí
áîë çàõèðãààíû æóðìààð àëáàäàí ñààòóóëæ
áîëîõã¿é.
4.3.2. Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýòð¿¿ëýí
õýðýãëýñýí ýòãýýäèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ
ªºðèéí ¿éëäëèéã óäèðäàí õÿíàõ ÷àäâàðã¿é
áîëòëîî ñîãòñîí õ¿íèéã öàãäààãèéí àëáàí
õààã÷ ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä õ¿ðãýæ àëáàäàí
ýð¿¿ëæ¿¿ëíý. Ñîãòñîí íü äàðààõü áàéäëààð
èëýð÷ áîëíî.
- 71 -

72. - 72 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ãýð á¿ëèéí áóþó áóñäûí àìãàëàí òàéâàí
áàéäëûã àëäàãäóóëñàí;
õààíà áàéãààãàà áîëîí î÷èõ ãàçðàà
ìýäýõã¿é áîëñîí;
ãóäàìæ òàëáàé, îëîí íèéòèéí ãàçàð
óõààíã¿é óíàñàí áàéæ áîëíî.
•
•
•
Ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä õ¿ðãýõ íü ãýìò õýðýã
¿éëäýõ, çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàõ, ìºí îñîë
ãýìòýë, ãýìò õýðýã, çºð÷èëä ºðòºõººñ òóõàéí
ýòãýýäèéã õàìãààëàõ, òóñëàìæ ¿ç¿¿ëýõ çîðèëãîòîé.
Ò¿¿íýýñ áóñ òóõàéí ñîãòóó ýòãýýäèéã öýýðë¿¿ëýõ,
øèéòãýõ àãóóëãàòàé áàéæ áîëîõã¿é. Òèéì ÷ ó÷ðààñ
ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä õ¿ðã¿¿ëñýí ñîãòóó õ¿íèéã
¿éë÷ë¿¿ëýã÷ ãýæ ¿çýæ áàéãàà þì.
Àëáàäàí ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ãýæ ñîãòóóðóóëàõ
óíäàà õýòð¿¿ëýí õýðýãëýñýí ýòãýýäèéí ººðèéí
¿éëäëýý óäèðäàí õÿíàõ ÷àäâàðûã íü ñýðãýýõ ¿éë
àæèëëàãàà þì.
Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýðýãëýñýí áîëîâ÷
ººðèéí ¿éëäëýý óäèðäàí õÿíàõ ÷àäâàðòàé, çºð÷èë
ãàðãààã¿é õ¿íèéã ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä àëáàäàí
õ¿ðãýõèéã õîðèãëîíî.

73. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Ñîãòóóðóóëàõ óíäàà õýòð¿¿ëýí õýðýãëýñýí ýòãýýäèéã
àëáàäàí ýð¿¿ëæ¿¿ëíý.
Ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä ¿éë÷ë¿¿ëæ áàéãàà
- 73 -
ýòãýýäèéí ýðõ:
õóâèéí àþóëã¿é áàéäëûã õàíãóóëàõ;
àðèóí öýâýð, ýð¿¿ë àõóéí øààðäëàãàä
òîõèðñîí íºõöºë, óíòàæ àìðàõ áîëîìæîîð
õàíãàãäàõ;
ãýð á¿ëèéíõýíòýéãýý óòñààð ÿðèõ, óóëçàõ;
ýìíýëãèéí ¿éë÷èëãýýã õóóëüä çààñàí
æóðìûí äàãóó àâàõ;
ººðèéí áèåä àâ÷ ÿâàà áàðèìò áè÷èã, ìºíãº,
ýä ç¿éëèéã ò¿ð õóãàöààãààð õàäãàëóóëàõ;
õàìãààëàõ õ¿í èðñýí íºõöºëä õóãàöàà
õàðãàëçàõã¿é ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðíààñ
ãàðàõ.
••
••
•
•

74. - 74 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä ¿éë÷ë¿¿ëæ áàéãàà
ýòãýýäèéí ¿¿ðýã:
ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ¿éë÷èëãýýíèé õºëñ òºëºõ;
ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðíû äîòîîä æóðìûã ñàõèí
áèåë¿¿ëýõ;
àðõèíä äîíòîõ ºâ÷òýé íü íîòëîãäñîí
òîõèîëäîëä ýì÷èéí çºâëºìæèéí äàãóó
öààøèä ýì÷ë¿¿ëýõ.
•
•
•
¯éë÷ë¿¿ëýã÷ ýòãýýäýä ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ ýìíýëãèéí
¿éë÷èëãýý ¿ç¿¿ëæ, ýð¿¿ëæ¿¿ëýõ áàéðàíä 24 öàã
õ¿ðòýë õóãàöààãààð áàéëãàæ áîëíî.
4.4. Ãýì õèéñýí áîë çýì áèé
Çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä
õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãûí àðãà õýìæýýã çàõèðãààíû
øèéòãýë ãýäýã.
Çàõèðãààíû øèéòãýë îíîãäóóëàõûí ãîë
çîðèëãî íü:
ýðõ ç¿éí äýã æóðìûã õàìãààëàõ;
çºð÷èë ãàðãàã÷èéã õóóëü õ¿íäýòãýõ ¿çýë
ñàíààãààð õ¿ì¿¿æ¿¿ëýõ;
ýðõ ç¿éí çºð÷뺺ñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ
ÿâäàë þì
1.
2.
3.
Ǻð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä äàðààõü
çàõèðãààíû øèéòãýë íîãäóóëæ áîëíî:

75. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
1. òîðãîõ: òîðãóóëü íü õóóëü òîãòîîìæèä
óðüä÷èëàí çààñàí, òîäîðõîé õýìæýý õÿçãààðûí
äîòîð çàõèðãààíû çºð÷èëä îíîãäóóëæ áóé ìºíãºí
øèéòãýë þì.
2. òóñãàéëàí îëãîñîí ýðõ õàñàõ: ýíý
íü ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãààñ îëãîñîí òîäîðõîé
¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ, òîäîðõîé ¿éëäýë õèéõ
ýðõèéã õàñàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîæ áàéãàà øèéòãýë
þì. Æíü: òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ ýðõèéã 6
ñàðààñ 2 æèë õ¿ðòýë õóãàöààòàéãààð õàñàõ, áàð,
çîîãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëàõ ýðõèéã
ò¿äãýëç¿¿ëýõ, õàñàõ, ¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýýíèé
ýðõèéã õóðààõ ãýõ ìýò.
3. õóóëü áóñààð îëñîí îðëîãî áóþó ýä
ç¿éëèéã õóðààõ: õóóëü áóñààð îëñîí îðëîãî,
ýä ç¿éë ãýäýãò ãàëò çýâñýã, àìüñãàë áîîãäóóëàã÷,
íóëèìñ àñãàðóóëàõ áîäèñ, õóòãà, ìýñ, áóñàä
õ¿éòýí çýâñýã, õóäàëäàà ¿éë÷èëãýý, òîãòîîñîí ¿íý,
òàðèô, æèí õýìæ¿¿ð, ýð÷èì õ¿÷, õîëáîîíû æóðàì
çºð÷èæ õóóëü áóñààð îëñîí îðëîãî õàìààðíà.
Æíü: áóðóó õýìæäýã æèí, ñòàíäàðòûí øààðäëàãà
õàíãààã¿é òóóõàé ãýõ ìýò ç¿éëèéã ò¿¿íèéã àøèãëàí
îëñîí îðëîãîòîé íü õóðààí àâ÷ áîëíî.
4. áàðèâ÷ëàõ: 7-Ç0 õîíîãèéí õóãàöààòàéãààð
èðãýíèé ÷ºëººòýé㺺ð çîð÷èí ÿâàõ ýðõèéã
õÿçãààðëàõ àãóóëãà á¿õèé øèéòãýë þì. Õóóëüä
çààñíààð áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëèéã ø¿¿ã÷, ñóìûí
- 75 -

76. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
çàñàã äàðãà íîãäóóëíà. Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí
òóõàé õóóëüä çààñíààð:
Ñóìûí çàñàã äàðãà: òàíõàéðàõ, ñîãòóóðàõ,
ãàëò çýâñýã áîëîí àìüñãàë áîîãäóóëàõ,
íóëèìñ àñãàðóóëàõ áîäèñ õóóëü áóñààð
îëæ àâàõ, àâ÷ ÿâàõ, õàäãàëàõ, õ¿éòýí
çýâñýã õóóëü áóñààð àâ÷ ÿâàõ, àëáàí
äàé÷èëãààíààñ çàéëñõèéõ ãýñýí òàâàí
çàõèðãààíû çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä
áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëèéã íîãäóóëíà.
Ø¿¿ã÷: áàðèâ÷ëàõ øèéòãýë îíîãäóóëæ
áîëîõ çàõèðãààíû çºð÷ëèéã ¿éëäñýí
ýòãýýäýä áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëèéã íîãäóóëàõ
ýðõòýé áàéäàã.
Äýýð äóðüäñàíààñ ººð ÿìàð ÷ àëáàí
òóøààëòàí áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëèéã îíîãäóóëàõ
ýðõã¿é áàéäàã.
Òîðãîõ, áàðèâ÷ëàõ, òýýâðèéí õýðýãñýë
æîëîîäîõ ýðõ õàñàõ øèéòãýëèéã äàíãààð íü
îíîãäóóëæ áîëäîã áîë õóóëü áóñààð îëñîí îðëîãî
áóþó ýä ç¿éëèéã õóðààõ øèéòãýëèéã òîðãîõ,
áàðèâ÷ëàõ, òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ ýðõ
õàñàõ øèéòãýëòýé õàìòàä íü õýðýãëýæ áîëäîã.
̺í òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ ýðõ õàñàõ
øèéòãýëèéã òîðãîõ, áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëòýé õàìòàä
íü õýðýãëýæ áîëäîã. Õàðèí íýã çºð÷èë ãàðãàñàí
íýã ýòãýýäýä òîðãîõ áîëîí áàðèâ÷ëàõ øèéòãýëèéã
çýðýã îíîãäóóëæ áîëäîãã¿é.
- 76 -
•
•

77. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Çàõèðãààíû øèéòãýë¿¿ä äýýð äóðüäñàí õ¿ðýý,
õýìæýýíèé äîòîð áàéõ ¸ñòîé. Õýðýâ ýíý õóóëèíä
çààñàí õ¿ðýý, õýìæýýíýýñ èë¿¿ áîë ýíý íü çºð÷èë
ãàðãàã÷èéí ýðõèéã çºð÷ñºí ¿éëäýë áîëíî.
4.5. Çàõèðãààíû çºð÷ëèéã õÿíàí
øèéäâýðëýõ íü
Ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
çºð÷èë èëð¿¿ëñýí, çºð÷ëèéí òóõàé áàðèìò ñýëò
õ¿ëýýí àâñàí ºäðººñ õîéø äàðààõü õóãàöààíä
çºð÷ëèéã õÿíàí øèéäâýðëýíý:
1) íîòëîõ áàðèìò á¿ðä¿¿ëýõ øààðäëàãàã¿é
çºð÷ëèéã èëýðìýãö ãàçàð äýýð íü: Æèøýý íü:
óóëçâàðààð àâòîìàøèíòàéãàà óëààí ãýðëýýð
ãàðàõûã íü õàðñàí çàìûí öàãäàà çºð÷èë ãàðãàã÷èä
øóóä çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýæ áîëíî;
2) íîòëîõ áàðèìò íýìæ á¿ðä¿¿ëýõ øàëãàæ
òîäðóóëàõ øààðäëàãàòàé çºð÷ëèéã Ç õîíîãèéí
äîòîð: Æèøýý íü: àðõèäàí ñîãòóóð÷ óäàà äàðàà
ýð¿¿ëæ¿¿ëýãäñýí áîë ñîãòóóðàõ çºð÷èë ãàðãàñàí
ãýæ áàðèâ÷ëàõ øèéòãýë îíîãäóóëäàã áºãººä óäàà
äàðàà ýð¿¿ëæ¿¿ëýãäýæ áàéñíûã íîòëîõ áàðèìò
á¿ðä¿¿ëýõèéí òóëä ãàçàð íü äýýð íü çºð÷ëèéã
õÿíàí øèéäâýðëýõã¿é áàéæ áîëíî;
3) øèíýýð èëýðñýí íºõöºë áàéäëûã øàëãàæ
òîäðóóëàõ øààðäëàãàòàé çºð÷ëèéã 7 õîíîãèéí
äîòîð. Æèøýý íü: ñîãòóóðóóëàõ óíäààíû ç¿éë
- 77 -

78. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
óóñàí ¿åäýý òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîæ ÿâñàí
ýòãýýä ºìíº íü òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ ýðõýý
õàñóóëñàí áîëîõ íü ìýäýãäâýë õýçýý ÿìàð çºð÷èë
ãàðãàñíû óëìààñ òýýâðèéí õýðýãñýë æîëîîäîõ
ýðõýý õàñóóëñàí áîëîõûã òîäðóóëàõàä òîäîðõîé
õóãàöàà øààðäàãäàæ áîëíî.
Õàðèí çºð÷ëèéã õÿíàí øàëãàõ òîõèîëäîëä ýðõ
á¿õèé àëáàí òóøààëòàí çºð÷ëèéí òóõàé ãîìäîë,
ìýäýýëýë, ¿éë áàðèìòûã ¿íäýñëýí çºð÷ëèéã õÿíàí
øàëãàõ àæèëëàãààã òóõàéí çàõèðãààíû çºð÷ëèéã
èëð¿¿ëñýí ºäðººñ õîéø 14 õîíîãèéí äîòîð
ÿâóóëíà. Øààðäëàãàòàé òîõèîëäîëä óã õóãàöààã
òóõàéí ýðõ á¿õèé áàéãóóëëàãûí óäèðäëàãûí
øèéäâýðýýð 14 õ¿ðòýë õîíîãîîð ñóíãàæ áîëíî.
Ǻð÷ëèéã õÿíàí øàëãàõ àæèëëàãààíä çºð÷ëèéí
òóõàé òýìäýãëýë õºòëºõ, ¿çëýã øèíæèëãýý õèéõ
øààðäëàãàòàé ýä ç¿éë, áàðèìò áè÷ãèéã ò¿ð õóðààõ,
çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä òàñëàí ñýðãèéëýõ àðãà
õýìæýý àâàõ, àëáàäàí ñààòóóëàõ àæèëëàãàà
õàìààðíà. Æíü: ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãà
/ñóðãóóëü, ýìíýëýã, äýëã¿¿ð, çîîãèéí ãàçàð,
ðåñòîðàí, çî÷èä áóóäàë ãýõ ìýò/ ýð¿¿ë àõóé,
àðèóí öýâðèéí äýãëýìèéã ñàõèæ áàéãàà ýñýõèéã
òîäîðõîéëîõîä òîäîðõîé ñóäàëãàà, øèíæèëãýýã
çàéëøã¿é õèéõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.
Ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàí çºð÷ëèéí òóõàé
ãîìäîë, ìýäýýëýë, ¿éë áàðèìòûã øàëãààä õîð
- 78 -

79. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
àþóëûí øèíæ áàéäëûã õàðãàëçàí òóõàéí çºð÷èëä
òîõèðñîí õàðèóöëàãûã õ¿ëýýëãýõ ¸ñòîé.
Õàðèí äàðààõü òîõèîëäîëä çºð÷èëä
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýæ áîëîõã¿é:
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà òîãòîîñîí õóóëü
òîãòîîìæ õ¿÷èíã¿é áîëñîí;
çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýä çºð÷èë ¿éëäýõ
¿åäýý 16 íàñàíä íàñàíä õ¿ðýýã¿é, ýñõ¿ë
ººðèéí ¿éëäëèéã îéëãîõ, çºâ æîëîîäîõ
ýðõ ç¿éí ÷àäàìæã¿é áàéñàí;
çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýä íàñ áàðñàí;
çºð÷èë ãàðñàí ºäðººñ, çºð÷èë ¿ðãýëæèëñýí
áóþó äàâòàí ¿éëäñýí òîõèîëäîëä ñ¿¿ëèéí
çºð÷èë ãàðñàí ºäðººñ õîéø Ç ñàðûí
õóãàöàà ºíãºðñºí. /Ýð¿¿ãèéí õýðãèéã
õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí áºãººä óã çºð÷èëä
çàõèðãààíû õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýýð
áàéâàë ýð¿¿ãèéí õýðãèéã õýðýãñýõã¿é
áîëãîñîí òóõàé òîãòîîë ãàðñàí ºäðººñ
õîéø íýã ñàðûí õóãàöàà ºíãºðñºí/. Ǻð÷èë
ãàðãàã÷ õàðèóöëàãà õ¿ëýýõýýñ îðãîí
çàéëñàí áîë ýíý õóãàöàà òàñàðäàã.
Àðãàã¿é õàìãààëàëò, ãàðöààã¿é áàéäëûí
íºõöºëä çºð÷èë ãàðãàñàí áîë çàõèðãààíû
õàðèóöëàãààñ ÷ºëººëíº.
- 79 -
•
•
••

80. - 80 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Õýí çàõèðãààíû øèéòãýë îíîãäóóëæ áîëîõ âý
ãýâýë:
ø¿¿ã÷;
ñóì, ä¿¿ðýã, áàã, õîðîîíû Çàñàã äàðãà;
öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ á¿õèé
àæèëòàí;
õèëèéí òºëººëºã÷, ò¿¿íèé îðëîã÷, òóñëàõ;
õóóëü òîãòîîìæîîð òóñãàéëàí ýðõ îëãîñîí
óëñûí áàéöààã÷;
õîðèõ àíãèéí äàðãà, æèíõýíý ã¿éöýòãýõ
àæèëòàí;
êîíñóëûí ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàí;
òºðèéí òóñãàé õàìãààëàëòûí ãàçðûí
ãàäóóð õàìãààëàëòûí àëáà õààã÷,
õàðóóëûí çàõèðàë;
õóóëüä òóñãàéëàí çààñàí òîõèîëäîëä
áàéãàëü õàìãààëàã÷;
íèéãìèéí õýâ æóðàì õàìãààëàõ îëîí
íèéòèéí áàéöààã÷.
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.
8.
9.
10.
Çàõèðãààíû øèéòãýë íîãäóóëàõ øèéäâýð
íü òîðãóóëèéí õóóäàñ, øèéòãýâýð ãýñýí
õýëáýðòýé áàéíà. Öàãäààãèéí áàéãóóëëàãûí ýðõ
á¿õèé àæèëòàí, õèëèéí òºëººëºã÷èéí òóñëàõ,
óëñûí áàéöààã÷, íèéãìèéí õýâ æóðàì õàìãààëàõ
îëîí íèéòèéí áàéöààã÷ 5000 õ¿ðòýë òºãðºãèéí
òîðãóóëèéã òîðãóóëèéí õóóäñààð íîãäóóëæ
áîëíî. Áóñàä òîõèîëäîëä çàõèðãààíû øèéòãýë
íîãäóóëàõäàà ýðõ á¿õèé àëáàí òóøààëòàí
øèéòãýâýð ãàðãàíà.

81. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Òîðãóóëèéí õóóäàñ, øèéòãýâýðò çºð÷èë õÿíàí
øèéäâýðëýñýí îí, ñàð, ºäºð, øèéäâýð ãàðãàñàí
àëáàí òóøààëòíû íýð, àëáàí òóøààë çºð÷èë
õÿíàí øèéäâýðëýõ ¿åä òîãòîîãäñîí íºõöºë
áàéäàë, õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ õóóëü òîãòîîìæèéí
õîëáîãäîõ çààëò, ãàðãàñàí øèéäâýð, øèéäâýðèéã
äàâæ çààëäàõ, ãîìäîë ãàðãàõ æóðìûã çààñàí
áàéõ ¸ñòîé. Òîðãóóëèéí õóóäàñ, øèéòãýâðèéí íýã
õóâèéã çºð÷èë ãàðãàñàí ýòãýýäýä çààâàë ºãäºã.
Ïðàêòèê àëõàì:
Çàõèðãààíû øèéòãýë îíîãäóóëàõäàà òàíû
ýðõèéã çºð÷ñºí ãýæ ¿çâýë ÿìàð çàìààð
çºð÷èãäñýí ýðõýý ñýðãýýõ âý?
Çàõèðãààíû øèéòãýë íîãäóóëñàí
òîðãóóëèéí õóóäàñ, øèéòãýâýðòýé ñàéí
òàíèëöàíà.
Äàâæ çààëäàõ ãîìäîë áè÷èõ: /õóóëèéí
ÿìàð çààëò, òàíû ÿìàð ýðõèéã çºð÷ñºí
òàëààð òîäîðõîé áè÷íý./
Òîðãóóëèéí õóóäàñ, øèéòãýâðèéã õ¿ëýýí
àâñàí ºäðººñ õîéø 10 õîíîãèéí äîòîð óã
øèéäâýðèéã ãàðãàñàí áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä õàíäàíà.
Äàâæ çààëäñàí ãîìäëûã äýýä øàòíû
àëáàí òóøààëòàí õ¿ëýýí àâñàí ºäðººñ
õîéø 10 õîíîãèéí äîòîð õÿíàí õýëýëöýæ
øèéäâýðëýíý.
Ýíý øèéäâýðèéã ýñ çºâøººðâºë ø¿¿õýä
ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé áàéäàã.
- 81 -
1.
2.
3.
4.
5.

82. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
5. ÇÀÕÈÐÃÀÀ ǪÐ×ÈË ÃÀÐÃÀÂÀË ßÀÕ ÂÝ?
¯ð ä¿í
Ýíý á¿ëãèéã ñóäàëñíààð òà äàðààõü
- 82 -
÷àäâàðûã ýçýìøèíý:
çàõèðãààíû õóóëü áóñ øèéäâýð, ¿éë
àæèëëàãààíààñ ýðõýý õàìãààëàõ àðãà
çàìàà òîäîðõîéëîõ;
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãàà õóóëüä
íèéöýæ áàéãàà ýñýõèéã òîãòîîõ ÷àäâàðòàé
áîëîõ;
çàõèðãààíû õóóëü áóñ øèéäâýðýýñ
ó÷èðñàí õîõèðëîî àðèëãóóëàõ àðãà
çàìàà òîäîðõîéëîõ;
çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä õàíäàõ.
1.
2.
3.
4.
5.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí òóõàé
îéëãîëò
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãóóä íü ¿éë
àæèëëàãààãàà ÿâóóëàõûí òóëä èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýä ð¿¿ õàíäàí çààâàë áèåë¿¿ëýõýýð
çàõèðàìæèëñàí øèéäâýðèéã ºäºð òóòàì ãàðãàæ
áàéäàã. Ýäãýýð øèéäâýð¿¿ä íü õóóëü ¸ñíû, íèéò
èðãýäèéí àøèã ñîíèðõëûã õàìãààëñàí áàéõ
¸ñòîé áàéäàã. Ãýâ÷ äýýðõ øèéäâýð¿¿ä íü õóóëüä
íèéöýýã¿é, èðãýäèéí ýðõèéã õîõèðîîñîí áàéõ
òîõèîëäîë ÷ áàéäàã. ͺ㺺 òàëààð çàõèðãààíû

83. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
áàéãóóëëàãààñ òîäîðõîé øèéäâýð ãàðãàõã¿é,
¿éëäýë õèéõã¿é áàéãàà íü èðãýäèéí ýðõèéã
õîõèðîîæ áîëäîã. Èéì øèéäâýð, ¿éë àæèëëàãààã
/¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é/ èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä ýñ
çºâøººð÷ ø¿¿õýä õàíäàæ áîëäîã.
Èðãýä, õóóëèéí ýòãýýäèéí íýõýìæëýëèéí
¿íäñýí äýýð òýäãýýðèéí çºð÷èãäñºí ýðõèéã íºõºí
ñýðãýýäýã õýðãèéí òºð뺺ð äàãíàñàí ø¿¿õèéã
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ ãýäýã.
Ìîíãîë óëñàä àíõ óäàà Çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õ 2004 îíû 6-ð ñàðûí 1-ýýñ àæèëëàæ ýõýëñýí
þì. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí ãîë çîðèëãî íü:
çàõèðãààíû õóóëü áóñ øèéäâýð, ¿éë
àæèëëàãààíààñ èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí
çºð÷èãäñºí ýðõèéã íºõºí ñýðãýýõ;
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí íýõýìæëýëä
òóëãóóðëàí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû ¿éë àæèëëàãàà õóóëüä
íèéöýæ áàéãàà ýñýõèéã õÿíàõ;
çàõèðãààíû õóóëü áóñ øèéäâýð, ¿éë
àæèëëàãààíààñ èðãýíä ó÷ðóóëñàí õîõèðëûã
àðèëãóóëãàõàä îðøäîã.
Çàõèðãààíû õýðãèéí àíõàí øàòíû ø¿¿õ íü
àéìàã, íèéñëýëä áàéäàã. Íýõýìæëýëèéã àëäààòàé
áîëîîä áóðóó øèéäâýð ãàðãàñàí çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãûí îðøèí áàéãàà ãàçðûí çàõèðãààíû
- 83 -
•
•
•

84. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
õýðãèéí ø¿¿õýä ãàðãàäàã æóðàìòàé. Ñóì, ä¿¿ðýãò
ãàðñàí ìàðãààíûã àéìàã, íèéñëýëèéí çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õ õàðüÿàëàí øèéäâýðëýäýã.
5.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýýð ÿìàð
õýðãèéã øèéäâýðëýäýã âý?
5.2.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
õÿíàí øèéäâýðëýõ ìàðãààí
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãûí øèéäâýð, ¿éë
àæèëëàãàà /¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é/ íü çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä õÿíàãäàíà.
Ãýõäýý ýäãýýð áàéãóóëëàãûí çºâõºí ãàäàãø
/áóñäààñ/ äàãàæ ìºðäºõ áóþó çààâàë áèåë¿¿ëýõ
çàõèðãààíû àêò íü çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä
õàìààðíà.
5.2.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä
íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõ
Õóóëü áóþó ãýðýýíä çààñàí èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýäèéí ýðõ, àøèã ñîíèðõîë íü çºð÷èãäñºí ãýæ
¿çâýë ø¿¿õýä õàíäàí íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé,
ø¿¿õ ò¿¿íèéã õ¿ëýýí àâ÷ øèéäâýðëýõ ¿¿ðýãòýé.
Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ òóõàé
õóóëèéí 12 äóãààð ç¿éëèéí 12.1 äýõ õýñýãò çààñíû
äàãóó èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä çàõèðãààíû õóóëü áóñ
àêò íü ò¿¿íèé ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã
çºð÷ñºí ãýæ ¿çâýë õîëáîãäîõ çàõèðãààíû àêòûã
- 84 -

85. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
õ¿ëýýí àâñíààñ, ýñõ¿ë ìýäñýíýýñ õîéø 30
õîíîãèéí äîòîð çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä
äàðààõ òîõèîëäîëä íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé
áîëíî. ¯¿íä:
• Õóóëüä òóñãàéëàí çààñàí.
Ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí ãýæ
¿çâýë øóóä ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàõààð õóóëèéí
ç¿éë, çààëòàä çààñàí òîõèîëäîë õàìààðíà.
Æèøýý íü: Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí Çàñàã
äàðãà ãàçàð ýçýìøèõ ýðõèéí ãýð÷èëãýýã õ¿÷èíã¿é
áîëãîñîí áîë Ãàçðûí òóõàé õóóëèéí 40 ä¿ãýýð
ç¿éëèéí 40.3 äàõü õýñýãò çààñíû äàãóó ýçýìøèã÷
íü øóóä ø¿¿õýä ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé.
• Äýýä øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû øèéäâýðèéã ýñ çºâøººðñºí.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû
øèéäâýðèéí òàëààð äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà
àëáàí òóøààëòàíä ãîìäîë ãàðãàñàí áîëîâ÷
ºìíºõ øèéäâýðèéã õýâýýð ¿ëäýýñýí áîë ø¿¿õýä
õàíäàõ ýðõòýé áîëíî. Æèøýý íü: Ãàçðûí òóõàé
õóóëèéí 60 äóãààð ç¿éëèéí 60.1.1 äýõ õýñýãò ãàçàð
ýçýìøèõ, àøèãëàõ òàëààð èðãýí, àæ àõóé íýãæ,
áàéãóóëëàãà áîëîí Çàñàã äàðãûí õîîðîíä ¿¿ññýí
ìàðãààíûã òóõàéí Çàñàã äàðãûí äýýä øàòíû
Çàñàã äàðãà øèéäâýðëýõýýð çààñàí. Äýýä øàòíû
Çàñàã äàðãûí øèéäâýðèéã õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é
áîë ø¿¿õýä õàíäàõ ýðõòýé ãýñýí ¿ã þì.
- 85 -

86. - 86 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
• Äýýä øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòíû ãîìäëûí äàãóó õÿíàí ¿çýýä
ãàðãàñàí øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëýýã¿é.
Ãîìäëûã øóóä õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí
óðüä÷èëàí øèéäâýðëýýä ãàðãàñàí øèéäâýðèéã
õîëáîãäîõ äîîä øàòíû çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàí áèåë¿¿ëýýã¿é áîë çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé.
Æèøýý íü: Äýýä øàòíû Çàñàã äàðãûí ìàðãààí
øèéäâýðëýñýí øèéäâýðèéã äîîä øàòíû Çàñàã
äàðãà áèåë¿¿ëýõã¿é áàéõ ãýõ ìýò.
• Äýýä øàòíû çàõèðãàà ãîìäëûã õóóëüä
çààñàí õóãàöààíä õÿíàí øèéäâýðëýýã¿é.
Õóóëüä òóñãàéëàí çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä
ãîìäëûã çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàí 30 õîíîãèéí äîòîð øèéäâýðëýõ ¸ñòîé
áàéäàã. Ýíý õóãàöààíä øèéäâýðëýýã¿é áîë ãîìäîë
ãàðãàã÷ ø¿¿õýä õàíäàõ ýðõòýé áîëíî.
• Õàðüÿàëàõ äýýä øàòíû çàõèðãààíû
áàéãóóëëëàãà àëáàí òóøààëòàí áàéõã¿é áîë.
Ìîíãîë áàíê, Òºðèéí àëáàíû çºâëºë, àéìàã,
íèéñëýëèéí Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë
ãýõ ìýò øóóä çàõèðàõ äýýä øàòíû áàéãóóëëàãà
áàéõã¿é çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòíû øèéäâýðèéí òàëààð øóóä ø¿¿õýä
õàíäàæ øèéäâýðë¿¿ëíý.

87. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä õàíäàõààñ ºìíº
ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõòýé áîëñîí ýñýõýý
íÿãòëàõ øààðäëàãàòàé. Èíãýýã¿éãýýñ áîëæ
õóãàöàà àëäàõ, ýðõýý õàìãààëàõ áîëîìæã¿é áîëîõ
çýðýã ¿ð äàãàâàðò õ¿ðãýäýã.
5.3. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä ÿàæ
õàíäàõ âý?
5.3.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä
íýõýìæëýë ãàðãàõ
Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä çàõèðãààíû ¿éë
àæèëëàãààíû /¿éëäýë, ýñ ¿éëäýõ¿é/ óëìààñ ýðõ,
õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëîî çºð÷èãäñºí ãýæ ¿çâýë
ø¿¿õýä õàíäàõ ýðõòýé áàéäàã.
Èíãýæ ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëîî
õàìãààëóóëàõààð çàõèðãààíû ø¿¿õýä õàíäàæ
ãàðãàñàí ºðãºäëèéã íýõýìæëýë ãýíý.
Íýõýìæëýëèéã çààâàë áè÷ãýýð ãàðãàíà.
Íýõýìæëýëä íýõýìæëýã÷, ýñõ¿ë ò¿¿íèéã
çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä
òºëººëæ áàéãàà ýòãýýä ãàðûí ¿ñýã çóðñàí áàéíà.
- 87 -

88. - 88 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÝà ÕßÍÀÍ ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
32 äóãààð ç¿éë. Íýõýìæëýë ãàðãàõ, íýõýìæëýëèéí õýëáýð,
á¿ðä¿¿ëáýð, àãóóëãà
32.2.Íýõýìæëýëä äàðààõü ç¿éëèéã òóñãàíà:
32.2.1.íýõýìæëýëèéã çàõèðãààíû õýðãèéí ÿìàð ø¿¿õýä ãàðãàæ
áàéãàà;
32.2.2.íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷èéí îâîã, ýöãèéí áîëîí ººðèéí íýð,
îðøèí ñóóãàà ãàçðûí õàÿã, õóóëèéí ýòãýýä áîë íýð, îðøèí áàéãàà ãàçðûí
õàÿã;
32.2.3.íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûí ¿íäýñëýë;
32.2.4.õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò.
Íýõýìæëýëèéã äîîðõ çàãâàðààð áè÷íý:
Õààíàõûí çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä õàíäàæ áàéãàà
Îí, ñàð, ºäºð Îðøèí ñóóãàà ãàçàð
Íýõýìæëýã÷èéí îâîã, ýöãèéí íýð, íýð, îðøèí ñóóãàà õàÿã
Õàðèóöàã÷èéí àëáàí òóøààë îâîã, ýöãèéí íýð, íýð, îðøèí
ñóóãàà õàÿã
Íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûí òîâ÷ óòãà:
Íýõýìæëýëèéí óòãà:
Íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûí ¿íäýñëýë:
Íýõýìæëýëä õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò:
- óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæ òºëñºí áàðèìò,
- íýõýìæëýëèéã òºëººëºã÷ ãàðãàñàí áîë èòãýìæëýë
ãýõ ìýò
Íýõýìæëýã÷èéí ãàðûí ¿ñýã

89. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Íýõýìæëýëèéí øààðäëàãàä ýðõ, õóóëü ¸ñíû
àøèã ñîíèðõëûã çºð÷ñºí çàõèðãààíû àêòûã
õ¿÷èíã¿é áîëãóóëàõ, èëò õóóëü áóñ áîëîõûã õ¿ëýýí
çºâøººð¿¿ëýõ, ó÷èðñàí õîõèðëîî àðèëãóóëæ
çºð÷èãäñºí ýðõýý ñýðãýýëãýõèéí àëèíûã íü
øààðäàæ áàéãààãàà áè÷íý.
Íýõýìæëýëèéí øààðäëàãûí ¿íäýñëýë ãýäýãò
äàðààõü ç¿éëèéã áè÷íý:
çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêòûí óëìààñ
íýõýìæëýã÷èéí ÿìàð ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõîë íü õýðõýí çºð÷èãäñºí;
çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýýñ ÿìàð
øèéäâýð ãàðãóóëæ çºð÷èãäñºí ýðõýý
õýðõýí ñýðãýýëãýõèéã õ¿ñýæ áàéãàà, ò¿¿íèé
¿íäýñëýë;
çàõèðãààíû õóóëü áóñ àêòûí óëìààñ
ÿìàð õîõèðîë ó÷èðñàí, ò¿¿íèéã õýðõýí
øèéäâýðë¿¿ëýõ.
Íýõýìæëýëèéã õàðèóöàã÷èéí òîîãîîð õóâèëæ
ºãíº. Íýõýìæëýëèéã õàðèóöàã÷èéí îðøèí áàéãàà
ãàçðûí ø¿¿õýä ãàðãàíà.
Àäèë øààðäëàãà òàâüæ áóé õýä õýäýí ýòãýýä
íýõýìæëýëèéã õàìòðàí çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä ãàðãàæ áîëíî.
- 89 -
•
•
•

90. - 90 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä èðãýí, õóóëèéí
ýòãýýä ãàçàð, òàòâàð, òåíäåð, òóñãàé çºâøººðºë,
ýä õºðºíãèéí á¿ðòãýëèéí çýðýã îëîí ìàðãààíòàé
àñóóäëààð õàíääàã áºãººä õàìãèéí íèéòëýã
òîõèîëääîã, èðãýäèéí ýðõ, àøèã ñîíèðõîë íü
õºíäºãääºã àñóóäàë áîë ãàçðûí ìàðãààí áîëîîä
áàéíà. Èéìä ãàçàð ºì÷ëºõ, ýçýìøèõ, àøèãëàõ
ýðõ çºð÷èãäñºí òîõèîëäîëä äàðààõ çàãâàðààð
íýõýìæëýë ãàðãàæ áîëíî. ¯¿íä:

91. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
- 91 -
Çàãâàð
ÍÈÉÑËÝËÈÉÍ ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÃÈÉÍ
د¯ÕÝÄ ÍÝÕÝÌÆËÝË ÃÀÐÃÀÕ ÍÜ
2012.01.02 Óëààíáààòàð õîò
Íýõýìæëýã÷: Áîðæèãîí îâãèéí Äîðæèéí Áàëäàí
Õàÿã:
Óòàñ:
Õàðèóöàã÷: Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãà
Õàÿã:
Óòàñ:
Íýõýìæëýëèéí øààðäëàãà: Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí
… îíû ….......... ñàðûí …-íû ºäðèéí . . . äóãààð çàõèðàìæèéí
èðãýí Áàëäàíãèéí Äîíäîãò õîëáîãäîõ õýñãèéã õ¿÷èíã¿é
áîëãóóëàõ
Íýõýìæëýëèéí óòãà: Íýõýìæëýã÷ Ä.Áàëäàí áè Ñ¿õáààòàð
ä¿¿ðãèéí 11 ä¿ãýýð õîðîîíû 700 ì2 òàëáàé á¿õèé ãàçðûã
Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí … îíû … äóãààð çàõèðàìæààð
ãýð á¿ëèéí õýðýãöýýíèé çîðèóëàëòààð ºì÷ë¿¿ëýõýýð
/ýçýìø¿¿ëýõýýð/ øèéäâýðëýñýí áîëíî. Ãýòýë ìàíàéä
ºì÷ë¿¿ëñýí ãàçàðòàé äàâõàðäóóëàí ìºí Íèéñëýëèéí Çàñàã
äàðãûí … çàõèðàìæààð … èðãýí Á.Äîíäîãò äàâõàðäóóëàí
îëãîîä ò¿¿íèéãýý … îíä áàòàëãààæóóëñàí øèéäâýð ãàðãàæýý.
Èðãýí Á.Äîíäîãò … îíä …. ì2 ãàçàð îëãîõäîî íýõýìæëýã÷
Ä.Áàëäàí íàäàä … îíä îëãîñîí 700 ì2 ãàçàðòàé äàâõàðäóóëàí
îëãîñîí íü êàäàñòðûí çóðãààñ òîäîðõîé õàðàãääàã. Èéíõ¿¿
Íèéñëýëèéí çàñàã äàðãûí çàõèðàìæààð õî¸ð èðãýíä ãàçðûã
äàâõàðäóóëàí îëãîñîí íü “Ãàçðûí òóõàé”, “Ìîíãîë óëñûí
èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé” õóóëèéã çºð÷ñºí áàéíà.
Íýõýìæëýã÷ áè Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí Òàìãûí ãàçàð,
íèéñëýëèéí Ãàçðûí àëáàíä õàíäàæ èðãýí Á.Äîíäîãò ãàçàð
ýçýìø¿¿ëñýí /ºì÷ë¿¿ëñýí/ õóóëü áóñ øèéäâýðèéã õ¿÷èíã¿é

92. - 92 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
áîëãóóëàõààð óäàà äàðàà õ¿ñýëò ãàðãàñàí áîëîâ÷ ÿìàð íýãýí
õàðèó ºãºëã¿é ºäèé õ¿ðëýý.
Èéìýýñ èðãýí Á.Äîíäîãò ãàçàð ýçýìø¿¿ëýõýýð
/ºì÷ë¿¿ëýõýýð/ øèéäâýðëýñýí Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí
çàõèðàìæèéã õ¿÷èíã¿é áîëãîæ ºãíº ¿¿.
Íýõýìæëýëä õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò:
1. Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí èðãýí Ä.Áàëäàíä ãàçàð
ºì÷ë¿¿ëñýí /ýçýìø¿¿ëñýí/ . . . îíû . . . äóãààð çàõèðàìæèéí
õóóëáàð
2. Íèéñëýëèéí Çàñàã äàðãûí èðãýí Á.Äîíäîãò ãàçàð
ýçýìø¿¿ëñýí /ºì÷ë¿¿ëñýí/ . . . îíû . . . äóãààð çàõèðàìæèéí
õóóëáàð
3. Õîðîîíû Çàñàã äàðãûí òîäîðõîéëîëò
4. Óëñûí òýìäýãòèéí õóðààìæ òºëñºí áàðèìò
Íýõýìæëýë ãàðãàñàí: ............................ /Ä.Áàëäàí/
/ãàðûí ¿ñýã/
5.3.2.Íýõýìæëýëèéã õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãàà
Ø¿¿õýä èð¿¿ëñýí íýõýìæëýëèéã ø¿¿õ õ¿ëýýí
àâ÷ á¿ðòãýñíèé äàðàà ò¿¿íèéã õýðõýõ àñóóäëûã
ø¿¿ã÷ çàõèðàìæ ãàðãàí øèéäâýðëýäýã.
Íýõýìæëýëèéí á¿ðä¿¿ëáýð õàíãààã¿é áîë
õ¿ëýýí àâñàí ø¿¿ã÷ 7-14 õîíîãèéí õóãàöàà òîãòîîí
íýõýìæëýã÷èä óã øààðäëàãûã õàíãàõ áîëîìæ
îëãîíî. Ýíý õóãàöààíä íýõýìæëýã÷ øààðäëàãûã
õàíãàñàí íýõýìæëýëèéã çàõèðãààíû õýðãèéí

93. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ø¿¿õýä ãàðãàâàë àíõíû íýõýìæëýëèéã ºãñºí
õóãàöààã íýõýìæëýë ãàðãàñàí ºäºðò òîîöäîã.
Õàðèí ø¿¿õýýñ òîãòîîñîí õóãàöààíä õóóëèéí
øààðäëàãà õàíãàñàí íýõýìæëýëèéã ãàðãààã¿é
òîõèîëäîëä äàõèí íýõýìæëýëèéã õýçýý ãàðãàíà
òýð ºäðèéã íýõýìæëýë ãàðãàñàí ºäºðò òîîöíî.
Ø¿¿õ íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýæ àâñíààñ õîéø 7
õîíîãèéí äîòîð õÿíàæ øèéäâýð ãàðãàäàã.
- 93 -
Íýõýìæëýëèéã õÿíàí
õýëýëöýýä ãàðàõ
ø¿¿õèéí øèéäâýð
Íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí
àâ÷ çàõèðãààíû õýðýã
¿¿ñãýõ
Íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí
àâàõààñ òàòãàëçàõ
Íýõýìæëýëèéã
õàðüÿàëëûí äàãóó
øèëæ¿¿ëýõ
Íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí àâ÷, çàõèðãààíû
õýðýã ¿¿ñãýõ õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýíý.
Ýíý òàëààð áèä äàðààãèéí õýñýãò àâ÷ ¿çíý.
Íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ:
1.
2.

94. - 94 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÝà ÕßÍÀÍ ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
34 ä¿ãýýð ç¿éë. Íýõýìæëýë õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçàõ
34.1.Ø¿¿ã÷ äàðààõü òîõèîëîëä íýõýìæëýë õ¿ëýýí àâàõààñ
òàòãàëçàíà:
34.1.1.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí õàðüÿàëëûí áóñ ;
34.1.2.òóõàéí çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí õàðüÿàëëûí áóñ ;
34.1.3.çàõèðãààíû æóðìààð óðüä÷èëàí øèéäâýðë¿¿ëýõ øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýýã¿é áà ýíý æóðìûã õýðýãëýõ áîëîìæòîé;
34.1.4.íýõýìæëýã÷ íü ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæã¿é áºãººä ò¿¿íèéã
òºëººëñºí ýòãýýä áàéõã¿é;
34.1.5.íýõýìæëýã÷èéã òºëººëºõ á¿ðýí ýðõã¿é áîëîí íýõýìæëýë
ãàðãàõ ýðõã¿é ýòãýýä íýõýìæëýë ãàðãàñàí;
34.1.6.íýõýìæëýëä äóðäñàí ¿éë áàðèìò, õàðèóöàã÷èéí ãýì
áóðóóãèéí òàëààð, ýñõ¿ë óã íýõýìæëýëèéã õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçñàí,
ò¿¿í÷ëýí õýðãèéã õýðýãñýõã¿é áîëãîñîí õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð ø¿¿õèéí
øèéäâýð áóþó ø¿¿õèéí òîãòîîë, ø¿¿ã÷èéí çàõèðàìæ áàéãàà;
34.1.7.íýõýìæëýã÷ áîëîõ èðãýí íàñ áàðñàí, õóóëèéí ýòãýýä òàòàí
áóóãäñàí áîëîâ÷ ýðõ, ¿¿ðýã íü ýðõ çàëãàìæëàã÷èä øèëæýýã¿é;
34.1.8.ýíý õóóëèéí 12.1, 12.2-ò çààñàí õóãàöààã õ¿íäýòãýí ¿çýõ
øàëòãààíã¿éãýýð õýòð¿¿ëñýí áîë. /Õººí õýëýëöýõ õóãàöàà áóþó 30 õîíîã/
5.3.3. Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí
øèéäâýðëýõ õóãàöàà
Çàõèðãààíû õýðýã ¿¿ñãýñýí ¿åýñ ýõëýí ø¿¿ã÷,
íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷, õýðãèéí áóñàä îðîëöîã÷èä
ø¿¿õýýð õýðýã õÿíàí õýëýëöýõ àæèëëàãààíä
áýëòãýæ ýõýëäýã.
Çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýõýä
õàíãàëòòàé íîòëîõ áàðèìò öóãëàðñàí ãýæ ¿çâýë
ø¿¿õ õóðàëäààíûã õèéæ õýðãèéã øèéäâýðëýäýã.
Ãýõäýý çàõèðãààíû õýðýã ¿¿ñãýñýí ¿åýñ ýõëýí ø¿¿õ
õóðàëäààíûã õýðãèéã õÿíàí õýëýëöýõ õ¿ðòýëõ

95. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
¿éë ÿâö íü òîäîðõîé äàðààëàëòàé, òîäîðõîé öàã
õóãàöààíä õýðýãæèæ áàéäàã.
Äàðààõü õ¿ñíýãòýä çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàí
øèéäâýðëýõ äàðààëàë, æóðàì, õóãàöààã òîâ÷ àâ÷
¿çëýý.
- 95 -
Çàõèðãààíû
õýðãèéã
øèéäâýðëýõ
Çàðöóóëàõ
õóãàöàà Òàéëáàð
1. Íýõýìæëýë õ¿ëýýí
àâàõ
2. Çàõèðãààíû õýðýã
¿¿ñãýõ 7 õîíîã
Íýõýìæëýë
õ¿ëýýí àâñíààñ
õîéø
3.
Íýõýìæëýëèéã
õàðèóöàã÷èä
ãàðäóóëàõ
Íèéñëýëä
7, îðîí
íóòàãò
14 õîíîã
äîòîð
Õýðýã ¿¿ñãýñýí
ºäðººñ õîéø
4.
Õàðèóöàã÷
íýõýìæëýëèéí
øààðäëàãûã
õ¿ëýýí çºâøººðºõ
ýñýõ òóõàé áè÷ãýýð
ìýäýãäýõ
14 õîíîã
äîòîð
Õàðèóöàã÷
íýõýìæëýëèéã
õ¿ëýýí àâñíààñ
õîéø
5.
Ø¿¿õ
õóðàëäààíààð
çàõèðãààíû
õýðãèéã õÿíàí
øèéäâýðëýõ
60 õîíîã
äîòîð
Íýõýìæëýë
õ¿ëýýí àâñàí
ºäðººñ õîéø

96. - 96 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
6.
Äàõèí
õýëýëö¿¿ëýõýýð
áóöààñàí õýðãèéã
õÿíàí øèéäâýðëýõ
30
õîíîãèéí
äîòîð
Ø¿¿õ õ¿ëýýí
àâñíààñ õîéø
7.
Øààðäëàãàòàé
òîõèîëäîëä
çàõèðãààíû õýðýã
õÿíàí øèéäâýðëýõ
õóãàöààã ñóíãàõ
íýã óäàà
30 õ¿ðòýë
õîíîãîîð,
15
õîíîãîîð
2 äàõü
óäààãàà
òóõàéí ø¿¿õèéí
ø¿¿ã÷äèéí
çºâëºëãººíººñ
Çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýõýä à÷
õîëáîãäîë á¿õèé íîòëîõ áàðèìòûã öóãëóóëàõ,
¿íýëýõ ¿¿ðãèéã çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ, ø¿¿ã÷
ã¿éöýòãýäýã íü çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
îíöëîã þì. Ýíý íü èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí
ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã íü òýäíýýñ èë¿¿
ýðõòýé, çàðèì òîõèîëäîëä òýäíèéã çàõèð÷ áàéäàã
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ
õàìãààëàõ çîðèëãîòîé çîõèöóóëàëò þì. ¯¿ãýýðýý
èðãýíèé õýðãèéã ø¿¿õýä õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíààñ ÿëãààòàé áàéäàã.
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ õýðýã õÿíàí
øèéäâýðëýõýä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé íîòëîõ
áàðèìòûã áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí, èðãýíýýñ
ãàðãàæ ºãºõèéã øààðäàõ ýðõòýé áºãººä õîëáîãäîõ
ýòãýýä óã øààðäëàãûã áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.

97. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
5.3.4. Íýõýìæëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
Íýõýìæëýã÷ ãýæ çàõèðãààíû õóóëü áóñ
àêòûí óëìààñ çºð÷èãäñºí ýðõ, õóóëü ¸ñíû àøèã
ñîíèðõëîî õàìãààëóóëàõààð çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õýä íýõýìæëýë ãàðãàñàí èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä
þì.
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÝà ÕßÍÀÍ ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
19 ä¿ãýýð ç¿éë. Íýõýìæëýã÷èéí ýðõ, ¿¿ðýã
19.1.Íýõýìæëýã÷ çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä
- 97 -
îðîëöîõäîî äàðààõü ýðõ ýäýëíý:
19.1.1.íýõýìæëýëýý ººð÷ëºõ, ò¿¿íèé øààðäëàãûí õýìæýýã èõýñãýõ
áóþó áàãàñãàõ, íýõýìæëýëýýñýý òàòãàëçàõ, õàðèóöàã÷òàé ýâëýðýõ;
19.1.2.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí áîëîí ýñðýã òàëûí øààðäëàãà,
òàéëáàð, íîòëîõ áàðèìò, õýðãèéí ìàòåðèàëòàé òàíèëöàõ, ò¿¿íýýñ
òýìäýãëýë, õóóëáàð õèéõ, òýäãýýðò òàéëáàð ºãºõ, ø¿¿õ õóðàëäààíä
îðîëöîõ;
19.1.3.íîòëîõ áàðèìò ãàðãàæ ºãºõ, ãýð÷ýýñ ìýä¿¿ëýã àâàõóóëàõ,
øèíæýý÷ òîìèëóóëàõ, áóñàä íîòëîõ áàðèìò öóãëóóëàõ, ø¿¿õ õóðàëäààíûã
õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð õîéøëóóëàõ òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ;
19.1.4.ø¿¿õ á¿ðýëäýõ¿¿í áóþó ø¿¿ã÷, ïðîêóðîð, èðãýäèéí
òºëººëºã÷, ø¿¿õ õóðàëäààíû íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà, øèíæýý÷, îð÷óóëàã÷,
õýëìýð÷èéã õóóëüä çààñàí ¿íäýñëýëýýð òàòãàëçàí ãàðãàõûã øààðäàõ;
19.1.5.ø¿¿õ õóðàëäààíû áóñàä îðîëöîã÷èä àñóóëò òàâèõ;
19.1.6.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã äàâæ çààëäàõ
õÿíàëòûí æóðìààð ãîìäîë ãàðãàõ;
19.1.7. õóóëüä çààñàí áóñàä ýðõ.
19.2.Íýõýìæëýã÷ çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíä
îðîëöîõäîî äàðààõü ¿¿ðýã õ¿ëýýíý:
19.2.1.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí äóóäñàíààð õ¿ðýëöýí èðýõ;
19.2.2.õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû æóðàì, ø¿¿õ
õóðàëäààíû äýãèéã ñàõèõ;
19.2.3.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí òàâüñàí øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýõ.
19.2.4.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýä õýðãèéí òàëààð ¿íýí çºâ òàéëáàð
ãàðãàõ;
19.2.5.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã õóóëüä çààñàí
õóãàöààíä ãàðäàí àâàõ;
19.2.6.çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð
øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëýõ.

98. - 98 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Íýõýìæëýã÷ õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíû àëü ÷ ¿å øàòàíä íýõýìæëýëýýñýý
òàòãàëçàõ, õàðèóöàã÷òàé õàðèëöàí òîõèðîëöîæ
ýâëýðëèéí ãýðýý áàéãóóëæ ìàðãààíûã äóóñãàâàð
áîëãîæ áîëíî. Ýíý òîõèîëäîëä íýõýìæëýã÷ äàõèí
íýõýìæëýë ãàðãàõ ýðõýý àëäàíà. ªºðººð õýëáýë
äàõèàä ýíý àñóóäëààð ø¿¿õýä õàíäâàë ø¿¿õ
ò¿¿íèéã íü õ¿ëýýæ àâàõã¿é ãýñýí ¿ã.
Èéìä íýõýìëýã÷ íýõýìæëýëýýñ òàòãàëçàõ,
õàðèóöàã÷òàé õàðèëöàí òîõèðîëöîõ áîë áóñäûí
ÿëàíãóÿà õàðèóöàã÷èéí íºëººíä àâòàëã¿éãýýð
/àéëãàõ, ñ¿ðä¿¿ëýõ, çàíàëõèéëýõ, ÿòãàõ, ãóéõ
çýðãèéã õàðãàëçàëã¿éãýýð/ óëòàé, ñóóðüòàé áîäîæ,
¿ð äàãàâðûã òîîöîæ ººðºº øèéäâýðëýõ íü èõ
÷óõàë áàéäàã.
5.3.5. Íîòëîõ áàðèìòûã õýí öóãëóóëàõ
âý?
Ø¿¿õ àëèâàà õýðãèéã øèéäâýðëýõäýý
õóóëü ¸ñíû äàãóó öóãëóóëñàí, ¿íýí çºâ íîòëîõ
áàðèìòàíä ¿íäýñëýæ øèéäâýðëýäýã. Çàõèðãààíû
áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàí èðãýíèé ýðõèéã
çºð÷ñºí, òýäýí òºãðºãèéí õîõèðîë ó÷ðóóëñàí
ãýäãèéã íîòîëæ ÷àäààã¿é òîõèîëäîëä èðãýíèé
ýðõèéã õàìãààëæ ÷àäàõã¿é.

99. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
ÇÀÕÈÐÃÀÀÍÛ ÕÝÐÝà ÕßÍÀÍ ØÈÉÄÂÝÐËÝÕ ÒÓÕÀÉ ÕÓÓËÈÀÑ
31 ä¿ãýýð ç¿éë. Çàõèðãààíû õýðãèéã íîòëîõ ¿¿ðýã
31.1. Çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýõýä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé
õîëáîãäîõ íîòëîõ áàðèìòûã öóãëóóëàõ, ¿íýëýõ ¿¿ðãèéã çàõèðãààíû
õýðãèéí ø¿¿õ ã¿éöýòãýíý.
Ýíý íü èðãýí, õóóëèéí ýòãýýäèéí ýðõ, õóóëü
¸ñíû àøèã ñîíèðõëûã íü òýäíýýñ èë¿¿ ýðõòýé,
çàðèì òîõèîëäîëä òýäíèéã çàõèð÷ áàéäàã
çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíààñ
õàìãààëàõ çîðèëãîòîé çîõèöóóëàëò þì. ¯¿ãýýðýý
èðãýíèé õýðãèéã ø¿¿õýä õÿíàí øèéäâýðëýõ
àæèëëàãààíààñ ÿëãààòàé áàéäàã.
Õýäèéãýýð çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ õýðãèéã
õÿíàí øèéäâýðëýõýä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé íîòëîõ
áàðèìò öóãëóóëàõ ¿¿ðýãòýé áîëîâ÷ ýíý íü
íýõýìæëýã÷ íîòëîõ áàðèìòûã á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð
þó ÷ õèéõã¿é ãýñýí ¿ã áèø þì.
Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä ø¿¿õýä ãàðãàñàí
íýõýìæëýëäýý òóõàéí ìàðãààíûã õÿíàí
øèéäâýðëýõýä à÷ õîëáîãäîë á¿õèé íîòëîõ
áàðèìò, õàìààðàë á¿õèé áàðèìò ìàòåðèàëóóäûã
ãàðãàæ ºãºõ ýñõ¿ë òýð áàðèìòûã õààíààñ àâ÷
áîëîõûã çààæ ºãºõ, íîòëîõ áàðèìòûã ø¿¿õýýð
ãàðãóóëàõààð õ¿ñýëò òàâèõ òóñàì òóñ ìàðãààíûã
õÿíàí øèéäâýðëýõ, èë¿¿ áîäèòîé øèéäâýð
ãàðãàõàä òóñ áîëäîã. Æèøýýëáýë, õýðãèéã
øèéäâýðëýõýä çàéëøã¿é õýðýãòýé òóñãàé /øèíæëýõ
- 99 -

100. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
óõààí, òîîöîî, òîî á¿ðòãýë, óðëàã, óòãà çîõèîë,
òåõíèêèéí/ ìýäëýã øààðäñàí àñóóäëààð øèíæýý÷
òîìèëóóëàõ, ãýð÷ýýñ ìýä¿¿ëýã àâàõóóëàõ òóõàé
õ¿ñýëòýý ø¿¿õýä ãàðãàæ áîëíî.
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ õ¿ñýëòèéã õ¿ëýýí
àâ÷, õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõýä à÷ õîëáîãäîë
á¿õèé íîòëîõ áàðèìòûã áàéãóóëëàãà, àëáàí
òóøààëòàí, èðãýíýýñ ãàðãàæ ºãºõèéã øààðäàõ
ýðõòýé áºãººä õîëáîãäîõ ýòãýýä óã øààðäëàãûã
áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
5.4. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
- 100 -
øèéäâýð
Çàõèðãààíû õýðãèéã ø¿¿õ õóðàëäààíààð õÿíàí
õýëýëöýõýä õàíãàëòòàé íîòëîõ áàðèìò öóãëàðñàí
ãýæ ¿çñýí, ýñâýë äýýð äóðüäñàí õóãàöàà äóóññàí
áîë ø¿¿ã÷ çàõèðàìæ ãàðãàæ, ø¿¿õ õóðàëäààíûã
õýçýý, õààíà áîëîõûã òîâëîí çàðëàæ ø¿¿õ
õóðàëäààíûã õèéæ õýðãèéã øèéäâýðëýíý.

101. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
- 101 -
Ⱥɧɯɚɧ
ɲɚɬɧɵ
ɲԛԛɯɢɣɧ
ɲɢɣɞɜɷɪ
/ɚɥɶ ɧɷɝ ɧɶ/
ɯɭɭɥɶ ɛɭɫ ɛɨɥɨɯ ɧɶ ɬɨɝɬɨɨɝɞɜɨɥ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɚɤɬɵɝ ɯԛɱɢɧɝԛɣ
ɛɨɥɝɨɯ
ɷɪɯ ɡԛɣɧ ɯɚɪɢɥɰɚɚ ɛɚɣɝɚɚ ɷɫɷɯɢɣɝ ɬɨɝɬɨɨɠ ɯԛɥɷɷɧ ɡԧɜɲԧԧɪԧɯ
ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɚɤɬ ɧɶ ɢɥɬ ɯԛɱɢɧ ɬԧɝԧɥɞԧɪ ɛɭɫ ɛɨɥɨɯɵɝ ɧɶ ɯԛɥɷɷɧ
ɡԧɜɲԧԧɪԧɯ
ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɚɤɬɵɝ ɝɚɪɝɚɯɝԛɣ ɛɚɣɝɚɚ ɹɜɞɚɥ ɧɶ ɯɭɭɥɶ ɛɭɫ ɝɷɠ
ɬɨɝɬɨɨɝɞɫɨɧ ɛɨɥ ɲɚɚɪɞɚɝɞɚɯ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɚɤɬɵɝ ɝɚɪɝɚɯɵɝ ɞɚɚɥɝɚɯ
ɬԧɥɛԧɪ ɬɨɝɬɨɨɫɨɧ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɚɤɬɵɧ ɬԧɥɛԧɪɢɣɧ ɯɷɦɠɷɷɝ ɛɚɝɚɫɝɚɯ
ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɛɚɣɝɭɭɥɥɚɝɚ, ɚɥɛɚɧ ɬɭɲɚɚɥɬɧɚɚɫ ɭɱɪɭɭɥɫɚɧ
ɯɨɯɢɪɥɵɝ ɝɚɪɝɭɭɥɚɯ, ɯɨɯɢɪɥɵɧ ɯɷɦɠɷɷɝ ԧԧɪɱɥԧɯ, ɯɚɫɚɯ
ɯɷɪɝɢɣɧ ɧԧɯɰԧɥ ɛɚɣɞɥɵɝ ɰɚɚɲɢɞ ɬɨɞɪɭɭɥɚɯ ɲɚɚɪɞɥɚɝɚɬɚɣ ɝɷɠ
ԛɡɜɷɥ ɞɚɯɢɧ ɲɢɧɷ ɚɤɬ ɝɚɪɬɚɥ ɡɚɯɢɪɝɚɚɧɵ ɭɝ ɚɤɬɵɝ ɬԛɞɝɷɥɡԛԛɥɷɯ
ɧɷɯɷɦɠɥɷɥɢɣɧ ɲɚɚɪɞɥɚɝɵɧ ɡɚɪɢɦ ɯɷɫɝɢɣɝ ɯɚɧɝɚɠ, ԛɥɞɫɷɧɢɣɝ
ɯɷɪɷɝɫɷɯɝԛɣ ɛɨɥɝɨɯ
ɧɷɯɷɦɠɥɷɥɢɣɝ ɛԛɯɷɥɞ ɧɶ ɯɷɪɷɝɫɷɯɝԛɣ ɛɨɥɝɨɯ.
Çàõèðãààíû áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòíû
øèéäâýð, ¿éë àæèëëëàãààíû óëìààñ
íýõýìæëýã÷èä õîõèðîë ó÷èðñàí íü òîãòîîãäâîë
íºõºí òºë¿¿ëíý. Õàðèí õîõèðëûí õýìæýýíèé
òàëààð ìàðãààí ãàð÷ çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õýýð
øèéäâýðëýýã¿é áîë èðãýíèé õýðãèéí ø¿¿õýýð
øèéäâýðë¿¿ëíý.
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã
óíøèæ ñîíñãîñíîîñ õîéø 7 õîíîãèéí äîòîð
õóâèéã õýðãèéí îðîëöîã÷äîä õ¿ðã¿¿ëíý. Øèéäâýð
ãàðãàõààñ áóñàä òîõèîëäîëä õýðýã õÿíàí
øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû òàëààð çàõèðãààíû

102. Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
õýðãèéí ø¿¿õ òîãòîîë, ø¿¿ã÷ çàõèðàìæ ãàðãàíà.
Æíü: ø¿¿õ õóðàëäààíûã õîéøëóóëàõ.
5.4.1. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
øèéäâýðèéã áèåë¿¿ëýõ
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýð
õóóëüä çààñàí õóãàöààíä äàâæ çààëäàõ ãîìäîë
ãàðãààã¿é áîë õ¿÷èí òºãºëäºð áîëíî. Èíãýñíýýð
ø¿¿õèéí øèéäâýð çààâàë áèåëýãäýõ õ¿÷èéã îëíî.
Õýðãèéí îðîëöîã÷èä çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
øèéäâýðèéã õ¿÷èí òºãºëäºð áîëñîí ºäðººñ ýõëýí
áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé.
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ øèéäâýðýý
áèåë¿¿ëýõ àðãà, æóðàì, õóãàöààã ãàðãàñàí
øèéäâýðòýý òîäîðõîéëíî.
Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã
ýí òýðã¿¿íä ñàéí äóðààð áèåë¿¿ëýõ áîëîìæèéã
õóãàöàà òîãòîîí çàõèðãààíû áàéãóóëëàãàä îëãîíî.
Ø¿¿õýýñ òîãòîîñîí õóãàöààíä ñàéí äóðààð
áèåë¿¿ëýýã¿é òîõèîëäîëä íýõýìæëýã÷ àëáàäàí
ã¿éöýòã¿¿ëýõýýð øèéäâýð ãàðãàñàí ø¿¿õýä õàíäàí
õ¿ñýëò ãàðãàæ áîëíî.
5.4.2. Çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
øèéäâýðèéã äàâæ çààëäàõ
Àíõàí øàòíû ø¿¿õ õóóëü áóñ, ¿íäýñëýëã¿é
øèéäâýð ãàðãàõ òîõèîëäîë áèé. Æèøýý íü:
õýðãèéí íºõöºë áàéäëûí òàëààð áóðóó ¿íýëýëò
ä¿ãíýëò ºãñíººñ çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
- 102 -

103. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
øèéäâýð ¿íäýñëýëã¿é áîëæ áîëíî. Àíõàí øàòíû
ø¿¿õèéí ýíýõ¿¿ àëäàà äóòàãäëûã àðèëãàæ, õóóëü
¸ñíû, ¿íäýñëýëòýé øèéäâýð ãàðãàõ, õ¿íèé ýðõèéã
áàòàëãààòàéãààð õàíãàõ ãýõ ìýò áîëîìæóóäûã
äàâæ çààëäàõ øàòíû æóðìààð çàõèðãààíû õýðýã
õýëýëöýæ õàíãàæ áîëíî.
Ïðàêòèê àëõàì:
Íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷, òýäãýýðèéí òºëººëºã÷
áóþó ºì㺺ëºã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýä äàâæ çààëäàõ
ãîìäëûã õýðõýí ãàðãàõ âý?
Àíõàí øàòíû æóðìààð çàõèðãààíû õýðýã
õÿíàí øèéäâýðëýýä ãàðãàñàí ø¿¿õèéí
øèéäâýðòýé ñàéí òàíèëöàíà.
Äàâæ çààëäàõ ãîìäîë áè÷èõ: õóóëèéí ÿìàð
çààëò áîëîí òàíû ÿìàð ýðõèéã çºð÷ñºí
òàëààð òîäîðõîé áè÷íý.
Àíõàí øàòíû ø¿¿õèéí øèéäâýðò òóõàéí
øèéäâýðèéã ãàðäàí àâñíààñ õîéø äàâæ
çààëäàõ ãîìäëûã 14 õîíîãèéí äîòîð
õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýñýí ø¿¿õýýð
äàìæóóëàí çàõèðãààíû õýðãèéí äàâæ
çààëäàõ øàòíû ø¿¿õýä äàâæ çààëäàõ
ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé
Ãîìäëûí äàãóó Çàõèðãààíû õýðãèéí äàâæ
çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ õýðãèéã õ¿ëýýí
àâñíààñ õîéø 30 õîíîãò áàãòààí õÿíàí
øèéäâýðëýõ ¸ñòîé.
Ýíý øèéäâýðèéã ýñ çºâøººðâºë õóóëüä
çààñàí ¿íäýñëýëýýð õÿíàëòûí æóðìààð
ãîìäîë ãàðãàõ ýðõòýé.
- 103 -
1.
2.
3.
4.
5.

104. - 104 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Äàâæ çààëäàõ ãîìäëûã ø¿¿õýä çààâàë áè÷ãýýð
ãàðãàæ ºãºõ øààðäëàãàòàé áàéäàã.
Çàãâàð
Çàõèðãààíû õýðãèéí äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õýä
Äàâæ çààëäàõ ãîìäîë ãàðãàõ íü
Ãîìäîë ãàðãàã÷èéí îâîã, ýöãèéí íýð, íýð, õàÿã, /õóóëèéí
ýòãýýä áîë îíîîñîí íýð, õàÿã, îðøèí áàéãàà ãàçàð/
....................... -èéí íýõýìæëýëòýé ..................... –ä
õîëáîãäîõ çàõèðãààíû õýðãèéã øèéäâýðëýñýí ........................
/íèéñëýë, àéìãèéí/ çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí ….. îíû ….
ñàðûí …íû ºäðèéí …. äóãààð øèéäâýðèéã ¿íäýñëýëã¿é ãýæ
¿çýí ãîìäîë ãàðãàæ áàéíà. ¯¿íä:
Äàâàõ ãîìäëûí óòãà: ..........................................................
.......................................................................................................
.......................................................................................................
/øèéäâýðèéí ÿìàð ç¿éë, çààëò, ¿íäýñëýëèéã
çºâøººðºõã¿é áàéãàà, ýíý íü õóóëèéí ÿìàð çààëò áîëîí
ÿìàð ýðõèéã çºð÷ñºí òàëààð áè÷íý./
Ãîìäîëä õàâñàðãàñàí áàðèìò áè÷ãèéí æàãñààëò
Ãîìäîë ãàðãàñàí:
/Íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýäèéí àëü íü
áîëîõ/
/ãàðûí ¿ñýã/
……. îí…. ñàð …. ºäºð

105. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ õóðàëäààíä
õýðãèéí îðîëöîã÷, òýäãýýðèéí òºëººëºã÷ áóþó
ºì㺺ëºã÷ îðîëöîæ áîëîõ áºãººä ýíý òóõàé
õ¿ñýëòýý ø¿¿õýä áè÷ãýýð ãàðãàíà. Áè÷ãýýð õ¿ñýëò
ãàðãàñàí áîë äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õ
õóðàëäààí õýçýý, õààíà áîëîõûã ìýäýãäýõ
¿¿ðýãòýé áàéäàã.
Äàâæ çààëäàõ æóðìààð õýðýã õÿíàí õýëýëöñýí
çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õ íü àíõàí øàòíû
ø¿¿õèéí øèéäâýðèéã õýâýýð ¿ëäýýõ, ººð÷ëºõ,
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ øèéäâýðèéí àëü íýãèéã ìàãàäëàë
õýëáýðýýð ãàðãàíà.
Ìàãàäëàëûã ø¿¿ã÷ õýðãèéí îðîëöîã÷äîä
óíøèí ñîíñãîìîãö õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëíî. ̺í õýðãèéí îðîëöîã÷èéí ýðõ, õóóëü ¸ñíû
àøèã ñîíèðõëûã çàõèðãààíû õýðãèéí ø¿¿õèéí
øèéäâýðýýñ ãàäíà çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàí
øèéäâýðëýõ àæèëëàãààã ÿâóóëàõ, õîéøëóóëàõ,
ò¿äãýëç¿¿ëýõ òóõàé øèéäâýð¿¿ä õºíäºæ áîëíî .
Ýíý òàëààð ãàðñàí çàõèðãààíû õýðãèéí
ø¿¿õèéí òîãòîîë, ø¿¿ã÷èéí çàõèðàìæèä ãàðñàí
ºäðººñ íü õîéø 10 õîíîãèéí äîòîð çàõèðãààíû
õýðãèéí äàâæ çààëäàõ øàòíû ø¿¿õýä ãîìäîë
ãàðãàæ áîëíî.
- 105 -

106. - 106 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
5.4.3. Õÿíàëòûí æóðìààð çàõèðãààíû
õýðãèéã õÿíàõ
Äàâæ çààëäàõ øàòíû æóðìààð õýðãèéã
õÿíààä ãàðãàñàí ìàãàäëàë ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýëã¿é
ãàðñàí ãýñýí ¿íäýñëýë á¿õèé ãîìäëûã ¿íäýñëýí
çàõèðãààíû õýðãèéã õÿíàëòûí æóðìààð õÿíàí
øèéäâýðëýäýã. Ýðõ ç¿éí ¿íäýñëýëã¿é áàéíà ãýäýã
íü õóóëüä çààñàí æóðìûã áèåë¿¿ëýýã¿é áàéíà
ãýñýí ¿ã þì. ¯¿íä äàðààõü 2 íºõöºë áàéäàë
îðíî.
1-ðò: ø¿¿õ õýðýãëýâýë çîõèõ õóóëèéã
õýðýãëýýã¿é, õýðýãëýõ ¸ñã¿é õóóëèéã õýðýãëýñýí,
õóóëèéã áóðóó òàéëáàðëàæ õýðýãëýñýí;
2-ðò õóóëèàð òîãòîîñîí õýðýã õÿíàí
øèéäâýðëýõ àæèëëàãààíû æóðàì çºð÷ñºí áàéâàë:
òóõàéëáàë: ø¿¿õ õóðàëäààíä çîõèã÷, òýäãýýðèéí
òºëººëºã÷, ºì㺺ëºã÷ çàéëøã¿é áèå÷ëýí îðîëöîõ
õýðýãò òýäíèéã îðîëöóóëààã¿é, õóóëü áóñ
á¿ðýëäýõ¿¿íýýð õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýñýí,
õýðãèéí îðîëöîã÷èéí ýðõèéã íîöòîé çºð÷ñºí ãýõ
ìýò.

107. Çàõèðãàà, èðãýä õîîðîíäûí õàðèëöàà
Ïðàêòèê àëõàì:
Íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷, òýäãýýðèéí òºëººëºã÷ áóþó
ºì㺺ëºã÷, ãóðàâäàã÷ ýòãýýä õÿíàëòûí æóðìààð
õýðõýí ãîìäîë ãàðãàõ âý?
Äàâæ çààëäàõ øàòíû æóðìààð çàõèðãààíû
õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýýä ãàðãàñàí ø¿¿õèéí
ìàãàäëàëòàé ñàéí òàíèëöàíà.
Õÿíàëòûí æóðìààð õýðãèéã õÿíóóëàõ ãîìäîë
áè÷èõ: Çàõèðãààíû õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýõ
òóõàé áîëîí áóñàä õîëáîãäîõ õóóëèéí ÿìàð
çààëò, òàíû ÿìàð ýðõ çºð÷èãäñºí òàëààð
òîäîðõîé áè÷íý. Äàâæ çààëäàõ ãîìäëûí
çàãâàðûã àøèãëàæ áîëíî
Ìàãàäëàëûã ãàðäàí àâñàí ºäðººñ õîéø 14
õîíîãèéí äîòîð õýðãèéã õÿíàí øèéäâýðëýñýí
ø¿¿õýýð äàìæóóëàí Óëñûí äýýä ø¿¿õýä
ãàðãàíà.
Óëñûí äýýä ø¿¿õ /Çàõèðãààíû õýðãèéí
òàíõèì/ õýðãèéã õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø 30
õîíîãò áàãòààí õÿíàëòûí øàòíû ø¿¿õ
õóðàëäààíààð õÿíàí øèéäâýðëýíý.
Òàíõèìûí ø¿¿õ õóðàëäààíû òîãòîîëûã
õ¿ëýýí çºâøººðºõã¿é áîë õ¿ëýýæ àâñíààñ
õîéø 30 õîíîãèéí äîòîð õóóëü çºð÷ñºí
¿íäýñëýëýýð Óëñûí äýýä ø¿¿õýä ãîìäîë
ãàðãàæ áîëíî.
Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí Åðºíõèé ø¿¿ã÷ ãîìäëûã
¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë ä¿ãíýëò ãàðãàæ óã
õýðãèéã Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí õóðàëäààíä
õýëýëö¿¿ëíý.
Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí íèéò ø¿¿ã÷äýýñ á¿ðäñýí
õóðàëäààíààð õýðãèéã õÿíàæ òîãòîîë ãàðãàíà.
Ýíý íü ýöñèéí øèéäâýð áîëíî.
- 107 -
1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

108. - 108 -
Èðãýäèéí ýðõ ç¿éí õºòº÷
Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí õÿíàëòûí æóðìààð õÿíàí
øèéäâýðëýñýí òîãòîîë ýöñèéí øèéäâýð áîëíî.
ªºðººð õýëáýë äàõèí äàõèí øàëãàæ ñóäàëñíû
ýöýñò áîäèò ¿íýíèéã òîãòîîëîî ãýæ ¿çýæ áàéãàà
ó÷èð òîãòîîëä äàõèí ãîìäîë ãàðãàæ áîëîõã¿é
ãýñýí ¿ã.
Õÿíàëòûí æóðìààð õýðýã õÿíàí øèéäâýðëýñýí
ø¿¿õèéí òîãòîîë ãàðìàãö õóóëèéí õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëíî.