िबिज प्रक्रियाक्रिया कशी करावी?
Vigyan Ashram
(A center of Indian Institute Of Education)
At. Post Pabal Dist. Pune 412403
www.vigyanashram.com
www.techshala.com
www.renindia.in
ibajap`ik`yaa
• ibajap`ik`yaa kolyaamauLo ibayaaNyaaMcaI ]
gavaNaxamata vaaZto ,
• ipkacaI raoga p`tIkarSa@tI vaaZto
• ipkacyaa ]%padnaat maaozyaa p`maaNaavar vaaZ haoto.
• ]%padIt maalaacaI p`tvaarI hI maaozyaa p`maaNaat
caaMgalaI Asato.
“Sauw ibajaapaoTI fLo
rsaaL gaaomaTI”
ibayaaNyaaMnaa porNaI puvaI- jaI p`ik`yaa kolaI
jaato %yaasa ibajap`ik`yaa Asao mhNatat.
mhNauna porNaI puvaI- sava-ca ibayaaMnaa
AaOYaQaacaI p`ik`yaa kolaI tr maaozyaa p`maaNaavar ]
%padnaat vaaZ hao[la.
mhNauna porNaI puvaI- sava-ca ibayaaMnaa
AaOYaQaacaI p`ik`yaa kolaI tr maaozyaa p`maaNaavar ]
%padnaat vaaZ hao[la.
1.ibayaaNyaacaI sauPtavasqaa
GaalavaNyaasaazI.
2.ibayaaNyaacaI ]gavaNa xamata
vaaZvaNyaasaazI ,
3.ijavaaNau KtaMcaa vaapr.
4.raoga va ikDIMpasaUna ipkacaa
bacaava krNyaasaazI.
ibaja p`ik`yaocao p`mauK ]
i_YT
ibajap`ik`yaosaazI AavaSyak
saaih%ya
Gamaola
o
hatmaaoj
ao
gaa^gala
maask,
paNaI
AaOY
aQa
gaao
Napa
T
ibayaaNyaac
aI
sauPtavasqa
a
ibayaaNyaac
aI
sauPtavasqa
a
vaatavarNaat yaaogya va Anaukula GaTk Asatanaa
AMkurNaxama ibayaa $jat naahI.ASaa ibayaaMcyaa
Avasqaolaa sauPtavasqaa mhNatat. vaogavaogaLyaa
ibayaMamaQyao sauPtavasqaocaa kalavaQaIcaa
vaogavaogaLa Asatao.tao kahI idvasaapasauna kahI
mahInyaaMpya-Mt Asau Saktao.sauPtavasqao
caI karNao
sauPtavasqao
caI karNao
1.kahI ibayaaMcao AavarNa kzINa Asato.%yaamauLo paNaI
va Aa^i@sajana Aat iSa$ Sakt naahI.
2.kahI p@va ibayaaMmaQaIla baIjagaBa- puNa- vaaZlaolaa
nasatao %yaamauLo %yaaMcao AMkurNa haot naahI.
3.ibaT$T saar#yaa ibayaaMt kahI AMkurNa raoQak
rasaayainak d`vya tyaar haotat.
%yaamauLo AMkurNa p`ik`yaa haot naahI.
ibajap`ik`yaa puZIla vaogavaogaLyaa p`karo krtat :
1.ibayaaNyaacao kvaca GaasaNao :
kahI ibayaaMcao kvaca Kup TNak ikMvaa jaaD
AsalyaamauLo ibayaaMt paNaI va Aa^i@sajana kahIca iSart naahI
AaiNa ibayaaMcao AMkurNa haot naahI ASaa ibayaa KDbaDIt
pRzBaagaavar GaasalyaamauLo %yaa izsauL haotat.yaamauLo baI
maQyao paNaI SaaoYalao jaato va baIjaaMkurNaalaa madt haoto.]da :
krTaolaI ,baaor ,icaMca.
2. ibayaaNao paNyaat iBajavaNao :
baI paNyaat iBajaivalyaamauLo %yaavarIla kvaca
narma pDto.tsaoca ibayaaNyaat Asalaolao AMkurNa ivaraoQak
rsaayana paNyaat ivarGaLuna baahor pDto %yaamauLo ibayaaMcao
AMkurNa lavakrca haoNyaasa madt haoto. ]da. kakDIvagaI-ya Baajyaa.
3. Aamlaacaa vaapr :
ibayaaNao tIva` Aamlaat qaaoDa vaoL bauDvauna
kaZlyaasa %yaacao kzINa kvaca narma pDuna %yaat paNaI
ibajap`ik`yaa
krNao
4. AtI qaMD jalap`ik`yaa :
kahI ibayaaMnaa Aaolasar pNa AtI qaMD tapmaana idlao Asata
AMkurNa eksaarKo AaiNa lavakr haoto.yaa
pwtIt baI paNyaat 12 to 24 tasa iBajavatat.naMtr Aaolasar rotI
ikMvaa SaovaaL yaaMcyaa maaQyamaat baI po$na to
10 M sao.tapmaanaasa zovatat va puNa- saukvalyaanaMtr porNaIsaazI
vaaprtat.
5. rsaayanao AaiNa saMjaIvakaMcaa vaapr :
ibayaaNyaacaI sauPtavasqaa GaalavaNyaasaazI puZIla
rsaayanao saMjaIvakaMcaa vaapr krtat.
 paoT^iSayama naayaT/oT : sauPtavasqaotIla baI 0.2 % paoT^iSayama
naayaT/oTcyaa d`avaNaat iBajat zovauna naMtr porNaIsaazI vaapravao.
 ijabaroilak A^isaD : yaa saMjaIvakacao 100 to 500 pIpIema tIva`tocao
d`avaNa tyaar k$na %yaat baI iBajat Gaalauna porNaIsa vaapravao.
 qaayaaoyaurIyaacaa vaapr : jao baI Aaolasar qaMD tapmaanaat
AMkurNaxama pavato to baI 10 ila.paNyaat 50 to 300 ga`^ma
kaMda yaa ipkasa saazvaNauikt kaoMba yaoNaar naahI va
kaMda jaast iTkNyaasa madt hao[-la yaa saazI
ma^laIkh^D/aJaIna yaacaa vaapr krtat.
baTaTa ipkacyaa baoNyaasa saazvaNaukIt kaoMba yao}
nayao va jaast idvasa iTkNyaasa madt hao[-la mhNauna
baoNao
38 to 45 AMSa f^ranaa[-T tapmaanaat zovatat va
ma^laIkh^D/aJaIna caI p`ik`yaa krtat.
Taoma^Tao .laoTyausa [ ipkaMcao ibayaaNao saazvaNauikt
Kraba hao} nayao mhNauna ToT^saaya@la^saIna cyaa
ibayaaNao sauPtavasqaot
jaaNyaasaazI kravayaacaI
p`ik`yaa
jyaa baIyaa jaIvaMt Asatat AaiNa vaatavarNaatIla yaaogya GaTk ]plabQa
Asalyaasa $jau Saktat ,%yaaMnaa AMkurNaxama ibayaa Asao mhNatat.kaoNa
%yaahI pirisqatIt jyaa ibayaa $jau Sakt naahIt %yaa ibayaa maRt samajaavyaat.
AMkurNaxamatocyaa kalaavaQaInausaar BaajaIpalyaacyaa
ibayaaNyaacaI ivaBaagaNaI :
1.kmaI AMkurNaxamata kalaavaQaI :
kahI BaajaIpalaa ipkaMcaa ibajaaMkurNaxamata
kalaavaQaI ek ikMvaa daona hMgaamaapurtaca
mayaa-idt Asatao. ]da.kaMda ,maka.
2. maQyama AMkurNaxamata kalaavaQaI :
kahI BaajaIpalaa ipkMcaa ibajaaMkurNaxamata
kalaavaQaI daona ikMvaa tIna hMgaamaapurtaca
Asatao.]da.GaovaDa ,vaaTaNaa ,kaobaI
,BaoMDI.
3. idGa- AMkurNaxamata kalaavaQaI :
kahI BaajaIpalaa ipkaMcaa baIjaaMkurNaxamata
kalaavaQaI tIna to paca hMgaamapya-Mt
Asatao.]da.kakDI ,duQaIBaaopLa ,klaIMgaD.
]gavaNa
xamata
]gavaNa
xamata
vaatavarNaatIla tapmaana AaiNa Aad`-ta vaaZlyaamauLo
ibayaaMcaI AMkurNaxamata kmaI haoto.ibayaaNao puNa-
saukvaUna ,kmaI tapmaanaat ,raoga AaiNa ikDIpasauna saurixat
zovalyaasa ibayaaNyaacyaa AMkurNaxamatocaa kalaavaQaI
baIjaaMkurNaavar pirNaama krNaaro GaTk
BaajaIpalaa ipkacao baI raopvaaTIkot ikMvaa jamaInaIt porlyaanaMtr
%yaaMcao Apoixat p`maaNaat AMkurNa haoNyaasaazI vaatavarNaatIla
kahI baahyaGaTkaMcaI tsaoca ibayaaNyaacyaa AMtga-t GaTkacaI
Anaukulata AsaNao AavaSyak Asato.
mah%vaacyaa baahyaGaTkat paNaI ,hvaa , tapmaana ,AaiNa
p`kaSa yaaMcaa samaavaoSa Asatao.
1. paNaI :
BaajaIpalaa ipkacao ibayaaNao pirp@va Jaalyaavar %yaat
paNyaacao p`maaNa 6 to 8 % [tko Asato.ibayaaNao jamaInaIt
porlyaanaMtr ibayaaNyaanao Barpur paNaI SaaoYaUna Gaotlyaavar %yaacao
AMkurNa hao} Sakto.%yaasaazI jamaInaIt puroSaI Aaola AsaNao
AavaSyak Asato.ibayaaMnaI paNaI SaaoYaUna Gaotlyaavar %yaacao
AMkurNaasaazI AavaSyak Asalaolyaa cayaapyaacyaa ik`yaa vaogaanao sau$
haotat.ivaivaQa ivakr enJaa[msa ik`yaaiSala hao}na baIjaatIla Annapdaqaa-var
%yaacaI p`ik`yaa hao}na %yaacao d`va$p pdaqaa-t $paMtr haoto.yaa d`va$p
Annapdaqaa-var gaBaa-caI vaaZ haoto.baIjaaMkurNa haotanaa Svasanaik`yaa
jaladgatInao haoto.%yaamauLo gaBa- vaaZIsaazI laagaNaarI ]jaa- ]plabQa
haoto.paNyaamauLo baIjaavarNa ma} haoto va %yaat Aai@sajanacaa sahja
3. tapmaana :
AMkurNa p`ik`yaovar tapmaanaacaa pirNaama haotao.p`%yaok
p`karcyaa BaajaIpalaa pIkacyaa ibayaaNyaacyaa AMkurNaasaazI
tapmaana ivaiSaYT p`maaNaat AsaNao AavaSyak Asato.
%yaapoxaa kmaI AiQak tapmaana Asaola tr Annap`ik`yaa
maMdavato.saaQaarNa: tapmaana 0 AMSa saoilsaAsa poxaa kmaI
va 50 AMSa saoilsaAsa poxaa jaast Asalyaasa ibayaaMcao AMkurNa
haot naahI.maQyama tapmaanaat ibayaaMcao AMkurNa ]%tma
haoto.p`%yaok BaajaIpalaa ipkacyaa ibajaaMkurNaasaazI [Yttma
tapmaana vaogavaogaLo Asato.
4. p`kaSa :
kahI BaajIpalaa ipkaMcyaa baIjaaMkurNaavar p`kaSaacaa pirNaama
idsauna yaotao.laoTyausa ,Taoma^Tao ,[.BaajaIpalaa ipkacyaa
ibayaaNyaacao maMd p`kaSaat ]%tma AMkurNa haoto.yaa ]laT kaMda
,lasauna [ BaajaIpalaa ipkamaQyao p`kaSaamauLo
baIjaaMkurNaavar p`tIkula pirNaama haotao.kahI BaajaIpalaa ipkaMcyaa
baIjaaMkurNaavar p`kaSaacaa kaoNatahI pirNaama idsauna yaot
naahI.AMQaar ikMvaa p`kaSaat %yaaMcao baIjaaMkurNa saar#yaa
p`maaNaat AaZLuna yaoto.
 ]gavaNaxamata vaaZivaNyaasaazI kravayaacyaa p`ik`yaa :
1. qaMD paNyaacaI ibajap`ik`yaa :
ijavaaNau KtaMcaI ibajap`ik`yaa puZIla p`maaNao krtat.
1.rayaJaaobaIyama
2.A^JaoTaoba^@Tr
3.A^JaaoisprIlaIyama
4.sPaurd ivarGaLivaNaaro ijavaaNau
5.T/ayakaoDmaa-
2.A^JaoTaoba^@Tr
ho ijavaaNau jamaInaImaQyao ipkaMcyaa mauLaBaaovatI rahuna
AsahjaIvaI pwtInao kaya- krIt Asatat.to hvaotIla mau@t na~ SaaoYaUna Gaotat
va ipkaMnaa ]plabQa k$na dotat.ho ijavaaNau Kt iWdla vagaI-ya ipko vagaLuna
[tr sava- ekdla tRNaQaanya ipkaMnaa ]pyaaogaI pDtat.]da.jvaarI ,baajarI
,gahu ,maka ,}sa ,kapusa ,sauya-fula ,imarcaI ,vaaMgaI ,DaLIMba ,po$ ,AaMbaa
[.
%yaasaazI KalaIla ica~fIt pha.
1.rayaJaaobaIyama : yaa jaIvaaNauMcao kaya- sahjaIvaI pwtInao
caalato.ho jaIvaaNau SaoMgavagaI-ya ipkaMcyaa mauLavar gaazI
inamaa-Na krtat AaiNa hvaotIla na~vaayau SaaoYauna Gao}na
mauMLavaaTo ipkasa ]plabQa k$na %yaamauLo na~yau@t KtaMcaI
maa~a saaQaarNa 25 % kmaI p`maaNaat laagato.%yaasaazI KalaIla
ica~fIt pha.
rayaJaaobaIyama jaIvaaNaUMcaI baIja p`ik`yaa :
CLICK ON IT
A^JaoTaoba^@Tr jaIvaaNaUMcaI baIja
p`ik`yaa : CLICK ON IT
tyaar raopaMsaazIcaI jaIvaaNaU p`ik`yaa : CLICK ON
IT
3.A^JaaoisprIlaIyama
ho ijavaaNau tRNaQaanya va BaajaIpalaa ipkaMcyaa
mauLaMmaQyao va mauLaBaaovatI rahuna na~ isqar krNyaacao kaya- krtat.jvaarI
AaiNa maka ipkasaazI ]pyau@t.
4.sfurd ivarGaLivaNaaro ijavaaNau :
jamaInaIt ivarGaLNyaasa kzINa Asalaolyaa kahI
Annad`vyaamaQyao sfurdcaa k`maaMk pihlaa laagatao.%yaamauLo rasaayainak
Kt $panao vaaprlaolao sfurd kaoNa%yaa naa kaoNa%yaa rasaayainak sva$pat
maatImaQyao isqar haoto.yaamauLo Kt $panao idlaolyaa sfurdcaa ]pyaaoga
vanasptI SaaoYaNaasaazI k$na Gao} Sakt naahI va iSafarSaInausaar idlaolyaa
sfurdyau@t Ktacaa ]pyaaoga puNa-pNao hao} Sakt naahI.yaakrIta sfurdyau@t
Ktacaa vanasptIMnaa laagaNaa­yaa rasaayainak sva$pat $paMtr haoNao
garjaocao Aaho.
sfurd ivarGaLivaNaarI ijavaaNau Kto saMvaQa-nao Aivad`avya isqar$pI
sfurdcao d`avya rasaayainak sva$pat $paMtr k$na to ipkaMnaa ]plabQa k$na
dotat.yaamauLo rasaayainak sfurdyau@t Ktacaa vaapr d`vya sva$pat ipkvaaZIcyaa
yaaogya kalaavaQaIt haoNao Sakya haoto.
5.T/ayakaoDmaa-
hI praopjaIvaI baurSaI jamaInaIt pdaqaa-var maaozyaa p`maaNaat vaaZto
va [tr raoga ijavaaNauMcaI vaaZ inayaMi~t krto.tI [tr raogakark baurSaIvar Qaagao
rRasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaa puZIla p`maaNao
krtat
BaajaIpalaa ipko va AaOYaQao
A.n
a
ipkacao
naava
ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa
1 vaaMgaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao
2 Taoma^Ta
o
1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao
3 imarcaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao
4 maoqaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao
5 GaovaDa 10 to 15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 10 to 15 ga`^ma
rayaJaaoibayama` caaoLavao
6 palak 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao
ibajap`ik`yaosaazI
BaajaIpalaa ipko va AaOYaQao
A.n
a ipkaca
o
naava
ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa
7 gavaar 10 to 15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 250 ga`^ma rayaJaaoibayama`
caaoLavao
8 daoDka 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao-
nDIJama caaoLavao
9 mauLa 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao
10 vaaTaN
aa
1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao-
nDIJama caaoLavao
11 duQaI
BaaopL
a
1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 2.5 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao-
nDIJama caaoLavao
12 baTaTa 1.laagavaDIsaazI baTaTyaacaI faoDI krtovaoLI kaoyata
blaayaTa^@sa cyaa 0.3 yaa AaOYaQaacyaa d`avaNaat
ibajap`ik`yaosaazI
Qaanya ipko va AaOYaQao
A.n
a
ipkacao
naava
ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa
13 jvaarI kajaLI kaNaI yaa raogaapasauna inayaM~NaasaazI
gaMQakacaI p`ik`yaa kravaI.1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3
ga`^ma gaMQak caaoLavao.
14 baajarI 20 % maIzacyaa d`avanaat ibayaaNao bauDvauna naMtr
porNaIsaazI vaapravao %yaamauLo ArgaT ,gaaosaavaI
raogaavar inayaM~Na krta yaoto.
15 gahu 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao
16 Baat 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 2.5ga`^ma qaayarma ikMvaa
k^Ptna caaoLavao.
A.n
a
ipkacao
naava
ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa
17 Bau[-
mauga
1 ik.ga`^.ibayaaNyaasa 5 ga`^ma qaayarma ikMvaa 2 ga`^ma
kaba-onD^iJama ikMvaa 3ga`^ma T/ayakaoDmaa- jaOivak
baurSaInaaSak caaoLavao.va naMtr 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa
25 ga`^ma rayaJaaoibayama AiQak 25 ga`^ma sfurd
ivarGaLivaNaaro jaIvaaNau saMvaQa-na caaoLavao va baI
saavalaIt saukvauna poravao.
18 krD[- baurSaI janya raogaacyaa inayaM~aNaasaazI 2.5 ga`^ma
qaayarama ikMvaa baavaIsTIna ,ikMvaa k^PTna caaoLavao.
tsaoca hvaotIla na~acyaa isqarIkrNaasaazI A^JaoTaoba^@Tr
Aqavaa A^JaaoisprIlaIyama AiQak pI.esa.baI.250 ga`^ma 10 to
15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa caaoLavao.
19 saaoyaab
aIna
baurSaI janya raogaacyaa inayaM~aNaasaazI 2.5 ga`^ma
kabao-nDiJama ikMvaa 5 ga`^ma T/ayakaoDmaa- caaoLavao.
20 sauya-
fula
mar raogaacyaa inayaM~NaasaazI 2 to 2.5 ga`^ma qaayarma
va kovaDa raogacyaa inayaM~NaasaazI 6 ga`^ma A^p`a^na 35
ibajap`ik`yaosaazI
gaLIt Qaanya ipko va AaOYaQao
ibajap`ik`yaosaazI
nagadI ipko va AaOYaQao
A.
na
ipkacao
naava
ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa
22 }sa baoNao laagavaDIpuvaI- 100 ila.paNaI + 300
ima.laI.ma^laoiqaAa^na + 100 ga`^ma baavaIisTnacaI 10
imanaITasaazI baoNao p`ik`yaa kravaI %yaamauLo
baurSaIjanya raoga va Kvalao kIDIcaa baMdaobast
haotao.tsaoca A^JaoTaoba^@Tr AaiNa sfurd
ivarGaLivaNaaro ijavaaNau p`maaNa Anauk`mao 10 iklaao
AaiNa 1.25 iklaao p`it 100 ila.paNyaata imasaLuna kolaolyaa
d`avaNaat }saacyaa iTp¹yaa 30 imanaITo bauDvauna
laagavaD kravaI.yaamauLo na~amaQyao 50% tr sfurdcyaa
maa~ot 25% bacat haoto.23 kapusa 1.mar va krpa raogaacyaa inayaM~NaasaazI 1 ik.ga`^ma
ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao
2.hvaotIla na~acyaa isqarIkrNaasaazI 1 ik.ga`^ma
ibayaaNyaasa 25 ga`^ma A^JaoTaoba^@Tr ikMvaa
A^JaaoisprIlaIyama caI p`ik`yaa kravaI.
3.kapsaacyaa ipkacaI porNaI saulaBa haoNyaasaazI
jyaa ibayaaMcao Aakar lahana Asatat %yaa
ibayaaMcaI porNaI saulaBa haoNyaasaazI
%yaamaQyao lahana AakaracaI vaaLu ikMvaa
maatI ima@sa k$na porNaI kolaI jaato ]
da.raLo ,maaohrI ,tMbaaKu [.
[tr mah%vaacyaa
ibajap`ik`yaa
ibajap`ik`yaa krtanaa GyaavayaacaI
kaLjaI
ijavaaNau KtacaI ibajap`ik`yaa kolyaanaMtr %yaa
ibayaaMvar rasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaa
k$ nayao.
 rasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaa krtanaa
puZIla kaLjaI GyaavaI.
1. hatamaQyao hatmaaojao Gaalaavaot.
2.taoMDavar $maala baaMQaavaa.
3.DaoLyaavar caYmaa vaapravaa.
4.ibajap`ik`yaa krtanaa kaoNa%yaahI
p`karcyaa Annaacao saovana k$ nayao.
ibajap`ik`yaa kolyaanaMtr ibayaaNao saavalaIt

Seed treatment in Marathi

  • 1.
    िबिज प्रक्रियाक्रिया कशीकरावी? Vigyan Ashram (A center of Indian Institute Of Education) At. Post Pabal Dist. Pune 412403 www.vigyanashram.com www.techshala.com www.renindia.in
  • 2.
    ibajap`ik`yaa • ibajap`ik`yaa kolyaamauLoibayaaNyaaMcaI ] gavaNaxamata vaaZto , • ipkacaI raoga p`tIkarSa@tI vaaZto • ipkacyaa ]%padnaat maaozyaa p`maaNaavar vaaZ haoto. • ]%padIt maalaacaI p`tvaarI hI maaozyaa p`maaNaat caaMgalaI Asato. “Sauw ibajaapaoTI fLo rsaaL gaaomaTI” ibayaaNyaaMnaa porNaI puvaI- jaI p`ik`yaa kolaI jaato %yaasa ibajap`ik`yaa Asao mhNatat. mhNauna porNaI puvaI- sava-ca ibayaaMnaa AaOYaQaacaI p`ik`yaa kolaI tr maaozyaa p`maaNaavar ] %padnaat vaaZ hao[la. mhNauna porNaI puvaI- sava-ca ibayaaMnaa AaOYaQaacaI p`ik`yaa kolaI tr maaozyaa p`maaNaavar ] %padnaat vaaZ hao[la.
  • 3.
    1.ibayaaNyaacaI sauPtavasqaa GaalavaNyaasaazI. 2.ibayaaNyaacaI ]gavaNaxamata vaaZvaNyaasaazI , 3.ijavaaNau KtaMcaa vaapr. 4.raoga va ikDIMpasaUna ipkacaa bacaava krNyaasaazI. ibaja p`ik`yaocao p`mauK ] i_YT
  • 4.
  • 5.
    ibayaaNyaac aI sauPtavasqa a ibayaaNyaac aI sauPtavasqa a vaatavarNaat yaaogya vaAnaukula GaTk Asatanaa AMkurNaxama ibayaa $jat naahI.ASaa ibayaaMcyaa Avasqaolaa sauPtavasqaa mhNatat. vaogavaogaLyaa ibayaMamaQyao sauPtavasqaocaa kalavaQaIcaa vaogavaogaLa Asatao.tao kahI idvasaapasauna kahI mahInyaaMpya-Mt Asau Saktao.sauPtavasqao caI karNao sauPtavasqao caI karNao 1.kahI ibayaaMcao AavarNa kzINa Asato.%yaamauLo paNaI va Aa^i@sajana Aat iSa$ Sakt naahI. 2.kahI p@va ibayaaMmaQaIla baIjagaBa- puNa- vaaZlaolaa nasatao %yaamauLo %yaaMcao AMkurNa haot naahI. 3.ibaT$T saar#yaa ibayaaMt kahI AMkurNa raoQak rasaayainak d`vya tyaar haotat. %yaamauLo AMkurNa p`ik`yaa haot naahI.
  • 6.
    ibajap`ik`yaa puZIla vaogavaogaLyaap`karo krtat : 1.ibayaaNyaacao kvaca GaasaNao : kahI ibayaaMcao kvaca Kup TNak ikMvaa jaaD AsalyaamauLo ibayaaMt paNaI va Aa^i@sajana kahIca iSart naahI AaiNa ibayaaMcao AMkurNa haot naahI ASaa ibayaa KDbaDIt pRzBaagaavar GaasalyaamauLo %yaa izsauL haotat.yaamauLo baI maQyao paNaI SaaoYalao jaato va baIjaaMkurNaalaa madt haoto.]da : krTaolaI ,baaor ,icaMca. 2. ibayaaNao paNyaat iBajavaNao : baI paNyaat iBajaivalyaamauLo %yaavarIla kvaca narma pDto.tsaoca ibayaaNyaat Asalaolao AMkurNa ivaraoQak rsaayana paNyaat ivarGaLuna baahor pDto %yaamauLo ibayaaMcao AMkurNa lavakrca haoNyaasa madt haoto. ]da. kakDIvagaI-ya Baajyaa. 3. Aamlaacaa vaapr : ibayaaNao tIva` Aamlaat qaaoDa vaoL bauDvauna kaZlyaasa %yaacao kzINa kvaca narma pDuna %yaat paNaI ibajap`ik`yaa krNao
  • 7.
    4. AtI qaMDjalap`ik`yaa : kahI ibayaaMnaa Aaolasar pNa AtI qaMD tapmaana idlao Asata AMkurNa eksaarKo AaiNa lavakr haoto.yaa pwtIt baI paNyaat 12 to 24 tasa iBajavatat.naMtr Aaolasar rotI ikMvaa SaovaaL yaaMcyaa maaQyamaat baI po$na to 10 M sao.tapmaanaasa zovatat va puNa- saukvalyaanaMtr porNaIsaazI vaaprtat. 5. rsaayanao AaiNa saMjaIvakaMcaa vaapr : ibayaaNyaacaI sauPtavasqaa GaalavaNyaasaazI puZIla rsaayanao saMjaIvakaMcaa vaapr krtat.  paoT^iSayama naayaT/oT : sauPtavasqaotIla baI 0.2 % paoT^iSayama naayaT/oTcyaa d`avaNaat iBajat zovauna naMtr porNaIsaazI vaapravao.  ijabaroilak A^isaD : yaa saMjaIvakacao 100 to 500 pIpIema tIva`tocao d`avaNa tyaar k$na %yaat baI iBajat Gaalauna porNaIsa vaapravao.  qaayaaoyaurIyaacaa vaapr : jao baI Aaolasar qaMD tapmaanaat AMkurNaxama pavato to baI 10 ila.paNyaat 50 to 300 ga`^ma
  • 8.
    kaMda yaa ipkasasaazvaNauikt kaoMba yaoNaar naahI va kaMda jaast iTkNyaasa madt hao[-la yaa saazI ma^laIkh^D/aJaIna yaacaa vaapr krtat. baTaTa ipkacyaa baoNyaasa saazvaNaukIt kaoMba yao} nayao va jaast idvasa iTkNyaasa madt hao[-la mhNauna baoNao 38 to 45 AMSa f^ranaa[-T tapmaanaat zovatat va ma^laIkh^D/aJaIna caI p`ik`yaa krtat. Taoma^Tao .laoTyausa [ ipkaMcao ibayaaNao saazvaNauikt Kraba hao} nayao mhNauna ToT^saaya@la^saIna cyaa ibayaaNao sauPtavasqaot jaaNyaasaazI kravayaacaI p`ik`yaa
  • 9.
    jyaa baIyaa jaIvaMtAsatat AaiNa vaatavarNaatIla yaaogya GaTk ]plabQa Asalyaasa $jau Saktat ,%yaaMnaa AMkurNaxama ibayaa Asao mhNatat.kaoNa %yaahI pirisqatIt jyaa ibayaa $jau Sakt naahIt %yaa ibayaa maRt samajaavyaat. AMkurNaxamatocyaa kalaavaQaInausaar BaajaIpalyaacyaa ibayaaNyaacaI ivaBaagaNaI : 1.kmaI AMkurNaxamata kalaavaQaI : kahI BaajaIpalaa ipkaMcaa ibajaaMkurNaxamata kalaavaQaI ek ikMvaa daona hMgaamaapurtaca mayaa-idt Asatao. ]da.kaMda ,maka. 2. maQyama AMkurNaxamata kalaavaQaI : kahI BaajaIpalaa ipkMcaa ibajaaMkurNaxamata kalaavaQaI daona ikMvaa tIna hMgaamaapurtaca Asatao.]da.GaovaDa ,vaaTaNaa ,kaobaI ,BaoMDI. 3. idGa- AMkurNaxamata kalaavaQaI : kahI BaajaIpalaa ipkaMcaa baIjaaMkurNaxamata kalaavaQaI tIna to paca hMgaamapya-Mt Asatao.]da.kakDI ,duQaIBaaopLa ,klaIMgaD. ]gavaNa xamata ]gavaNa xamata vaatavarNaatIla tapmaana AaiNa Aad`-ta vaaZlyaamauLo ibayaaMcaI AMkurNaxamata kmaI haoto.ibayaaNao puNa- saukvaUna ,kmaI tapmaanaat ,raoga AaiNa ikDIpasauna saurixat zovalyaasa ibayaaNyaacyaa AMkurNaxamatocaa kalaavaQaI
  • 10.
    baIjaaMkurNaavar pirNaama krNaaroGaTk BaajaIpalaa ipkacao baI raopvaaTIkot ikMvaa jamaInaIt porlyaanaMtr %yaaMcao Apoixat p`maaNaat AMkurNa haoNyaasaazI vaatavarNaatIla kahI baahyaGaTkaMcaI tsaoca ibayaaNyaacyaa AMtga-t GaTkacaI Anaukulata AsaNao AavaSyak Asato. mah%vaacyaa baahyaGaTkat paNaI ,hvaa , tapmaana ,AaiNa p`kaSa yaaMcaa samaavaoSa Asatao. 1. paNaI : BaajaIpalaa ipkacao ibayaaNao pirp@va Jaalyaavar %yaat paNyaacao p`maaNa 6 to 8 % [tko Asato.ibayaaNao jamaInaIt porlyaanaMtr ibayaaNyaanao Barpur paNaI SaaoYaUna Gaotlyaavar %yaacao AMkurNa hao} Sakto.%yaasaazI jamaInaIt puroSaI Aaola AsaNao AavaSyak Asato.ibayaaMnaI paNaI SaaoYaUna Gaotlyaavar %yaacao AMkurNaasaazI AavaSyak Asalaolyaa cayaapyaacyaa ik`yaa vaogaanao sau$ haotat.ivaivaQa ivakr enJaa[msa ik`yaaiSala hao}na baIjaatIla Annapdaqaa-var %yaacaI p`ik`yaa hao}na %yaacao d`va$p pdaqaa-t $paMtr haoto.yaa d`va$p Annapdaqaa-var gaBaa-caI vaaZ haoto.baIjaaMkurNa haotanaa Svasanaik`yaa jaladgatInao haoto.%yaamauLo gaBa- vaaZIsaazI laagaNaarI ]jaa- ]plabQa haoto.paNyaamauLo baIjaavarNa ma} haoto va %yaat Aai@sajanacaa sahja
  • 11.
    3. tapmaana : AMkurNap`ik`yaovar tapmaanaacaa pirNaama haotao.p`%yaok p`karcyaa BaajaIpalaa pIkacyaa ibayaaNyaacyaa AMkurNaasaazI tapmaana ivaiSaYT p`maaNaat AsaNao AavaSyak Asato. %yaapoxaa kmaI AiQak tapmaana Asaola tr Annap`ik`yaa maMdavato.saaQaarNa: tapmaana 0 AMSa saoilsaAsa poxaa kmaI va 50 AMSa saoilsaAsa poxaa jaast Asalyaasa ibayaaMcao AMkurNa haot naahI.maQyama tapmaanaat ibayaaMcao AMkurNa ]%tma haoto.p`%yaok BaajaIpalaa ipkacyaa ibajaaMkurNaasaazI [Yttma tapmaana vaogavaogaLo Asato. 4. p`kaSa : kahI BaajIpalaa ipkaMcyaa baIjaaMkurNaavar p`kaSaacaa pirNaama idsauna yaotao.laoTyausa ,Taoma^Tao ,[.BaajaIpalaa ipkacyaa ibayaaNyaacao maMd p`kaSaat ]%tma AMkurNa haoto.yaa ]laT kaMda ,lasauna [ BaajaIpalaa ipkamaQyao p`kaSaamauLo baIjaaMkurNaavar p`tIkula pirNaama haotao.kahI BaajaIpalaa ipkaMcyaa baIjaaMkurNaavar p`kaSaacaa kaoNatahI pirNaama idsauna yaot naahI.AMQaar ikMvaa p`kaSaat %yaaMcao baIjaaMkurNa saar#yaa p`maaNaat AaZLuna yaoto.  ]gavaNaxamata vaaZivaNyaasaazI kravayaacyaa p`ik`yaa : 1. qaMD paNyaacaI ibajap`ik`yaa :
  • 12.
    ijavaaNau KtaMcaI ibajap`ik`yaapuZIla p`maaNao krtat. 1.rayaJaaobaIyama 2.A^JaoTaoba^@Tr 3.A^JaaoisprIlaIyama 4.sPaurd ivarGaLivaNaaro ijavaaNau 5.T/ayakaoDmaa- 2.A^JaoTaoba^@Tr ho ijavaaNau jamaInaImaQyao ipkaMcyaa mauLaBaaovatI rahuna AsahjaIvaI pwtInao kaya- krIt Asatat.to hvaotIla mau@t na~ SaaoYaUna Gaotat va ipkaMnaa ]plabQa k$na dotat.ho ijavaaNau Kt iWdla vagaI-ya ipko vagaLuna [tr sava- ekdla tRNaQaanya ipkaMnaa ]pyaaogaI pDtat.]da.jvaarI ,baajarI ,gahu ,maka ,}sa ,kapusa ,sauya-fula ,imarcaI ,vaaMgaI ,DaLIMba ,po$ ,AaMbaa [. %yaasaazI KalaIla ica~fIt pha. 1.rayaJaaobaIyama : yaa jaIvaaNauMcao kaya- sahjaIvaI pwtInao caalato.ho jaIvaaNau SaoMgavagaI-ya ipkaMcyaa mauLavar gaazI inamaa-Na krtat AaiNa hvaotIla na~vaayau SaaoYauna Gao}na mauMLavaaTo ipkasa ]plabQa k$na %yaamauLo na~yau@t KtaMcaI maa~a saaQaarNa 25 % kmaI p`maaNaat laagato.%yaasaazI KalaIla ica~fIt pha.
  • 13.
  • 14.
  • 15.
    tyaar raopaMsaazIcaI jaIvaaNaUp`ik`yaa : CLICK ON IT
  • 16.
    3.A^JaaoisprIlaIyama ho ijavaaNau tRNaQaanyava BaajaIpalaa ipkaMcyaa mauLaMmaQyao va mauLaBaaovatI rahuna na~ isqar krNyaacao kaya- krtat.jvaarI AaiNa maka ipkasaazI ]pyau@t. 4.sfurd ivarGaLivaNaaro ijavaaNau : jamaInaIt ivarGaLNyaasa kzINa Asalaolyaa kahI Annad`vyaamaQyao sfurdcaa k`maaMk pihlaa laagatao.%yaamauLo rasaayainak Kt $panao vaaprlaolao sfurd kaoNa%yaa naa kaoNa%yaa rasaayainak sva$pat maatImaQyao isqar haoto.yaamauLo Kt $panao idlaolyaa sfurdcaa ]pyaaoga vanasptI SaaoYaNaasaazI k$na Gao} Sakt naahI va iSafarSaInausaar idlaolyaa sfurdyau@t Ktacaa ]pyaaoga puNa-pNao hao} Sakt naahI.yaakrIta sfurdyau@t Ktacaa vanasptIMnaa laagaNaa­yaa rasaayainak sva$pat $paMtr haoNao garjaocao Aaho. sfurd ivarGaLivaNaarI ijavaaNau Kto saMvaQa-nao Aivad`avya isqar$pI sfurdcao d`avya rasaayainak sva$pat $paMtr k$na to ipkaMnaa ]plabQa k$na dotat.yaamauLo rasaayainak sfurdyau@t Ktacaa vaapr d`vya sva$pat ipkvaaZIcyaa yaaogya kalaavaQaIt haoNao Sakya haoto. 5.T/ayakaoDmaa- hI praopjaIvaI baurSaI jamaInaIt pdaqaa-var maaozyaa p`maaNaat vaaZto va [tr raoga ijavaaNauMcaI vaaZ inayaMi~t krto.tI [tr raogakark baurSaIvar Qaagao
  • 17.
    rRasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaapuZIla p`maaNao krtat BaajaIpalaa ipko va AaOYaQao A.n a ipkacao naava ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa 1 vaaMgaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao 2 Taoma^Ta o 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao 3 imarcaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao 4 maoqaI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao 5 GaovaDa 10 to 15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 10 to 15 ga`^ma rayaJaaoibayama` caaoLavao 6 palak 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao
  • 18.
    ibajap`ik`yaosaazI BaajaIpalaa ipko vaAaOYaQao A.n a ipkaca o naava ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa 7 gavaar 10 to 15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 250 ga`^ma rayaJaaoibayama` caaoLavao 8 daoDka 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao- nDIJama caaoLavao 9 mauLa 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna caaoLavao 10 vaaTaN aa 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao- nDIJama caaoLavao 11 duQaI BaaopL a 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 2.5 ga`^ma k^PTna ikMvaa kabao- nDIJama caaoLavao 12 baTaTa 1.laagavaDIsaazI baTaTyaacaI faoDI krtovaoLI kaoyata blaayaTa^@sa cyaa 0.3 yaa AaOYaQaacyaa d`avaNaat
  • 19.
    ibajap`ik`yaosaazI Qaanya ipko vaAaOYaQao A.n a ipkacao naava ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa 13 jvaarI kajaLI kaNaI yaa raogaapasauna inayaM~NaasaazI gaMQakacaI p`ik`yaa kravaI.1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma gaMQak caaoLavao. 14 baajarI 20 % maIzacyaa d`avanaat ibayaaNao bauDvauna naMtr porNaIsaazI vaapravao %yaamauLo ArgaT ,gaaosaavaI raogaavar inayaM~Na krta yaoto. 15 gahu 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao 16 Baat 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 2.5ga`^ma qaayarma ikMvaa k^Ptna caaoLavao.
  • 20.
    A.n a ipkacao naava ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNava ik`yaa 17 Bau[- mauga 1 ik.ga`^.ibayaaNyaasa 5 ga`^ma qaayarma ikMvaa 2 ga`^ma kaba-onD^iJama ikMvaa 3ga`^ma T/ayakaoDmaa- jaOivak baurSaInaaSak caaoLavao.va naMtr 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 25 ga`^ma rayaJaaoibayama AiQak 25 ga`^ma sfurd ivarGaLivaNaaro jaIvaaNau saMvaQa-na caaoLavao va baI saavalaIt saukvauna poravao. 18 krD[- baurSaI janya raogaacyaa inayaM~aNaasaazI 2.5 ga`^ma qaayarama ikMvaa baavaIsTIna ,ikMvaa k^PTna caaoLavao. tsaoca hvaotIla na~acyaa isqarIkrNaasaazI A^JaoTaoba^@Tr Aqavaa A^JaaoisprIlaIyama AiQak pI.esa.baI.250 ga`^ma 10 to 15 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa caaoLavao. 19 saaoyaab aIna baurSaI janya raogaacyaa inayaM~aNaasaazI 2.5 ga`^ma kabao-nDiJama ikMvaa 5 ga`^ma T/ayakaoDmaa- caaoLavao. 20 sauya- fula mar raogaacyaa inayaM~NaasaazI 2 to 2.5 ga`^ma qaayarma va kovaDa raogacyaa inayaM~NaasaazI 6 ga`^ma A^p`a^na 35 ibajap`ik`yaosaazI gaLIt Qaanya ipko va AaOYaQao
  • 21.
    ibajap`ik`yaosaazI nagadI ipko vaAaOYaQao A. na ipkacao naava ibajap`ik`yaocao AaOYaQa ,p`maaNa va ik`yaa 22 }sa baoNao laagavaDIpuvaI- 100 ila.paNaI + 300 ima.laI.ma^laoiqaAa^na + 100 ga`^ma baavaIisTnacaI 10 imanaITasaazI baoNao p`ik`yaa kravaI %yaamauLo baurSaIjanya raoga va Kvalao kIDIcaa baMdaobast haotao.tsaoca A^JaoTaoba^@Tr AaiNa sfurd ivarGaLivaNaaro ijavaaNau p`maaNa Anauk`mao 10 iklaao AaiNa 1.25 iklaao p`it 100 ila.paNyaata imasaLuna kolaolyaa d`avaNaat }saacyaa iTp¹yaa 30 imanaITo bauDvauna laagavaD kravaI.yaamauLo na~amaQyao 50% tr sfurdcyaa maa~ot 25% bacat haoto.23 kapusa 1.mar va krpa raogaacyaa inayaM~NaasaazI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 3 ga`^ma qaayarma caaoLavao 2.hvaotIla na~acyaa isqarIkrNaasaazI 1 ik.ga`^ma ibayaaNyaasa 25 ga`^ma A^JaoTaoba^@Tr ikMvaa A^JaaoisprIlaIyama caI p`ik`yaa kravaI. 3.kapsaacyaa ipkacaI porNaI saulaBa haoNyaasaazI
  • 22.
    jyaa ibayaaMcao Aakarlahana Asatat %yaa ibayaaMcaI porNaI saulaBa haoNyaasaazI %yaamaQyao lahana AakaracaI vaaLu ikMvaa maatI ima@sa k$na porNaI kolaI jaato ] da.raLo ,maaohrI ,tMbaaKu [. [tr mah%vaacyaa ibajap`ik`yaa
  • 23.
    ibajap`ik`yaa krtanaa GyaavayaacaI kaLjaI ijavaaNauKtacaI ibajap`ik`yaa kolyaanaMtr %yaa ibayaaMvar rasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaa k$ nayao.  rasaayainak AaOYaQaaMcaI ibajap`ik`yaa krtanaa puZIla kaLjaI GyaavaI. 1. hatamaQyao hatmaaojao Gaalaavaot. 2.taoMDavar $maala baaMQaavaa. 3.DaoLyaavar caYmaa vaapravaa. 4.ibajap`ik`yaa krtanaa kaoNa%yaahI p`karcyaa Annaacao saovana k$ nayao. ibajap`ik`yaa kolyaanaMtr ibayaaNao saavalaIt