perendoria roma fillimet e saj dhe renia

2.  Ku konsiston projekti yne?
 Etrusket dhe themelimi I Romes
 Roma sundimtare e italise
 Roma sunduse e Mesdheut
 Perandoria Romake
 Kultura ne Romen e Lashte

4.  Banoret e pare ne gadishullin Apenin.
Ne jug te evropes, ne formen e nje cizmeje futet ne
detin Mesdhe Gadishulli I Apenineve. Ne mijevjecarin
e I pr.k. ne kete gad.jetonin shume fise
si:latinet,sabinet,etrusket,samnitet,italet etj.
 Shteti,arti e kultura etruske.
Etrusket krijuan qytetet e tyre te rrethuara me mure,te
pajisura me ujesjelles;zhvilluan bujqesine,zejtarine e
tregtine. Ata arriten kulmin e zhvillimit ne vitet 600-500
pr.k.Ne kete periudhe etrusket perfshinin nen ndikimin
e tyre qytetin e Romes.Etrusket krijuan nje kulture te
larte dhe paten shkrimin e tyre. Besimi I etruskeve
ishte politeist. Ata nuk arriten tekrijonin nje shtet te
vetem te bashkuar.

5.  Themelimi I Romes.
Zbulimet historike tregojne se qyteti I Romes u themelua nga fiset
e vjetra latine dhe sabine. Ne mijevjecarin e I pr.k.latinet u
vendosen ne shtate kodrat e lumit Tiber.
Rreth vitit 800 pr.k.ata bashkuan ngulimet e tyre dhe krijuan
qytetin e Romes te rrethuar me mure. Ekziston dhe nje legjende
per krijimin e qytetit te Romes,sipas saj ajo u formua nga 2
vellezer Romuli dhe Remi.
 Periudha e monarkise.
Pas Romulit erdhen mbreter te tjere. Monarkia zgjati nga viti 753
pr.k.-509 pr.k. ne krye te monarkise qendronte mbreti.ai
komandonte ushtrine dhe ishte kryetar I gjyqit dhe I fese. Prane tij
ishte Asambleja Popullore dhe Senati.Popullata e Romes ishte e
ndare ne patrice,plebej dhe skllever.Mbreti I fundit shkaktoi
pakenaqesi dhe patricet e debuan nga Romane vitin 509 pr.k.
ne vend te tij u zgjodhen 2 konsuj per nje periudhe 1 vjecare.

7.  Pushtimi I territoreve samnite e afroi Romen me kolonite
greke,qe gjendeshin ne pjesen jugore te Italise.Disa prej
tyre e pranuan nenshtrimin ndajRomes. Ndersa kolonia e
Tarantit nuk e pranoi nje fat te tille. Taranti I kerkoi ndihme
Pirros,mbretit te Epirit, I cili zbarkoi ne Itali me nje ushtri te
madhe te shoqeruar me elefante. Tri beteja zhvilloi Pirroja
kunder romakeve. Ne betejen e trete Pirroja u thye dhe u
kthye ne Epir. Taranti pranoi nenshtrimin ndaj Romes,e cila
u be sundimtare e te gjithe gadishullit.
 Ushtria dhe organizimi I saj.
Roma krijoi nje force te madhe ushtarake. Sherbimi ne
ushtri perfshihte banoret nga 17-60 vjec. Ushtria ishte e
perbere prej legjioneve. Si emblme kishte shqiponjen e cila
mbante ne kthetra 1 rrufe. Ushtria hynte ne lufte mjaft e
organizuar.

8.  Roma dhe Kartagjena.
Kartagjna gjendet ne pjesen vriore te Afrikes. Ishte nje qytet
I zhvilluar,kishte flote te fuqishme dhe zoteronte Mesdheun
ku kishte kolonite e saj,di ne Sicili etj. Roma pasi pushtoi
Italine synonte te behej sunduese e Mesdheut. Kjo sillte
perplasje me Kartagjenen. Ky ishte dhe shkaku I
shperthimit te luftrave midis ketyre shteteve qe njihen ne
histori si luftrat punike,sepse romaket I quanin kartagjenasit
puni. Midis ketyre shteteve u zhvilluan 3 lutra te medha.
 Lufta e I Punike(264 pr.k.-241 pr.k)
Shpertheu per shkak te Sicilise, te cilen e kishin
kartagjenasit. Roma ndertoi nje flote me 120 anije, te
pajisura me ura levizese. Romaket korren fitoren
perfundimtare ne bitin 221 pr.k afer ishullit Egardi. Pas kesaj
romaket u bene sundimtare tte Sicilise, Sardenjes dhe
Korsikes.

9.  Lufta e 2-te punike filloi ne 219 pr.k. Ne krye te ushtrise
kartagjenase ishte vene komandanti Hanibal. Ne vitin 218 pr.k.,ai
vendosi te marshonte nga spanja drejt veriut. Beteja me e
famshme qe solli fitoren e Kartagjenes ishte beteja ne Kane,ne
vitin 216 pr.k. Romen e mbertheu paniku. Gjeneraliromak Skipioni
zbarkoi ushtrine ne Afrike dhe Hanibali u detyrua te linte Italine
dhe te kthehej ne atdhe per te mbrojtur qytetin. Beteja u zhvillua
ne Zame n 202 pr.k. Ketu romaket dolen fitimtare.
 Ne vitin 149 pr.k. romaket zhvilluan Luften E Trete kunder
Kartagjenes. Ata pushtuan ,shkaterruan,dogjen dhe e rrafshuan
plotesisht qytetin. Roma u be sundimtare e mesdheut.
 Sklleverit ne Rome.
Pushtimet I sollen Romes numer shume te madh roberish te cilet u
shiten si skllever. Ata punonin kudo: ne bujqesi,ne miniera,ne
lundrim etj. Kushtet e veshtira I detyruan sklleverit ne 73 pr.k te
benin kryengritje te udhehequr nga Spartaku,te cilen senati
romak arriti ta nenshtroje me shume veshtiresi.

10.  Provincat romake
Roma pasi u be zoteruse e Mesdheut,hodhi syte drejt Lindjes.
Roma vendosi nen sundimin e saj
Ilirine,Sirine,Maqedonine,Pergamin dhe Egjiptin.Ne shek II pr.k.
shteti I Romes shtrihej nga Spanja ne indi dhe nga Anglia ne
Afriken Veriore.Senati e ndau te gjithe territorin ne provinca.
Provincat ishin te detyruara te conin ne Rome ‘tributin’,taksen
vjetore. Kudo ne perandori perdorej gjuha latine dhe ligji romak.
 Lufta per pushtet.
Ne Rome filluan te dilnin fig.politike te cilat kerkonin te rrisnin
autoritetin dhe fuqine e tyre,si:Pompeu,Kasi dhe Cezari. Te 3 se
bashku bene nje marreveshje qe te perkrahnin njeri tjetrin ne
senat. Marrveshja ishte e shkurter sepse Kasi u vra ne lufte,ndersa
Pompeu u perpoq te bente per vete senatindhe te nxiste
urrejtjen ngdaj Cezarit.Cezari e kuptoi dhe ne vitin 49 pr.k. u nis
drejt romes duke u bere sundimtar I saj. Ai u shpall diktator e me
pas perandor I saj.Kundershtaret e tij organizuan nje komplot
dhe ne vitin44 pr.k. komplotistet me ne krye Brutin,e vrane
Cezarin ne Senat.

11.  Dy figura te rendesishme ne Rome ishin Mark Antoni,luftetar dhe
orator I shquar dhe Oktaviani nipi I Cezarit. Keta u perpoqen te
merrnin ne dore sundimin e Romes. Konflikti mes tyre perfundoi
me fitoren e Oktavianit,I cili mundi ushtrine e Antonit ne Egjipt,ne
vitin 31 pr.k. Oktaviani shkalle-shkalle I perqendroi ne duart e
veta te gjitha detyrat,qe ne qeverisjen republikane ishin te
ndara.Keshtu ai u be sundimtar absolut I Romes. Mbajti titullin e
perandorit dhe me pas titullin e Augustit qe do te thote
madheshtor,hyjnor. Epoka e Augustit eshte vlersuar si periudha
me e ndritur e kultures romake. Ne kete periudhe ne Perandorine
Romake jetonin 70 milione banore.
 Ndarja dhe renia e perandorise.
Ne perandorine Romake guvernatoret e provincave dhe
komandantet e legjioneve ushtarakeu fuqizuan shume dhe
shpesh kerkoninte merrnin pushtetin ne Rome. Ne vitin 284 ps,k
ushtria ne provincen e Azise caktoi si perandor komandantin e
saj Dioklecianin, me origjine ilire. Ky e rriti numrin e ushtrise,forcoi
disiplinen dhe e ndau perandorine ne 4 pjese.pas tij vjen
Konstandini, edhe ky ilir,I cili mbrojti fene e krishtere.Perandori
Teodosi ne vitin 395 ps.k, e ndau perandorine ne 2 pjese,ne
perandorine e perendimit me kryeqytet Milanin,dhe ne ate te
lindjes me kryeqytet Kostandinopojen.

13.  Familja romake
Themeli I shoqerise romake ishte familja. Babaiishte kryetari I familjes.
Vajzat mesonin te qendisnin,te kendonin e te luanin ne ndonje vegel
muzikore. Femijet nuk flisnin perpara te medhenjve. Ne moshen 6-
vjecare ata shkonin ne shkolle. Shtepia romake ishte ne formen e
katerkendeshit. Dhoma kryesore ishte ne mesin e shtepise.Ne shtepi
gjendej edhe nje pus qe sherbente per grumbullimin e ujrave te shiut.
Pallatet e patriceve ishin me shume mjedise te fresketa dhe te
ngrohta,plot shtylla,harqe dhe lulishte. Ato kishin pamje madheshtore.
Per tu ndricuar naten perdornin llambat e vajit.
Veshja kryesore per burrin dhe gruan ishte tunika. Ajo ishte nje kemishe
prej leshi e thurur ,pa menge. Mbi trup hidhej nje pelerine e cila mbahej
nga nje tokez e vendosur mbi sup.
 Besimi romak.
Romaket e adhuronin natyren dhe cdo fenomen te saj. Ata mendonin
se prapa tyre qendronin perendite mbrojtese. Perendite kryesore ishin:
Jupiteri(zot I qiellit,drites,bubullimes)Xhoana(mbrojtese e cdo shtepie),
Saturni(mbrojtes I bimeve), Marsi(mbrojtes I luftes), Pale(mbrojtesi I
pyjeve dhe kullotave)etj. Romaket nderonin shume perendine mbrojtese
te shtepise se tyre ose Larin. Cdo familje kishte perendine e vet
mbrojtese.

14.  Romaket ishin te zote, jo vetem ne organizimin e shtetit,por
edhe ne ndertime. Shume prej ndertimeve te tyre kane
mberritur deri ne ditet tona.
Ne keto ndertime romaket moren harkun,kupolen dhe
kolonat ndersa si material : tullat dhe gurin.
Ne cdo qytet kishte banje publike,palester,stadium. Rruget
ishin te shtruara me pllaka guri,kanale kullimi dhe trotuare.
Qyteti kishte ujsjellesin e vet,biblioteke,tempuj,nje ose disa
qendra tregtarete rrethuara me mure.
Te varferit e Romes shkonin ne teater,cirk,banje dhe
ushqeheshin ne mensa publike pa para.
Roma ishte qyteti me terheqes I botes. Romaket vlersonin
shume artin dhe kulturen greke. Pasi pushtuan Greqine ata
sollen ne Rome vepra arti.
Megjithate,romaket zhvilluan kulturen e tyre si :
pikturen,sklupturen,letersine,shkencen, te cilat
lulezuanvecanerisht ne epoken e Augustit.
Te famshem ishin shkrimtaret e medhenj: Virgjili, Ovidi;
mendimtaret:Ciceroni,Senka; historianet: Tacidi,Plutarku;
shkenctaret;Plini I vjeter etj.

16.  Ne kete projekt kurrikullar ne u njohem
me shume me jeten e njerezve gjate
periudhes se perandorise romake, me
kulturen,artin,besimin,etj.