Pequeno libro informativo sobre o millo: a planta, o cultivo, os usos, tradición oral...

2. O millo Zea mays
millo gordo, millote, millo das indias, millo de turquía, maínzo...
O millo é un dos productos do campo de maior importancia en
Galicia. Aínda que hoxe case non se usa para facer pan, segue
sendo un dos alimentos básicos para os animais domésticos.
Noutros tempos, non moi lonxanos, foi o sustento de moitas fa-
milias. Pero aínda conservamos o gosto por algunhas receitas
tradicionais a base de fariña milla como o pan de broa, a empa-
nada, as morcillas... e estámonos aficcionando a novos produc-
tos feitos con millo como as "palomitas", os "fritos", a margarina,
os cereais en copos, ...
O millo actual seméllase moi pouco á
planta or¡x¡nal xa que sufríu moitas selec-
cións e hibridacións ó longo dos anos de
cultivo. É orixinario de América. Cando
chegaron os europeos cultivábase nos
terreos montañosos de América Central e
México.
Foi traído de ,América polos conquistadores
en un comezo usouse como planta orna-
mental. Entrou en Andalucía arredor do
ano 1500 e de alí pasou a Portugal. Exten-
deuse por Galicia e pasou a ser un cultivo
de importancia a partir do século XVll.
Foi ben acollido porque se adaptou per-
fectamente ás nosas características climáti-
cas e tiña un alto rendemento (consume
pouca semente e produce moito froito)
eliminando case por completo a un cereal
que se cultivaba aquí, o millo miúdo (Panr'-
culum miliaceuml, co que coincidía nos
ritmos estacionais e do que tomou o nome.
TKtTt cll M l$,l D lc ll tul,
t t¿chJro t t4r'ctcum'
Pdmeira ilustración coñecida do millo; de Fucchs
en "De Historia Stirpium Comentarii', 1542.

3. A planta
O millo é unha planta anual da familia das gramíneas que pode superar
os 3 m de altura (nalgúns casos ata 5 m)
As flores masculinas
(pendón ou candea) nacen
no extremo superior da
planta e forman inflores-
cencias en panícula forma-
das por ramiños de espigas
de cor amarela-vermella.
Cada flor está fomada por
unhas brácteas duras das
que sobresaen os estames
de cor amarela ou rosada.
As flores femininas
(2-3 espigas) nacen
nas axilas das follas.
Os pistilos están for-
rnados por uns ova-
rios globosos, uns
estilos longos e de
cor rosada (barbas
ou pelo do millo) que
sobresaen das brác-
teas (follas transfor-
madas) de cor verde
crara (o follato ou
perfolla). Forman un
espádice, agrupación
floral arredor dun eixo
carnoso groso (ca-
rolo, carozo ou ca-
rroucho)
Os froitos son os
grans (cariópsides), de
forma máis ou menos
prismática ou globosa e
tamaños e cores d¡ver-
sas, segundo a varie-
dade.
Agrúpanse en mazaro-
cas ou espigas cuber-
tas polo follato seco.
A ¡aiz é fasciculada,
formada por un feixe de
ramificacións semellantes
en tamaño e grosor, e
moi desenvolvida. As
veces bota tamén raíces
aéreas nos últimos nós
da cana.
As follas son envaina-
doras, en forma de
lanza apuntada cor
nervos paralelos, o
central moi marcado e
groso. Na beira teñen
uns peliños duros e
rasposos. Poden medir
atal m de lonxitude por
5-12 cm de anchura.
O talo é unha cana
maciza cilíndrica e
vertical con nós moi
marcados.
2

4. A flores maduran no verán, antes as masculinas que as femininas. A
fecundación prodúcese cando o vento leva o pole ou esfarna dos esta-
mes dunha planta ós estilos (barbas) das flores femininas de outro pé.
As mazarocas ou espigas, segundo o seu tamaño, a cor do gran... reci-
ben distintos nomes:
Marías: mazarocas con fillos, consérvanse co follato para adornar ou como
amuletos de boa sorte na casa ou no hórreo.
Raíñas: mazarocas co gran vermello. Só se atopan entre o millo do país.
Pintas: as de varias cores.
Millo corvo: as mazarocas cos grans de cor negra.
Carolos ou carrouchos: mazarocas pequenas, deformes, pouco desenvolvidas,
tardías, con poucos grans.
Millo do leite: sen madurar. Cómense crúas, asadas, cocidas...
Polo tempo no que se sementa o millo pode ser:
Temperán ou do cedo: seméntase en pequenas cant¡dades en terras
ben oríentadas.
Do tempo ou da sazón.
Restebeiro ou tardío, seméntase despois de apañar centeo ou cebada.
Como dispón de menos tempo para completar o ciclo de maduración a planta
desenvólvese menos e o gran é de peor calidade. Úsase como forraxe.
PRAGAS DO MILLO:
Potra ou caruncho: Formación globosa producida polo fungo Ustilago
zeae. Cando madura o fungo produce as esporas, un pó negro de olor
desagradable.
Bicho: eirugas das avelaíñas Sesamra nonagroides e Pyrausta nubila-
srs. Atacan á planta por dentro.
Mosquilla: avelaíña que ataca ó gran seco. A larva desenvólvese no
seu interior.
Gurgullo: {Sitophilus granitariusl ataca ó gran.

5. O CULTIVO:
Primavera Verán
Como está a planta:
Nace ós 8/10 días da sementeira.
Ó remate da primavera acada 1 m de altura.
Completa o desenvolvemento.
Florece e desenvólveselle o froito.
TRABALLOS
PEPARACION DA TERRA.
Pélase ou tritúrase cunaparello que remove a terra
e arrinca e tritura as herbas. Logo abónase ou es-
tércase.
A continuación lábrase co arado e achánzase.
SEMENTEIRA. Pódese facer de varios xeitos:
- Trazando previamente os regos ou coa axuda dun
cordel:
. Á man: fanse os buratos cun sacho pequeño ou
cos dedos, bótanse os grans e tápanse cra te-
rra apretándoa despois co pé.
. Con bastón: espétase a punta do bastóri, ac-
cionase o mecanismo de apertura da boca, bó-
tanse os grans pola cana, retírase o bastón e
tápase o burato co pé. Algúns bastóns levan
diante unha peza para marcar a distancia entre
os buratos.
- Con sementadora: a sementadora, arrastada
polo gando, abre un rego coa rella situada entre as
rodas de adiante. Do depósito central, un cilindro
xiratorio con ocos, vai deixando cair, en cada volta,
os grans no fondo do rego. Unhas pezas situadas
detrás do cilindro xuntan a terra enriba da semente
(cegan o rego) e a roda traseira, máis pesada,
comprímea.
Nas grandes fincas úsanse máquinas arrastadas
por un traclor que sementan varias ringleiras á,vez.
Cando o millo ten unha cuarta de alto RAREASE
(arríncanse á man os pés que sobran) e cávase
para arrincar as malas herbas. Pódese cavar cun
legón, cunha cavadora, un motocultor ou co tractor.
Cando mide entre 0,5 e 1 m ARRÉNDASE: cá-
vase de novo para arrincar as malas herbas e
arrímaselle terra ó pé.
É costume sementar tamén entre o millo fabas (que apro-
ve¡tan a cana do millo como soporte) para o consumo
humano, e calacús e remolacha como complementos
forraxeiros.
Na seca do verán, cando o millo o
precisa, REGASE botando a auga
entre as ringleiras do millo.
Antes facíanse as regas á man cun
cabazo ou cun bimbastro, actual-
mente fanse cun motor. Nas gran-
des plantacións faise con asperso-
res
Nos sitios onde hai regueiras esta-
blécense quendas ou turnos de
rega.
Despois de producida a fecunda-
ción (nótase en que,as barbas do
millo e9tán secag) CORTANSE OS
PENDONS ou candeas (unha ou
dúas follas por riba da espiga) coa
axuda dunha fouciña, coitelo, te-
soura de podar... para darllelos
como alimento ao gando.

6. Outono A COLLEITA
Como está a olanta:
A esfolla era un labor comunal no que
participaba toda a familia e os veciños
Cando se apaña o millo antes da esfolla
amoréase verticalmente en brazados e
cóbrese cunha capa das propias plantas
para impedir que entre a auga se chove.
Rematada a esfolla, se se vai a usar a
palla para alimentar o gando, fanse
palleiros. Átanse mollos que se amo-
rean verticalmente. Enriba destes ponse
outro vío máis estreito e ata un terceiro.
Por fora recúbrense cunha capa de
mollos superpostos a xeito de tellado.
A palla tamén se pode almacenar en
alpendres nas estadas (soportes de
táboas que xeralmente van enriba da
corte do gando ou a unha altura que
permita almacenar debaixo ferramentas,
carro, tractor...)
Despois da esfolla as espigas déixanse
secar, Iogo escóllense apartando os
carrouchos ou carolos (espigas de
mala calidade) e almacénanse no hó-
rreo.
Para usar o gran vaise debullando o
millo a medida que se precisa. O debu-
llado pódese facer á man (cóllese un
carolo cunha man e frégase apretandoo
contra a espiga que se fai xirar para
arrincarlle o gran) ou con diferentes
aparellos e máquinas.
Remata a maduración do froito e séca-
se a olanta.
TRABALLOS
Cando o millo está maduro (a palla
seca) faise a colleita.
Pódese pañar o pé de millo, arrancat a
espiga co follato (escochar ou esca-
rouchar) ou ESFOLLALO na propia
leira.
A esfolla, espluga ou espulga é a
operación de sacarlle o follato que cobre
a espiga. Pódese facer coa man .au
axudarse dun esfollador, un cravo...
Nas grandes plantacións recóllese con
colleitadoras.
No outono, cando o millo completaba o
seu desenvolvemento sementábase
entre o millo alcacén ou cebada para
aproveilalos como forraxe

7. APARELLOS TRADICTONAIS
SEMENTADORA BASTÓN
CAVADORA
Úsase para cavar e arrendar o millo
Arrinca as herbas e arrima a terra ás r¡n-
gleiras.
Coas regúlase a separación dos sachos en
función da anchura á que se quere cavar e
a fondura do labor.
BIMBASTRO
Úsábase pará sacar auga de pozos de
pouca fondura.
DEBULLADORA
Está formada por unha
parte fixa con estrías
interiores que fan xirar
as espigas e unha
parte móvil, encaixada
na anterior formada
por unha roda con
dentes na cara interna
que arrincan os grans.
a manceira e un éixo
longo que serve de
guía a un resorte que a
mantén apretada
contra a parte fixa.
b

8. USO DAS DIFERENTES PARTES DO MILLO
Pendón e plan-
tas de rarea
Para alimentar ó gando
Palla Para alimentar e estrar ó gando
Follato Para facer xergóns (agora non se usa), bonecas, cestas...
Carolos Para botar ó lume, para facer xoguetes, tapóns, mangos
de ferramentas...
GRAN
enteiro
Para o gando. O gran bótaselle ás galiñas, pombas, pa-
vos. O picón (millo moído gordo) para os pitos.
Alimentación humana: cocido, tostado, fretido (,,pombi-
ñas") en copos...
Aceite, margarina, ,,
Elaboración de almidón e derivados (glucosa, dextrina,
cola vexetal, alcohol...), gluten...
Aceites para a elaboración de varnices e xabóns.
fariña Para alimentar ó gando, xeralmente en
sola ou mesturada con outros produtos.
Como compoñente de pensos.
Como alimento das persoas: para facer
das...
auga quente,
pan, empana-
BOLO DO LAR: Pódese facer coa masa de pan de millo ou amasando a
fariña con auga na que se coce cebola e néveda picada. Para cocelo
quéntase ben a lareira, límpase e ponse a masa enriba, envólvese o
bolo en papel de estraza e cóbrese con borralla fría, despois bótaselle
por riba brasas e cócese.
BOLO DO CALDO OU BOLO DO POTE: fanse bolos pequenos coa
masa do p€n sen levedar ou con fariña amasada amasada con auga de
caldo. Bótanse a cocer no caldo.
PAPAS DE MILLO: Cócese fariña milla en auga con unto, en leite ou no
caldo e reméxese ben ata que espesa.
EMPANADA: fáise con masa de fariña milla soa ou mesturada con algo
de triga ou centea. O recheo máis común son as xoubas, os berbere-
chos, o bacallao...
MORCILLAS: bótase a fariña milla no sangue do porco ademáas dou-
tros ingredientes.
BICA e IORTAS de fariña milla : doce feitos con fariña milla, ovos,
manteiga e azucre.
7

9. O HORREO
É unha construcción destinada a gardar o gran das colleitas. A
súa forma e os materiais de que está construído varían dunhas
zonas a outras. Todos os hórreos teñen en común unhas caracte-
rísticas derivadas da funcíón que cumplen como almacén de
gran: a situación en lugares altos, aireados e ben ventilados, a
orientación sempre protexida da chuvia e a construcción provista
de elementos que impidan o acceso ó seu contido aos ratos e
aos paxaros. En xeral son de feitura coidadosa e elaborada e ex-
presan a importancia que ten o que se garda nel para a subsis-
tencia da casa labrega.
Os hórreos adoitan construírse perto da casa. Nalgunhas zonas
construíanse agrupados nun lugar comunal.
A orixe dos hórreos non está mo¡ crara. Algúns autores din que existen
desde os tempos prehistóricos. Autores romanos falan de graneiros
suspendidos ou elevados. A primeira documentación escrita en Galicia
aparece nun documento de compra do Mosteiro de Sobrado do século
Xll-Xlll e a primeira representación gráfica aparece no século Xlll nas
Cantigas de Alfonso X.
No hórreo tamén se poden almacenar outros productos como patacas,
froitos miúdos, xamóns... A parte de abaixo utilízase xeralmente como
alpendre no que se acollen ferramentas, animais, gárdase a leña... Nal-
gúns casos péchase.
En Galicia coñécense ata 20 nomes para esta construcción: horreo, horrio, ca-
bazo, cabaceiro, cabaceira, cabeceira, cabás, canastra, canastro, caroceiro,
canizo, celeiro, graneiro, palleira, piorno, sequeiro, bergueiro...

10. PARTES DUN HÓHREO
REMAT
TELIADO ou CU
PILASTRAS
CLAROS: espa-
pés e
CAPELA ou CÁMARA:
interior do hórreo.
CAPAS, CAPELAS,
TOBNARRATOS
ou BATOEIRAS:
Serven para evitar
que os ratos soban
ó hórreo.
SOLEIRA
bios entre
pilastras.
: cada unha
das pezas que forman
o van. Entre elas que-
iJan os ventiladores,
ocos ou furados
construídos de xeito
que faciliten a entrada
do aire e impidan a
entrada da auga e dos
paxaros
ESCADA
A tipoloxía dos hórreos é moi variada. os máis comúns son os de planta rectangular. Na
zona lindante con Asturias son de planta cadrada e os canastros de vergas entretecidas
son de planta circular.
os materiais propios de cada zona marcan o tipo de contrucción o que produce unha gran
variedade de formas e riqueza de detalles. A gran maioría dos hórreos teñen os pinches
rematados con mot¡vos artísticos ou simbólicos: cruces, picos, obeliscos, lmaxes de
Santos, cálices, bolas, relós de sol...
@Wffiffi@

11. os Muíños
os muíños son os aparellos que se utilizan para moer o gran.
Dada a importancia do pan na alimentación, os muíños, consti-
túen un elemento presente en tódalas parroquias galegas.
n¡UíñOS DE MAN. Son os máis primitívos.
Muíño de mazo
Formado por unha
pedra cilíndrica
cunha excavación
nunha base onde
se bota o gran e
un mazo vertical
co que se esmaga.
Muíño chairo
É o tipo máis antigo utilizado en
Galicia. Atopáronse algúns en
mámoas do Neolítico.
Muíño circular
Formado por dúas pedras
cilíndricas. Os máis grandes
levan unha peza suxeita na
manceira a xeita de biela
que permite manexalo máis
comodamente.
Atópanse habitualmente
nos castros e utilizáronse
ata tempos recentes.
10

12. I
MUINOS DE AUGA
Utilizan unha corrente de auga como forza motriz.
A auga pódese captar directamente dun río, facendo un pequeno des-
vío, ou reténdoa nunha PRESA ou ESTANOUE e conducíndoa por unha
canle ata a entrada. En zonas de pouco caudal constrúese un depósito
(cuBo ou PoZo) en forma de funil no que se almacena a auga. En al-
gunhas zonas da costa encórase auga do mar.
Para aproveitar a enerxía da auga, obrígase a caír por un desnivel e saír
por un oco estreito (a canela) para aumentar a súa presión. o pexadoi-
ro, situado no lugar de traballo, permite regular a cantidade de auga
que entra e a velocidade de xíro da moa.
O sistema para captar a enerxía da auga é unha roda con pás en posi-
ción horizontal (rod¡c¡o) situada na parte de abaíxo do muíño, ou verti-
cal (bruia) situada nun dos laterais.
Os muíños de roda horizontal ou rodicio son os máis antigos e abun-
dantes en Galicia. Case non hai río nin regato que non teña algún e en
moitos casos aparecen varios muíños agrupados.
11

13. PARTES DUN MUíÑO DE AUGA
Para moer bótase o gran na moega, gradúase a quenlla para que baixe
máis ou menos cantidade, tempérase a moa (manipúlase o erguedoiro)
segundo se queira a fariña munda ou brava e bótase o muíño a andar
abrindo o pexadoiro. Logo recóllese a fariña do tremiñado coa axuda
dunha pá e unha vasoira.
quenll{
ESTANCIA
aliviadoiro
1Z

14. NOS DE VENTO
Utilizan a torza do vento
que move unhas pas
(abanos ou velas). O xiro
das pas (vertícal) trans-
fórmase en horizontal
por medio dunhas rodas
con engranaxes.
¡T
,l
MUíÑOS ELECTRICOS
Os muíños eléctricos substituíron aos muíños de auga e de vento. Fo-
ron instalados como negocio para moer gran cobrando maquía ata fi-
nais dos anos 60. Nestas datas apareceron pequenos muíños eléctricos
de uso particular que acabaron case totalmente con estas instalacións.
Mantemento dos muíños:
Para o correcto funcionamento dos muíños, é necesario aplomalos
(asentar ben as pedras) para que o rozamento sexa uniforme (para que
canten dereito) e picar as moas (grabarlles as canles e riscos que mello-
ran a moenda). A pedra vai picada máis fina ou máis basta segundo se
queira fariña para pan (miúda) ou para o gando (brava). Cando o muíño
ten varias moas, unha, a máis grande, úsase para moer o bravo, e a
máis pequena, que vai picada máis fina, para o miúdo.
13

15. O PAN
O pan é un elemento importante na alimentación e a súa elaboración foi
noutros tempos unha actividade común nas casas labregas. O pan é
esencialmente fariña, auga, sal e lévedo. A súa calidade depende da
calidade dos seus compoñentes, do axustado da súa mestura, do grao
da fermentación, da temperatura do forno e do tempo de cocción, que
son "segredos" que manexan as persoas que o elaboran.
Posiblemente comezouse a elaborar pan no Oriente Próximo co inicio das civi-
lizacións. Cos hebreos e cos exipcios xeneralizouse o uso de pasta fermentada
con lévedo (semellante a tortas ou galletas). Mellorouse a súa elaboración cos
gregos e perfeccionouse cos romanos que chegaron a formar un Colexio de
Panadeiros en Roma. No século ll a. de C. xa existían fornos públicos (pistrinas).
Desde ltalia extendeuse a todo o lmperio Roman e na ldade Media apenas cam-
biou a técnica de elaboración que tiña basicamente un carácter familiar.
Aínda que hoxe se fai pouco pan de millo, houbo tempos en que foi a base do
sustento de moitas familias, en especíal das labregas.
Elaboración tradicional do pan.
Penéirase a fariña para que quede fina, sin impurezas (sepárase a fariña
do relón ou farelo).
A continuación prepárase a masa: engádese-
lle auga tépeda e un pouco de sal e amásase
coas mans ou coa axuda dunha penla ou
ferra, logo bótaselle o fermento ou isco e
remátase o amasado. Faise unha petada coa
masa e gárdase na artesa, ou nun lugar
achegado ó forno ben tapada, deixándoa
levedar (fermentar) durante unha hora ou máis.
Namentras a masa colle lévedo quéntase o forno. Fáiselle dentro un
lume con toxos, vides, carolos, leña... Cando está ben quente retíranse
as brasas e a borralla coa axuda do rodo, várrese coa basoira ou barre-
deira.
Cando a masa está a punto (levedada) introdúcese no forno coa axuda
dunha pá. Tápase o forno axustando ben a porta e agárdase a que esté
o pan cocido.
Nos fornos de antes axustábase a porta con barro ou bouta (masa feíta con
bosta de vaca). Os fornos máis modernos teñen portas de ferro ben axustadas.
0 fermento ou isco é un cacho
de masa que se deixa de cada
petada para a seguinte cocedu-
ra, case sempre unha semana.
Tamén se pode usár lévedo
industrial.
I
I
-lI
u

16. Tipos de pan
Broa ou boroa: pan de millo grande, semiesférico achatado.
Petada: peza pequena dunha cuarta de ancha. Tamén se chamaba petada a un
pan moí grande que se cocía durante toda a noite.
Bolo: pan de millo redondo e moi baixo con buratos na superficie feitos cun pau
Bica, bolo do lar ou bica milla: faise con masa sen levedar, dáselle unha forma
redonda aplastada, ponse sobre unha pedra plana ben quente e cóbrese cun
prato, unha tapadeira ou un recipiente de barro especial arredor do que se colo-
can as brasas.
Nalgúns sitios envólvese a masa en follas de berza e introdúcese nas brasas.
FORNO
É a construcción onde se
coce o pan.
Basícamente é un espacio
pechado con forma de
cúpula, de paredes grosas
para evitar a perda de calor,
ó que se accede mediante
unha boca ou porta de
pequeño tamaño.
parromeira
ARTESA
úsase como
mesa para traba-
llaropanepara
gardalo dentro
despois de ama-
sado ou cocido.
GALLA ou
FORCADO (1)
úsase para meter
a leña no forno,
remexer o rescol-
do.,.
RODO (2) e
VASOTBA (3)
úsanse para
limpar o chan do
forno da borralla
e do rescoldo.
PÁ (4) úsase para
enfornar e
desenfornar.
PENEIRA
Úsase para penei-
rar a fariña antes
de facer o pan.
15

17. REFRANS:
. O millo raro na leira e basto na eira
. Polo San Cristobo xa o millo lle tapa a á ó corvo
. O millo apañado vai para o faiado, cómeo a galiña despois de secado.
. O norte para o millo é coma un pai para o fillo
. O que rega o pendón espera comer o terrón
. A choiva de San Xoan, tolle o millo e non da pan
. O millo mesto vai no cesto, o millo raro vai no carro
. Por xuño éonde está o mozo?, ou está na aberta ou no pozo.
. con millo no hórreo e porco no salgadoiro non hai medo ó inverno inda que
veña chovedoiro.
. No marzo abrigo, mozas e pan de millo
. Millo apañado, millo esfollado, xa tés comida para todo o ano.
o Ahí ven o mes de Nadal, que non deixe o millo sin apañar
. Cando o muíño busca o gran, tantarantán
. Vale máis acea parada ca muiñeiro amigo.
. Se o muíño non anda a maquía non gana.
. Nin muíño sen rodicio nin home sen oficio.
CONTOS:
No tempo en que San Pedro andaba polo mundo chegou un día a petar nunha
porta e saeulle un can con tanto xenio que tivo gue botar a correr por entre
unha leira de millo. Levou tantos tropezóns, golpes e aguilloadas coas espigas
namentras fuxía que enrabexado dixo: "maldito sexa tanto corno", e dende
aquel día o millo, que botaba unha espiga en cada folla, deixou de facelo e que-
dou coma agora que bota unha ou dúas espigas soas, e cando bota máis non as
binca.
t.
iY
**rí
.9Y
.r-'.-,
-.{
++*.i-. -**fo.
..h *'if*
,í"1'-'./+-
«í*r,41* í r---
tr1 _! y
-=t ' - i--'
++*-.f;" **|^
I
§
-{
rl$
; }-,.-._
t6

18. CANTARES:
Touporroutou, iA ónde vas vella?
Touporroutou, a Pontevedra
Touporroutou, ZQué vas buscar?
Touporroutou, unha area de sal
Touporroutou, ZPara qué é o sal?
Touporroutou, para botarlle ó caldo
Touporroutou, éPara que é o caldo?
Touporroutou, para darllo ós xornaleiros
Touporroutou, iPara que son os xornaleiros?
Touporroutou, para bota-lo m¡llo
Touporroutou, LPara que é o millo?
Touporroutou, para darllo ás galiñas
Touporroutou,éPara que son as galiñas?
Touporroutou, para poñe-los ovos
Touporroutou, iPara que son os ovos?
Touporroutou, para levarlle ó cura
Touporroutou, ZPara que é o cura?
Touporroutou, para deci-la mísa
Touporroutou, ZPara que é a misa?
Touporroutou, para as cousas de Deus
Touporroutou, ZPara que é o Deus
Touporroutou, Zpara levarnos ó ceo?
Sete cuncas de papas de millo
unha vella comeu,
reventoulle o cordón do xustillo
de tanto que encheu.
Tiña fame e comeu outras sete,
e máis recuncou.
Fixo coma un foguete no aíre,
iChis, pum! e estoupou.
Á fonte vou por auga
eómuíñoamoer,
á casa dos teus pais
vou para poderte ver.
Sei cantar e sei bailar
todo se me da na man
tamén sei cavar o millo
alá en chegando San Xoan.
É o tempo das esfollas,
tempo das esfolladas,
tempo de comer
unhas castañas asadas.
De día apáñase o millo
e acarréxase prá casa,
de noite veñen veciños
para axudar á esfollada.
Arrabea pola peneira,
arrabea por peneirar,
arrabea por ter un mozo,
arrabea por se casar.
Unha vella peneirando
todiña se zarandea,
está caíndo de vella
e por un home rabea.
Teño muíño e moe fariña,
teño forno e coce pan,
teño unha muller bonita,
xa estou feito un capitán.
Meu meniño durme, durme,
que teño que ir ó muíño,
teño que ir pola fariña
para facer o panciño.
Heime casar no Grove....
que é terra de moito pan,
o forno da miña sogra
cría silvas polo vran.
LV

19. O muíño troula troula,
nunca deixa de troular,
a ladra da muíñeira
nunca deixa de fungar.
Unha noite no muíño,
unha noite non é nada,
unha semaniña enteira
esa sí que é muíñada.
O muíño troula troula,
a auga faino troular,
as rapaciñas solteiras
rabean por se casar.
O muíño troula troula,
a auga faino troular,
a filla do muiñeiro
rabea por se casar.
Ao muíño do meu pai
eu ben lle sei o tempero:
cando está alto baixalo,
cando está baixo erguelo.
Meu meniño durme, durme,
que teño que ir ó muíño,
teño que ir pola fariña
para faguer o pancíño.
Fun esta noite ó muíño,
non moín nin muiñei;
perdín a trenza do pelo,
iso foi o que gañei.
Todos os que cantan ben
teñen posto no muíño,
os que non saben cantar
miran por un buraquiño.
O muíño troula troula,
bota fariña da roda,
a meiga (ou a tola)da muiñeira
ten un andar que namora.
Deus cho pague churrusqueira
téñocho que agradecer,
cando vou ó teu muíño
sempre me deixas moer.
Andivécheste alabando
plos muíños moendo,
que te casabas conmígo,
eso era en eu querendo.
O meu home foi de troula
e veu cheo de fariña,
el muiñeiro non é,
eu non sei a quen se arrima.
O crego foi ó muíño
era mellor que non fora,
que coa punta da sotana
varreu a fariña toda.
Chora, meu meniño chora
¿quen te ha de acalentar?
túa nai vai no muíño
e teu paí vaina buscar.
18

20. DITOS
. Estar a pan e auga
. Comer o pan con codia: cando un
enfermo xa está ben.
. Comerlle o pan a un: estar mantido
por alguén.
. Ser coma pan bendito: cando algo
se vende con facílidade.
. Custarlle a bola a un pan: cando
algo custa máis do que se espera-
ba.
. Faltarlle o pan a un: faltar máis
indispensábel.
. Levarse coma o pan e o leite: ser
íntios amigos.
. pao de cada día: alímento diario,
costume.
. Pan por pan: sen rodeos, clara-
mente.
. Poñer a alguén a pan pedir: ofen-
der, maltratar verbalmente.
. Ser bo coma un pan: moi no.
. Ser pan e mel: bo e agradábel.
. Ser pan comido: moi doado de
facer.
. Ser un bolo crú: feo.
. Non che está o forno para bolos.
. Xa lle quentaron de máis o forno.
. O forno e a vella pola boca se
quentan.
. Desqueu o forno vai quente, non
precisa máis leña.
. Fornos vellos e borrachos pola
boca se quentan.
. Foros e fornos vellos, canto antes
desfacelos.
. Forneíra fuches que aínda cheiras á
masa.
. Cada muíño quere a súa auga.
. Auga pasada non move muíño.
. O que pode, vai ó muíño e moe.
ADIVINAS:
Verde nai de cabelo dourado,
leva o fillo no colo
cun cobertor acochado (ESplcA)
Nun prado moi cercano
hai un frade fanciscano,
que ten dentes e non come
que ten barba e non é home {O MILLO}
éOué será unha cousiña cousa que
anda e anda e nunca sae da casa?
(A RODA DO MUíÑO).
Canto máis fame ten máis anda.
(A RODA DO MUíÑO).
Anda e non ten pés, come e non ten
boca e toda a comida lle parece pouca
RODA DO MUíÑO).

21. CRENZAS E COSTUMES:
. Hai que sementar cando está a lúa na menguante.
. Nas pedras do forno cúranse meigallos.
. Non se pode andar coa peneíra no martes de Entroido senón despois ánda-
se arredor.
. Según a tradición o pan non se pode tirar ó chan nin ó lume, nín cravarlle o
coitelo cando se corta. Cando se atopa tirado recóllese e dáselle un bico'
. Para líberar o pan dos meigallos bendecíase o forno e facíanse cruces na
masa e nos bolos de Pan.
. Para que non se perdan os froitos desinféctase o hórreo con follas de fi-
gueira ou queimando follas de eucalipto.
. Para que saian os ratos quéimase dentro do hórreo eucalipto ou outro t¡po
de ramallo e faise fume.
. hórreo énchese na menguante para que o millo non se bote a perder.
o As cruces, bolas e outros remates dos hórreos son para darlle boa sorte,
para que non se perdan as colleitas e para espantar ás meigas.
MEDICINA POPULAR
. Para evitar o mareo lévase un gran de millo no bolsiño.
. Para o moquillo dos cans ou cando as ovellas están enfermas poñíaselle un
' rosario de carolos ó pescozo.
. Para conservar sa a vaca que preñaba por primeira vez dátjanselle de co-
mer espigas con fillos.
. A fariña amarela emprégábase para enfermidades da pel.
. Os carbóns dos carolos apagados úsábanse para as úlceras cutáneas.
¡ As barbas do millo en infusión úsanse como diurético (para depurar os
riles) e para as infeccións do íntestinó (ás veces acompañadas de rabos de
cereixas).
. Para as papeiras póñense pochadas de fariña milla.
r O lume ou fume de forno novo usábase para curar as espullas, os tirizós, a
tos ferina.
20

22. ñ
a
¡:
de ensinanles do