Przewodnik po obiekcie przygotowanyw ramach XII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego (2010).

1. zobacz z bliska
www.dnidziedzictwa.pl
XII MAłOpOlSKIe
DnI DZIeDZIctwA
KultuROwegO
Renesans – opowieści
przy kominku
Dwór w Jakubowicach
realizator:

2. Dwór
w Jakubowicach
Jakubowice znajdują się w powiecie proszo-
wickim, na północny-wschód od Krakowa.
Początki osady sięgają średniowiecza: pierwsza
wzmianka w dokumentach pochodzi z 1262 r.
Od połowy XV w. miejscowość należała do rodu
Jakubowskich herbu Topór. W XVI w. powięk-
szyli oni swoje dobra o sąsiednie Stogniowice
i około połowy stulecia wznieśli istniejący do
dzisiaj dwór. W 1627 r. Jakubowice zakupili
Michałowscy, a w 1663 r. dwór przeszedł na
własność Franciszka Cortiniego. W latach 60.
XVII w. przeprowadzony został remont
budynku, którego świadectwem są inicjały
(F.C. i A.G.) zamieszczone na środku nadproży
parterowych okien fasady wschodniej oraz
napis AN. DNI 1663 wyryty na belce stropowej
w sali na pierwszym piętrze. W 1693 r. dobra
jakubowickie wróciły do Michałowskich
i pozostawały w ich rękach aż do okresu
międzywojennego. Wówczas zakupili je Klesz-
czyńscy, którzy przeprowadzili remont dworu,
zakończony w 1921 r. W okresie międzywojen-
nym powstała także parterowa przybudówka
od strony północnej.
Po II wojnie światowej w Jakubowicach
ulokowano PGR, co doprowadziło do zaniedba-
nia dworu i parku. W 1998 r. Kleszczyńscy od-
kupili dwór z parkiem, a następnie sprzedali
go zaprzyjaźnionej rodzinie Rościszewskich,
którzy obecnie gospodarzą w Jakubowicach.
zobacz z bliska
renesansowy kominek

3. Renesansowy dwór otoczony drzewami stoi na
wzniesieniu, nieopodal drogi z Proszowic do
Nowego Brzeska. To piętrowy, murowany bu-
dynek, o regularnej, kubicznej bryle, nakryty
wysokim czterospadowym dachem. Od północy
przylega doń parterowa przybudówka. Ozdobą
zewnętrznych ścian budynku są dekoracyjne
obramienia prostokątnych okien; szczególnie
bogate są dwa w elewacji wschodniej, na parte-
rze: zdobione plecionką, rozetami, panopliami
i laską z owiniętą wstęgą. Wejście do dworu
znajduje się w zachodniej ścianie i prowadzi
do sieni ze schodami. Na wprost wejścia mieści
się okazała sala reprezentacyjna nakryta skle-
pieniem kolebkowym, zdobionym geometrycz-
ną dekoracją stiukową wykonaną w XVII w.
Umieszczenie reprezentacyjnego pomieszcze-
nia na parterze należy w epoce renesansu do
wyjątków, zwykle sale o takim przeznaczeniu
sytuowano na piętrze. Przy krótszej ścianie
sali znajduje się renesansowy kominek
o bogatej dekoracji z motywów geometrycz-
nych oraz liści akantu. Na parterze oprócz
dużej sali mieszczą się w części południowej
trzy prostokątne pomieszczenia, podobnej
wielkości, z drewnianymi stropami belko-
wymi. Według spisanego pod koniec XVII w.
inwentarza budynku były to pomieszczenia
kuchenne (kuchnia, izba kuchenna i sklep,
czyli rodzaj spiżarni, magazynu).
Na piętro prowadzą drewniane schody
wykonane w trakcie remontu w okresie
dwudziestolecia międzywojennego, które
zastąpiły wcześniejsze kamienne i bardziej
strome. Na piętrze w części południowej (nad
trzema salami parteru) znajduje się jedna
duża sala (jadalna), z dwoma kamiennymi
ozdobnymi portalami. Na początku XX w. sala
ta była używana jako salon. W sąsiadującym
z jadalnią pomieszczeniu na jednej z belek
stropu wyrzeźbiona jest rozeta z datą odnowy
dworu – 1663 r. W północnej części piętra bu-
dynku usytuowane są dwa pomieszczenia, oba
ze stropami belkowymi oraz renesansowymi,
kamiennymi obramieniami okien. W większej
z tych sal, po stronie wschodniej zachowała się
XVI-wieczna drewniana, wbudowaną w ścianę
szafka.
Dwór w Jakubowicach (rzut parteru
i pierwszego piętra)
rys. A. Buława-Orłowska, na podst. rys.
S. Komornickiego i Z. Hendla z 1907 r.
(z arch. rodziny Rościszewskich)
belka stropowa z napisem AN. DNI 1663

4. Kominek w dworze
w Jakubowicach:
użyteczny, ale
i dekorujący
Najciekawszym zachowanym obiektem
w jakubowickim dworze jest bogato zdobiony
kominek, znajdujący się w reprezentacyjnej
sali na parterze. Jest on datowany na około
połowę XVI w. Został w nim zastosowany cały
repertuar form zaczerpniętych przez sztukę
renesansową z antyku: ujmujące otwór paleni-
ska olbrzymie woluty; zamykające go od góry
klasyczne, poziome belkowanie składające się
z architrawu, fryzu i gzymsu; wreszcie zestaw
ornamentów zdobiących poszczególne części
kominka – stylizowane liście akantu, pereł-
kowe sznury, wici z zakończeniami w formie
woluty: elementy dekoracyjne w formie spi-
rali, często łączone ze sobą po dwie w kształt
litery „S”
belkowanie: poziomy, najczęściej trójczłono-
wy element porządków architektonicznych
(antycznych systemów konstrukcyjnych),
spoczywający w określony sposób na piono-
wych podporach (najczęściej kolumnach lub
filarach)
architraw: najniższy, spoczywający bezpośred-
nio na głowicy podpory człon belkowania
fryz: środkowy człon belkowania
gzyms: najwyższa, mocno wysunięta przed
lico muru część belkowania, najczęściej profi-
lowana i zdobiona rzędami ornamentów
palmet, klasyczne ząbkowania i plecionki, ki-
mation joński oraz astragal. Całość uzupełnia
charakterystyczna dla sztuki późnogotyckiej,
ale w Europie Środkowej często łączona
z formami renesansowymi, dekoracja w for-
mie laski z nawiniętą na nią wicią roślinną.
Renesansowe są nie tylko poszczególne
ornamenty, ale też ogólna kompozycja: bardzo
klarowna, polegająca na harmonijnym zrówno-
ważeniu elementów pionowych i poziomych,
a także rozmieszczenie dekoracji według ściśle
określonych reguł, stosownie do zasad wypra-
cowanej w starożytności teorii architektury.
zobacz z bliska
[z arch. rodziny Rościszewskich]

5. Renesans w Polsce
Sztuka renesansowa, związana z nowymi hu-
manistycznymi prądami kulturowymi
i odwołująca się w swoich formach i podsta-
wach ideowych do starożytności, pojawiła się
w Polsce na samym początku XVI w. Była ona
początkowo sztuką elitarną, związaną z dwo-
rem królewskim (Aleksandra Jagiellończyka
i Zygmunta Starego) oraz z najbliższymi
współpracownikami króla. Często mówi się
o „renesansie wawelskim”, gdyż właśnie na
owym wzgórzu powstały pierwsze, przełomo-
we dzieła: zabudowania zamku królewskiego
zgrupowane wokół wspaniałych krużganków,
z efektowną dekoracją kamieniarską i bogato
zdobionymi wnętrzami; oraz wzniesiona
w gotyckiej katedrze nisza architektoniczna na
nagrobek króla Jana Olbrachta i przylegające
do katedry kaplice: Zygmuntowska
i wzorowana na niej biskupa Piotra Tomic-
kiego. Autorami tych arcydzieł byli włoscy
artyści: sprowadzony przez Zygmunta Starego
z Węgier Franciszek Florentczyk i przybyły po
śmierci owego w 1516 r. Bartłomiej Berecci.
astragal (perełkowanie): półwypukły orna-
ment z poziomych pałeczek rozdzielonych
perełkami
kimation joński (jajownik): ornament
w kształcie stylizowanych liści na przemian
owalnych i węższych, lancetowatych
akant: ukazane w stylizowanej formie liście
akantu – rośliny śródziemnomorskiej
plecionka: ornament z przeplatających się
w powtarzalny sposób wici roślinnych bądź
pasów
Prawdziwy przełom nastąpił około połowy
XVI w. Wtedy to formy renesansowe roz-
powszechniły się wśród szerszych warstw
społecznych, ostatecznie spychając tradycję
gotycką na margines. Intensywnie rozwijające
się, wykorzystujące koniunkturę gospodarczą
miasta zaczęły się gwałtownie przebudowy-
wać. Renesansowy kostium zyskały zarówno
najbardziej reprezentacyjne budynki,
w Krakowie sukiennice czy ratusze w Tarno-
wie i Sandomierzu, jak i patrycjuszowskie
kamienice w Krakowie, np. Montelupich
i Bonerów przy Rynku Głównym czy Prospera
Provany przy ul. Floriańskiej.
Przede wszystkim jednak renesans roz-
przestrzenił się wśród średniej szlachty.
W tym okresie bowiem to ona pełniła wiodącą
rolę w państwie, zarówno politycznie, jak
i kulturowo. Jej przedstawiciele – w dużej
części wykształceni na włoskich uniwersyte-
tach, otwarci na nowe prądy światopoglądowe,
często sprzyjający reformacji, obyci w świecie
– sztuką posługiwali się zwłaszcza dla utrwa-
lenia własnego i rodowego prestiżu. Głównymi
zadaniami artystycznymi stały się upamiętnia-
jący zmarłego nagrobek oraz będąca wyrazem
znaczenia rodu reprezentacyjna siedziba.
ornament w formie laski owiniętej wicią
roślinną

6. Renesansowy dwór
szlachecki
Jak pisał Mikołaj Rej, „człowiek poczciwy” po-
winien mieszkać w „nadobnym domku, który
sobie postawił wedle myśli swojej”.
Dom szlachecki – dwór – najczęściej był zwią-
zany z folwarkiem (stanowiącym podstawę
bytu średniozamożnej szlachty). Miał on być
przede wszystkim solidny, bezpieczny
i wygodny; równie ważne były jednak funkcje
reprezentacyjne – siedziba szlachecka była bo-
wiem widomym symbolem określonego statusu
społecznego.
Żeby wyraźnie odróżnić dwory od zabudo-
wań chłopskich czy folwarcznych, wznoszono
je na wzgórzu bądź wyraźnie oddzielano, np.
fosą. Samo wybudowanie murowanego dworu
było wówczas sporym wysiłkiem finansowym –
posiadanie takowego świadczyło więc
o zasobności jego właściciela. Podobnie
elementy obronne: zwarta, masywna bryła,
strzelnice (najczęściej w partii poddasza) czy
też narożne wieżyczki i wykusze pełniły nie
tylko funkcje praktyczne (jakże ważne w tych
niespokojnych czasach), ale też symboliczne:
miały podkreślać rycerskie korzenie rodu,
a tym samym świadczyć o przynależności do
elity społeczeństwa.
Przy dworze znajdowały się ogród i sad –
miejsca wypoczynku i oddawania się przyjem-
nościom życia na łonie natury.
Wreszcie starano się, żeby „dom pański”
miał modny wygląd: regularny plan, rytmicz-
nie rozmieszczone otwory okienne i drzwiowe
oraz renesansową dekorację. Dwory były
zdobione detalami kamieniarskimi (jak zacho-
wane w Jakubowicach – oprócz kominka – ob-
ramienia okienne), polichromiami (dotrwały
do naszych czasów np. we wnętrzach dworu
w Jeżowie), sgraffitami (dekoracje wykonane
w wielobarwnym tynku) i attykami (widoczne
one są na dawnym widoku Jakubowic, zacho-
wały się w Szymbarku): ozdobne pasy muru
wieńczące elewacje, nastrzępione w górnej
części w tzw. grzebień – mające z jednej strony
chronić drewnianą więźbę dachową od pożaru,
z drugiej będące efektowną dekoracją.
Mapa okolic Jakubowic, łukasz Kochański, 1642.
Fragment z widokiem dworu
[z arch. rodziny Rościszewskich; fot. M. łuczak]

7. projekt kominka porządku kompozytowego zamieszczo-
nego w księdze IV traktatu Sebastiana Serlia
[Biblioteka Jagiellońska, sygn. 114 001 IV Mag
graf., 1 k.]
Rola wzorników
architektonicznych
Forma kominka została zaczerpnięta
z ryciny zamieszczonej w IV księdze traktatu
o architekturze Sebastiana Serlia (wydanej
w Wenecji w 1537 r.). Odkuwający go kamie-
niarz powtórzył ogólną kompozycję, zmienił
natomiast górną część dzieła.
Praktyka kopiowania wzoru była w XVI w.
ogromnie rozpowszechniona. Bogato ilustro-
wane traktaty architektoniczne, pisane przez
najwybitniejszych włoskich architektów i teo-
retyków, pełniły w tym czasie podstawową rolę
w rozprzestrzenianiu się form renesansowych
i kształtowały gusta artystyczne odbiorców.
Do najczęściej powielanych należało wła-
śnie dzieło pochodzącego z Bolonii Sebastiana
Serlia, które do 1663 r. zostało wydane około
trzydzieści razy i przetłumaczone na osiem
języków. Autor w przystępny sposób tłumaczył
w nim zawiłości i niuanse teorii architektury,
skupiając się na jej praktycznych zastosowa-
niach i opatrując wywody licznymi ilustra-
cjami – przez co ów traktat stał się bardziej
rodzajem wzornika z gotowymi projektami niż
akademickim wykładem. Był on adresowany
zarówno do artystów, jak i do zleceniodawców,
którzy zamawiając dzieło, mogli wskazać kon-
kretny wzór do naśladowania. Serlio – tworzą-
cy przez pewien czas we Francji – doskonale
też rozumiał potrzebę dostosowania włoskich
koncepcji do miejscowych uwarunkowań
i tradycji. Z jego traktatu korzystali, projektu-
jąc swoje dzieła, najwybitniejsi artyści działa-
jący w Polsce począwszy od 3. ćwierci XVI w.,
jak Giovanni Maria Mosca zw. Padovano oraz
Jan Michałowicz z Urzędowa.
Nie znamy niestety imienia autora jaku-
bowickiego kominka. Był on jednak – obok
Jana Baptysty Quadra, który w latach 1550-1560
wzniósł ratusz w Poznaniu oraz Galeazza
Guicciardiniego, twórcy portalu kamienicy
Montelupich w Krakowie z około 1557 r. –
jednym z pierwszych twórców, którzy posiedli
znajomość traktatu Serlia. Co więcej, nie
trzymał się on niewolniczo wzoru, lecz potrafił
twórczo go zmodyfikować.

8. teksty: Krzysztof Magnowski,
Barbara Sanocka
fotografie: Michał Łuczak
koncepcja graficzna projektu MDDK:
Marcin Klag
opracowanie graficzne:
Agnieszka Buława-Orłowska
na okładce: renesansowy kominek we
dworze w Jakubowicach
[fot. M. Łuczak]
© by MIK, Kraków 2010
www.mik.krakow.pl
Obiekt objęty programem XII Małopolskich Dni Dziedzictwa Kulturowego, cyklicznego wydarzenia
Województwa Małopolskiego, realizowanego przez Małopolski Instytut Kultury.
Rób zdjęcia zabytkom! Zachęcamy do fotografowania Małopolskich Dni Dziedzictwa
Kulturowego. Najciekawsze zdjęcia opublikujemy na www.dnidziedzictwa.pl.
Więcej informacji w zakładce fotorelacje.
inicjator: wsparcie finansowe:
patroni medialni:
realizator:
partnerzy:
Teresa Komornicka-
-Rościszewska
i Wojciech
Rościszewski,
dwór w Jakubowicach
Powiatowa i Miejska
Biblioteka Publiczna
w Proszowicach
Sołectwo Jakubowice
OSP w Jakubowicach
Koło Gospodyń
Wiejskich
w Jakubowicach
Gmina i Miasto
PROSZOWICE
Centrum
Kultury i Wypoczynku
w Proszowicach
Bibliografia:
T. Jakimowicz, Dom pański jako ma być postawion
[w:] Renesans. sztuka i ideologia, red.
T. Jaroszewski, Warszawa 1976.
T. Jakimowicz, Dwór murowany w Polsce w wieku
XVi (wieża – kamienica – kasztel), Warszawa –
Poznań 1979.
katalog zabytków sztuki w Polsce, t. I: Województwo
krakowskie, red. J. Szablowski, z. 8: Powiat mie-
chowski, oprac. Z. Boczkowska, Warszawa 1953.
Karta zespołu dworsko-folwarcznego w Jakubo-
wicach, oprac. P. Bobrowski, 1994, Archiwum
ROBiDZ w Krakowie.
F. Kiryk, Zarys dziejów powiatu proszowickiego [w:]
Ziemia proszowicka, red. K. Szwajca, Kraków 1964.
S. Komornicki, Dwory murowane w Małopolsce
z czasów Odrodzenia, „Prace Komisji Historii
Sztuki”, t. 5, 1930.
S. Komornicki, Z. Hendel, Dwór w Jakubowicach,
„Sprawozdanie. I Wydawnictwo Wydziału
Towarzystwa Opieki nad Polskimi Zabytkami
Sztuki i Kultury za rok 1907”, Kraków 1908.
M. Kornecki, Zamki i dwory obronne Ziemi krakow-
skiej, Kraków 1966.
J. Kowalczyk, sebastiano serlio a sztuka polska.
O roli włoskich traktatów architektonicznych w dobie
nowożytnej, Wrocław – Warszawa – Kraków –
Gdańsk 1973.
instytucja kultury
Województwa
Małopolskiego
[z arch. rodziny Rościszewskich]