Ang dokumento ay nagtatalakay tungkol sa impormal na sektor ng ekonomiya, na isang mahalagang bahagi ng mga bansang papaunlad tulad ng Pilipinas, na nagbibigay ng hanapbuhay at kita sa mga tao sa kabila ng hindi pagsunod sa mga pormal na regulasyon. Ayon sa iba't ibang pag-aaral, mahigit 10.5 milyong tao ang kabilang sa impormal na sektor sa Pilipinas, na nagsisilbing solusyon sa kakulangan ng pormal na trabaho at nag-aambag sa GDP ng bansa kahit na hindi ito opisyal na naitala. Tinalakay din ng dokumento ang iba't ibang batas at programa na naglalayong suportahan ang impormal na sektor at ang epekto ng pag-iral nito sa ekonomiya, kabilang ang mga isyu ng buwis at kalidad ng mga produkto at serbisyo.

1. IMPORMAL NA
SEKTOR NG
EKONOMIYA
ESCALANTE | DARUCA | MADRID| PORPAYAS | SAYSON | UBA

2. Sa inilahad na economic development model ni W.
Arthur Lewis sinasabing nagmula ang paggamit ng
konsepto ng impormal na sektor. Inilarawan niya ito
bilang uri ng hanapbuhay na kabilang sa mga
bansang papaunlad pa lamang (developing
countries). Partikular sa mga ito ang uri ng
trabahong hindi bahagi ng makabagong sektor ng
industriya.

3. Subalit, ang pormal na pagsisimula ng mga ekonomista at
iskolar sa paggamit ng konseptong ito ay nagsimula noong
1970’s dahil sa isinagawang pag-aaral ni Keith Hart, isang
antropolohistang Ingles na nagsuri ng mga gawaing pang-
ekonomiya ng mga taong naninirahan sa Acrra, Ghana.
Ginamit ni Hart ang konseptong ito upang ilarawan ang uri
ng hanapbuhay ng mga tao rito. Ito ay sinang-ayunan ng
International Labour Organization (ILO) batay sa kanilang
isinagawang First ILO World Employment Mission sa
Kenya, Africa noong 1972. Batay sa resulta ng kanilang
misyon, nalaman nilang marami ang mga may hanapbuhay
na nasa labas ng regular na industriya o ng itinakda ng
batas.

4. Kaugnay nito, ang International Labor Organization (ILO) ay
gumawa ng resolusyon upang magkaroon ng
pandaigdigang batayan sa paglalarawan ng impormal na
sektor. Sa isinagawang 15th International Conference of
Labor Statisticians noong Enero 19-28, 1993 sa Geneva,
Switzerland, ayon sa ILO, ang impormal na sektor ay
nagtataglay ng malawak na katangian. Ito ay binubuo ng
mga yunit na nagsasagawa ng pagbuo ng produkto at
serbisyo na may layuning makalikha ng empleyo o trabaho
at magdulot ng kita sa taong lumalahok dito.

5. Ang mga gawain dito ay naisasagawa dulot ng mababang
antas ng organisasyon, hindi pagsunod sa itinatakdang
kapital at pamantayan, at napakaliit na antas ng
produksiyon. Ang mga kasapi sa pagsasagawa ng mga
gawain sa produksiyon sa ilalim nito ay kadalasang mga
kamag-anak o malalapit na kaibigan. Ito ay walang pormal
na pagsunod sa mga patakarang itinakda ng pamahalaan

6. Kaugnay nito, noong 2008 ,nagsagawa ang National Statistics
Office (NSO) ng Informal Sector Survey (ISS). Ito ang kauna-
unahang pambansang sarbey tungkol sa impormal na sektor sa
Pilipinas. Batay rito, lumabas na mayroong halos 10.5 milyong tao
ang kabilang sa impormal na sektor. Ang tinatawag na self-
employed ay humigit-kumulang 9.1 milyong katao at ang mga
employers ay nasa 1.3 milyong katao. Maliban pa rito, sa
isinagawang Labor Force Survey (LFS) ng taong ding iyon (Abril
2008), lumabas na mayroong 36.4 milyong tao ang kabilang sa
lakas-paggawa at 30% nito ay kabilang sa mga informal sector
operator. Sa kabuuang bilang na ito, 2/3 ay mga kalalakihan at,
kung ibabatay naman sa edad o gulang, ¾ o 75% ay nasa 35
gulang pataas.

7. Ayon sa papel ni Cleofe S. Pastrana, isang kawani ng
National Economic and Development Authority (NEDA), na
pinamagatang “The Informal Sector and Non-Regular
Employment in the Philippines”, sa isang kumperensiya sa
Tokyo, Japan noong Disyembre 15-17, 2009, kaniyang
binigyang-diing ang impormal na sektor ay nakatutulong
sapagkat nakapagbibigay ito ng empleyo o trabaho sa mga
mamamayan. Ito ay nagdudulot din ng pagkakalikha ng mga
produkto at serbisyong tutugon sa ating mga
pangangailangan.

8. Ang kita ng impormal na sektor ay hindi naisasama
sa kabuuang Gross Domestic Product (GDP) ng
bansa subalit tinataya na ang halaga ng produkto at
serbisyo mula rito ay nasa 30%. Ito ay mabisang
maipapaliwanag gamit ang talahanayan sa ibaba na
mula sa ulat ng Congressional Planning and Budget
Department (House of Representatives) noong
Nobyembre 2008. Ito ay nagsasaad ng Informal
Sectors Share in Selected Asian Countries sa loob
ng mga taong 2001-2006 ayon sa datos ng BLES
NSO 2007.

9. Place your screenshot here

10. Samantala, ayon naman sa IBON Foundation, isang non-
government organization (NGO), na nagsasaliksik tungkol sa
mga usaping sosyal, politikal, at ekonomiko ng bansa, ang
impormal na sektor ay paraan ng mga mamamayan lalo na
ang kabilang sa tinatawag na “isang kahig, isang tuka” upang
magkaroon ng kabuhayan lalo na sa tuwing panahon ng
pangangailangan at kagipitan. Maliban pa dito, inilalarawan
din nito ang pag-iral ng kawalan ng hanapbuhay at ang
kahirapan ang siyang nagtutulak sa tao na pumasok sa
ganitong uri ng sitwasyon.

11. Maliban pa rito, ayon sa artikulo ni Cielito Habito sa
Philippine Daily Inquirer (PDI) noong Enero 21, 2013,
kaniyang sinabi na ang tinatayang kabuuang
bahagdan ng impormal na sektor sa GDP ay 40%.
Tinawag niya rin ang impormal na sektor bilang
underground economy o hidden economy.

12. Ilan sa mga halimbawa ng mga taong kabilang sa
sector na ito ay ang mga nagtitinda sa kalsada
(sidewalk vendor), pedicab driver, karpintero, at mga
hindi rehistradong operasyon ng mga pampublikong
sasakyan (colorum). Kabilang din sa sektor na ito
ang mga gawaing ipinagbabawal ng batas tulad ng
prostitusyon, ilegal na pasugalan, pamimirata
(piracy) ng mga optical media gaya ng compact disc
(CD) at digital video disc (DVD).

13. Place your screenshot here

14. Place your screenshot here

15. Place your screenshot here

16. Kaugnay nito, ang sumusunod ay mga karaniwang
katangian ng impormal na sektor:
 Hindi nakarehistro sa pamahalaan;
 Hindi nagbabayad ng buwis mula sa kinikita;
 Hindi nakapaloob sa legal at pormal na balangkas
na inilatag ng pamahalaan para sa
pagnenegosyo.

17. Sa pangkalahatan, hindi lamang sa ating bansa mayroong impormal
na sektor. Ito ay nagaganap kahit sa iba pang bansa sa daigdig. Ayon
nga kay Hedayet Ullah Chowdhury, Assistant Professor, Kazakhstan
Institute of Management, Economics, and Strategic Research, sa
kaniyang papel na nailathala sa Philippine Journal of Development,
ang paglaganap ng impormal na sektor ay isang global phenomenon.
Ang pag-iral nito sa iba’t ibang bansa ay kakikitaan lamang ng
pagkakaiba-iba nito ayon sa lawak, dami, at pangkalahatang sistema
ng operasyon. Gayumpaman, hindi maikakaila ang kontribusyon nito
sa pag-unlad ng ekonomiya ng bansa, partikular na sa pagbibigay ng
empleyo o hanapbuhay sa mga mamamayan.

18. DAHILAN AT EPEKTO NG
IMPORMAL NA SEKTOR
NG EKONOMIYA

19. Maraming mga magkakaugnay na salik ang itinuturong
dahilan kung bakit patuloy na lumalaganap ang
impormal na sektor sa iba’t ibang bansa. Sa
pangkalahatan, sinasalamin ng pag-iral ng impormal na
sektor ang hindi pantay na pag-unlad ng mga sektor ng
ekonomiya. Maliban pa rito, ang kakulangan ng sapat
na hanapbuhay o kung hindi naman ay ang tamang
pagpapatupad ng batas tungkol sa paggawa ay ilan sa
dahilan sa pag-iral ng impormal na sektor. +

20. Samantala, ayon sa aklat na “Ekonomiks: Mga Konsepto at Aplikasyon”
(2012) nina Balitao et al., ang sumusunod ay ilan sa pinaniniwalaang
kadahilanan kung bakit pumapasok ang mga mamamayaan sa impormal na
sektor:
• Makaligtas sa pagbabayad ng buwis sa pamahalaan;
• Makaiwas sa masyadong mahaba at masalimuot na proseso ng
pakikipagtransaksiyon sa pamahalaan o ang tinatawag na bureaucratic red
tape. Sa aspektong ito ay pumapasok ang labis na regulasyon ng
pamahalaan;
• Kawalan ng regulasyon mula sa pamahalaan na kung saan ang mga batas
at programa ay hindi naipapatupad nang maayos;
• Makapaghanapbuhay nang hindi nangangailangan ng malaking kapital o
puhunan; at
• Mapangibabawan ang matinding kahirapan.

21. Maliban pa rito, ang migrasyon ng mga tao mula sa
kanayunan patungo sa Metro Manila at iba pang malalaking
lungsod ay isa ding dahilan kung bakit patuloy na lumalaki
ang impormal na sektor.
Gayumpaman, masasabi rin nating ang paglaganap ng
impormal na sektor ay nagpapakita ng pagkakaroon ng
ugaling mapamaraan ng mga Pilipino upang mapaglabanan
ang hamon ng kahirapan. Ipinapakita rin nito ang pagiging
matatag laban sa mga suliraning pangkabuhayan, gaya ng
mataas na presyo ng bilihin, kawalan ng trabaho, maliit na
pasahod, at mababang antas ng edukasyon.

22. Sa kabilang dako, ang pag-iral ng impormal na sektor ay
nagdudulot ng sumusunod na epekto sa ekonomiya:
Pagbaba ng halaga ng nalilikom na buwis – Dahil ang mga
kabilang sa impormal na sektor ay hindi nakarehistro, hindi rin
sila nagbabayad ng buwis mula sa kanilang kinikita o
operasyon. Ito ay nangangahulugan ng malaking pagbawas
sa kabuuang koleksiyon o maaaring kitain ng pamahalaan sa
pangongolekta ng buwis.

23. Banta sa kapakanan ng mga mamimili – Dahil ang mga
bumubuo sa impormal na sektor ay hindi rehistrado at hindi
sumusunod ayon sa itinatalaga ng batas tungkol sa kanilang
operasyon, maaaring ang mga produkto o serbisyo ay hindi
pasado sa quality control o standards ayon sa itinakda ng
Consumer Act of the Philippines, kung kaya’t ang mga
mamimiling tumatangkilik dito ay maaaring mapahamak,
maabuso, o mapagsamantalahan.

24. Paglaganap ng mga ilegal na gawain – Dahil sa kagustuhan na
kumita nang mabilisan, ang mga tao ay nauudyok na pumasok sa
impormal na sektor na kung minsan ay mga gawaing ilegal o labag
sa batas. Halimbawa ng mga gawaing labag sa batas ay ang
prostitusyon, pagbebenta ng ipinagbabawal na gamot, at ang
pagkakaroon ng mga ilegal na pasugalan. Isa sa pinakamaiinit na
isyu ngayon ay ang pamimirata partikular na ang software piracy.
Ayon sa Microsoft Corporation, ang software piracy ay tumutukoy sa
ilegal o walang permisong pangongopya ng mga computer software
na kung saan nilalabag ng isang tao ang karapatang pagmamay-ari
ng lumikha o orihinal na nagmamay-ari nito (Intellectual Property
Rights---IPR).

25. Mga Batas, Programa, at
Patakarang Pang-
Ekonomiya Kaugnay sa
Impormal na Sektor

26. REPUBLIC ACT 8425
Ang batas na ito ay kilala din bilang Social Reform and Poverty
Alleviation Act of 1997. Ito ay nilagdaan noong Disyembre 11, 1997 at
pormal na ipinatupad noong Hunyo 3, 1998. Itinatadhana ng batas na ito
ang pagkilala sa impormal na sektor bilang isa sa mga disadvantaged
sector ng lipunang Pilipino na nangangailangan ng tulong sa pamahalaan
sa aspektong panlipunan, pang-ekonomiko, pamamahala, at maging
ekolohikal. Isinulong ng batas na ito ang tinatawag na Social Reform
Agenda (SRA) na naglalayong iahon sa kahirapan ang mga Pilipinong
kabilang sa impormal na sektor. Upang maisakatuparan ang mga
probisyon ng batas na ito ay itinatag ang National Anti-Poverty Commission
(NAPC) bilang ahensiyang tagapag-ugnay at tagapayo tungkol sa mga
usaping may kinalaman sa mga bumubuo sa impormal na sektor. Isa sa
mga kasapi ng NAPC ay mula sa sektor ng mga kababaihan bilang
pagkilala sa kanilang ambag sa ekonomiya ng bansa.

27. Maliban pa rito, ayon sa Seksyon 3 ng R.A. 842,5 ang mga
bumubuo sa basic at disadvantaged sectors ng lipunang
Pilipino ay ang sumusunod; magsasaka, mangingisda,
manggagawa sa pormal na sektor, migrant workers (OFW),
kababaihan, senior citizens, kabataan at mga mag-aaral (15-
30 taong gulang), mga bata (minors - 18 taong gulang
pababa), urban poor (mga taong naninirahan sa mga lungsod
na ang kita ay lubhang mababa), mga manggagawa sa
impormal na sektor, mga katutubo, mga may kapansanan
(differently-abled persons), non-governmental organizations
(NGO’s), at mga kooperatiba.

28. REPUBLIC ACT 9710
Ang batas na ito ay nilagdaan noong Agosto 14, 2009
at kinilala bilang Magna Carta of Women. Ayon sa batas na
ito, ang National Commission on the Role of Filipino Women
(NCRFW) ay naging Philippine Commission on Women
(PCW). Ito ay isinabatas bilang pandaigdigang pakikiisa ng
ating bansa para sa layunin ng United Nations (UN) para sa
Convention on the Elimination of all Forms of Discrimination
Against Women’s (CEDAW). Kumikilala ito sa ambag at
kakayahan ng kababaihan para itaguyod ang pambansang
kaunlaran.

29. Sa ilalim ng batas na ito ay inaalis ang lahat o anumang uri ng
diskriminasyon laban sa kababaihan, kinikilala at
pinangangalagaan ang kanilang karapatang sibil, politikal, at
pang-ekonomiko gaya na lamang ng karapatan para
makapaghanapbuhay at maging bahagi ng lakas-paggawa,
katiyakan para sa kasapatan ng pagkain at mga
pinagkukunang-yaman, abot-kayang pabahay, pagpapanatili
ng kaugalian at pagkakakilanlang kultural (cultural identity) at
iba pang panlipunang aspekto. Ang batas na ito ay malaking
tulong sa impormal na sektor sapagkat ayon sa datos na
inilabas ng National Statistics Office (NSO), halos kalahati ng
mga bumubuo sa sektor na ito ay kababaihan.

30. PRESIDENTIAL DECREE 442
Ito ay mas kilala bilang Philippine Labor Code na naisabatas
noong Mayo 1, 1974. Itinuturing ito bilang pangunahing batas
ng bansa para sa mga manggagawa. Ito ay naglalaman ng
mga probisyon para sa “espesyal na manggagawa”---kabilang
ang mga industrial homeworker, kasambahay, batang
manggagawa, at kababaihan---na kabilang sa impormal na
sektor. Batay sa Book 2, Title II of the Labor Code, ito ay may
probisyon tungkol sa pagsasanay na dapat ipagkaloob sa mga
manggagawa upang mapaghusay pa ang kanilang mga
kasanayan.

31. REPUBLIC ACT 7796
Ito ay ang Technical Education and Skills Development Act of
1994 na nilagdaan bilang batas noong Agosto 25, 1994.
Layunin ng batas na ito na hikayatin ang kabuuang
partisipasyon at pakikiisa ng iba’t ibang sektor ng lipunan gaya
ng industriya, paggawa, lokal na pamahalaan, teknikal, at
bokasyonal na mga institusyon upang mapaghusay ang mga
kasanayan para sa pagpapataas o pagpapaibayo ng kalidad
ng yamang tao ng ating bansa. Sa ilalim din nito ay itinalaga
ang Technical Education and Skills Development Authority
(TESDA) bilang ahensiya ng pamahalaang itinatag upang
makapagbigay ng edukasyong teknikal.

32. REPUBLIC ACT 8282
Ito ay tinatawag din bilang Social Security Act of 1997. Itinatadhana
ng batas na ito na tungkulin ng estado na paunlarin, pangalagaan,
at itaguyod ang kagalingang panlipunan at seguridad ng mga
manggagawa. Higit sa lahat kung sila ay dumanas ng pagkakasakit,
kapansanan, panganganak, pagsapit sa katandaan (old age), at
kamatayan. Upang maisakatuparan ito ipinag-utos na lahat ng mga
manggagawa sa pribadong sektor maging ang kabilang sa impormal
na sektor ay maging bahagi ng Social Security System (SSS) bilang
ahensiya ng pamahalaan na may tungkulin para itaguyod ang
Panseguruhan ng Kapanatagang Panlipunan ng mga Pilipino. Sa
pamamagitan ng mga personal na kontribusyon ng mga
manggagawa ito ay magsisilbi nilang pondo at maaaring magamit sa
oras ng kanilang pangangailangan.

33. REPUBLIC ACT 7875
Ito ay naging batas noong Pebrero 7, 1995 at kinilala bilang
National Heath Insurance Act of 1995. Sa pamamagitan nito
ay naitatag ang Philippine Health Insurance Corporation
(Philhealth) na naglalayong mapagkalooban ang lahat ng mga
mamamayang Pilipino ng isang maayos at sistematikong
kaseguruhang pangkalusugan. Nakapaloob sa programang ito
na ang pamahalaan ay magkakaloob ng subsidy sa mga
mamamayan na walang sapat na kakayahang pinansiyal sa
oras na sila ay magkaroon ng pangangailangang medikal at
pangkalusugan gaya na lamang ng operasyon at
hospitalization program.

34. Maliban pa sa mga nabanggit na batas, may iba pang
ipinatutupad para sa mga partikular na sektor ng
manggagawang Pilipino tulad ng Magna Carta for Small
Farmers (R.A. 7607), Magna Carta for Small Enterprises (R.A.
6977), at Barangay Microbusiness Enterprises Act (R.A.
9178). Samantala, ang sumusunod ay ilan sa mga programa
at proyekto ng pamahalaan para sa mga mamamayan na
bumubuo sa impormal na sektor:

35. DOLE INTEGRATED LIVELIHOOD PROGRAM
(DILP)
Ang programang ito ay ipinatutupad ng Department of
Labor and Employment (DOLE) na nauukol sa
pangkabuhayang pangkaunlaran sa pamamagitan ng
mga pagsasanay ng mga mamamayan partikular na
para sa mga self-employed at mga walang sapat na
hanapbuhay.

36. SELF-EMPLOYMENT ASSISTANCE KAUNLARAN
PROGRAM (SEA-K)
Isa sa mga pangkabuhayang programa ng Department of
Social Welfare and Development (DSWD) na nagbibigay ng
mga gawain at pagsasanay upang mapaunlad ng mga
mahihirap na pamilya ang kanilang mga kasanayan at
makapagsimula ng sariling negosyong pangkabuhayan at
pagtatayo ng mga samahang panlipunan na maaaring
magpautang sa mga kasapi gaya ng Self-Employment
Kaunlaran Associations (SKA’s).

37. INTEGRATED SERVICES FOR LIVELIHOOD
ADVANCEMENT OF THE FISHERFOLKS (ISLA)
Ang proyektong ito ay para sa mga munisipalidad o bayan na
ang pangunahing ikinabubuhay ay pangingisda. Tinutulungan
ng pamahalaan ang mga mangingisda sa pamamagitan ng
pagkakaloob ng mga pagsasanay upang mas mapaghusay pa
nila ang kanilang hanapbuhay. Maliban pa rito, nagtatayo ng
mga training center para sa mga mangingisda at kanilang
pamilya upang sanayin sa iba pang alternatibong mga
gawaing pangkabuhayan na maaari nilang pagkunan ng
karagdagang kita.

38. CASH-FOR-WORK PROGRAM (CWP)
Ito ay programa ng Department of Social Welfare and
Development (DSWD), na kung saan sa ilalim nito, ang mga
biktima ng kalamidad o mga evacuee ay bibigyan ng
kabayaran kapalit ng serbisyong kanilang isasagawa o
pagtulong sa panahon ng rehabilitasyon at rekonstruksiyon ng
mga nasalantang lugar. Ang programang ito ay ipinatutupad
ng pamahalaan bilang pansamantala o alternatibong
mapagkukunan ng kabuhayan o kita ng mga taong nawalan ng
hanapbuhay dulot ng mga nabanggit na sitwasyon.

39. Tunay ngang maganda ang mga batas, programa, at proyekto ng
pamahalaan para sa impormal na sektor. Ngunit, ang kaukulang
implementasyon nito para sa kapakanan ng mga mamamayan at kabuuan
ng ekonomiya ng bansa ang kinakailangang mabigyan ng kasiguraduhan.
Kinakailangan ang pagtutulungan ng pamahalaan at mga mamamayan
upang makamit natin ang minimithing pambansang kaunlaran.
Gayumpaman, hindi rin natin masisi ang mga tao kung sila ay maging
bahagi ng impormal na sektor sapagkat ayon nga kay Bernardo Villegas,
isang kilalang ekonomistang Pilipino, “Gugustuhin pa ng mga tao ang
lumabag sa batas kaysa magutom o mamamatay”. Kung kaya’t, upang
maiwasan ito, marapat lamang na ang mga mamamayan at pamahalaan ay
magkaisa para sa implementasyon ng mga magagandang batas,
programa, at patakarang pang-ekonomiya para sa kabutihan ng lahat.

40. NAWA’Y MAY NATUTUNAN KAYO SA
AMING INULAT. MARAMING SALAMAT
SA PAKIKINIG!