1. Ýðòíèé õ¿ðýë, òºìºð
çýâñãèéí ¿åèéí óðëàã
Ä¿ãíýëò õè÷ýýë

2. Õ¿ðýë òºìðèéí ¿å


Ìîíãîë îðîíä àìüäàð÷ áàéñàí ýðòíèé õ¿ì¿¿ñ íèéãìèéí
õºãæëèéí äàãóó ººðèéí àæ àõóéã ýðõëýí ÿâóóëæ èðñýí
áà òýäíèé àìüäðàõ óõààí ºðãºæèí òýëýõèéí õèðýýð
òºìºðëºãèéã íýýæ àìüäðàëäàà õýðýãëýõ áîëæýý.
Òýðõ¿¿ òºìºðëºãèéíõ íü àíõíûõ íü çýñ áàéâ. Áàéãàëèéí
öýâýð çýñèéã àøèãëàæ ãî¸ë ÷èìýãëýë õºäºëìºðèéí
çýâñãèéã õèéæ, óðüäûí óëàìæëàëò ÷óëóóí çýâñãèéã
õàìò õýðýãëýæ áàéñàí çóðâàñ ¿åèéã õ¿í òºðºëºõòºíèé
ò¿¿õýíä ýíåîëèòûí ¿å áóþó çýñ ÷óëóóíû ¿å ãýæ
íýðëýäýã.
Ýíåîëèòûí ¿å íü ÷óëóóí çýâñãèéí ¿åýñ õ¿ðýë çýâñãèéí
¿åä øèëæèõ øèëæèëòèéí çàâñðûí áîãèíî ¿å áàéñàí þì.

3. Õ¿ðýë ãàðãàæ àâàõ àðãà÷ëàë
 Çýñèéã õîðãîëæèí òóãàëãàòàé õîëüæ
õàéëàí õ¿ðýë ãýäýã íèéëýã òºìºðëºãèéã
ãàðãàí àâ÷ ÷àäñàí áºãººä öýâýð çýñèéã
1083 ãðàäóñ äóëààíä õàéëäàã áîë áàãà
çýðãèéí õîðãîëæèí òóãàëãàòàé õîëüæ
õàéëàí õ¿ðýë áîëãîõîä 960 ãðàäóñ
äóëààí øààðääàã áàéíà.

4. Õ¿рлийн ¿åèéí äóðñãàë
 Áóãàí ÷óëóóí õºøºº
 ĺðâºëæèí áóëø
 Õèðãèñ¿¿ð
 Õ¿ðýë ýäëýë, õýðýãëýë, ÷èìýãëýë

5. 1. Áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Ìîíãîëûí õ¿ðýë áà òºìºð çýâñãèéí
ò¿ð¿¿ ¿åèéí íýí ÷óõàë äóðñãàë
áîë áóãàí õºøºº þì. Ýðäýìòýä
áóãàí õºøºº ãýæ ãîíçãîé óðò
÷óëóóíû õàæóóãèéí äºðâºí óðò
òàëûã ñàéòàð çàñ÷, ãóðàâ
çààãëàí ãîë òºëºâ í¿¿ðýí òàëûí
çàðèìäàà í¿¿ðýí áà àð òàëûí îðîéí
õýñýãò íàð, ñàð 2-îîñ ãóðâàí
òàøóó çóðààñ õ¿íèé í¿¿ðíèé
ä¿ðñ, õºøººíèé èõ áèåèéã îðîîëãîí
ñ¿ðýã áóãûã çàãâàð÷ëàí
ä¿ðñëýí òýäíèé äîîãóóð á¿ñ
òàòàæ, çýð çýâñýã ç¿¿ñýí
áàéäàëòàé ä¿ðñýëñýí õºøºº
÷óëóóã õýëäýã

6. Áóãàí ÷óëóóí õºøºº
Åâðàçèéí õýýð òàëûí á¿ñ íóòàãò õ¿ðýë áà òºìºð
çýâñãèéí ò¿ð¿¿ ¿åä ºðãºí òàðõñàí ò¿¿õ ñî¸ëûí
ãàéõàìøèãò äóðñãàë áîëîõ áóãàí õºøººã ýðäýìòýä 100
ãàðóé æèëèéí òýðòýýãýýñ ñóäàëæ 700 îð÷èм áóãàí
õºøººã îëæ èëð¿¿ëæýý. ¯¿íä Ìîíãîë óëñûí íóòãààñ 550
îð÷èì, ªâºð Áàéãàëèéí íóòãààñ 20 ãàðóé, Ñàÿí
Àëòàéãààñ 20 îð÷èì, Óóëûí Àëòàéãààñ 60 îð÷èì
Êàçàõñòàí Äóíäàä Àçèàñ 20 îð÷èì Ýëüáà õ¿ðòýëõ
íóòãààñ 10 ãàðóéã îëæ èëð¿¿ëæýý.

7. Áóãàí ÷óëóóí õºøºº
 Ìîíãîë ªâºð Áàéãàëèéí áóãûí çàãâàð÷èëñàí
ä¿ðñò áóãàí õºøºº
 Ñàÿí –Àëòàéí àìüòäûí “áîäèò” ä¿ðñò
áóãàí õºøºº
 Àçè Åâðîïûí àìüòíû ä¿ðñã¿é áóãàí õºøºº
õýìýýí àíãèëäàã.

8. Ìîíãîë ªâºð Áàéãàëèéí áóãûí çàãâàð÷èëñàí
ä¿ðñò áóãàí õºøºº

9. Ñàÿí –Àëòàéí àìüòäûí “áîäèò” ä¿ðñò áóãàí
õºøºº

10. Àçè Åâðîïûí àìüòíû ä¿ðñã¿é áóãàí õºøºº

11. 2. ĺðâºëæèí áóëø
Õ¿ðýë çýâñãèéí
¿éëäâýðëýëèéí ¿åä Ìîíãîë íóòàãò
àìüäàð÷ áàéñàí ýðòíèé îâîã àéìãóóä
íàñ áàðñàí õ¿ì¿¿ñòýý çîðèóëàí òýãø
äºðâºëæèí õýëáýðòýé ÷óëóóí
áàéãóóëàìæ õèéí ò¿¿í äîòðîî õ¿íýý
îðøóóëàõ çàí ¿éë ã¿éöýтãýæ áàéñàí
ýíý åðºíõèé ç¿é òîãòîë ãàíö ìàíàé îðíû
íóòãààð õÿçãààðëàãäàõã¿é
ºä㺺ãèéí õèëèéí ÷àíàäàä îðøèõ
áàéãàëü íóóðûí ç¿¿í áà áàðóóí, ºìíºä
íóòãààð ìºí ªâºð Ìîíãîëûí çàðèì õýñýãò
òàðõñàí áàéäàã.

12. ĺðâºëæèí áóëøèéã õèéö, õýëáýð
õýìæýýãýýð íü
 ĺðâºí áóëàíäàà ºíäºð øîíòîé, äºðâºí ºíöºãò
õ¿ðýýòýé
 ĺðâºí òàëûí õ¿ðýý íü íàìõàâòàð,
õàâòãàéí ÷óëóóí äàðààñ á¿õèé
 ĺðâºí òàë õ¿ðýý ÷óëóóòàé áîëîâ÷ õîéä
óðä õàøëàãà íü äîòîãøîî õîíõîéëñîí áóëø
õýìýýí àíãèëæ ¿çäýã.

13. ĺðâºëæèí áóëøèéã ã¿éöýòãýñýí çàí
¿éë, ¸ñëîëûí çîðèóëàëòààð íü
 Îðøóóëàõ ¸ñëîëûí
áàéãóóëàìæ
 Òàõèëãà ¸ñëîëûí
áàéãóóëàìæ ãýæ 2
õýñýãò åðºíõèéä íü
àíãèëäàã.

14. Îðøóóëàõ ¸ñëîëûí áàéãóóëàìæòàé
äºðâºëæèí áóëø
ĺðâөëæèí áóëøèíä îðøóóëñàí õ¿íýý
õàìãààëàõ, õ¿íäýòãýõ ¿¿äíýýñ îðøóóëãûí
í¿õèéã íèìãýí õàâòãàé ÷óëóóãààð äîòîðëîí
õàéðöàã õèéæ ò¿¿í äýýðýý 3-4 òîì çóçààí
õàâòãàé ÷óëóóã ýãí¿¿ëýí òàãëàí äàðæ
áàãàâòàð ÷óëóóãààð ÷èãæèæ áóëààä
ò¿¿íèéãýý òîéðóóëàí òýãø ºíöºãò äºðâºëæèí
õ¿ðýýã 15-25 ñì çóçààí õàâòãàé ÷óëóóãààð
òîéðóóëàí õàâèðãàëàí áîñãîæ äîòîð ãàäíà
òàëààñ íü õàøëàãà ÷óëóóíóóäûí õýìæýýíýýñ
àðàé áàãàâòàð ÷óëóóíóóäààð õàÿàã äàðæ
áýõýëäýã.

15. Òàõèëãà ¸ñëîëûí áàéãóóëàìæ
Õîéëãî ¿éëäñýí òàõèëãûí áàéãóóëàìæ íü õ¿í îðøóóëñàí
äºðâºëæèí áóëøíû áàéãóóëàìæòàé õýëáýðèéí õóâüä
èæèë, äºðâºëæèí áóëøíààñ ÿëãàðàõ íü áàãà áàéäàã áà
òóõàéí ¿åäýý ¿íýòýé ÿìàð íýã ýä ºëãèéí ç¿éë, çýâñýã
áàãàæ, ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí ç¿éë äàãàëäóóëàí òàâüäàã
çàí ¿éëèéã ìýääýã áàéñíààñ óã ýä ç¿éëèéã àâàõààð
õîéä ¿åèéíõ íü õ¿ì¿¿ñ òîíîäîã áàéñàí áîëîëòîé áàéíà.
Òàõèëãûí ÷óëóóí áàéãóóëàìæèéí íýã îíöëîã íü èõýâ÷ëýí
õ¿í îðøóóëñàí äºðâºëæèí áóëøòàé çýðýãöýí îðøèõ áà
õ¿í îðøóóëààã¿é áîëîâ÷ òóñãàéëàí îðøóóëãûí í¿õ
áýëäýí çàñàæ õîéëëîãî ¿éëäýí ãàðç ãàðãàõ çàí ¿éë
ã¿éöýòãýñýí áàéõ íü àæèãëàãääàã.

16. 3. Õèðãèñ¿¿ð
Ìîíãîëûí ýðòíèé õ¿ðýë
áà òºìºð çýâñãèéí
ò¿ð¿¿ ¿åèéí ò¿¿õýíä
õîëáîãäîõ òîìîîõîí äóðñãàëûí
íýã íü Ìîíãîë óëñûí íóòàã
õèéãýýä Îðîñ, Õÿòàäûí
íóòàãò áàãòàõ Àëòàéí
íóðóóíû á¿ñ íóòàã,
Øèíæààíû õÿçãààð
Áàéãàëü íóóðûí õàâü
íóòàãò îðøèõ õèðãèñ¿¿ð
áèëýý.

17. Õèðãèñ¿¿ð
 Ýíý äóðñãàëûã áàðóóí ìîíãîë÷óóä
õÿëãàñàí ¿¿ð, êèðãèç õ¿¿ð, òºâ
ìîíãîë÷óóä õýðýãñ¿¿ð ãýõ ìýòýýð
ÿëãààòàé íýðëýäýã.
 Àðõåîëîãèéí óòãà çîõèîëóóäàä
õèðãèñ¿¿ð ãýñýí íýðýýð äºðâºëæèí áóþó
äóãóé õ¿ðýý ÷óëóóòàé, ãîëäîî äóãóé
÷óëóóí äàëàí á¿õèé ýðòíèé ¸ñëîë
áàéãóóëàìæ áóþó áóëøèéã íýðëýäýã.

18. 4. Õ¿ðлийн үеийн ãî¸ë ÷èìýãëýëèéí
äóðñãàëóóä
 Ìîíãîë îðîíä òºìºð çýâñãèéí ýõýí ¿åä
àìüäðàãñàäûí àæ àõóé, íéèãýì, ñî¸ëûí
àìüäðàëûí îëîí òàëûã òîäðóóëàí ñóäëàõ
íýãýí öîãöîëáîð äóðñãàë áîë ×àíäìàíü
óóëíàà ìàëòàí øèíæèëñýí Ìݪ YII-III çóóí
õîëáîãäîõ áóëø þì.
 Ýíý ¿åä ¿õýãñäèéã îëíîîð íü õàìò
îðøóóëàõ ÿâäàë áàéñàí íü íèëýýä
ñîíèðõîëòîé õàðàãäàæ áàéãàà þì.

19. Øèéäâýðëýõ àñóóäàë
 Íàñ áàðàãñäûã íýã çýðýã îðøóóëæ áàéâ
óó?
 Öóâóóëàí îðøóóëæ áàéâ óó?

20. Íýãýí ä¿íçýí áóíõàíòàé áóëøèíä
îðøóóëàãñäûí çàðèìûã íü àòèéëãàí ç¿¿í
áóþó áàðóóí õàæóóãààð íü õýâò¿¿ëæ
çàðèìûíõ íü õºëèéã æèéëãýæ ãýäðýã íü
õàðóóëàí õýâò¿¿ëýõ çýðãýýð ÿíç ÿíçûí
áàéðøèëòàé òîëãîéãîîð íü áàðóóí, áàðóóí
õîéä çýðýã ººð ººð ç¿ã õàíäóóëàí òàâüñàí
áàéäàã íü òýäíèéã óâóó öóâóó îðøóóëñàí
áàéõ ãýæ ¿çýõ íýãýí òàëûí áàðèìò áîëîõ þì.

21. Õ¿ðлийн ¿åèéí äóðñãàë

Õ¿ðýë äóóëãà / Áóëãàí àéìàã
Õóòàã ªíäºð ñóì, Ýãèéí ãîë
/
Òîëãîéí îðîéí õýñýã, 2 øàíààã
á¿ðýí õàëõàëæ áîëîõóéö
äóóëãà ìàëãàéíû ºíäðèéí õýìæýý,
îðîé äýýðõè ñýíæèéã îðîëöóóëàí
22ñì ºíäºð, óðäààñàà õîéøîî ýãö
õàðñàí ºðãºí 22ñì, ç¿¿íýýñ
áàðóóí òèéø ýãö õàðñàí ºðãºí
16ñì. Äóóëãàíû í¿¿ð áîëîí
øèëýâ÷ òàë íü ÿëãàð÷
ìýäýãäýõã¿é óðä õîéä 2 òàë
èæèë õýìæýýòýé. 2 øàíààâ÷íû
äîîä èðìýãò 6-77ìì äóãóé ãîë÷òîé
á¿÷ ñ¿âëýõ í¿õòýé. Äóóëãàíû
çàõ èðìýãèéã 5ìì ºðãºíòýé òîâãîð
õ¿ðýýãýýð ýìæèí õ¿ðýýëñýí îðîé
äýýðõè ãîãöîî 2ñì ºíäºð, 3.5 ñì
ºðãºí, 1ñì á¿ä¿¿íòýé. Õ¿íäèéí
æèí 1000ãðàìì.

22. Õ¿рлийн ¿åèéí äóðñãàë
×àíäìàíü óóëûí
áóëøíààñ õ¿ðýë áà
òºìðººð õèéñýí õóòãà 10
ãàðóé îëäñîí áºãººä
õ¿ðýë õóòãà íü á¿ãä
òýãø ìºðòýé õàðèí
ò¿¿íèé èøíèé òîëüò íü
ººð ººð õýëáýðòýé þì.

Õ¿ðýë ÷èíæààë / Óâñ
àéìàã Óëààí ãîì, ×àíäìàíü
óóë /

23. Õ¿рлийн ¿åèéí äóðñãàë

×àíдìàíü óóëûí áóëøíààñ íèìãýí
õàâòãàé ñóóðèí äýýð öóòãàñàí
áºõºíãèéí õ¿ðýë áàðèìàë, õîñ
øóâóóíû òîëãîéòîé õ¿ðýë ÷èíæààë
õóòãà, õ¿ðýë òîëü, èðâýñèéí
òîëãîéí ä¿ðñòýé õ¿ðýë øºâºã,
áààâãàéí ä¿ðñòýé õ¿ðýë òîâðóó,
áóãûí çóðàãòàé õ¿ðýë òîëü, 2
áóãà ÿíãèðûí ä¿ðñòýé øàâàð
âààð, õýýòýé áîëîí òàìãà òýìäýã
á¿õèé øàâàð âààð, áóãà ñîãîîíû
ñèéëáýðòýé á¿ñíèé ÿñàí í¿¿ð
çýðýã îëîí òîîíû ÷èìýãëýõ óðëàãèéí
ç¿éëñ îëäñîí áàéäàã.

24. Æèøèã äààëãàâàð
 Õ¿ðлийн ¿åä õîëáîãäîõ äóðñãàëóóäààñ
нэмэлт материал цуглуулж онцлогийг
гаргах
 Õ¿ðýë òºìºð çýâñãèéí ¿åèéí ñî¸ëûí
äóðñãàëóóäûí îíöëîãèéã ÷óëóóí çýâñãèéí
¿åèéíõòýé õàðüöóóë.
 “Õ¿ðëèéí ¿åèéí ãàéõàìøèã” ñýäâýýð ýññý
áè÷

25. Төмөр зэвсгийн үе
 Монгол
орон дахь төмөр зэвсгийн үе нь
МЭӨ 1000- МЭӨ III зууныг хамрах ба
Монголчуудын эртний өвөг Ху нар МЭӨ
VII зуунаас намгийн хүрэн хүдрээс “бух
дарах” аргаар төмөр ялгаруулан авч
эхэлжээ.

26. Төмөр зэвсгийн үе
 "Бух
дарах" арга төмөр боловсруулахад
чухал үүрэгтэй байсан бөгөөд
Өвөрхангай аймгийн Зүүн Баян-Улааны
Шар дов уулын оройгоос нуур намгийн
хүдрийг бух дарах аргаар хайлуулж
төмөр боловсруулж байсан зуухны
үлдэгдэл олджээ.

27. Төмөр зэвсгийн үе
Салхинд туугдсан төмрийн үртэс нуур намгийн
усанд орон эргийн ёроолд живж яваандаа
шавартай хутгалдан хүрэн хүдэр үүсгэдэг. Ийм
хүдрийг салхи ихтэй уулын орой дээр аваачин
том шавар зуухны дээр хийж гал асаахад
ширүүн салхинд галын илч улам хүчтэй болж
шавраас төмөр нь хайлан ялгарч зуухны доод
хэсэгт тунадаг.Бух дарах аргаас яваандаа илүү
боловсронгуй хяс, тулман хөөргөөр хөөргөдөх
аргууд гарчээ.