Ном бол ертөнцийг харах цонх мөн.

1. ÌÎÍÃÎË ÓËÑÛÍ ÁÎËÎÂÑÐÎË ÑÎ¨Ë ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ßÀÌ
ØÈÍÆËÝÕ ÓÕÀÀÍÛ ÀÊÀÄÅÌÈÉÍ ÕÝË ÇÎÕÈÎËÛÍ Õ¯ÐÝÝËÝÍ
ÌÎÍÃÎË ÆÀÍÃÀÐÛÍ
ÒÓÓËÜ
Óëàìæëàëò ýõèéã áàðèìòëàí
íýìýí çàñâàðëàæ ø¿ëýãëýñýí
Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýí
Óëààíáààòàð
2008 îí

2. DDC
398.202’517
Æ-249
Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ìýíäýëñíèé
100 æèëèéí îéä çîðèóëàâ.
ÌÎÍÃÎË ÆÀÍÃÀÐÛÍ ÒÓÓËÜ
Õýâëýëä áýëòãýñýí:
Çóðàà÷:
Ð. Îòãîíáààòàð
Ñ. Ìèæèääîðæ
Íîìûí õýìæýý: 70õ100/16
Õýâëýëèéí õýìæýý: 16.75õ.õ
Õýâëýñýí òîî: 1500 øèðõýã
“Ñîäïðåññ” ÕÕÊ-ä õýâëýâ.
ISBN 978-99929-54-54-X
9
789992
95454X

3. Õýâëýëä áýëòãýã÷èéí õýäýí ¿ã
Ìîíãîëûí ýðòíèé óðàí çîõèîëûã ñóäàëñàí àêàäåìè÷, øèíý óðàí
çîõèîëûã ¿íäýñëýñýí àíõíû àðäûí óðàí çîõèîë÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí
ýðòíèé ìîíãîë õýë àÿëãóóã ýä¿ãýý÷ëýí áóóëãàõ, ºðíº äîðíû îëîí
õýëýýñ çîõèîë á¿òýýë îð÷óóëàõ ¿ëãýð æèøýýã ¿ç¿¿ëñýí áèëýý.
Èõ áè÷ãèéí õ¿í Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ìýíäýëñíèé 100 æèëèéí îéä
çîðèóëàí ìîíãîëûí óðàí çîõèîëûí ãóðâàí èõ îðãèë áîëñîí á¿òýýëèéã
áàãøèéí áîëîâñðóóëñàí ýõèéã áàðèìòëàí õýâëýæ äàÿàð îëîíä áýëýã
áîëãîí áàðèâ. ×èíãýõäýý ºìíºõ õýâëýë¿¿äèéã íýãäñýí æóðàìä îðóóëæ
äýãëýõèéã õè÷ýýëýý. Á¿õ íîìûí á¿ëýã òóñ á¿ðò áóþó àðàâ îð÷èì
çóðãèéã ýðõýì çóðàà÷ àíä íºõºð Ñ.Ìèæèääîðæîîð á¿òýýëãýâ. ̺í
õàâòàñ, øèë, õ¿ðýý çýðãèéã ººðèéí ÷àäàõ ÷èíýýãýýð íýãäìýë áîëãîõûã
çîðüñîí áîëíî. Èéíõ¿¿ íýãýí èæ öîìîã ãóðâàí ýðäýíý íîì á¿ðèéí
ýöýñò áàãøèéí ãàð áè÷ìýëèéí çóðãààñ öººí õóóäàñ õàâñàðãàëàà.
Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí øàâü Ð.Îòãîíáààòàð
2008 îí

4. Ìîíãîë óëñûí òºðèéí ãóðâàí óäààãèéí øàãíàëò àêàäåìè÷, àðäûí
óðàí çîõèîë÷ Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ìýíäýëñíèé çóóí æèëèéí
îé ýíý îíä áîëæ áóé íü ìîíãîë÷óóä áèäíèé ñî¸ëûí àìüäðàëûí õóâüä
íýãýí ò¿¿õýí ¿éë ÿâäàë áîëæ áàéíà.
Ìàíàé ìîíãîë÷óóäûí îëîí ¿åèéíõíèé òóóðâèñàí îþóíû áàÿëàã
ºâ ñàíä Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ¿ëäýýñýí çîõèîë á¿òýýë ýðõýì
ñóóðèéã ýçýëíý.
Ó÷èð èéìýýñ Ìîíãîë óëñûí Åðºíõèé ñàéäûí 2007 îíû äóãààð
çàõèðàìæààð áàòëàãäñàí Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí çóóí æèëèéí îéã
çîõèîí áàéãóóëàõ õîðîî ò¿¿íèé á¿òýýëèéí ºâ ñàíãààñ óíøèã÷ îëîí,
ºñâºð çàëóó ¿åèéíõýíä òàíèëöóóëàõ, ñóäëàà÷ íàðò õ¿ðãýõ çîðèëãîîð
ýäãýýð íîì çîõèîëûã õýâë¿¿ëæ áóé íü ýíý îéã òýìäýãëýñíèé ÷óõàë
äóðñãàë áîëîí ¿ëäýíý ãýäýãò ã¿íýý èòãýæ áàéíà.
Ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà, ýðäýìòýí õ¿ì¿¿ñèéí ñîíãîëòîîð õýä
õýäýí á¿òýýë, õîëáîãäîõ íîì çîõèîëûã íü ò¿¿íèé ìýíäýëñíèé çóóí
æèëèéí îéãîîð Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ, ìàíàé
óëñûí á¿õ íèéòèéí áîëîí åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëèéí íîìûí
ñàíä ¿íý òºëáºðã¿é îëãîõîîð øèéäâýðëýñýí íü óíøèã÷ îëíûõîî
ìýäëýãò îðóóëæ áóé ÷óõàë õºðºí㺠îðóóëàëò þì.
Ýäãýýð íîì á¿òýýë íü Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí çîõèîë
òóóðâèëûã ñîíèðõîí ñóäëàã÷ ãàäààä, äîòîîäûí óíøèã÷ ýðäýìòýí õýí
á¿õíèé øèìòýí ¿çýõ ýõ õýðýãëýõ¿¿í áîëíî õýìýýí íàéäàæ èòãýíý.
Öýíäèéí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí ìýíäýëñíèé çóóí æèëèéí îéã çîõèîí
áàéãóóëàõ õîðîîíû äàðãà, Ìîíãîë óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í
Áîëîâñðîë Ñî¸ë Øèíæëýõ Óõààíû ñàéä
Í. Áîëîðìàà

5. ÎÐØÈË
Àðäûí óðàí çîõèîë÷, àêàäåìè÷ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí Ìîíãîëûí
äîðíîä èõ òàë íóòàãò ÷óõàì àðäûí àìàí çîõèîë, áè÷ãèéí óðàí
çîõèîëûí áàÿëàã øèìòýé õºðñíºº ºñºæ áîéæñîí õ¿í þì. Òýðáýýð
ãýíýí áàãà àõóéäàà “Ãýñýð”, “Æàíãàð” çýðýã àëäàðò òóóëüñ
ñîíñîæ, õóâèéí íîìûí öóãëóóëãààñ óíøèæ õ¿ì¿¿æñýí áàéíà.
Ýíý òóõàé ººðºº ÷ áè÷èæ ÿðüñàí ç¿éë öººíã¿é íèéòëýãäñýíèéã
óíøèã÷ îëîí àíäàõã¿é áóé çàà.
Óëìààð ýðäýì ñóäëàëûí èõ çàìä îðñîí ¿åäýý ÷ “Ìîíãîëûí
óðàí çîõèîëûí ãóðâàí èõ îðãèë” õýìýýñýí “Ìîíãîëûí íóóö
òîâ÷îî”, “Ãýñýð”, “Æàíãàð” çýðýã ýðòíèé óðàí çîõèîëûíõîî
òîìîîõîí äóðñãàëóóä äýýð òýãø àíõààðàí àìæèëòòàé àæèëëàæ
èõ ç¿éëèéã á¿òýýñýí ãýæ áîëíî. “Ìîíãîëûí íóóö òîâ÷îî”,
“Ãýñýð”-èéí òàëààð ¿ëýìæ á¿òýýë òóóðâèñíûã äýëõèéí ìîíãîë
ñóäëàë äàõèíààð ìýäýõ áîëæýý. Õàðèí Æàíãàðûí òóóëèéí
òóõàéä ÷óõàì äîðâèòîé þì þó á¿òýýñýí âý? ãýäýã àñóóëò ãàð÷
áîëîõ þì.
¯¿íä õàìãèéí òîâ÷îîð õàðèóëàõàä ìîíãîë òóóðãàòàí
õîòëîîðîî òýìäýãëýæ áóé “Æàíãàð” òóóëèéí 550 æèëèéí îéã
òîõèîëäóóëàí àíõ óäàà õýâëýõýýð çýõñýí Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí
íýìýí çàñâàðëàæ ø¿ëýãëýñýí Ç500 ìºð ø¿ëýã á¿õèé ãàð
ýõýýðýý ¿ëäñýí ýíý á¿òýýëèéã õýëýõ íü ç¿é. Ýíý áîë 196Ç îíä
Óëààíáààòàðò õýâëýñýí Æàíãàðûí ýõíèé äºðâºí á¿ëãèéã íýìýí
çàñàæ ø¿ëýãëýñýí ãàð ýõ áîëíî. ¯¿íä áÿöõàí ç¿éëèéã òîäðóóëáàë
äýýðõ õýâëýëèéí 2500 îð÷èì ìºð ø¿ëãýýñ (21 ìºðººð ìàøèíäñàí
140 õóóäàñ) 1000 ìºðèéã îãîîò õàñàæ, 1000 ìºðèéí öººí ¿ãèéã
îðõèí ¿ëäýýæ çàñâàðëàí ø¿ëýãëýýä öîî øèíýýð 1000 õîë èë¿¿
ìºð ø¿ëýã íýìæ îðóóëñàí áàéíà.
×èíãýõäýý óã òóóëèéí ø¿ëãèéí óðàí ñàéõíûã óíøèã÷ íàðò
óëàì îéëãîìæòîé ñàéí áîëãîæ ¿íýõýýð àðäûí óðàí çîõèîë÷îî
èëòãýæ õàðóóëàõ ìýò àëõàìààð áóñ àëäààð óðàãøëóóëñàí
õýìýýëòýé.

6. Æàíãàðûí òóóëü ãýäýã çîõèîëûí äîòîð óðàí ÿðóó õýëëýã,
öýöýí ìýðãýí ¿ã çºí人 áàÿëàã áàéâ÷ á¿õýëäýý õàðààõàí òèéì
áèø ó÷èð çàñàí ñàéæðóóëæ ø¿ëýãëýõ õýðýãòýé ãýæ áàãø ýðòíýýñ
áîäñîîð àæëûí ÷ºëººã õàðàí àÿòàéõàí áîëãîæ ø¿ëýãëýñýýð
áàñõ¿¿ ýõíèé õýäýí á¿ëãèéã ãàðààñ ãàðãàõ òèéø õàíäóóëñàí
áèëýý.
Õàðèí óðüä õîæèä äîòîîä ãàäààäàä òýìäýãëýæ, õýâëýñýí
îëîí á¿ëãýýñ ñîíãîí áîëîâñðóóëæ íýãýí èæ ýõèéã óðàí ÿðóó õýë
íàéðóóëãàòàéãààð õýâë¿¿ëýí óíøèã÷ ò¿ìýíäýý ºðãºí áàðèõûã
÷óõàë÷ëàí ÿðüäàã áàéñàí áîëîâ÷ àìæààã¿é íü õàðàìñàëòàé.
Áè õóâüäàà äàõèí äàõèí äóðäàæ ÷èõèéã íü öººíã¿é óäàà
õàëóóöóóëàí õîíõ óÿæ áàéñàí áèëýý. Ó÷èð íü òóñëàí àæèëëàõ
íàäàä áè÷¿¿ëñýí õºòºëáºð æàãñààëòûí 10 äóãààðò “Æàíãàðûã
îð÷óóëàõ áóþó ñîíãîìîë ýõ áîëîâñðóóëàõ” ãýæ áàéñàí áà åð íü
èéì îëîí íèéòýä çîðèóëñàí ýõ õýðýãòýé çýðãýýñ øàëòãààëñàí
þì. Ãýâ÷ àìüäðàëûí ýöñèéí õýäõýí æèëä õèéõ àæèë èõ, çàâ öàã
áàãà çàìûí áàðòàà ¿ëýìæ áàéñàí òóë áîäîâ÷ áîäûí øèéð äºðºâ
áîëæ ã¿éöýýæ áàðàëã¿é áàãø ìààíü òààëàë òºãññºí þì.
Åðººñ Ö.Äàìäèíñ¿ðýí á¿ð õ¿¿õýä àõóé ¿åäýý íóòãèéí
æàíãàð÷ íàðààñ óã çîõèîëûã ìýäýæ àâñàí áºãººä ýðòíýýñ àíõààð÷
áàéæýý. ¯¿íä öººí áàðèìòûã äóðäâàë 1940 îíä èõ ýðäýìòýí áàãø
Í.Ïîïïåäîî áè÷ñýí “÷óõàë ò¿¿õò” çàõèäàëä “Äºðâºäººñ íýãýí
Æàíãàðûí âàðèàíòûã áè÷¿¿ëæ àâñàí íü õî¸ðõîí á¿ëýã áºãººä
òºäèéëºí óðàí áóñ ìýò” õýìýýæýý. Ò¿¿í÷ëýí 1940 îíä Æàíãàðûí
òóóëèéí 500 æèëèéí îéã òýìäýãëýõ ¿åä Ǻâëºëò óëñàä õýâëýñýí
ñîíèíû õàé÷èëáàð ìýäýý ÷ áîëîâ ãýð ìóçåéä íü áóé Æàíãàð
ñóäëàëûí íîìóóäûí çàâñàð õàãàñ çóóí æèëèéí ºìíºõ äóðñãàë
õýðýãëýãäýõ¿¿í áîëîí ¿ëäæýý. Áàñ Æàíãàðûí õîëáîãäîëòîé íîì,
ìýäýýã òàñðàëòã¿é öóãëóóëàí ýðäýì øèíæèëãýýíèé á¿òýýëäýý
äóðäñàí ç¿éë ÷ íýëýýä áèé. ̺í 1957 îíä ªâºð ìîíãîëä, 1963
îíä ººðèéí óëñàä õýâëýñýí “Æàíãàð” íîìîíä óäàà äàðàà ñàéõàí
îðøèë áè÷èæ ýðõëýí õýâë¿¿ëæýý.
1957 îíä Ì¿ãäýí õîòîä õýâëýñýí “Æàíãàð” íîìûí “Õýâëýí
íèéòëýã÷èéí ¿ã”-èéí äóíä “Á¿ãä Íàéðàìäàõ Ìîíãîë Àðä Óëñûí

7. õýë áè÷ãèéí äýä ýðäýìòýí Öý.Äàìäèíñ¿ðýí àâãàé ìàíàé ýíä
èðñýí òîõèîëäîæ, ìàø ÿàðàëòàé áàéñàí öàãèéí äîòîð áèäíèé
ìýäýýã¿é íýëýýä ¿ãñèéã òîäîðõîéëîí òóñëàìæ ¿ç¿¿ëæ, áàñ
óíøèã÷ ñóäëàã÷ îëîíä çîðèóëàí á¿õ àãóóëãûã õàìàðñàí óòãà
òºãºëäºð îðøèë áè÷èæ ºãñíèéã òàëàðõàí òýìäýãëýõ õýðýãòýé
áàéíà” ãýñýí íü õýð çýðýã áýëýí ìýäëýãòýé ÿâñàí õèéãýýä áàéíãà
àëäàðò òóóëèà àíõààð÷ áàéñíû òîä òîìðóóí ãýð÷ áîëíî.
Áàñ 8 íàñòàé áàë÷èð ¿åäýý òîãòîîí öýýæèëñýí Æàíãàðûí
òóóëèéí çàðèì ìºðèéã ÷ ìàðòàëã¿é áîäñîîð 80 íàñòàé áóóðàë
ºòãºñ áîëòëîî ¿çñýí õóâèëáàðóóäûí äîòîð òýðõ¿¿
Òàëûí ÷èíýý öàãààí öýýæèéã
Óóëûí ÷èíýý óëààí ºâä㺺𺺠äàðæ ñóóâ
ãýñýí ìºð òîõèîëäîõã¿é áàéíà õýìýýí õóó÷ëàí ÿðüñíûã íü ºìíº
áèä íýãýíò íèéòë¿¿ëñíèéã öóõàñ òýìäýãëýõýä èë¿¿ö áóñ áîëîâ óó.
̺í Äàìäèíñ¿ðýí áàãø ýðòíèé óðàí çîõèîëûí õè÷ýýëèéã
èõ ñóðãóóëüä çààæ áàéõ ¿åäýý ýíý òóóëèéã ÷óõàì áàõòàé
õàâòàé ÿðüäàã, õóó÷èí ¿ãèéíõ íü óòãà ó÷ðûã óðàìòàé îíîâ÷òîé
òàéëáàðëàäàã, ñóäàëñàí òýìäýãëýñýí òîéì çýðãèéã íü òóí ÷
ñàéõàí õýëæ ºãºí, ìàøèä ÷àäâàðëàã çààäàãñàí õýìýýí Ìîíãîë
óëñûí èõ ñóðãóóëüä 1950-ààä îíû äóíä ¿åñ îþóòàí áàéñàí
ìîíãîë õýëíèé àíãè òºãñºã÷ Í.Äàãâàäîðæ íàðûí çýðýã íýã áèø
àõìàä õ¿í íàäàä õóó÷èëñàí áèëýý. Áàãøëàõ àæëûíõàà çýðýãöýý
áýëòãýñýí “Çóóí áèëýã” õýìýýõ àëäàðò öîìîðëîãòîî ÷ ìºíõ¿¿
òóóëèàñ íýëýýä àÿòàéõàí õýñãèéã íü ñîíãîí îðóóëñíûã õýí á¿õýí
àíäàõã¿é áèëýý.
Á¿ð õºíäëºíãèéí ìýò íýã ç¿éëèéã äóðäàõàä “¯íýí” 1967IY-I0 (¹100/I0095) ãýñýí ñîíèíû õàé÷èëáàð õýäýí äóóíû äîòîð
áóé
“Æàãñààä èðäýã öýðýã íü
Æàðàí ëóóíû ñ¿ðòýé
. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí “Íàìòðûí õóóäñààñ” ÓÁ., 1990, 48-ð òàë
. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí “Ìîíãîë óðàí çîõèîëûí äýýæ çóóí áèëýã
îðøâîé” 1959, 211-221-ð òàë

8. Æàíæëààä èðäýã Ñ¿õýý íü
Æàíãàð áààòðûí õ¿÷òýé
Àâðààä èðäýã öýðýã íü
Àðâàí ëóóíû ñ¿ðòýé
Àâààä èðäýã Ñ¿õýý íü
Àáàé Ãýñýðèéí õ¿÷òýé” õýìýýõ õýñãèéã õàð áýõòýé ¿çãýýð
òîéðóóëàí òóí ýâòýéõýí õàéðöàãëàæ çóðààä ìºí Æàíãàð íîìûí
äóíä õàâ÷óóëàí õàäãàëñàí íü ÷ íÿãò íÿìáàé àæèëëàæ õîëáîãäîõ
õýðýãëýãäýõ¿¿íèéã áàãà ãýëã¿é áàçààæ áàéñíûã èëòãýíý. Ýäãýýð
íü Ö.Äàìäèíñ¿ðýí Æàíãàð òóóëèéã íàñàí òóðø àíõààðàí ñóäàëæ
ñîíãîìîë ýõ áîëîâñðóóëàõààð çîðüæ áàéñíû ¿íäýñ ñóðâàëæ
áàòàëãàà íîòîëãîîã òîäðóóëàõàä òóñ äýì áîëîõ áèç.
Îäîî ÷óõàì óã ýõýý õýðõýí ÿàæ áîëîâñðóóëàí ñàéæðóóëñàí,
ÿìàð ç¿éëèéã øèíýýð íýìæ ø¿ëýãëýñýí òóõàé õýäýí æèæèã
æèøýýã áàðèìò áîëãîí èø òàòâàë, õýâëýñýí íîìûí I9 ä¿ãýýð
òàëä áóé
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéí
Áàðâàä àëòàí áàéøèí íü ÷ áàñ õàðàãäàâ
ãýäãèéã
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéí
Õ¿ðýë àëòàí áàéøèí íü
Õ¿äýí äîòðîîñ õ¿ãëèéæ
Áóäàí äîòðîîñ áóíäàéæ
Ìàíàí äîòðîîñ ìàíõàéæ õàðàãäàâ
áîëãîí íýìæýý. Áàñ 26 äóãààð òàëä áàéãàà
Íàðàí ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí
Õîîðîíäóóð ãàðààä îäîâ
õýìýýñíèéã
. “Æàíãàð” Õàëèìàã õýëíýýñ ìîíãîë õýëýíä áóóëãàñàí Ò.Ä¿ãýðñ¿ðýí,
Ðåäàêòîð Ö.Äàìäèíñ¿ðýí ÓÁ.,1963

9. Íàðàí ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí
Õîîðîíäóóð ÷èãëýýä ÿâàâ
ãýæ çàññàí íü ø¿ëãèéã ñàéæðóóëààã¿é ìýò áîëîâ÷ õî¸ð ¿ãèéã
ñîëüñíîîð òóõàéí òîõèîëäîëä óòãûã íýëýýä îíîâ÷òîé áîëãîí
òîäðóóëæ ºãñºí áîëîëòîé. ̺í 34 ä¿ãýýð òàëä áóé
Òîøñîí õºäººëñºí áóõ áîëñîí
Òººðñºí ãîäèë áîëñîí
ãýäãèéã
Òýâýýðñýí áóõ áîëñîí
Òýíýìýë ãîäèë áîëñîí
ãýæ çàññàíàà äàõèí ñàéæðóóëæ
Òýíýñýí áóõ áîëñîí
Òýýãëýñýí ãîäèë áîëñîí
õýìýýí ø¿ëýãëýæýý. Ò¿¿í÷ëýí íîìûí 36 äóãààð òàë äàõü
ªâñºí õîîëòîé ìàë çîâîîõã¿é
Ààâ ýýæèéí ºãñºí
Ýãýì äàëààð ¿çýëöüå ãýýä
õýìýýñíèéã
“ªâñºí õîîëòîé ìàëûã çîâîîõã¿é
ªºðèéí áèåýð ¿çýëöüå.
Ààâ ýýæèéí ºãñºí
Àëä áèåýð ¿çýëöüå” ãýýä
ãýõ áóþó íîìûí 66 äóãààð òàëä
Ãóÿà òàøààä
Îëãîéãîî õàãàðòàë èíýýâ
õýìýýñíèéã íü
Õî¸ð ãóÿà àëãàäààä èíýýâ
Õîäîîäîî õàãàðòàë
Õîîëîéãîî ñººòºë õºõðºâ

10. ãýõ ìýòýýð ç¿éë á¿ðýýð ñàéæðóóëàí õýäýí ÿíçûí ºíãºòýé áýõ
á¿õ¿é ¿çãýýð äàõèí äàâòàí çàñàæ áàéñàí íü ãàð ýõýýñ òîäîðõîé
õàðàãäàæ áàéíà. Èéíõ¿¿ íýìæ ÷èìýí çàñàõäàà ¿ëãýð òóóëü,
åðººë ìàãòààëûí õºã àÿëãóóã õýðõýí áàõòàé ñàéõàí øèíãýýí
îðóóëñíûã óã ýõòýé íü òóëãàí ¿çñýí õýí õ¿í òºâºãã¿é ìýäýõ
íü ìýäýýæ áèëýý. ̺í öººí çàðèì ¿ã, ºã¿¿ëáýðò óòãûí òîâ÷
òàéëáàðûã ç¿¿ëòèéí æóðìààð áàãø ººðèéí ãàðààð ¿éëäñýíèéã
öóõàñ òýìäýãëýå.
×èíãýõäýý íýìñýí áóþó çàññàí ø¿ëãèéí ìºð çóó çóóãààð áèø
ìÿíãà ìÿíãààð òîîëîãäîæ áóé íü áîäòîé ìàãàäòàé ç¿éë. Ýíý íü
çºâõºí ýõëýë, íýã, õî¸ð, ãóðàâäóãààð á¿ëýã, äºðºâä¿ãýýð á¿ëãèéí
ýõíèé õýñýãò áàéãàà ø¿ëãèéí ìºðèéí òîîí äýýð ãàðñàí õýðýã.
Èéìä ýíýõ¿¿ Æàíãàðûã õýäèéãýýð á¿ðýí áóñ áîëîâ÷ ºìíºõ
óäààãèéí õýâëýëèéã çàñààä íýìýí ø¿ëýãëýæ ñàéæðóóëñàí ñîíãîìîë
ýõ ãýæ ¿çýõ ¿¿ ýñâýë çîõèîí áîëîâñðóóëñàí øèíýëýã á¿òýýë
ãýæ ¿çýõ ¿¿ ãýäýã íàðèéí òºâºãòýé àñóóäàëä ÷ òóëãàð÷ áîëîõ
áàéíà. Á¿ð ºâºðëºã÷ íóòãèéí íàéðàã÷ ×èìýääîðæèéí ø¿ëýãëýí
çîõèîñîí “Ãýñýð”-èéí õýìæýýíä ¿çýæ Ö.Äàìäèíñ¿ðýíãèéí
çîõèîë ãýæ ¿çýõ ¿¿ ãýâýë ¿¿íä ìèíèé áèå øóóä øèéäâýðëýí
õàðèó ºãºõººñ ò¿ð ò¿äãýëçýí ñóäëàã÷ íàðò õýðõýí íýðëýæ, ÿìðààð
¿çýõèéã ¿ëäýýãýýä þóíû ºìíº óíøèã÷ îëîíä óã ýõèéã õ¿ðãýõ
õàìãèéí ÷óõàë çîðèëãîî ýðõýì áîëãîõ íü ç¿éòýé õýìýýí ñàíàâ.
Àðäûí óðàí çîõèîë÷èéí àâäðàíä ¿ëäñýí ýíýõ¿¿ òîìîîõîí á¿òýýë
íü àëäàðò Æàíãàðûí òóóëèéí àìò øèìèéã àðä îëîíä ã¿íýý
ìýäð¿¿ëýõýä ìýäýãäýõ¿éö à÷ òóñàà ºãºõ íü ìàãàä áºãººä áàñõ¿¿
òóóëü ñóäëàã÷ íàðò áîëîí Äàìäèíñ¿ðýíãèéí çîõèîë á¿òýýëèéã
ñîíèðõîã÷ ãàäààä äîòîîäûí ýðäýìòýí ìýðãýä õýí õ¿íä òóñòàé
õýìýýí íàéäàæ õýâëýëä áýëòãýâýé.
10
Ð. Îòãîíáààòàð 1990 îí

11. ÝÕËÝËÒ
Ýðòíèé ýõýí öàãò ãàðñàí
Ýíý îëîí áóðõäûí øàøèí äýëãýðñýí öàãò ãàðñàí
Òàõü Çóë õààíû ¿ëäýë
Òàíñàã áóìáà õààíû à÷
¯éçýí àëäàð õààíû õºâã¿¿í
¯åèéí ºí÷èí Æàíãàð áèëýý.
Ýðõýí õî¸ð íàñàíäàà
Äîãøèí ìàíãàñò íóòãàà äàéëóóëæ
ªí÷èí áèåýð ¿ëäñýí
Ãóðàâ õ¿ðýõ íàñàíäàà
Àðàíçàë çýýðäèéí ¿ðýý öàãò
Õºë ºðãºæ ìîðäñîí
Ãóðâàí èõ áýõëýëòèéí àìûã ýâäýæ
Ãóëæèí øàð ìàíãàñ õààíûã íîìäîî îðóóëñàí
11
11

12. ĺðºâ õ¿ðýõ íàñàíäàà
ĺðâºí èõ áýõëýëòèéí àìûã ýâäýæ
ĺðâºí èõ øàð ìàíãàñ õààíûã íîìäîî îðóóëñàí
Ýðõýí òàâàí íàñòàéäàà
Òàõèéí òàâàí øóëàì õààíûã
Îëçëîí àâ÷ íîìäîî îðóóëñàí
Òýð òàâàí íàñòàéäàà
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãò áàðèãäàæ
Îëçëîãäñîí áèëýý.
Çóðãàà õ¿ðýõ íàñàíäàà
Çóðãààí áýõëýëòèéí àìûã ýâäýæ
Çóóí æàäûí ¿ç¿¿ðèéã õóãàëæ
Çóðàã áîëñîí áàéøèíòàé
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéã îðóóëæ
Áààòàð îëîí ñàé÷óóäûí
Áàðóóíû àõëàà÷ áîëãîñîí áèëýý.
Äîëîîòîéäîî äîîðäûí äîëîîí õîðòíûã
Äîðîéòóóëàí äàðæ
Äóóòàé æàíãàð íýðýý äóóäóóëñàí
Àðàíçàë çýýðäèéí õóðäàí öàãò
Àëòàí øàð öîîõîð àðàì æàäûí õóðö öàãò
ªºðèéí áèåèéí ºñºõ çàëóó öàãò
ĺðâºí òèâèéí õààíû õ¿¿õí¿¿äèéã ãîëîîä
ĺ÷èí åñºí íî¸íû õ¿¿í¿¿äèéã áàñ ãîëîîä
Íàð ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí õîîðîíä áàéäàã
Íîì òºãñ õààíû õ¿¿õíèéã çàëñàí áèëýý.
Õ¿ëã¿¿äèéí õóðäàí õàìãèéã öóãëóóëñàí
. Àðàì ãýæ øèääýã óðò æàäûí íýð.
12

13. Õ¿íèé ÷èéðýã á¿ãäèéã öóãëóóëñàí
ĺðâºí òàëûí
ĺ÷èí õî¸ð õààíû íóòãèéã íîìäîî îðóóëñàí
¯õýëã¿é ìºíõèéí îðîíòîé
¯ðãýëæèä õîðèí òàâàí íàñíû ä¿ðýýð áàéäàã
ªâºëã¿é õàâðûí õýâýýð
Çóíã¿é íàìðààð
Äààðàõ õ¿éòýíã¿é
Õàëàõ õàëóóíã¿é
Ñýð ñýð ãýñýí ñàëõèòàé
Áóð áóð ãýñýí õóðòàé
Áóìáûí îðîí áîëíî.
Òàíñàã áîãäûí
Òàâàí ñàÿ àëáàò íü
Òàâàí ñàðûí ãàçàðò
Àðàé áàãòìààð áóóðèëñàí áàéäàã
ªë Ìàíõàí Öàãààí óóë íü
ªíäºð õºõ òýíãýðèéí ò¿øèã áîëîîä
ªðãºí øàð äýëõèéí õ¿éñ áîëîîä
ªã뺺 ãàðàõ íàðíû äîîð
Ìàíõàéãààä áàéäàã ãýíý.
ªðãºí Øàðòàã ãýäýã äàëàé íü
ªð¿¿ ñºð¿¿ õî¸ð óðñãàëòàé
ªíãºòýé áàäìûí ãýðýë ãàðãààä áàéäàã ãýíý.
Ýçýí Æàíãàðûí ººðèéí áèåèéí óóäàã
Õ¿éòýí Õàð Äîìáî ãîë íü
ªâºë çóíã¿é óðñãàëòàé
¯ðãýëæ ãàäíà ýðãýý áàëáàëàí
13
13

14. Áóëãèëàí áàéäàã.
Øàòàð áîëñîí áóìáàëâàà ºð㺺 íü ººðºº á¿òñýí
Øàðûí äºðâºí òºðºº ãàð äýýðýý àâñàí,
Øàð íàðàí äîîðõîî ýçýëñýí
Ýçýí íî¸í ãýõ íýðýý
Èõ õîë ãàçàð òàðõààñàí áàéäàã.
Ýðõýí áóìáûí îðîí äîòðîî
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Ñóóãààä õ¿¿ðíýëäñýí ¿ã íü ýíý:
“Ýçýí íî¸í Æàíãàðòàà
Ýíý íàðíû äîîð ¿ã¿é
Áàéøèí áàðèóëúÿ” ãýýä
ĺðâºí òèâèéíõýý
ĺ÷èí õî¸ð õààíàà öóãëóóëæ èðýýä
ßìàð õýðèéí ãàçàðò áàðüÿ ãýæ
çºâëºëäºæ õ¿¿ðíýëäñýí íü:
“Íàð ãàðàõûí àð áèå òàë
Ãàðâèä èõ øèëèéí ýíãýð òàë
Àðûí àðâàí õî¸ð äàëàéí öóòãàëàíä
Áóìáà äàëàé ãýäýã äàëàéí õºâººíä
ªë Ìàíäàõ Öàãààí óóëûí
Áàðóóí ýð¿¿í äîîð
Òàëáàéí Öàãààí Òàøóóä
Òàâàí çóóí ãàëáèð çàíäàí óëèàñíû ñ¿¿äðèéã
Äàãóóëæ áàðüÿ” ãýæ õ¿¿ðíýëäñýí áîëíî.
ĺðâºí òèâèéí äº÷èí õî¸ð õààí íü
Ýðõýí øàðûí çóðãààí ìÿíãàí àðâàí õî¸ð
14

15. Óð÷óóäàà äàãóóëæ èðýýä
Ñàðûí ñàéíûã ñàõèàä
ªäðèéí ñàéíûã îíöëîîä
Ø¿ðýýð äýâñãýð òàâèàä
Ñóâäààð õàíà õèéãýýä
Àð áèåèé íü
Àðñëàíãèéí ñî¸î ãàðãàí
Øàõàí õàíàëñàí
ªìíº áèåèé íü
ªë áóãûí ñî¸îãîîð
Øàõàí õàíàëñàí áàéíà.
Èðñýí åðýí åñºí æèëèéí þìûã
Òîî÷èæ õýëäýã
Èðýýã¿é åðýí åñºí æèëèéí þìûã
Òààæ ìýääýã
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéí
Õ¿íãýíýæ õýëæ áàéñàí íü:
“Îãòîðãóéä õ¿ðãýýä áàðèõëààð
Èõ äîðèóí áîëîõ áîëîâ÷
Ýçýí íî¸í Æàíãàðò
Ñàéí áîëîõã¿é
Îãòîðãóéãààñ õóðóó äóòóóãààð
Áàðèãòóí” ãýæ áàéâ.
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð óð÷óóä íü
Øàâõàæ õ¿÷ýý ãàðãààä
Òàë äóíäóóð íü òàòóóðäààä
Òàâàí èõ øàíàà ãàðãààä
15
15

16. Ãàðàõ òàë áèåèé íü
Ãàæèã øèëýýð ºíãºëñºí
Îðîõ òàë áèåèé íü
Óñàí øèëýýð ºíãºëñºí
Àð áèåýýð íü ºâºëæñºí óëñ
Àéðàã õÿðìààð ìÿëààã ãýýä
Àëàã áóãûí àðüñààð ºíãºëñºí
ªìíº áèåýýð íü ºâºëæñºí õ¿í
ªºõ òîñîîð ìÿëààã ãýýä
ªë áóãûí àðüñààð ºíãºëñºí
Ãàäààä äºðâºí ºíöãèé íü
Ãàë øèëýýð í¿äýëñýí
Äîòîîä äºðâºí ºíöãèé íü
Äîãøèí áîëäîîð òîâ÷èëñîí
Äóóòàé Æàíãàðûí àðâàí äàâõàð
Åñºí ºí㺠àëòàí òîðëîã áàéøèí íü
ĺðâºí òàëûíõàà
ĺ÷èí åñºí æèëèéí õîðòîí äàéñíûã
Äàðàí äàëáàéí ä¿íõèéãýýä áàéâ.
Äóãòóé äîòðîî áàéõëààðàà
Òîëáîí ñàðíû ãýðýëòýé
Äóãòóéíààñàà ãàðàõëààðàà
Äîëîîí íàðíû ãýðýëòýé
Àëòàí øàð öîîõîð òóãèéã
ªìíº áèåä íü õàòãàñàí áàéâ.
Òýð á¿õíýý ýçýëñýí
Ýçýí Æàíãàð íü
ĺ÷èí äºðâºí õºëòýé
16

17. Ä¿íõãýð ñàéõàí øèðýýí äýýðýý
Ä¿¿ðýí ãàðñàí àðâàí òàâíû ñàð ìýò
Ìàíäàæ ñóóäàã áîëíî.
Àðâàí çóðãààòàé
Àãàé Øàâäàë õàòíû
Øàð áîëä õàé÷ààð õàé÷èëæ
Øàäàð ñàé÷óóëûí õàòäààð î¸óëñàí
Õàð òîðãîí òýðëýãýý
Õàíöóéëàëã¿é ñóë íºìðººä
Õàðààöàéí æèâýð ñàõëàà èëáýí
Ýíãèéí îëîí áààòðóóääàà
Òºð øàæèí õî¸ðîî
Çàðëèã áîëîîä ñóóäàã áîëíî.
Àðàíçàë çýýðäèéí õóðäàí öàãò
Àëòàí øàð öîîõîð æàäûí õóðö öàãò
ªºðèéí áèåèéí çàëóó õººð¿¿ öàãò
ĺðâºí òèâèéí õààíû
ĺ÷èí åñºí íóòãèéí õ¿¿õí¿¿äèéã ãîëîîä
17
17

18. Íàðàí ¿ä õî¸ðûí õîîðîíä áàéäàã
Íîì Òºãñ õààíû õ¿¿õýí
Àðâàí çóðãààòàé àãàé Øàâäàëûã
Àâ÷ èðñýí íü ÿìàð ä¿ðýýð áàéíà ãýâýë:
Öààøàà õàðàõàä íü
Öààä äàëàéí æàðààõàé òîîëîãäîì
Íààøàà õàðàõàä íü
Íààä äàëàéí æàðààõàé òîîëîãäîì
Öóñíààñ óëààí õàöàðòàé
Öàñíààñ öàãààí ñàí÷èãòàé
Óðàí ýýæèéí ýñãýñýí
Îëîí õàòàí çºâëºæ î¸ñîí
Öàñòûí öàãààí ìàëãàéã
Ç¿¿í öîõ äýýðýý òàâèí ñóóäàã áîëíî.
Ñàéõàí ãºðìºë ¿ñ íü
Ñàí÷ãèéã äàãàí óíæààä
Õàð òîðãîí øèâýðëýã /¿ñíèé ãýðýâ÷/ íü
Õàöðû íü äàãàí ãàíõààä
Òîðîì òýìýýíèé õîðãîë øèã
Òîëü ìºíãºí ñ¿éõ íü
ÿìáý ÷èõýíä íü ä¿¿æëýãäýýä
ÿðýý òàëä íü ãýðýë ãàðãààä áàéäàã áîëíî.
Åðýí íýãýí ÷àâõäàñòàé
Åíäýð ìºíãºí õóóðàà àâààä òàòàõëààð
Õóëñàí äóíä ºíäºãëºñºí
Õóíãèéí äóó ãàðààä
Íóóð äóíä ºíäºãëºñºí
Íóãàñíû äóó ãàðààä
18

19. Àðâàí õî¸ð àÿñààð
Õàíãèíààä ãàðàâ.
¯¿íèéã àëäàëã¿é äàãàäàã íü
Õýí áý? ãýâýë:
Ýçýí áîãä Æàíãàðûí
Ýðõýí ñàéí ñºí÷
Ýðõ Òóãèéí õºâã¿¿í
Îð÷ëîíãèéí ñàéõàí Ìèíúÿàí áîëíî.
Áàðóóí áèåèé íü àõàëæ ñóóäàã íü:
Èðñýí åðýí åñºí æèëèéí þìûã
Òîî÷èæ õýëäýã
Èðýýã¿é åðýí åñºí æèëèéí þìûã
Òààæ ìýääýã
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Äàëàí õààíû íóòãèéí òºð øàæèí õî¸ðûã
Ãàð äýýðýý áàðèàä
ßìàð èõ áýðõ çàðãà èðýâ÷
Òºäºëã¿é õàãàëààä
Õàð òîðãîí îëáîã äýýð ñóóäàã ãýíý.
Ç¿¿í áèåèé íü àõàëäàã íü:
Ò¿âøèí Øèðõýãèéí à÷ ãýíý.
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí óóãàí õºâã¿¿í ãýíý
Øèëòýé Çàíäàí Ãýðýë õàòíû
Ýðõýí õîðèí õî¸ð íàñòàéä íü ãàðñàí
Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð ãýíý.
Õàéð öàãààí äàëàà õàìõ÷èæ
Õàìàã áèåý õ¿¿÷èæ
Äàëàí õààíû íóòãèéã
19
19

20. Äàíãààð îðóóëæ ºãñºí ãýíý.
Õîíãîðûí äàðàà ñóóäàã íü:
Òàâëààä ñóóõëààðàà
Òàâèí õî¸ð õ¿íèé çàéä ñóóäàã
Òàõèéãààä ñóóõëààðàà
Õîðèí òàâàí õ¿íèé çàéä ñóóäàã
Áààòàð Áóìáûí îðîíäîî
Õ¿éòýí õàð øîðîîðîî íýð ãàðñàí
Çààíû òàâàã õàéñàí õàð õ¿ëýãòýé
ÿçýýí ÿìáý ãýäýã áààòàð íü
Ìÿíãàí íýãýí æèëèéí
Òºð øàæèí õî¸ðûã
Áóëààëäàæ õýëýí ñóóäàã.
Õ¿íõýýí äàðàà ñóóäàã íü:
Ñàðâàà öàãò íü
Ñàéí áîëíî ãýýä
Ñàÿ ºðõººð àâñàí
Õ¿¿õýí õ¿ðýí õàëçàíòàé
Íàÿí íýãýí àëä
Õàéâ áàëòûã ýãýìíýýñýý ñàëãàäàãã¿é
Çàëóó ÷èéðýã ÿìàð áîëîâ÷ õ¿íèéã
Ìîðèí äýýð íü òîãòîîäîãã¿é
Õ¿íèé íà÷èí
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð áîëíî.
Ç¿¿í òàëûí ãóðàâäàõ íü:
Áóÿí òºãñ ààâàà
Õºâã¿¿íã¿é õàÿàä
Áóðõàí ñàéõàí ýýæýý
20

21. Áóÿíã¿é õàÿàä
Áóìàí ºðõ àëáàòàà
Íî¸íã¿é îðõèîä
Àðâàí íàéìòàé
Àíãèð óëààí õàòíàà
Ãàíö áèåèé íü õàÿàä
Áóóðàë õàëçíààðàà èðæ
Ýçýí áîãäûã äàãàñàí
Áóëèíãàðûí õºâã¿¿í
Äîãøèí õàð Ñàíàë áîëíî.
Ýä ìýò áààòðóóä íü
Ýíãèéí îëîí ñàéäóóäòàéãàà
Ýíäýý äîëîîí òîéðîã áîëîîä ñóóäàã.
Öàë áóóðàë ñàõàëòàé
Öàãààí ºâãºä íýã òîéðîã áîëîîä
Ýåëäýã óëààí ýìãýä íýã òîéðîã áîëîîä
Öóóòàé öàãààí áýð¿¿ä íýã òîéðîã áîëîîä
Öóëöãàð óëààí õ¿¿õýä íýã òîéðîã áîëîîä
Ýìíýã ã¿¿íèé àéðàã
Ýëáýã àðçûí íàéð áîëîîä ñóóäàã ãýíý.
Ýðõýí øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòðûí
Ãýãýýí öàðàé íü óëàéæ
Ãýäýñ äîòîð íü õàëààä èðýâ.
Èéøýý òèéøýý õàðààä
Èíãýæ ÿðèëöàæ ãýíý:
Õàëäàõ äàéñàí
Õààíààñ èðýõ âý?
Õàðàãäñàí äîð íü
21
21

22. Õàìõ öîõèæ óñòãàÿ.
Õýíýýðõýõ äàéñàí
Õýçýý èðýõ âý?
Õýðöãèéëñýí äîð íü
Õýìõ öîõèæ óñòãàÿ.
Àí ãºðººñ õàà áàéíà ?
Àâ õîìîðãî õèéå ãýæ
Àðâàí õóðóóãàà àòãàæ
Àëàã í¿äýý ýðãýëä¿¿ëæ áàéâ.
22

23. ÀËÒÀÍ ÖÝÝÆ, ÆÀÍÃÀÐ ÕΨÐÛÍ
ÁÀÉËÄÑÀÍ Á¯ËÝÃ
Àëäàðò íî¸í Æàíãàðûã ýðõýí òàâàí íàñòàéä íü
Ò¿âøèí Øèðõýãèéí õºâã¿¿í
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýã îëçîëæ àâààä
ªºðèéí îðîíä áàéëãàñàí öàãò
Øèíæèéã íàðèéíààð øèíæëýýä
“Ýíý íàðíû äîîðõè àìüòíûã
Ýçëýì àëäàð èõ çàÿàòàé õ¿í áîëíî” ãýæ
“¯¿íèéã ýðò õîðîîæ äàðíà” ãýõýýð
ªºðèéíõ íü õºâã¿¿í
Ýðõýí òàâòàé Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àëäàðò Æàíãàðûí äýýð íü õýâòýýä
Àìèíä íü õîð õ¿ðã¿¿ëýëã¿é áàéâ.
23
23

24. “Îäîî ÿàæ õîðîîõ âý?” ãýæ ñàíàí
“Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéí
Íàéìàí ò¿ìýí ìàíõàí õºõ õàëçàí
àäóóã õººëãºâºë
Ýíý Àëòàí Öýýæèéí ¿¿äýí ýíòýé
Õºõ õèâýð ñóìàíä íü îíîãäîæ ¿õíý” ãýæ ñàíààä
Ýðõýí çóðãàà õ¿ðýõ íàñàíä íü
Àëäàðò Æàíãàðûã
Àðàíçàë çýýðäèé íü óíóóëààä ÿâóóëàâ.
Íàðàí øèíãýõ ¿ä õî¸ðûí õîîðîíäóóð ÷èãëýæ
Íàðèéõàí çýýðäýý óíààä
Íàéìàí ò¿ìýí àäóóãèé íü õººõººð ãàðàâ.
Ýãö ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò
غíèéã øºíº ãýëã¿é
ªäðèéã ºäºð ãýëã¿é äàâõèí îäîâ.
Ìîðèíûõîî èõ õóðäàíä
Ýìýýëèéíõýý õîéä óðä òàëä íü õîâõîëçîîä ÿâàâ.
Äýýø äýãäñýí òîîñ íü
Îãòîðãóéä õ¿ðýí ñóóíàãëààä áàéâ.
Äàõèí ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò äàâõèñàíä
ªë Ìàíõàí Öàãààí óóëûí îðîé õàðàãäààä èðýâ.
Óóëàí äýýð ãàð÷ î÷îîä
Óóæèì ìºíãºí öóëáóóðàà ñóíãàæ áàðèàä
Óðò õàð òàøóóðàà ò¿øýýä
Õ¿éòýí õàð í¿äýýðýý äºðâºí ç¿ãèéã õàðàâ.
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæèéí
Õ¿ðýë àëòàí áàéøèí íü
Õ¿äýí äîòðîîñ õ¿ãëèéæ
24

25. Áóäàí äîòðîîñ áóíäàéæ
Ìàíàí äîòðîîñ ìàíõàéæ õàðàãäàâ.
Æàðàí ãîëûí îëìîîð ãàðààä
Äàëàí óóëûí õºò뺺ð äàâààä
Ñàìáààí òàøóóä õ¿ð÷
Ñàéõàí áýë÷èæ ÿâñàí
Íàéìàí ò¿ìýí õºõ õàëçàí àäóóãèé íü
Íààø íü òóóãààä ãàðàâ.
Õàøõèðààä îðõèñîí äóóíä íü
Õàìàãäàæ õóðààãäààä îäîâ.
Òîîñíîîñîî ¿ðãýæ ã¿éãýýä
Òîîðîìíîîñîî æèãøèæ ã¿éãýýä
Ñ¿¿äðýýñýý áóñãàæ ã¿éãýýä
Ñ¿¿ëíýýñýý ¿ðãýæ ã¿éãýýä
Äýë ñ¿¿ë õî¸ð íü
Äýðâýëçýí õèéñýõýä
Äýëäýõ ÿòãûí äóó ãàðààä
Ãàí òóóðàéíààñ íü
Ãàë óòàà ìàíàðààä
Õóðäàí õºëººñ íü
Õóé ñàëõè ãàðààä
ÿéãýýä ºíãºðñºí ãàçàðò íü
ÿí æàëãà ãàðààä
Õàðàéãààä ºíãºðñºí ãàçàðò íü
Õàä ÷óëóó õàìõðààä ¿ëäýâ.
Àëäàðò Æàíãàðûí àðàíçàë çýýðä íü
Àãò ìîðèéã íýã õàðàéòàë
Àÿòàé ñàéõàí õºëººðºº
25
25

26. Àðàâ õ¿ðòýë õàðàéãààä
Íýã ÷ ìîðèéã ñàëãàëã¿é õººâ.
Íýõñýí õ¿íä ã¿éöýãäýëã¿é õººâ.
Ýçýí Æàíãàð
Ýëáýã ãóðâàí äîëîî õîíîãò
Ýíý àäóóãèé íü õººæ ÿâòàë
Àðààñ íü Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Àãñàì óëààí ìîðèî óíààä íýõýâ:
“Ýíý ìèíèé õºõ õàëçàí àäóóã
Ýëäýæ õººñºí õ¿í
Ò¿âøèí Øèðõýãèéí õºâã¿¿í
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí îðíîîñ èðñýí
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð áîëîëòîé.
Äîëîîí íàñàíäàà íàìàéã
Äîðîéòóóëæ ýçëýõ çàÿàòàé áàéòàë
Çóðãààí íàñàíäàà íàä
Çóóðäààð õàëäàæ èðñýí
Çóëçàãà ìèíèé ãàðò îðíî” ãýýä
¯¿äýí ýíòýé õºõ ñààäãàà ç¿¿ãýýä
¯¿ëýí ºíãºòýé õàð æàäàà áàðèàä
Àãñàì óëààíäàà ìîðäîîä
Àð òàëààñ íü íýõýæ
Ãóðâàí äîëîî õîíîîä
Ãàë ¿äèéí ýõýíä ã¿éöýýä
Ãóðâàí ãîëûí öààíààñ õàðâàâ.
¯¿äýí ýíòýé õºõ ñààäãèéí ñóì íü
Äàëààð íü îðîîä ãîëû íü ø¿ðãýýä ãàðàâ.
Óõààí þóãàà àëäààä
26

27. Óíàõ øàõñàí ýçíýý
Óíàãàí ñàéõàí çýýðä íü
Óíàãàëã¿é äýìæèæ àâààä
Õººæ ÿâñàí àäóóãàà õàÿàä
Õºíäëºí òèéøýý ÷èãëýæ ãàðààä
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí íóòãèéã çîðèîä
Áººí òîîñ ìàíàðãàæ äàâõèàä
Áºðòèéõ áàðààãàà äàëäàëæ äàâõèàä
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä íü
Õàéðòàà Æàíãàðàà àâààä èðýâ.
Õàðèóã¿é ÿäàðñàí ýçýí íü
Õààëãàíû ºìíº îé÷èâ.
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýã
Õóðäàí õàðàà ýìýýëë¿¿ëýýä
Õóðö çýð çýâýý àãñààä
Øèëòýé çàíäàí Ãýðýë õàòíàà
27
27

28. Øèð¿¿í õàðæ õýëýâ:
Òàìèðàà áàðñàí ýíý õ¿¿ã
Òàñ öàâ÷èæ àëààä
Òàõèà íîõîé õî¸ðò èä¿¿ë!” ãýýä ìîðäîîä ÿâàâ.
Øèãøðýãèéí ÿâñàí õîéíî
Øèëòýé çàíäàí Ãýðýë õàòàí íü
Øèéäýì áàðèàä öîõèõ ãýòýë
Àðàã Óëààí Õîíãîð õ¿¿ íü
Àðàéõàí çàâäàæ èðýýä
“Íààäõûãàà àëàõ ãýæ áàéãàà þì áîë
Íàìàéã áàñ àëàãòóí” ãýýä äýýð íü õýâòýýä áàéâ.
“Äàëàíä íü îðñîí ñóìûã
Äàðóé ñóãàëæ õàéðëà, ýýæ ìèíü
Àðèóí ÿâäàëò ýõíýð õ¿í
Àëõàæ ãóðàâ ãàðâàë
Àþóëò ñóì íü ñóãàðíà” ãýâ.
Õîíãîð õ¿¿ãèéí ñýòãýëèéã áîäîîä
Õî¸ð àëõààä ãóðàâ äàõü äýýð íü
Õîðò ñóì íü îãøñîí áîëîâ÷
Õîéø øèãäýæ ñààòààä áàéâ.
“Ýýæ ýý! Ýíý ÿàãààä èíãýâ?” ãýæ
Ýíõðèé Óëààí Õîíãîð àñóóñàíä
Ýõ íü õàðèó õýëýâ:
“Õàäàìä èðñíèé õîéä æèë
Õàâðûí ýìíýã ã¿¿ãýý ñààõààð ÿâààä
Àçàðãà ã¿¿ õî¸ð íèéëýõèéã
Àæèãëàæ òà÷ààñíû ãýìýýð
Àäðààòàé ñóì ãàðàõã¿é áàéíà” ãýýä
28

29. Ãàðàà õàâñðàí íàìàí÷èëæ
Ãàçàð òýíãýðò çàëáèðàí ñºãäºõºä
Ãàéò ñóì ñóãàð÷ óíàâ.
Àëäàðò Æàíãàð íü ¿ñýð÷ áîñîîä
Àìèíäàà îðñîí à÷èò
Àðàã Óëààí Õîíãîðòîé õî¸óë
Ýãøèã äóóãàà äóóëàëäààä
Ýëáýã àðçûí ñºí ò¿øýýä ñóóâ.
ªäèé òºäèé óäñàí áîëîâ÷
Ýçýí Øèãøðýã ýñ èðñýíä
Ýðõýí Øèëòýé Çàíäàí Ãýðýë õàòàí
Ýíý õî¸ð õºâã¿¿íèéã “Íààø èð” ãýæ
äóóäàí àâààä
“Ýçýí øèãøðýã òàíü îäîî õ¿ðòýë
Ýðãýæ èðýýã¿é ó÷èð þó âý?
Àðààñ íü ÿâæ ýðýãò¿í!” ãýæ õýëýâ.
Àðàíçàë çýýðä õºõ õàëçàí õî¸ðûã ýìýýëë¿¿ëýýä
Ýëäýâ îëîí çýð çýâýý àãñààä
Ýðõýìñýã ñàéõàí õóâöñàà ºìñººä
Ýíý õî¸ð õºâã¿¿í ìîðäîîä
Ýëáýã ñàéõàí õóðäààð íü ãàðààä
Øèëòýé óóëûí áýëýýð õ¿ðýýä èðòýë
Øèãøðýãèéã ñàÿõàí
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Õ¿ëæ áàãëàæ àâààä
Õ¿ëýã ìîðèíä íü à÷ààä
Õºòºëæ ÿâàõûã íü õàðààä
Õ¿÷èò õî¸ð áààòàð
29
29

30. “Õ¿¿å!” ãýýä äàéðàâ.
Áàðóóí òàëààð íü íýã íü
Áàëáààä îðîâ.
Ç¿¿í òàëààð íü íºãºº íü
Ç¿ñýýä îðîâ.
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ õàðàí øèíæëýýä
“Àëäàðò íî¸í Æàíãàð
Àðàã Óëààí õîíãîð õî¸ð
Àíä áîëæ íýãäñýí öàãò
Àìü ºðæ òýìöýýä òóñã¿é
Àðãûã îëæ äàãàñàí äýýð” ãýýä
À÷ñàí Øèãøðýãèéí õ¿ëãèéã òàéëààä
Àíä õî¸ð áààòðûã óãòàæ óóëçàâ.
Õ¿íäýò äºðâºí áààòàð
Õ¿÷òýé õ¿ëã¿¿äýý ñîéãîîä
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Óðò ñàéõàí öóëáóóðàà ñóíãàæ áàðèàä
Óóëçàæ ñàéõàí ÿðèëöàâ.
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ íü
Õ¿íãýíýæ õýëýí ñóóâ:
“Ýíý Æàíãàð äîëîî õ¿ðýõ íàñàíäàà
Äîîðäûí îëîí õîðòíûã äîðîéòóóëæ
Äóóòàé Æàíãàð íýðýý
Äóóäóóëæ àëäàðøèõ öàãò
Àéìàã óëñàà ýçë¿¿ëæ
Àäóó ìàëàà ýäë¿¿ëæ
Òºð øàæèí õî¸ðû íü
30

31. Ò¿âøèòãýí áàðèóëàãòóí” ãýæ
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãò õýëæ áàéíà:
“Íî¸í Æàíãàðûí èäýð íàñàíä íü
Íîì òºãñ õààíû õ¿¿õýí
Àãàé Øàâäàëûã çàëæ
Àìðàã õàòàí áîëãîãòóí!
Àð Áóìáûí îðíîî òºâõí¿¿ëæ
Àìàð ñàéõàí æàðãàõ òýð öàãò
Áàðóóí áèåèé íü àõàëäàã áààòàð íü
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ áè áîëíî.
Ç¿¿í áèåèé íü àõàëäàã íü
Ç¿¿äýí áîëñîí Óëààí Õîíãîð áîëíî.
ĺðâºí òàëäàà áàéñàí
ĺ÷èí îðíûã íîìäîî îðóóëæ
Òºð øàæèí õî¸ðîî ãàð äýýðýý àâ÷
Ò¿ìýí îëíîî á¿ðýí çàõèð÷
Àëäàðò äóóòàé Æàíãàðûí
Àð Áóìáûí îðîíä
Àç æàðãàëàà ýäëýõ áîëíî”
Àéëäàæ õýëýýä
Àíä áîëñîí Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ íü
Àãñàì óëààíàà óíààä
Àð íóòãàà çîðèîä
Àäóóãàà òóóãààä ãàðàâ.
Àðä íü ¿ëäñýí
Àðàã Óëààí Õîíãîð
Ààâ Øèãøðýãòýéãýý
Àëäàðò íî¸í Æàíãàðòàéãàà ìîðäîîä
31
31

32. Àëòàí òîðëîã áàéøèíäàà èðýýä
Àìàð ñàéõàí æàðãàëàà õèéãýýä
Àðç õîðçûí äýýæýýñ
Àìñàæ óóãààä ñóóâ.
Ýíý æèëèéí äàðàà
Ýçýí íî¸í Æàíãàð
Òèâèéí äºðâºí õààíû õ¿¿õíèéã ãîëîîä
Íîì Òºãñ õààíû õ¿¿õýí
Àãàé Øàâäàë õàòíûã çàëààä
Òºð øàæèí õî¸ðîî ãàðòàà àâ÷
Òàõü Çóë õààíû ¿ëäýë
Òàíñàã Áóìáà õààíû ¿ð
¯éçýí Àëäàð õààíû õºâã¿¿í
¯åèéí ãàíö Æàíãàð ãýæ öîëîî äóóäóóëàâ.
32

33. ÕÎÍÃÎÐÛÍ ÃÝÐËÝÑÝÍ Á¯ËÝÃ
Äîëîîí òîéðîã áîëæ ñóóãààä
Äîðèóí õàð àðçàà àÿãàëààä
Äîòíûí ¿ãýý ÿðèëöààä íàéðëàâ.
Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àëäàðò Æàíãàðòàà õ¿ñëýý ãàðãàí õýëýí áàéâ:
“Àëäàðò íî¸í áîãääîî ìýä¿¿ëýõ ìèíü
Àðâàí íàéìàí íàñàíäàà áè
Àëä áèå ãàíöààð ÿàæ áàéõ âý?
Àíõààð÷ õàéðëà, ýçýí ìèíü!” ãýõýä
Àëäàðò Æàíãàð ìèøýýãýýä
Àðàã Óëààí Õîíãîðò õýëýâ:
Àð Áóìáûí îðíû
Àðàíçàë çýýðäèéã ìèíü òîõòóãàé”
ãýæ çàðëèã áîëîâ.
33
33

34. Õ¿ëýã÷ Áîð Ìàãíàé áààòàð
Õ¿íèé õýíõäýãèéí ÷èíýýí õàçààðû íü
àâààä ãàðàâ.
Õ¿éòýí áóëãèéí óñûã óóæ
Õºõ äýíæèéí ºâñºíä áýë÷ñýí
Õ¿ëýã îëîí ìîðüäûí äîòðîîñ
Àëäàðò íî¸í Æàíãàðûí
Àðàíçàë çýýðäèé íü áàðèàä
Àëòàí øàð öîîõîð áàéøèíãèéí
Õàæóó òàëààð òîéð÷
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä èðýýä
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä,
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äýýð
Òàâòàé ñàéí áàðèóëààä òîõîâ.
Çóëõàé öàãààí 纺ëºâ÷èé íü òàâèâ.
Çóðãààí äàâõàð òîõìû íü òàâèâ.
Çóçààí õàð ýìýýëèé íü òîõîîä
Çóðâàñ ìºíãºí îëîíöãèé íü òàâèâ.
Îëîì æèðìèéí îîñîð õýëõýý
Íàÿí íàéìàí ãîðõèéã
Íàâ÷èí õýýòýé öîîõîð ãºëìèéí äîîãóóð
Äàõèí äàõèí òàòààä
Äàâõàð öàãààí õàðâèíä íü
Äàëàí õî¸ð õóíèàñëóóëààä
Íàéìàí òàòóóð õàâèðãàíû íü
Íàðèéí çààãààð îðóóëàí òàòàâ.
34

35. Çóðàà òàëä íü
Çóóí íàéìàí õîíõ ç¿¿ãýýä èðýâ.
Õ¿ç¿¿í òàëä íü
Õ¿ðýë íàéìàí õîíõ ç¿¿ãýýä èðýâ.
Õóðäàí áèåý
ßëìàí ñàéõàí õàà äýýðýý õóðààãààä
Õóðö áèåý
Õî¸ð í¿äýí äýýðýý õóðààãààä
Ñàéõàí áèåý
Ñàéð äýýðýý õóðààãààä
Íàÿí íàéìàí àëä ñ¿¿ëýý
Íàìèðóóëàí õèéñãýýä èðýâ.
Çóðãààí òºº ÷èõýý
Çóóð çóóð ñîëáèîä
ªðìèéí èø ñî¸îãîîðîî
ªëãèé ìºíãºí çóóçàéã õàâèðààä
Ñàãñãàð ñàéõàí õºõ뺺ðºº
Ñàð íàðòàé íààäààä
Õàð áîëä òóóðàéãààðàà
Õàìàã îðíûã ãèøãýì áîëîîä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü áàðüñàí
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äèéã
Òàòàæ óíàãàõ øàõààä
ĺ÷èí åñºí õîíîãèéí ãàçàðò äàâõèõàà ñàíàâ.
Àëäàðò áîãä Æàíãàðò
Àðâàí çóðãààòàé Àãàé Øàâäàë õàòàí íü
Àíãèð òîðãîí òýðëýãèé íü
Àâ÷ ºìñãºâ.
35
35

36. Ãóíàí øàðûí àðüñààð ãîëëîæ
Ãóíæàí ¿íýýíèé àðüñààð õºâººëæ
Õîðò ìîãîéí çîîã äóóðèàëãàæ ãºðñºí
Ìîãîéí ø¿ëñýýð ø¿¿ëñýí
Ìîéëûí ø¿¿ñýýð ºíãºëñºí
Øèæýð àëòààð õýýëñýí
Øèëäýã áîëäîîð òîâðóóëñàí
Çàëóó çàíäàíãààð èøèëñýí
Çàëàà òîðãîí ñàãàëäàðãàòàé
Áàðààí õàð òàøóóðàà
Áàðóóí àëãàíäàà áàðüæ
Ø¿¿ñèéã áóðçàéòàë àòãààä
Ø¿ëòèéã íü ãàðòàë áàçààä
Îëîí ñàé÷óóë äóíäàà
Îíö çàðëèãàà áóóëãàâ:
“Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîðûã
Çàëóó õººð¿¿ áàéõàä íü
Çàìáàë õààíû îõèí
Çàíäàí Ãýðýë õ¿¿õýíä
Ñ¿é òàâèõààð ÿâíà áè” ãýâ.
Áàðóóí òàëààñ
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ íü
“Àëäàðò Æàíãàð ìèíü àçíàæ õ¿ëýýãòýí!
Àõ õ¿íèé çºâëºãººã
Àâàõ õýðýãòýé” ãýæ áàéíà.
“Áóìáûí îðîíä íàìàéã
Áóóæ ºãººã¿é áàéõàä
Àãñàì óëààí ìîðèéã ìèíü
36

37. Ààãòàé õóðäàí áàéõàä
ªºðèéí ýíý áèåèéã
ªíãºòýé ÷èéðýã áàéõàä
Øàðàé ãîëûí ãóðâàí õààíûã
Øàìäàæ áàéëäúÿ ãýæ
Øààðäàæ î÷ñîí áîëîâ÷
Øàëüòàé þì áîëñîíã¿é
Ýðãýýä ÿâàõ çàìäàà
Ýçýí Æàíãàðûíõàíä îðæ ºãñºí
Ýðò òýð öàãò
Ýðõýí Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãò
Ýðèéí çýðýãò õ¿ð÷ áàéãàà
Ýðýëõýã íýã õºâã¿¿í áèé ãýæ ñàíààä
Çàìáàë õààíû íóòãèéí
Çàõààð ÿâæ ãàðàõäàà
Àð òèéøýý íýã óäàà
Àæèãëàæ íýã õàðààä
Àëèâ áàéäëûã øèíæèëñýí áèëýý áè.
Ãóðâàí íàñòàé òýð õ¿¿õíèé áàéäëûã
Ãó÷èí çóðãààí öîíõíû íü ãýðýëä õàðëàà.
Åðýí åñºí òîðãîíû çàõûã
Èæèëñ¿¿ëæ íèéë¿¿ëæ ñóóãàà íü õàðàãäëàà.
¯çýãäýõ ºí㺠áàéäàë íü
¯íýõýýð ñàéõàí äàãèíà áîëîâ÷
Äîòîð áàéãàà ñàíàà áîäîë íü
Òóí ÷ ìóóõàé øóëàì áàéëàà.
Ãàçðûí õ¿¿õí¿¿ä äóóññàí áèø
Ãàéò òýð õ¿¿õýíä ñ¿é áèòãèé òàâü!
37
37

38. Îðíû õ¿¿õýí áàðàãäñàí áèø
Îëèãã¿é òýð õ¿¿õíèéã áèòãèé àâ÷èð” ãýæ
Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Õ¿íãýíýæ õýëæ áàéíà.
Ýçýí áîãä Æàíãàð íü
Ýíý ¿ãèé íü ñîíñîîä
“Ǻâ ãýñýí ìèíèé ¿ãèéã
Ǻðæ áóðóó ãýâ ¿¿ ÷è?
Ǻí áèëãýýð þì ìýääýã áàéëàà ÷è.
Ǻâ áóðóó õî¸ðûã ÿëãàæ ÷àääàã áàéëàà.
Ǻíºã áîëîîä îäîî òýíýã áîëæýý ÷è.
Õýëíýýñ ÷èíü ãàðñàí ¿ã
Õýýðèéí ñàëõèíä õàÿãä.
Ø¿äíýýñ ÷èíü ãàðñàí ¿ã
Ø¿ëñ öýð áîëæ õàÿãä”
Óõàñõèéæ áîñîâ.
Óðàãø äýâøèæ ãàðàâ.
Äýðãýäýõ àðâàí õî¸ð ñàéä íü
Äýìæèæ ò¿øýýä ãàðàâ.
Òàæ ìºíãºí ¿¿äèéã òàòàõëààð
Òàâàí ìÿíãàí õîíõ æèíãýíýýä
Ò¿ëõýýä ãàðàõëààð
Ò¿ìýí õîíõ æèíãýíýýä
Àðàíçàë çýýðäèéí îéð õ¿ðýýä èðýâ.
Àðä íü Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Àéëòãàæ õýëñýí ¿ã íü:
“Äîëîîí ¿åä íü óíàà áîëñîí
Äîìáûí àðàíçàë çýýðä íü
38

39. Ìàõàíäàà ººõã¿é áîëæ ãóíäààä
ßñàíäàà ÷ºìºãã¿é áîëæ ÿãäààä
Àëäàðò íî¸í Æàíãàðûí
Àð áèå íü íàðàíä ºãºðøººä
ªâºð áèå íü ñàëõèíä öîõèãäîîä
Àëòàí øàð öîîõîð æàäàà
Àðàé ãýæ ä¿¿ðýýä
Àðãà ÿäàæ ÿâàõ íü ¿çýãäýõ” ãýâ.
Àëòàí Öýýæèéí ¿ãèéã àâñàíã¿é
Àëäàðò Æàíãàð ÿâààä
ªëã¿¿ð ìºíãºí äºðººíä
ªëìèé ãóòàë õ¿ðìýãö
ªðãºí öàãààí îëîíöîã äýýð
ªíäºñ ãýæ ¿ñðýýä áóóâ.
Àøäûí ñàéõàí åðººëºº òàâèàä
Àëòàí æîëîîãîî çºâ ýðã¿¿ëýýä
ªíäºð øàð öîîõîð áàéøèíãàà
Ǻâ ýðãýýä ãàðàâ.
*
*
*
Íàðàí ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí
Õîîðîíäóóð ÷èãëýýä ÿâàâ.
Äóãóé øàð öîîõîð îëîíöãèéí çàõààð
Äóóòàé äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä
Äóóã¿é äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä îäîâ.
Õóðäàí õ¿ëýã ìîðü íü
Õóâüòàé ýçíèéõýý ñàíààãààð
39
39

40. ªìíº õî¸ð õºëºº
ªäðèéí ãàçàðò
Õîéä õî¸ð õºëºº
Õîíîãèéí ãàçàðò òàâèàä îäîâ.
Ýð¿¿ãýýðýý ãàçàð ø¿ðãýí ã¿éãýýä
ªâ÷¿¿ãýýðýý ºâñ ø¿ðãýí ã¿éãýýä
Õàìðààñ ãàðñàí àìüñãààíä íü
Õàæóó òàëûí ºâñ ÿðàãäààä
Õàâèðãàí òàëààñ íü õàðñàí õ¿íä
ªëºí㺺ñ áîññîí
ªë õàëçàí òóóëàé ìýò
ªâñíèé äýýã¿¿ð ºðºâõèéãýýä îäîâ.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîã äàâõèâ.
Áîëçîîòûí áîð òîëãîé äýýð
Áîãä Æàíãàð ãàðààä èðýâ.
Àðàíçàë çýýðäèéã ñîéãîîä áóóâ.
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä îðõèâ.
Óÿëãà ìºíãºí öóëáóóðàà ñóíãàæ áàðèàä
Óðò õàð òàøóóðàà
Óðäàà ò¿øèæ ñóóãààä
Õî¸ð õàð í¿äýýðýý
Õîë îéðûã àæèãëàâ.
Íàð ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí õîîðîíä
Çàìáàë õààíû õ¿ðýë õàð áàéøèí
Àññàí ãàëûí äºë ìýò óëàëçàæ õàðàãäàâ.
“Ýíý Çàìáàë õààíû áàéøèí
40

41. Ýðõáèø ìºí áîëîëòîé” ãýýä áàñ õàðàâ:
Ò¿¿íèé íààä áèåä
Àðñëàí ãýäýã óóëûí áýëýýð
À÷àà õºñºã øèã þì ãàðààä
Àéñóé ÿâàà õàðàãäàâ.
Àðàíçàë çýýðä äýýðýý ìîðäîîä
Àøòàé ñàéõàí õóðäààð íü ìîðèëîâ.
Àðñëàí óóëûí áýëýýð
Àìäàæ óãòààä î÷èâ.
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿í
Òàâàí çóóí òýìýýíä
Òàíñàã àðõè èäýýãýý à÷èæ èðýýä
Òàëáàã îëáîãîî äýâñýýä:
“Àëäàðò áîãä Æàíãàð
Àæààð÷ õàéðëàãòóí” ãýæ
Ìîðèé íü àâààä áóóëãàâ.
Àðâàí òàâíû ñàð ìýò ä¿íõèéãýýä
Àëòàí îëáîã äýýð íü ãàðààä ñóóâ.
Àìàð ìýíäèé íü àñóóãààä
Àâ÷èðñàí èäýý óíäû íü çîîãëîâ.
Ñàéäóóäûí õºâã¿¿ä ìºðãºí ñºãäºí
Ñàéí ¿ãýý òîî÷èí õýëýâ:
“Ìàíàé Çàìáàë õààí
Ìàíäàõ íàðíû ç¿ãýýñ
Ìàíëàé Æàíãàð àéñóé ãýýä
Ìàíèéã òîñóóëñàí áèëýý” ãýæ áàéíà.
Áàÿðëàæ “Ñàéí” ãýæ çàðëèã áîëîîä
Áàõäàæ Àðàíçàë äýýðýý äàõèí ìîðäîâ.
41
41

42. Õàòèð ñàéõàí õóðäààð íü äàâõèàä ãàðàâ.
Õàð õ¿ðýë áàéøèíä íü õ¿ðýýä
Õàæóóãààð íü òîéðîâ.
Áóìáà äàëàé ãýäýã äàëàéí õºâººíä
Áóì ã¿éöýýä áóóðèëñàí õóðëû íü çºâ ýðãýâ.
Àðàíçàë çýýðä íü
Á¿ä¿¿í ºâñèéã áºõèéëãºëã¿é
Áºìáºëç¿¿ëýí æîðîîëóóëæ
Íàðèéí ºâñèéã íàõèéëãàëã¿é
Íàìèëçóóëàí ñàéâàðëóóëæ ÿâñààð ÿâíà.
Õ¿ðýë õàð áàéøèíãèéí íü ¿¿äýíä
Õ¿ðýýä î÷èâ.
Ñ¿íäýðëýæ ¿¿äýíä íü óðãàñàí
Ñ¿ðëýã ãóðâàí çàíäàí óëèàñíû
Ñ¿¿äýðò íü î÷îîä áóóâ.
Àðâàí õî¸ð ñàéä íü óãòàæ èðýýä
Àðàíçàë çýýðäèéã íü àâààä óÿâ.
Àðâàí äºðâºí ¿¿äèéã íü
Àíãàñ àíãàñ òàòààä
Àãàð çàíäàí áîñãûã íü
Àëõàæ ãèøãýæ äàâààä
Àëòàí òîðëîã áàéøèíä íü
Àëõàéãààä îðîâ.
Áàðóóí òàëä íü
Áàéðëóóëæ çàññàí
Íàéìàí õºëòýé
Íàæèð ìºíãºí øèðýýí äýýð íü
Íàìáàéãààä ñóóâ.
42

43. Õîëûí çî÷èí, îéðûí ýçýí
Õî¸ð õààí ìýíäýý àñóóëöàí ñóóíà.
Ýðõýì ñàéõàí àðçû íü óóæ
Ýýäýé áóóäàé áîëîîä
Ýëäýâ ñàéõàí èäýýãèé íü çîîãëîæ
Ýíã¿é ºåã áîëîîä
Ýíõ ñàéõàí íàéðëààä ñóóâ.
Íýã äîëîîí õîíîã
Íýëýíõèé íî¸äòîé íàéðëàâ.
Õî¸ð äîëîîí õîíîã
Õîòîë îëîíòîé íàéðëàâ.
Ãóðàâ äàõü äîëîî õîíîãò
Æàíãàð íî¸í çàðëèã áîëæ áàéíà:
“Çàìáàë õààí òà ñîíñîæ àéëä!
Çàðèì àëäñàí ìàëàà ýðæ
Çàéäóó õîëîîñ èðëýý áè.
Ãóðâàí æèëä õàìðû íü õàòãààã¿é
Ãóíàí øàð òîðìûã àëäëàà.
Õààøàà ÿâñàí íü ìýäýãäýõã¿é áàéíà.
Õàéæ ýðýýä îëäîõã¿é áàéíà.
Òàíàé Áóìáûí îðîíä èðñýí
Òààâàð ñóðàã áàéíà.
Òýð òîðìûã ìèíü îëæ
Òýìýýí ñ¿ðãèéã ìèíü á¿ðä¿¿ëæ õàéðëà” ãýâ.
Çàìáàë õààí çàðëèã áîëæ áàéíà:
“Çàâõñàí ìàë ÷èíü áàéäàã áîë
. ¯íýí çîðèëãîî òîéðóóëàí ¸ñò ¿ãýýð õýëæ áàéíà.
Çàìáàë õààí ÷ ìºí ¸ñòîîð õàðèóëæ áàéíà.
43
43

44. Çààâàë îëæ ºãºõ ñºí
¯ã¿é þì áîëáîë
¯õðýýñ õàøèí ãýäýã áèø ¿¿”
¯ðýãäñýí òýð òîðîì ÷èíü
¯íýíäýý ìàíàéä áàéõã¿é” ãýâ
Òýð ¿ãèéã ñîíñîîä
Òýýíýãýëçýæ æààõàí áîäîîä
Àõèàä íýã äîëîî õîíîãò
Àðõèéí õóðèì áîëîâ.
Çàìáàë õààí çàðëèã áîëæ áàéíà:
“Áîãä Æàíãàð òàíû
Áîäñîí õýðãèéã ìýäëýý áè
Íàä ¿ð áîëîõ õ¿¿ãýý
Íààø íü ãàíöààðàíãè èëãýýãò¿í!” ãýâ.
Ýçýí áîãä Æàíãàð
Ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä
Ýýëòýé ñàéõàí åðººëºº òàâèàä áîñîâ.
Ýýòãýð óëààí ãóòëààðàà
Ýðäýíý ìºíãºí äýâñãýðèé íü
Ýãö áóëö ãèøãýýä
Àðâàí äºðâºí äàâõàð ¿¿äèé íü
Àíãàñ àíãàñ õèéëãýýä ãàðàâ.
Àðàíçàë çýýðä ìîðèíä íü
Àõìàä ñàéäóóä íü ò¿øèæ ìîðäóóëàâ.
Õ¿ðýë õàð áàéøèíãèé íü çºâ ýðãýýä
Õ¿ðýý õîðîîí äóíäóóð íü øóóãèóëààä ãàðàâ.
. Õ¿ðãýí áîëîõ õ¿¿ã ñ¿éò õ¿¿õíèé ãýðò
çîõèõ õóãàöààãààð ñóóëãàäàã ¸ñ óðüä áàéñàí.
44

45. *
*
*
Äóãóé øàð öîîõîð îëîíöãèéí çàõààð
Äóóòàé äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä
Äóóã¿é äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä àâàâ.
Áóöàæ äîëîî õîíîã äàâõèàä
Áóìáûí øàð öîîõîð áàéøèíãèéíõàà
Áóóðàë ìºíãºí ¿¿äýíä èðýýä áóóâ.
ªºðèéí íü îëîí ñàéäóóä
ªìíººñ íü óãòàæ ãàðààä
ĺðâºëæèí ìºíãºí ¿¿äýýð íü îðóóëààä
ĺ÷èí äºðâºí õºëòýé
ĺø ìºíãºí øèðýýí äýýð íü
Ä¿¿ðýí ãàðñàí àðâàí òàâíû ñàð ìýò
Ä¿íõèéëãýýä ñóóëãàâ.
Áààòàð îëîí ñàéäóóä íü
Áàÿðòàé ñàéí ¿ãèé íü ñîíñú¸ ãýýä
Àð ºâðººðºº øàõàëäààä
Àÿãàòàé àðçàà áàðèàä ñóóöãààâ.
Òàíñàã áîãä Æàíãàð íü
Òàìñàã àðçàà çîîãëîîä
Òàìøààõààñ ººð ¿ãã¿é
Òàã ÷èã ñóóñààð
Òàâèí õîíîã ºíãºðººñíèé äàðàà
Ãýíýòõýí áààòðóóääàà õàíäàæ
Ãýãýýí çàðëèãàà áóóëãàâ.
“Ñàðûí ñàéíûã ñàõèàä
ªäðèéí ñàéíûã îíöëîîä
Àðàã Óëààí Õîíãîðûã
45
45

46. Àëñûí Çàìáàë õààíû íóòàãò ÿâóóë” ãýæ õýëýâ.
Àÿòàé ñàéí ñàðûí
Àçòàé ñàéí ºäºð áîëîõîä
Õ¿äýð ñàéí ìîðü÷ íü
Õ¿íèé õýíõäýãèéí ÷èíýýí
Õ¿âðýý ìºíãºí õàçààðûã àâààä ãàðàâ.
Õºõ äýíæèéí ºâñºíä
Õ¿éòýí áóëãèéí óñàíä
Õ¿ëýã îëîí ìîðüäûí äîòîð ÿâñàí
Îöîë õºõ õàëçàí ìîðèéã
Îëæ õàçààðëàæ àâààä
Îðä ºð㺺㺺 ÷èãëýýä ÿâàâ.
ªíäºð øàð öîîõîð áàéøèíã çºâ ýðã¿¿ëýýä
ªëãèé ìºíãºí ¿¿äýíä íü àâààä èðýâ.
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü
46

47. Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äýýð áàðèóëàâ.
̺íãºí öàãààí 纺ëºâ÷èé íü
̺í çóðãààí äàâõàð òîõìû íü òàâèâ.
ĺø õàð ýìýýëèé íü òîõîâ.
Õýý øàð öîîõîð îëîíöãèéí çàõàä
Õýëõýý íàÿí íàéìàí ãîðõèéã òàòààä
Äàëàé öàãààí õàðâèíä íü
Äàëàí õî¸ð õóíèàñ ãàðãààä
Íàéìàí òàòóóð õàâèðãàíä íü
Íàðèéõàí çóðààñ ãàðãàí òàòàâ.
Õóðäàí áèåý
ßëìàí ñàéõàí õàà äýýðýý ãàðãààä
Õóðö áèåý
Õî¸ð í¿äýí äýýðýý ãàðãààä èðýâ.
Ñàéõàí áèåý
Ñàéð äýýðýý ãàðãààä èðýâ.
Íàÿí íàéìàí àëä ñ¿¿ëýý
Íàìèðóóëàí õèéñãýýä èðýâ.
Çóðãààí òºº ÷èõýý
Çóðñ çóðñ ñîëáèîä
ªðìèéí èø ñî¸îãîîðîî
ªëãèé ìºíãºí çóóçàéã õàâèðààä
ĺ÷èí åñºí ñàðûí ãàçàðò ã¿éõýý ñàíàâ.
Ñàãñãàð ñàéõàí õºõ뺺ðºº
Ñàð íàðòàé íààäààä
Õàòàí áîëä òóóðàéãààðàà
Õàìàã îðíûã ãèøãýì áîëîîä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü áàðüæ áàéñàí
47
47

48. Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äèéã
Òàòàæ äóãòàð÷
Íààø íü íýã íàëàéëãàæ
Öààø íü õî¸ð öàëàéëãàæ áàéâ.
Øèëäýã Àãàé Øàâäàë õàòàí
Øèëòýé Çàíäàí Ãýðýë õàòàí õî¸ð
Õàðü ãàçàðò ÿâàõ õ¿ðãýíèéã
Õàìñàæ õóâöàñëàÿ ãýæ áîñîâ.
Ò¿ðèé áèåèé íü
Ò¿ìýí õ¿¿õýí íèéëæ øàãëàñàí
Çóóçàé áèåèé íü
Çóóí õ¿¿õýí ýëáýæ øàãëàñàí
̺ðèé íü ¿çñýí õ¿í
Ìÿíãàà ºã÷ ãàéõàì
̺í áèåèé íü ¿çñýí õ¿í
Ò¿ìýý ºã÷ ãàéõàì
Ìèéìèéí óëààí ãóòëàà ºìñºâ.
Ýðýýí òîðãîí öàìöàà ºìñºâ.
Ýðäýíèéí õî¸ð õ¿ðìýý ºìñºâ.
Äàéíû ãóðâàí õóÿãàà ç¿¿â.
Äàâõàð äºðâºí ë¿â÷ýý ºìñºâ.
Äàëàí àãò ìîðèíû ¿íýòýé
Äàâòìàë ëóóäàí ãýäýã á¿ñýý á¿ñëýâ.
Äàëàí íýãýí àëä
Äàðõàí øàð áîëä èëäèéã
Áàðóóí òàøààíäàà ç¿¿â.
Ò¿ìýí ºðõèéí ¿íýòýé
Ò¿¿õèé öàãààí íºìðºãèéã
48

49. Äàë äýýðýý íºìðººä
Àëòàí äóóëãûã
Ç¿¿í öîõ äýýðýý òàâèâ.
Äàëàí õ¿í äàìæèëäàã
Äàëãàé øàð øààçàíãààð
Äàí õàð àðçûã
Äàðààãààð äàëàí íýã óóãààä îðõèâ.
Ãóíàí øàðûí àðüñààð ãîëëîñîí
Ãóíæèí ¿íýýíèé àðüñààð õºâººëñºí
Õîðò ìîãîéí ä¿ð ãàðãàæ ãºðñºí
Ìîãîéí ø¿ëñýýð ø¿¿ëñýí
Ìîéëûí ø¿¿ñýýð ºíãºëñºí
Øèæèð àëòààð õýýëñýí
Øèëäýã áîëäîîð òîâðóóëñàí
Çàëóó çàíäàíãààð èøèëñýí
Çàëàà òîðãîîð ñàãàëäàðãàëñàí
Áàðààí ñóðàí òàøóóðûã
Áàðóóí ãàðûí àëãàíä
Ø¿¿ñèéã íü ãîîæòîë àòãàæ
Ø¿ëòèéã íü ãàðòàë áàçàâ.
Ãýãýýí öàðàé íü óëàéæ
Ãýäýñ äîòîð íü õàëààä
Ìàãíàé äýýðõ ñóäàñ íü ãºâèé㺺ä
Ìàëãàé äîîðõè ¿ñ íü ñýðâèéãýýä
Àìèí óëààí ç¿ðõ íü
Àþóëõàéãàà äýëñýýä
Á¿ä¿¿í õàâèðãà íü á¿ëõýëçýýä
Íàðèéí õàâèðãà íü íàõèëçààä
49
49

50. Àðâàí öàãààí õóðóó íü
Àëãàí äóíäàà ãºâøèë人ä
Àëàã í¿ä íü ¸ðîîëîîðîî
Àðâàí õî¸ð ýðãýýä
Ààãòàé øîíõðûí í¿ä ãàðãààä èðýâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîðûã
Àëäàðò áààòðóóäûí ºìí¿¿ð
Àëõóóëæ ÿâóóëàâ.
Àìðàã íºõºä íü
Àæèãëàæ õàðàâ.
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Øàëãàí øèíæèëæ áàéíà:
ßìàð çýðãèéí õ¿÷òýé õ¿í áý?
ßëàõ ÷àäàë þóòàé þì áý? ãýæ
ßëãàí ñàëãàæ øèíæèëáýë
Ìàãíàé äýýð íü
Ìàõãàëûí õ¿÷ òîãòñîí
Çóëàé äýýð íü
Çóíõàâûí õ¿÷ òîãòñîí
Îðîé äýýð íü
Î÷èðâààíèéí õ¿÷ òîãòñîí
Àð áèåä íü
Àðâàí õî¸ð
Àðñëàíãèéí õ¿÷ òîãòñîí
Ýðýýí ñàéõàí áóë÷èíä íü
Ýçòýé íàéìàí ìÿíãàí
Øóëìûí õ¿÷ òîãòñîí.
50

51. Äàëààðàà äàëàí òàâàí àëä
Äàâñãààðàà íàÿí òàâàí àëä
Òàë äóíäóóðàà
Òàâèí òàâàí òîõîé
Òàøàà äóíäóóðàà
Æàðàí òàâàí òîõîé ºðãºí
Èéì ñàéõàí ýð áàéëàà.
Ìîðèí äýýð íü ìîðäóóëæ íýã øèíæëýýä
Ìîðèíîîñ íü áóóëãàæ íýã øèíæëýýä
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Øàëãàæ ¿çýýä
ªºã¿é ãýæ ¿çýýä
ª÷¿¿õýí ÷ äóòàãäàëã¿é ãýæ øèéäýýä
Äàëàí íýãýí áóìàí öýðãèéí
Äàé÷èí ìàíëàé áîëîì ãýæ õ¿¿ðíýëäýýä
“ßâñàí ýíý ÿâäëàà
ßã íîìûí ¸ñîîð ã¿éöýýãýýä
Àð Áóìáûí îðîíäîî
Àëäàðò Æàíãàðûíõàà
Àëòàí ìºíãºí ¿¿äýíä
Àìàð ìýíä õ¿ð÷ èðýýðýé” ãýæ
Àõìàä îëîí ñàéäóóä íü öóãààðàà åðººëºº òàâèâ.
*
*
*
Àðàã Óëààí Õîíãîð ìîðäîîä
Àëàã øàð öîîõîð áàéøèíã çºâ ýðãýýä
51
51

52. Àëòàí íàðàí ãàðàõ ¿ä õî¸ðûí õîîðîíäóóð
Àëñûã çîðèîä äàâõèâ.
Îöîë õºõ õàëçàí íü
ªìíº õî¸ð õºëºº
ªäðèéí ãàçàðò òàâèàä
Õîéä õî¸ð õºëºº
Õîíîãèéí ãàçàðò òàâèàä
Ýð¿¿ãýýðýý ãàçàð ø¿ðãýí ã¿éãýýä
ªâ÷¿¿ãýýðýý ºâñ ø¿ðãýí ã¿éãýýä
Õàìðûí í¿õíèé àìüñãààíä
Õàæóó òàëûí ºâñ
Õàëèóð÷ õèéñýýä
Õàâèðãà õàæóóãààñ íü õàðñàí õ¿íä
ªëºí㺺ñ áîññîí
ªë õàëçàí òóóëàé ìýò
ªëºíãèéí äýýã¿¿ð ºðºâõèéãýýä îäîâ.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîãèéí ãàçàðò ã¿éëãýâ.
Áàñ Áîëçîîòûí èõ
Áîð äîâîí äýýð ãàðààä
Îöîë õºõ õàëçíûã
Ñîéãîîä áóóâ.
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðàà ñóíãààä
Òàñ õàð òàøóóðàà ò¿øýýä
Õàð ñàéõàí í¿äýýðýý
Õàâèéí ãàçðûã àæèãëàâ.
52

53. Íàðàí ãàðàõ
¯ä õî¸ðûí õîîðîíä áàðèãäñàí
Çàìáàë õààíû
Õ¿ðýë õàð áàéøèí
Àññàí ãàëûí äºë ìýò õàðàãäàâ.
Ýíý Çàìáàë õààíû áàéøèí
̺í ãýæ ñàíààä
“Ìàíàé àëäàðò Æàíãàðûí
Øèíæèëñýí õ¿¿õýí íü
ßìàð ÿíçòàé âý?” ãýýä
Õ¿¿õíèé øèë ãàðäè
Áàéøèí ðóó íü õàðàâ.
Øàð íàðàíä õàíäààä
Øàãàé ÷ºì㺺 áàðèëöààä
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñòýé
̺ðãºæ áàéõ íü õàðàãäàâ.
Óðàãøàà íýã õàðààä
Óõààíàà õî¸ð òóíãààãààä
Îðîí íóòãàà íýã õàðààä
Îöîë õºõ õàëçíàà íýã õàðààä
Íààø öààø ÿâæ áàéâ.
Óäààí ÿâààä áàéõààð íü
Îöîë õºõ õàëçàí íü
Áîëä òºì𺺠òàñ öîõèîä
Ýâøýýí õýëýí áàéâ:
“Ýðõýí àðâàí íàéìàí íàñàíäàà
Õ¿í áîëíî ãýæ ãàðààä
. Õóðèì õèéõýä õ¿¿ áýð õî¸ðò øàãàéò ÷ºìºã ºãºõ ¸ñ áàéñàí.
53
53

54. Ãàíö áàðàà ¿çýýä
Õàðèâ ãýõ ìóó íýðèéã ÿàíà ÷è?
×àìòàé àäèë õ¿í óðàãøàà
Äàéíä îðîîä ¿õýâ÷
Áîãä Æàíãàðûí îðîíä
Äàõèàä íýã èéì õºâã¿¿í
Òºðºõã¿é ãýæ áîäîæ áàéíà óó ÷è?” ãýâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîðûí
Àìèí óëààí ç¿ðõ íü áóëãèëààä
Àäãèéí àðàà íü
Àìàíäàà òà÷èãíààä ìîðäîâ.
Îöîë õºõ õàëçàíäàà õýëýâ:
“Ìàðãààø ºã뺺
Íàð ìàíäàõûí öàãò
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñò
Íàìàéã õ¿ðãý!” ãýæ áàéíà.
“Õýðýâ ýñ õ¿ðãýâýë
ĺø áîëñîí çîîãîîð ÷èíü
Õýíãýðãèéí øèð õèéíý.
Õ¿äýð íàéìàí õàâèðãààð ÷èíü
Õýíãýðãèéí äîõèóð õèéíý.
ĺðâºí õàð òóóðàéãààð ÷èíü
Çóëûí öºãö õèéíý” ãýâ.
Îöîë õºõ õàëçàí íü òýð ¿ãèéã ñîíñîîä
Àð õºëèéíõºº øàâõàéãààñ
¯ðãýí ã¿éãýýä ãàðàâ.
“Ìàðãààø ºã뺺
Íàð ìàíäàõ õ¿ðòýë
54

55. Ìèíèé íóðóóí äýýð òîãò.
Ñàéðààð øóâòðààä óíàâàë ÷èíü
Ñàéí ýçýí ìèíü áèëýý ãýæ
Ýðãýæ àâàõã¿é ø¿¿ áè” ãýâ.
ÿéñýí íü ÷ ìýäýãäýëã¿é
Íèññýí íü ÷ ìýäýãäýëã¿é
ßâñàí èõ õóðäàíä
Ýìýýëèéí àðä ñóóãààä
Àëòàí æîëîîíäîî
Àðàé ãýæ õ¿÷ õ¿ð÷ ÿâíà.
Ìàðãààø ºã뺺 íü
Íàð ìàíäàõûí ¿åä
Çàìáàë õààíû öàãààí ºð㺺íèé
ªìíº èðýýä áóóâ.
*
*
Îöîë õºõ õàëçíûã
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Çàìáàë õààíû ºð㺺íèé
̺íãºí õàòàâ÷èé íü
Æèíãýí¿¿ëýí òàòàæ îðîîä
Áàðóóí õàòàâ÷èíä íü ñóóâ.
Àéë÷èí èðñýí áîëîëòîé
Àé ÷èìýýãèé íü ñîíñîîä
Íàéìàí õºëòýé
Íàæèð ìºíãºí øèðýýí äýýð
Åñºí äàâõàð
55
55
*

56. Ëàâèð òîðãîí õºøãèéí öààíààñ
Óóðòàé äóó ñîíñòîâ:
“Ìèíèé ãýðò çºâøººðºëã¿é îðäîã
Í¿¿ðýíäýý ãàëòàé
Í¿äýíäýý öîãòîé
Òýíýñýí áóõ áîëñîí
Òýýãëýñýí ãîäèë áîëñîí
Þóí íîõîé èðýâ ÷è?
Ãàð÷ ÿâ!” ãýæ áàéíà.
“Òàíûã èéì çàíòàé ãýæ
Ñàíàñàíã¿é áè
Íýã àçàðãà àäóó àëäààä
Ãóðâàí ñàð õàéãààä îëñîíã¿é.
Ýíä íýã àéë áàéõûã õàðààä
Ýðñýí ìàëàà çàðëàÿ ãýæ
Èäýõ óóõ þì ýðæ èðëýý áè” ãýõýä
“×àìä áîñîæ
Óíä õèéæ ºãºõ õ¿íã¿é.
ªºðºº áîñîîä õèéãýýä óó” ãýæ
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñ õýëýâ.
Õîíãîð áîñîæ èðýýä
Ç¿¿í áèåä áàéñàí àðçíààñ íü
Äàëàí õ¿í äàìæèëäàã
Äàëáàãàð øàð øààçàíãààð
Äàðààãààð äàëàí íýã óóãààä îðõèâ.
Óã ñóóñàí ãàçàðòàà ýðãýýä ñóóâ.
“Óíä óóñàí çàëóó
Óäàëã¿é ÿâ” ãýâ.
56

57. “Óíä ºãñºí õ¿í ìèíü
Ó÷èðã¿é áèòãèé ÿàðóóë.
Òàìõè òàòààä ãàðúÿ” ãýæ áàéíà.
Ãàíñàà ãàðãàæ òàìõèà òàòàâ.
Àìèí óëààí ç¿ðõ íü àþóëõàéãèé íü öîõèëîâ.
Á¿ä¿¿í õàâèðãà íü á¿ëõýëçýâ.
Íàðèéí õàâèðãà íü íàõèëçàâ.
Àðâàí öàãààí õóðóó íü
Àëãàí äóíäàà õàâèðàëäààä èðýâ.
“Îðñîí õ¿íèéã õººäºã
Îëèãã¿é õ¿í áàéíà ÷è.
Íààøàà áîñîîä èð.
Íàðíû ãàëòàéä íààäúÿ!” ãýæ áàéíà.
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñ
Òýëñýí åñºí äàâõàð õºø㺺 ñºõººä
Õàð óíàãàí äàõíûõàà
Õàíöóéíààñ ÷èðýí áîñîæ èðýýä õýëýâ:
“Õàà ãàçðààñ ÿìàð àìüòàí èðýýä
Õàðèí ìèíèé óóðûã õ¿ðãýæ áàéíà âý?” ãýæ
Àíãàð àíãàð èíýýí
Àëèàëæ äîîãëîæ áàéâ.
Ãàð í¿¿ðýý óãààãààä
Ãàäàà áàéãàà àñìàí õýýðýý ýìýýëëýâ.
“Ýð õ¿íèé ¿õýë
Ýçã¿é ýýðýì öàãààí õºäººä” ãýýä
Çýð çýâýý àãñààä ìîðäîâ.
Õî¸óë õàìò ÿâæ áàéòàë íü
57
57

58. Ãàíãà ìºíãºí äàëàé
̺ñºí öàãààí óóë õî¸ð ¿çýãäýâ.
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñ õýëýí áàéíà:
“Íàä õàëäñàí õ¿ì¿¿ñèéí ÿñ
Ýíý öàãààí óóëûí
Ýíãýðò îâîîð÷ áàéíà.
Ýíý äàëàéí óñàíä
Öóñ íü óëàéð÷ áàéíà” ãýâ.
Àíõ ýõëýýä ìàí÷óóðãààð í¿äýëäýâ.
Àäàã ñ¿¿ëä íü
Òàøóóðààð öîõèëöîâ.
Îðîã øàð èëäýýð
Îðîéíîîñ íü àâààä
Îõîð ñ¿¿ë õ¿ðòýë íü öàâ÷èâ.
Îãòëîãäñîí øàðõ íü òýð äîðîî
Îðîìã¿é áîëæ ýäãýýä áàéâ.
Àõèàä íýã òóëàõäàà
Àëòàí øàð öîîõîð
Àðàì ãýäýã æàäààð
Àâàëöàí õàòãàëäàâ.
Àðñëàí õî¸ð áààòàð
Àæèãã¿é àìüä áàéöãààâ.
Àðàì æàäààð áîëøã¿é áîëîîä
Àæíàé ìîðèíû õóðäààð èðýýä
Àðâàí õóðóóãààðàà áàðèëöààä àâàâ.
Õ¿ëýã ìîðèíûõ íü íàéìàí õºë
Õ¿ðýëöýæ ñîëáèëäîîä èðýâ.
Õ¿÷èò õî¸ð áààòàð
58

59. Õ¿ëýã ìîðèíîîñîî õîëáèðîõã¿é áàéâ.
“ªâñºí õîîëòîé ìàëûã çîâîîõã¿é
ªºðèéí áèåýð ¿çýëöüå.
Ààâ ýýæèéí ºãñºí
Àëä áèåýð ¿çýëöüå” ãýýä
Õî¸ð õ¿ëãýý ñîéãîîä îðõèâ.
Õî¸ð áààòàð òóëààä èðýâ.
Òàõèéí àðüñàí ºìäèéã
Òàõèì äýýðýý øóóãààä
Áóãûí àðüñàí øàëáóóðûã
Áóë÷èí äýýðýý ýâõýýä
¯¿äýí ýíòýé íóìàà àòãààä
¯ç¿¿ð ñàéòàé ñóìàà îíèëîîä
¯çýëöýõ ãýýä çîãñîæ áàéâ.
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñ õýëýí áàéíà:
“Õàëäàæ èðñýí ÷è õàðâàõ óó?
Õàëäóóëæ áàéãàà áè õàðâàõ óó?” ãýâ.
“Õàëäàæ èðñíýýðýý áè
Õàðâàÿ” ãýæ Õîíãîð õýëýâ.
ªìíººñ íü íýã õàðâàâ.
ªðãºí öàãààí öýýæèíä íü òóñàâ.
Õàð áîëä ¿ç¿¿ð íü
Õàëòèð÷ øàíòðààä óíàâ.
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñ
Õàðâàõ áîëæ áàéíà.
Ò¿¿íèé õàðâàñàí ñóì íü
Ò¿ã õèéæ òóñààä
ĺðâºí õóðóó øàíòðààä óíàâ.
59
59

60. Çýð çýâýýð áîëøã¿é áîëîîä
Ãàðààðàà ø¿¿ðýëöýýä
Áóóð øèã ø¿ðãýëäýýä
Áóõ øèã ìºðãºë人ä
Àâàí àâàí ñýãñðýëöýýä
À÷èí à÷èí öîõèëöîâ.
Óóë äàâóóëæ õàÿëöààä
Óñ äàâóóëæ øèäýëöýýä áàéâ.
Õîíãîðûí áèå íü ãàçðààñ õºíäèéð÷
Õî¸ð õºë íü òýíãýðò ãàðààä èðýâ.
Àòààò Һ㺺 Á¿ñ
Àâààä öîõèõ ãýòýë
Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àðãàòàé õ¿íèé ¿ð áîëîîä
Àð õºëèéíõºº ÷èã÷èéãýýð òóëãóóðëààä
ĺðâºí ºäºð, äºðâºí øºíº òîãòîîä áàéâ.
Îöîë õºõ õàëçàí íü
Îñîëòîé áîëñíûã ìýäýýä
Áîëäîîð õèéñýí áîãî÷îî ýâäýýä
Òºìðººð õèéñýí òóøààãàà òàñäààä
Õ¿ðýë ìºíãºí àìãàéãàà òàñ õàçààä
Õ¿ð÷ èðýýä õýëæ áàéíà:
“Øèðõýãèéí ¿ð áèø áèë¿¿ ÷è!
Øèëòýé Çàíäàí õàòíààñ
Ãàðñàí áèø áèë¿¿ ÷è!
Õàðöàãà ÿñàà õýìõýðòýë òýìöýæ
Õàìàã áèåý íÿöàðòàë íîöîëäîæ
Äàëàí õààíû íóòãèéã
60

61. Äàíãààð îðóóëñàí áèø áèë¿¿ ÷è!
Äàëàé Æàíãàðòàà
Äàéñíààñ õàìãààëàõ
Äàõ áîëñîí áèø áèë¿¿ ÷è!
Äàéâàëçàõ öàãò íü
Äàðõàí õ¿ëýã àäèë ÿâñàí áèø áèë¿¿ ÷è!
Èäýð àðâàí íàéìòàéäàà
Èõ áààòàð áîëíî ãýæ
Èòãýãäýæ àëäàðøñàí áèø áèë¿¿ ÷è!
Ãàíö õ¿íä äèéëäýâ ãýõ
Ãàøóóäàëò ìóó íýðèéã ÿàíà ÷è!
Ãàäàà õºäºº äàéðàëäñàí
Ãàíö õ¿íä äèéëääýã þì áîë
Áóãóéë ìºíãºí öóëáóóðàà
Áóðóó òàëäàà óíæóóëààä
Áóñäûí ìîðèíä ã¿éöýãäýëã¿é
Áóìáûí ºíäºð øàð öîîõîð áàéøèíä
Áóöàæ î÷íî áè.
Ýõíýð àâàõ ãýæ ÿâñàí
Ýðýëõýã õ¿ðãýíèé ìîðü
Ýìýýëòýéãýý õºã뺺ä èðýâ ãýæ
Ýçýí Æàíãàðûí íóòàãò õýëýëöýãäýõ
Ýíý ìóó íýðèéã ÿàíà ÷è!
Àãñàðãà óëààí á¿ñíýýñ íü áàðèàä àâ.
Àðäàã øàð òîõîéãèé íü ø¿¿ðýýä àâ.
Àìàí õ¿ç¿¿ãèé íü ìóøãèàä äàð!” ãýæ áàéíà.
Àðàã Óëààí Õîíãîðûí
Àðâàí õî¸ð ñ¿âðýý íü
61
61

62. Àãçàñõèéæ ìàõèëçààä
Àðâàí öàãààí õóðóó íü
Àëãàí äóíäàà õàâèðàëäààä
Àãñàðãà óëààí á¿ñíýýñ íü àâààä
Àðäàã øàð òîõîéãèé íü
Àìàí õ¿ç¿¿íä íü íèéë¿¿ëýýä äàðàâ.
Õàæèã øàð òîõîé íü
Õàð ìàõû íü öîîëîîä
Õàòóó ÿñàíä íü õ¿ðýâ.
Íýã ìóøãèæ äàðààä
Íýìæ õî¸ð äàðààä
Íýòýð÷ ãóðàâ äàðàõàä
Õî¸ð õºë íü ãàçàðò õ¿ðýâ.
Òýíãýðèéí Һ㺺 Á¿ñèéã
Òýâýð÷ àâààä ýðã¿¿ëäýâ.
Òýýãëýñýí ÷óëóóíä õýâ îðòîë íü öîõèâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîð àñóóæ áàéíà:
“Çàëóó õ¿í ãóðâàí ãîìäîëòîé ãýäýã.
Ãîìäëîî õýë
Ãîëû ÷èíü ñóãàëíà áè” ãýõýä
“Íàä õýëýõ ãîìäîëã¿é.
Íàìàéã ÿàõûã ººðºº ìýä” ãýâ.
Õîòîëçîõ áýëõ¿¿ñýýð íü òàñ öîõèîä
Õî¸ð õýñýã áîëãîîä õàÿâ.
Àñìàí õýýðò íü
Àëñ õàÿæ ãàíçàãàëààä
Àðäàà õºò뺺ä äàâõèâ.
Çàìáàë õààíû öàãààí ºð㺺íèé ºìíº
62

63. Çààí õî¸ð õ¿ëãýý òàâüæ
Èäýøë¿¿ëæ îðõèîä
ªíººõ õ¿¿ðèéí ç¿ëäèéã àâààä
ªð㺺íèé áàðóóí ç¿¿í õî¸ðò íü
ªë㺺ä îðõèâ.
Àëàã ìºíãºí øèðýýíèé ºìíº ñóóãààä
Àëòàí äóóëãàà äýð äýýð òàâèâ.
Çàíäàí Ãýðýë äàãèíà òèéø
Çàâäàæ õàðààä õýëýí áàéíà:
“Îëîí øºíº, îëîí ºäºð ÿâñààð
Îðîéí ¿ñ ìèíü äààõèðàâ.
Äàãèíà ñàéõàí àâõàé ìèíü
Äàðâèæ áîñîæ èðýýä
Äààõèðñàí ãýçãèéã ìèíü
Äàðèóõàí ñàìíààä ºãºº÷” ãýâ.
Ãýòýë òýð õ¿¿õýí
Ãýäðýã óõàð÷
“Øèðõýãèéí óã óäàì
Øèìýãäýæ ñºíºõèéã õýçýý ¿çýõ âý?” ãýæ
Ãàðàà íýã çàíãàâ.
“Çàÿàíû ÿíàãààñ ìèíü
Çàéëóóëæ õàãàöóóëñàí ýëìýð!
Ýçã¿é õýýð
Ýýðýì òàëä
Ýðãýõ çàìàà ìýäýõã¿é
Ýëæ ¿õ ÷è
Õàéðòààñ ìèíü ñàëãàæ
Õàãàöóóëñàí ýëìýð ÷è
63
63

64. Õàãñóóãèéí õàð øèëä
Õàéø ÿéø ÿâàõàà ìýäýõã¿é
Õàòàæ ¿õ ÷è” ãýæ
Áàñ íýã çàíãàâ. Òýãýõëýýð
“Õàéðòàé õàíüòàéãàà
Õàìòäàà áàé!” ãýæ õýëýýä
Áýëõ¿¿ñýýð íü òàñ öîõèæ óíàãààä
Áàðóóí ç¿¿í õàòàâ÷èíä íü ºë㺺ä îðõèâ.
Ç¿¿í áèåä íü áàéñàí àðçíààñ
Äàëàí õ¿í äàìæèëäàã
Äàëãàé øàð øààçàíãààð
Äàðààãààð äàëàí íýã
Äàðàí óóãààä îðõèâ.
Áîñîæ èðýýä
Íàéìàí õºëòýé
Íàíæèð ìºíãºí øèðýýí äýýð õýâòýýä
Àðèóí óõààíàà òóíãààãààä
Ðàøààí õàð íóëèìñàà
Àñãààä óéëæ áàéíà:
“Õàðèàä ãýðòýý î÷âîë
Õàìàã ñàé÷óóä õîðîí ¿ã õýëíý.
Áîãä Æàíãàð õààíû
Áîëçîæ çààñàí õ¿¿õíèéã
Áîëäîãã¿é äàéñàí áîëîâ÷
Áîîõîëäîé øóëàì áîëîâ÷
Áîãòîëæ àâ÷ðàõ ¸ñòîé” ãýæ
Áîîðëîæ íàìàéã çýìëýíý.
Ãýâ÷ íàä øèã õ¿í
64

65. Ãýíäýæ ¿õýõýýñ àéõã¿é.
Õàðààë÷ õ¿¿õíèé ¿ãýýð
Õàéðàí áèå ìèíü ñºíºâ÷
Àðä ìèíü õèøèã èõòýé
Àëäàðò Æàíãàðûí îðîíä
Àçòàé õºâã¿¿ä îëîí òºðíº” ãýýä
Ààã çîðèãòîé áîñîæ èðýýä
Àñìàí õýýðèéã òàñ öàâ÷ààä
Àöòàé ìîäîîð øîðëîæ
Àññàí ãàëä øàðààä èäýâ.
Çà òýãýýä øºíº áîëîõîä
Çàìáàë õààíû áàéäàã
Çàíäàí áàéøèíä õ¿ðýýä èðýâ.
Àðâàí õî¸ð öîíõû íü áàëáà öîõèîä
Àëòàí øèðýýí äýýð áàéñàí Çàìáàë õààíûã
Àçàé áóóðàë ¿ñíýýñ íü
Àòãàæ àâààä ÷èðýâ
Óóö íóðóóíààñ íü
Óðò ñóð ãóðâûã ç¿ñýæ àâààä
Á¿õýë áèåýñ íü
Á¿òýí ñóð äºðâèéã ç¿ñýæ àâààä
Äàðâàéñàí øàðõ äóíäóóð íü
Äàëàí ãóðàâ òàøóóðäààä
Øèðýýíèé íü ç¿ã
Øèäýýä îðõèâ.
Îöîë õºõ õàëçàí äýýðýý ìîðäîîä
Îðîí íóòãàà ÷èãëýýä äàâõèâ.
*
*
65
65
*

66. ªäðèéí íàðíû äîîãóóð ÷èãëýýä
ªºðèéí íóòàã îðíûã ç¿ãëýýä
Îöîë õºõ õàëçíûõàà îëìûã ÷àíãàëààä
Îíö ñàéõàí õóðäààð íü äàâõèàä áàéâ.
Òóóø ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò
Òóí çîãñîëã¿é äàâõèâ.
Îöîë õºõ õàëçàí íü
Ìàõàíäàà ººõã¿é áîëæ
Ìàöàõ ÷àäëàà áàðàâ.
ßñàíäàà ÷ºìºãã¿é áîëæ
ßãòàà òóëæ ýöýâ.
Ñîîòîí õî¸ð ÷èõ íü äýëäèéâ.
Ñîðãîã õàð í¿ä íü áàëàéðàâ.
Ãàçðûí õîëä òººð÷
Ãàí õàëóóíä öàíãàæ
Àðàà õàâèðóóëàõ ºâñ îëäîõã¿é
Àì çàéëàõ óñ îëäîõã¿é áîëîõîä
Àð áèå íü íàðàíä øàðàãäààä
66

67. ªìíº áèå íü ñàëõèíä öîõèãäîîä
Óðò øàð öîîõîð æàäàà
Óðäàà õºíäëºí ä¿¿ðýýä
Óõààí ñýõýýãýý àëäààä èðýâ.
Óíàñàí õ¿ëýã ìîðü íü
Áýðõèéí Õàð øèëä èðýýä
Áýðýâõèé äºðâºí õºëºº æèéãýýä
Áýòýã ºâñíèé òîëãîéã ¿ìõýýä óíàâ.
Õ¿ëýã ìîðü íü òýðèéãýýä õýâòýâ.
Õ¿÷èò Õîíãîð óõààíã¿é îé÷èâ.
Õ¿í ìîðü õî¸óë
ĺðºâ õîíîã óõààíã¿é õýâòýâ.
ĺíãºæ àìüñãààòàé áàéâ.
Ãóëäàéæ õýâòñýí òýð õî¸ðûã
Ãóðâàí õóí íèñýæ èðýýä ¿çýâ:
“Ýíý þóí õ¿í ìîðü õî¸ð âý?
Ýíä ÿìàð ó÷ðààñ õýâòýæ áàéíà?
Õîéäûí áóÿí áîëîã.
Õî¸ð àìüòàíä óíä ºãüå” ãýýä
Àìàíä íü þì õèéæ ºãººä
Àãààð òýíãýðò íèñýýä ÿâ÷èâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àìü îðæ áîñîâ.
Àãò ìîðü íü áàñ ñýðãýâ.
Õ¿÷èò Õîíãîð áîñîîä
Õ¿ëýã ìîðèíäîî ìîðäîæ
Àëñ ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò
Àìðàëã¿é äàâõèâ.
67
67

68. Óíàñàí ìîðü íü áàñ
Óðüä ìýòýýð ýöýýä
Ìàõàíäàà ººõã¿é
ßñàíäàà ÷ºìºãã¿é áîëæ
Àðàé ÿäàí
Àëõàëæ ÿâòàë íü
ªìíº áèåä íü
Åðýí åñºí æàä çàëãàñàí ìýò ºíäºð
Èðìýã ýãö ýðýãòýé
Èõ Ãàíãà ìºíãºí äàëàé äàéðàëäàâ.
Èðì¿¿í èõ äîëãèîí íü
Èëäèéí èð øèã õàðàãäàâ.
¯åëçñýí øèð¿¿í óðñãàëä íü
¯õðèéí ÷èíýý ÷óëóóíóóä
¯éð÷ õýìõýð÷ óíààä áàéâ.
Óñàí äîòîð ÷óëóó õàãàðàõàä
Óëààí ãàë óëñõèéæ áàéâ.
Óðóóäàñ ãýýä
Óñíû õºâººãººð ÿâæ áàéòàë
Ãýíýò õºõ äýíæèéí ºâñ
Õ¿éòýí áóëãèéí óñ òààðàëäàâ.
Áóóæ èðýýä
Áóëãèéí ýõýíä ìîðèî òàâèâ.
Ãàë ¿ä áîëîõîä
Õàòãàõ æàäàà áàðèàä
Äàëàéí ýðýã äýýð ãàðààä
Äàâàëãààò óñûã õàðæ áàéòàë
Óñàí äîòîð òóë çàãàñ
68

69. Óìáàæ ÿâàõ íü õàðàãäàâ.
Àìàí õ¿ç¿¿ãýýð íü
Àëòàí øàð öîîõîð
Àðàì æàäààð õàòãàâ.
Øàðõòàé òóë
Øàðâàæ òóéëààä
Øààñàí æàäòàé íü Õîíãîðûã
Øààãèñàí äàëàéä õàÿâ.
Øàë õèéõ ÷èìýýãèé íü
Ñàéí õ¿ëýã íü ñîíñîîä
Ñàíäðàí õ¿ð÷ î÷îîä
Íàÿí íàéìàí àëä ñ¿¿ëýý
Íàìèðóóëàí õàÿæ ºãººä
“Àðàì æàäàà àâààä
Àìü ãàðàõûã áîä” ãýæ
À÷èò ìîðü íü õýëýâ.
“Áàçñàí àðìàà ÷ òàâèõã¿é
Áàðüñàí çàãàñàà ÷ àëäàõã¿é” ãýæ
Áààòàð Õîíãîð áàðõèðàâ.
Ýðõýì ñàéí õ¿ëýã íü
Ýíý ¿ãèéã ñîíñîîä
Ñóëäñàí õºëºº ÷àíãàðóóëæ
Ñóãàíäàà õ¿ðòëýý ãàçàðò øèãòãýí
Ñóãà òàòààä àâàâ.
Çàãàñ æàä õ¿í ãóðâóóë
Çàëãàà çàëãààãààð ãàðààä èðýâ.
Çàãàñûã ãàðãàæ èðýýä
Çàä òàòààä øàðæ èäýâ.
69
69

70. Ìÿíãàí ºðõèéí ¿íýòýé
Ìÿíäñàí öàãààí öà÷ðàà áàðèàä
Ñóð ìýò ñóíààä
Ñóõàé ìýò óëàéãààä óíòàâ.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîã
Äîðîî õºäëºëã¿é óíòàâ.
Îöîë õºõ õàëçàí íü
Îðòîã äýýð íü èðæ òóðãèàä ñýðýýâ.
Îéðòîîä ìîðèî õàðñàí ÷èíü
Îöîë õºõ õàëçàí íü
Ñàÿ áýë÷ýýðýýñ áàðüñàí þì øèã
Ñàéõàí òàðãàëñàí áàéâ.
Ñýãñèéñýí ¿ñýý èëæ ñàìíààä
Ñýðãýñýí áèåý çàñàæ çàëààä
Ñýâýðñýí çàãàñàà øàðæ èäýýä
Ñýð¿¿í áóëãèéí óñûã óóãààä
Îöîë õºõ õàëçàíäàà ìîðäîîä
Îðîí íóòãàà ÷èãëýýä
Ãàíãà ìºíãºí äàëàéí
Ãàòàëãààð äàéðàí îðîâ.
Äîëîîõîí õîíîãèéí õóãàöààíä
Äîâòëîí ãàòëààä ãàðàâ.
Óñíààñ ãàðààä ãóðâàí ñàð äàâõèâ.
Óðüäûí àäèë ìîðü íü ýöýâ.
Àðàé ãýæ ÿäàð÷
Àëõàëæ ãýëäýð÷ ÿâòàë
ªë Ìàíõàí öàãààí óóë íü
70

71. ªíäºðëºæ õàðàãäààä èðýâ.
Äýðãýä íü õ¿ð÷ î÷èâ.
Äýýð íü àðàé ÿäàí ãàðàâ.
Îöîë õºõ õàëçíàà ñîéæ îðõèîä
Óÿëãà ìºíãºí öóëáóóðûã ñóíãààä
Óðò õàð òàøóóðàà ò¿øýýä
Õàâü îéðûí ãàçðûã
Õàð í¿äýýðýý àæèãëàâ.
¯äèéí íàðíû ç¿ãò
¯¿ë øèã õ¿ðýë áàéøèí
¯ëýýñýí ãàëûí î÷ ìýò
¯çýãäýæ áàéâ ãýíý.
“Ýçýí Æàíãàðûí áàéøèíãààñ
Ýíý þóãààð ÿëãààòàé âý?” ãýýä
Àõèæ øèíæëýí õàðàõàä
Àëä õýðèéí ºðãºí áîëîîä
Àðâàí õóðóó ºíäºð áàéâ.
“Áàñ äºðâºí òèâèéã ýçýëñýí
Áàÿí èõ õààíû
Áàéøèí áèç” ãýæ ñàíààä
Áàðàà íü õàðàãäàõ áîëîâ÷
Áàñ î÷èõîä õîë þì
Áàðààëõàæ î÷èõîä õýö¿¿” ãýæ
Áàðààí õàð íóëèìñàà óíàãàæ óéëàâ.
Áààòàð áèåý õóâèëãàæ
Áàéäàë ó÷ðûã ìýäüå ãýæ áîäîîä
71
71

72. Îöîë õºõ õàëçíàà
Îëèãã¿é ìóó äààãà áîëãîîä
ªºðèéí áèå íü
Îðîéãîîñ íü ìààæèõàä
Àðâàí ºò óíàì
Òàðõèíààñ íü ìààæèõàä
Òàâàí ºò óíàì
Òàðõàé õîæãîð õºâã¿¿í áîëîîä
Äààãàà óíààä
Äàâ äàâ ãýýä
Áàéøèíã çîðèí õ¿ðýâ.
Äàâ äàâ ãýæ ÿâñààð
Õ¿ðýë ìºíãºí áàéøèíä
Õ¿ðýýä î÷èâ ãýíý.
Îëîí ò¿ìýí öàõàð íü
Îðóóëàõã¿é õººâ.
Àðãàã¿é áîëîîä èðýõëýýð
Àðãàëûí äýðãýä áóóãààä õýâòýâ.
*
*
*
Òàõèìäóó öàõðûí äîòðîîñ
Òàðãàí óëààí øàðä
Òàòààð òýðýã õºëëºñºí
Òàãæãàð ºâãºí õ¿ð÷ èðýýä
“Ýíý þóí äààãà, õ¿¿ õî¸ð
Ýíä õýâòýæ áàéãàà þì?” ãýýä
. Õààíû îðä ºð㺺íèé õàâèéí øàäàð àëáàò õàðúÿàò íàðûã
öàõàð ãýäýã áàéñàí
72

73. Ýãöýëæ î÷èõ ãýòýë
ªìõèéä íü òýñýæ ÿäààä
ªºð òèéøýý ÿâàâ.
Áóöàæ óðöäàà èðýõýä íü
Áóóðàë ýìãýí íü àñóóâ:
“Òýðýã ÷èíü ÿàãààä õîîñîí áàéíà?
Òýýñýí àðãàë ÷èíü ÿàâ?” ãýâ.
“Ýöñýí áîð äààãà
Ýëñýí õºâã¿¿í õî¸ð õýâòýíý.
Áóçàð ºìõèéä íü î÷èæ ÷àäàëã¿é
Áóöààä èðýâ” ãýæ ãýíý.
“Ýðòíýýñ íààø ÷è äàíäàà
Ýíä¿¿ àæèë õèéäýã ø¿¿.
Òýíýã ÷è áèä õî¸ðò
Òýâðýõ ¿ð áàéõã¿é ø¿¿.
Òýíãýðèéí ºãñºí õºâã¿¿íèéã
Òýíä ÿàãààä îðõèâ ÷è?
Òýð õºâã¿¿íèéã ¿òýð àâ÷ èð!” ãýýä
Õàð òºìºð øèëýýâðýýð
Õàëçàí òîëãîéãèé íü õàòãàæ õººâ.
ªâãºí øàðàà õºë뺺ä
ªíººõ àðãàëäàà ÿâàâ.
ªâãºíèéã ýìãýí íü äóóäàæ
ªìãºð õóâèíòàé óñûã ä¿¿æèëæ ºãººä
“ªëñºæ óíäààññàí þì áàéëã¿é
ªâãºí ÷è óñ ºã” ãýýä ÿâóóëàâ.
ªâãºí õ¿ð÷ î÷îîä
Õºíäèéõºí ãàçàð çîãñîîä
73
73

74. “Õºâã¿¿í ÷è àìüä þì áîë
Õºíºãòýé óñûã óóãàà÷.
Õºñºã òýðãýíäýý ÷àìàéã à÷ààä
Õºãøèí ýìãýíäýý àâàà÷èæ ºãüå” ãýâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àðãàòàé þì áîëîîä ºíäèéæ áîñîîä
Óñíû õàãàñûã ººðºº óóãààä
¯ëäñýí õàãàñûã äààãàíäàà ºãººä
Àìü îðîîä ñýðãýöãýýâ.
Àðãàëûí äîòðîîñ ãàðààä èðýâ.
ªâãºí àðãàëàà à÷ààä
ªíººõ õ¿¿ã äààãû íü óíóóëààä
ªºðèéí ãýðò äàãóóëààä èðýâ.
ªìíººñ íü ýìãýí ãàð÷ èðýýä
ªðâºãºð õ¿¿ã äààãàíààñ íü áóóëãààä
ªºðèéí õ¿¿õýä øèã òýâðýýä àâàâ.
Õàð óðöàíäàà îðóóëààä
Õàìàã õèðèéã óãààæ öýâýðëýâ.
ªâãºí äààõèòàé äààãû íü õºò뺺ä
Íóóðûí óñíààñ óñàëæ
Íóãûí íîãîîíä òàâèâ.
Òàðõàé õîæãîð õ¿¿ã
Òààëæ áàðøã¿é ñàéõàí
Òàíõèë õ¿¿ áîëãîîä àâàâ.
Íýëýýä õîíîñíû õîéíî
Íýã ºäºð õààíû õ¿¿
Àõëàã÷ ò¿øìýëèéí õ¿¿õä¿¿äòýé
74

75. Àðãàé øàãàé õî¸ðûã
Àâàëöàí øàãàëöàæ áàéõ íü ¿çýãäýâ.
Íýã ò¿øìýëèéíõ íü õ¿¿ õýëæ áàéíà:
“Òàðõàé õîæãîð õ¿¿
Òà áèäýíòýé øàãàëöàõààð àéñóé” ãýõýä
Õààíû õ¿¿ çàðëèã áîëîâ:
“Çàëóó õ¿íèéã íàéðò íààäíà ãýõýä
Çàéëóóëæ õîðèõ ¸ñ áàéõã¿é” ãýâ.
Òàðõàé õ¿¿ îéðòîîä èðýâ.
Ò¿øìýëèéí õ¿¿ àñóóæ áàéíà:
“Òàðõàé! Áèäýíòýé øàãàëöàõààð èðýâ ¿¿ ÷è?” ãýõýä
“Òà íàð çºâøººðâºë
Òàâòàé íààäàõ ñàíààòàé áè” ãýâ.
“Õ¿¿äèéòýé àëòààð ìºðèé òàâüäàã
Õ¿¿õýä áèäíèé íààäàìä
Õ¿¿ ÷è þóãàà òàâèõ âý?” ãýõýä
“Áîëîìæòîé ãýæ òà íàð çºâøººðâºë
Áîðäñîí øàðàà íýãä òàâèíà.
Áîð äààãàà õî¸ðò òàâèíà.
Áîëîõã¿é áîë òýãýýä
Áîéæóóëñàí ààâ ýýæ õî¸ðûãîî
Áîîöîîíä íýìýýä òàâèíà” ãýâ.
“̺ðèéãèé íü èõ áàãà ãýëã¿é îðîëöóóë.
̺÷èé íü óðò áîãèíî ãýëã¿é òîãëóóë” ãýæ
Õààíû õ¿¿ çàðëèã áîëãîâ.
Áàé òàâèõ õî¸ð àðãàéã
Áàðüæ õàðâàõ õî¸ð øàãàéí õàìò
. Àðãàé ãýæ òîì àìüòíû øàãàéí íýð.
75
75

76. Áàñ ò¿¿íä ºãºâ.
Ò¿ð¿¿ëæ ãàðààä
Ò¿øìýëèéí õ¿¿ õàðâàæ àëäàâ.
Ò¿¿íèé äàðàà øèíý õ¿¿ã
“Ò¿ðãýí õàðâà!” ãýõýä õ¿¿ õàðâàâ.
Íýã øàãàéã äàâóóëààä àëäàâ.
ͺ㺺 øàãàé íü òîâ ãýýä îíîâ.
Äàðàà íü õàðâàñàí øàãàé
Òàñ ãýýä áàñ îíîâ.
Áîîöîíä àâñàí þìàà
Áîîãîîä àâàâ.
Áîîëòîí äîòîð íü
Áîëãîìîë àëò ãóðâàí òóëàì áàéëàà.
Íýõýæ áàñ òîãëîîä
Íýã òóëàì àëòàà àëäàâ.
Õî¸ð òóëàì àëòàà
Õîñ õàíöóéäàà õèéæ
Õîëáîæ ¿¿ðýýä ãýðòýý èðýâ.
Àâ÷ èðñýí þìàà
Ààâ ýýæ õî¸ðûíõîî
Àâäðûí ºìíº òàâèâ.
Ààâ ýýæ õî¸ð íü
Àìü òýæýýõ äºðâºí õîøóó ìàë10
Àëèâàà ç¿éëèéã àðèëæèæ àâààä
Àéëûí õ¿íýýñ þì ãîðüäìîîðã¿é
Àõ ä¿¿ãýýñ õîîðìîã ãóéìààðã¿é áîëæ
Àðãàã¿é ñàéõàí àìüäðàõ áîëæýý.
10. ĺðâºí õîøóó ìàë ãýäýãò àäóó, õîíü, ¿õýð, òýìýý îðíî.
76

77. *
*
*
ªäèé òºäèé õîíîã ºíãºðºâ
ªíººõ õààíûä íýã ºäºð
Õóëñ ìýò îëîí õ¿í öóãëóóëààä
Õóðèì íàéð áîëîîä áàéâ.
Òàðõàé ãýðòýý îðæ èðýýä ààâààñàà àñóóâ:
“Õààí ýçíèé ºð㺺íä
Õàìàã àìüòàí öóãëààä
Õóëñ ìýò îëîí õ¿í
Õóðèì õèéæ áàéõ áîëîëòîé” ãýâ.
“Õ¿¿ ìèíü ýíý ÷èíü
ĺðâºí òèâèéí íýãèéã ýçýëñýí
Äîãøèí Öàãààí Çóë ãýäýã õààí.
Òýäíèé äîëîîí íàñòàé
Ãýðýíçýë ãýäýã õ¿¿õýíä ñ¿é òàâüñàí
Ìàíõàí áîãäûí à÷
Ìàëàà Öàãààí ãýäýã áºõ
Õàìãààëàõ òàâàí çóóí íºõºäòýé㺺
Õàìò õ¿ð÷ èðýýä
Õààÿà õààÿà íàéð õèéäýã þì.
Õ¿¿õíèéã ºãºâ÷ àâíà.
Ýñ ºãºâ÷ àâíà ãýäýã þì.
Õ¿¿õýí î÷íî ÷ ãýäýãã¿é
Î÷èõã¿é ÷ ãýäýãã¿é þì” ãýâ.
Ýíý ¿ãèéã ààâààñààí ñîíñîîä
Ýçýí õààíû îðøäîã
Øèë ãàðäè áàéøèí ðóó íü øèðòýæ õàðàâ:
Ãóíõñàí ñàéõàí Ãýðýíçýë õ¿¿õýí
77
77

78. Ãó÷èí çóðãààí öîíõîîð
Íàðíû ãýðýë ãàðãàæ ñóóõ íü õàðàãäàâ.
Áàñ íýëýýä õîíîñíû õîéíî
Íóóðûí õºâººíä áàéñàí
Áîð äààãàà õàð÷èõààä áóöàæ ÿâàâ.
Øèë ãàðäè áàéøèíãààñ
Øèíæýý÷ öàãààí õ¿¿õýí ãàðààä
Ýðâýí ñàéõàí íºìðºãºº äýðâ¿¿ëýýä
Ýãö áèåèé íü ÷èãëýýä àéñóé.
Ǻðººä ºíãºðºõ ãýòýë ýðãýýä
Ò¿ð¿¿ëýýä ÿâàõ ãýòýë äàãààä
Àíãàð àíãàð èíýýñýýð õ¿ð÷ èðýýä
“Àõ íî¸í òà
Àìàð ìýíä èðýâ ¿¿?” ãýæ àñóóâ.
Òàðõàé õýëýí áàéíà:
“Íàëàéæ ñóóæ òàðãàëñàí îõèí
Íàäààð áèòãèé äîîã áîëãî!
78

79. Íààäàõ äîîãëîõ õýðýãòýé áîë
Öàõàð áîð÷óóëûí õ¿¿õýä
Öààíà ÷èíü îëîí áàéíà” ãýõýä
Õ¿¿õýí õýëýí áàéíà:
“Òàíûã áè òàíüæ áàéíà.
Òàíñàã Áóìáûí îðíû õ¿í ø¿¿.
Íàðàí ãàðàõ àð áèåýñ
Íààø ìîðèëæ èðñýí
¯éçýí àëäàð õààíû ¿ð
¯åèéí ãàíö Æàíãàðûí íóòãààñ
Òàíûã èðñíèéã ìýäýæ áàéíà áè.
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí óóãàí õ¿¿
Øèëòýé Çàíäàí Ãýðýë õàòíààñ ãàðñàí
Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð ãýæ
Òàíûã òàíüæ áàéíà áè.
Ìàíàé õààíû õ¿¿õýí
Ìýíäèé òàíü ìýäýýä èð ãýâ.
Ò¿¿íýýñ èë¿¿ þì ÿðèëöàõ ¸ñã¿é” ãýâ.
Ýðâýí ñàéõàí íºìðºãºº äýðâ¿¿ëýýä
õ¿¿õýí ÿâ÷èâ.
Ýíý ¿ãèéã íü ñîíñîîä õ¿¿
Ýðãýæ õàðèàä
Îöîë õºõ õàëçàíäàà õýëýâ:
“Ñàÿ ÷àìàéãàà õàð÷èõààä áóöàæ ÿâòàë
Ñàíàìñàðã¿é íýã õ¿¿õýí õ¿ð÷ èðýýä
Ñàâñàã ÿíçûí ¿ãèéã õýëýýä
Ñàëààä ÿâ÷ëàà.
ßàæ áàéâàë äýýð âý?” ãýæ
79
79

80. ßàð÷ ìîðèíîîñîî àñóóâ.
Õºõ õàëçàí íü õýëýí áàéíà:
“Ñ¿ðãýýñ ñàëñàí ãºðººñ
Àéìòãàé ãýäýã ýñ áèë¿¿?
Áèåý äàðæ
Áèëãýý òîäðóóëæ áàé.
Ñîíèí ¿ã ÷àìä ºäºð á¿ð
Ñîíñòîíî ãýñýí íü ýíý” ãýâ.
Óóëü õàð óðöäàà ã¿éæ èðýýä
Ààâ ýýæ õî¸ðûíõîî ºâºðò îðîîä óíòàâ.
ªäèé òºäèé õîíîã
ªíãºðñºí õîéíî íýã ¿äýø
ªºðèéíõºº äààãûã õàðààä
ªâãºíèé人 õàðüæ ÿâàõ ¿åä
Ýðâýí ñàéõàí íºìðºãºº äýðâ¿¿ëýýä
Ýðòíèé óóëçñàí öàãààí õ¿¿õýí
Ýëýãñýã ÿíçààð èðýýä õýëýâ:
“Ààâ õààíû àâõàé òàíûã
Ààâ ýýæýý óíòóóëààä
Àëòàí øèë ãàðäè áàéøèíä ìèíü èð ãýæ
Àâõàé Ãýðýíçýë óðüñàí” ãýâ.
Õàìàã àìüòàí óíòàõûí ¿åä
Õàð ýñãèé õýâíýãýý íºìðººä
Õààíû øèëýí áàéøèíä õ¿ðýýä èðýâ.
Óõàñ ãýýä ¿¿äèé íü òàòààä îðîõîä íü
Óðò öàãààí ìºíãºí øèðýýí äýýðýý
Óõààíò õ¿¿õýí õî¸ð äàõü íàðíû ãýðýë ãàðãàí ñóóíà.
Îðîîä èðýõýä íü áîñîæ èðýýä Òàðõàéã
80

81. Îðíûõîî ºìíº áàéãàà
Îëáîã äýýð ñóóëãàâ.
Ìýíäèé íü àñóóãààä
Ìýõýñõèéæ ¸ñëîîä
ªºðèéíõºº ãàíñàíä òàìõè íýðæ ºãººä
ªíäºð ñóóäëûí íü äýðãýä
ªºðºº î÷èæ ñóóâ.
Õ¿¿õýí õýëýí áàéíà:
“Çàëóó áàãà íàñàíäàà òà
Çàìáàë õààíû îõèí Çàíäàí Ãýðýë õ¿¿õýíä
Çàÿàíû ñ¿éã òàâèàä ÿâñíàà ñàíàíà óó?
Òýð õ¿¿õíèé õàðààëààð òà
Òýíýæ ¿õýõ øàõñàíàà ñàíàíà óó?
Óóë íóòàãòàà áóöàõ çàìäàà
Óðò ãóðâàí ñàðûí òóðø
Óñ óíäã¿é öàíãàæ áàéõàä òàíü
Õóí øóâóó áîëæ õóâèëààä áè
Õóðàìõàí çóóð õ¿ð÷ î÷îîä
Ãàíäñàí õóâõàé ãàçðààñ çàéëóóëæ
Ãàíãà ìºðíèé ýðýã äýýð àâàà÷ëàà.
Õ¿ëýã ìîðèíä òàíü ºë áîëñîí
Õºõ äýíæèéí ºâñ áîë
Õºõºë ¿ñíèé ìèíü ñýâ áèëýý.
Õ¿äýð áèåä òàíü óíä áîëñîí
Õ¿éòýí áóëãèéí óñ áîë
Õ¿¿õýí ìèíèé íóëèìñ áèëýý.
̺ðºí äàëàéãààñ õºøèæ ãàðãàñàí
̺íãºí ñàéõàí çàãàñ áîë
81
81

82. ̺í ìèíèé ìàõáîä áèëýý.
Ýëäýâ ç¿éëýýð õóâèëæ
Ýðõýì òàíäàà òóñ õ¿ðãýæ ÿâëàà.
Õ¿¿õýí ìèíèé äºðâºí íàñòàéãààñ ýõëýýä
Õ¿ðãýí áîëîõ ñ¿é òàâüñàí õ¿í
Õ¿ð÷ èðýýä áàéíà” ãýâ.
“ªäèé õîë ãàçðààñ
Ýíä¿¿ðýëã¿é ìýäñýí þì áîë
Ýðò ÿàãààä íààø èð ãýñýíã¿é âý?” ãýæ
Õîíãîð óóðëàæ õýëýâ.
“Òýãýõëýýð óðüä ìýò áîëæ
Óã áèåý ¿ç¿¿ëýãò¿í” ãýæ õ¿¿õýí õýëýâ.
Àðàã Óëààí Õîíãîð
Àãààð òýíãýðò ìàíäñàí
Àðâàí òàâíû ñàð ìýò
Àëòàí øèðýýí äýýð
Àñàð ñàéõàí ä¿íõèéæ ñóóâ.
¯äøèéí øºíºäºº íàéðëàâ.
¯¿ð öàéòàë íààäàâ.
ªã뺺 ýðòëýí áîñîîä
ªíººõ Òàðõàé õýâýýð áîëîí
ªâãºí ààâ ýýæ õî¸ðûíõîî
ªâºðò íü îðîîä óíòàâ.
Íýëýýä õîíîñíû õîéíî
Íýã îðîé äààãàà õàðààä õàðüæ ÿâòàë
Óðüä óóëçñàí öàãààí õ¿¿õýí
Óãòàæ ã¿éãýýä èðýâ.
“Õààíû àâõàé òàíûã
82

83. Õàðàíõóé áîëîõîä èð” ãýâ.
Ìàíõàí áîãäûí à÷
Ìàëàà Öàãààí ãýäýã áºõ
Òàâàí çóóí íºõ人 äàãóóëààä
Òàâòàé íàéðëàõààð èðñýí áàéíà.
Òàíûã “Æàíãàð” õýëýãò¿í ãýâ.
Àð òàëûíõíàà ìàãòàæ
Àëäàðò “Æàíãàð”-ûã äóóë ãýñýí” ãýâ.
Ààâ ýýæ õî¸ðîî óíòóóëààä
Àðüñàí õýâíýãýý íºìðººä
Àëõàëæ î÷èâ õ¿¿.
Áàéøèíãèéí íýã áóëàíä
Áàãòàæ îðîîä ñóóâ.
Õààíû õ¿¿õýí õ¿ðãýí õî¸ð
“Æàíãàð” õýë¿¿ëýõ õ¿¿ã îëîîä õàðàâ.
Æàíãàð÷ õ¿¿ã óðèàä
Æàðãàëûí íàéðò äàãóóëæ îðîâ.
Áàðóóí áèåä íü õ¿ðãýí õ¿¿
Áàÿðòàé òàâàí çóóí íºõ人 äàãóóëààä ñóóíà.
Ç¿¿í áèåä íü õààíû õ¿¿õýí
Ç¿ðõíèé íàéç ãóðâàí çóóí õ¿¿õýíòýéãýý ñóóíà.
Ãàäíààñ èðñýí Æàíãàð÷ õ¿¿ã
Ãàð óãààäàã øèðýýí äýýð ñóóëãàâ.
Ãóóëèí öºãöòýé àðõèàð
Ãóðâàí óäàà õ¿íäëýâ.
“Õºâã¿¿í “Æàíãàð” õýëýãò¿í” ãýâ.
“Ýðòíèé ýõýí öàãò
Ýíý îëîí áóðõäûí øàæèí òîãòîõ öàãò ãàðñàí
83
83

84. Òàõü Çóë õààíû ¿ëäýë
Òàíñàã Áóìáà õààíû à÷
¯éçýí Àëäàð õààíû õºâã¿¿í
¯åèéí ºí÷èí Æàíãàð áèëýý.
Äîëîîí íàñòàéäàà
Äîîðäûí äîëîî õîðòíûã äîðîéòóóëààä
Äóóòàé Æàíãàð öîëîî äóóäóóëñàí.
Ýðõýí øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòðóóäààñ
Ýðõýì øèëäýã íü ãýâýë
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéí óóãàí õºâã¿¿í
Øèëòýé Çàíäàí õàòíû
Õîðèí õî¸ðòîéä íü òºðñºí
Òºð øàæèí õî¸ðû íü
Ãàð äýýð íü àâ÷ ºãñºí
Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð áîëíî” ãýýä èðýõýýð
Àæèãã¿é ÿðèõ àðãàã¿é áîëîîä
“Ýíý èõ áààòàð
Ýä¿ãýý öàãèéí õ¿í áîëîîä
Ýíä èðâýë òà íàð ÿàíà!” ãýýä
Õàìàã îëíû äóíä
Õàøõèð÷ îðõèâ.
Õàøõèðñàí èõ äóóíä íü
Õààíû øèë ãàðäè áàéøèí äàéâàëçàâ.
Õààõèðñàí äóóíä íü ñ¿ðýý íýìýõ ãýýä
Õààíû õ¿¿õýí Òàðõàé õ¿¿ãèéí õîðìîéíîîñ
Õàäñàí õî¸ð ãàäñûã
Õàìõ öîõèîä õàÿâ.
84

85. Ìàðãààø áîëòîë íü “Æàíãàð” õýë¿¿ëýýä
Ìÿíãàí øàð òîëãîéòîé õîíü
“Æàíãàðûí” øàíä ºã÷ òóóëãààä ÿâóóëàâ.
Õîíãîð õ¿¿ õîíèî àâ÷ èðýýä
Õàð óðöíûõàà ºìíº
Õàøèæ õýâò¿¿ëýâ.
Íýëýýä õîíîñíû õîéíî
Íýã ¿äýø äààãàà õàðààä
ªºðèéí ãýðò áóöàæ ÿâòàë
ªíººõ øèíæýý÷ öàãààí õ¿¿õýí
ªºäººñ íü ã¿éæ èðýýä õýëýâ:
“ªíºº îðîé
ªâãºí õààíû õ¿¿õýí õ¿ðãýí õî¸ð
ªºð ººðèéí áºõèéã
ªð㺺íèé ºìíº áàðèëäóóëàõ þì ãýíý.
ªðøººëò àâõàé òàíûã
ªºðèéí áºõ ãýæ áàðèëäóóëàõ ãýíý.
ªðñºã÷ áºõèéã õàÿõààñ áèø
ªºð çàí õýðýãã¿é” ãýýä ÿâ÷èâ.
Òàðõàé õºâã¿¿í ã¿éæ èðýýä
Òàâèëàíò ààâ ýýæýý óíòóóëààä
Òàíñàã øèëýí áàéøèíä íü õ¿ðýýä èðýâ.
Õààíû õ¿ðãýí, õ¿¿õýí õî¸ð
Ñàðûí ñàðóóëä
Ãàäàà ãàð÷ èðýýä ñóóâ.
Áºõºº áàðèëäóóëúÿ ãýæ ÿðèëöààä
Òàâàí çóóí õ¿¿õýí
Òàðõàéã çîäîãëîæ
85
85

86. Íîãîîí òîðãîí õºøèãíèé öààíà çîãñîîâ.
Öààäàõ õ¿ðãýí íü èõ õàð áºõºº çîäîãëîæ
Öàãààí õºøèãíèé öààíà çîãñîîâ.
Òàëáàé äóíä õºøèã íýýõýä
Íýã íü òîõîéí ÷èíýýí Òàðõàé áîëîîä
Íýã íü òîì õàð áºõ çîãñîæ áàéâ.
Òîì õàð áºõ
Òîíãîéæ Òàðõàéã õàðààä
“Íàâòãàð ýíý þìòàé
Íàìàéã áàðèëäóóëàõ þì óó?” ãýæ ãàéõàâ.
Òàðõàé õýëýí áàéíà:
“ßëæ óíàãàõàä òîì æèæèã íü
ßìàð õàìàà áàéõ âý!” ãýýä
ßíäàí øèëáèé íü
Õóãàðòàë òàøèâ.
ßíõèãàð áèåèé íü
Õýìõýðòýë øèäýâ.
“ßàñàí õîðòîé àìüòàí áý? ãýýä
ßìáàòàé õ¿ðãýí òîñîîä áàðèõ ãýâ.
Õààíû àâõàé çàâñàðò íü îðîîä
Õàëãàæ áèåä íü õ¿ðãýëã¿é
Õàéðò Òàðõàéãàà àâààä îäîâ.
Ìàðãààø ºã뺺 íü áîëîõîä
Ìàðãààíä äèéëñýí Òàðõàé õ¿¿ä
Ìÿíãàí öàãààí õîíü øàãíàæ ºãººä
Ìÿíäñàí íîîñòîé äîëîîí öàãààí òýìýýíä
Îîñîð á¿÷ã¿é
Îðä öàãààí ºð㺺ã à÷ààä ºãºâ.
86

87. Òàìòàã áîëñîí óðöíûõàà îéð èðýýä
Òàðõàé õ¿¿ ààâäàà õýëæ áàéíà:
“Õî¸ð ìÿíãàí õîíüòîé ó÷ðààñ
Õîëõîí î÷èæ íóóðûí õºâººíä áóóÿ.
Àëáàò öàõðûí äîòîð
Àæ òºðºõºä õýö¿¿ áàéíà” ãýýä
Õóëñò íóóðûí õºâººíä
Õóí öàãààí ºð㺺㺺 áàðèàä
Õóó÷èí ìóó ãýðýýðýý
Õóðààñàí àðãàëûí ãýð õèéâ.
Äàðààõè ºã뺺 íü
Äàðãèëñàí öàéãàà óóãààä
Äààãàà ¿çýõýýð ÿâæ áàéòàë
Àð Áóìáûí îðîí íü ñàíàãäàæ
Àðøààí õàð íóëèìñ íü ãîîæèâ.
Òýãæ áàéòàë íü
Øèíæýý÷ öàãààí õ¿¿õýí èðýýä
“Òàíûã íààø èð ãýíý” ãýâ.
Äàãóóëæ àâààä ÿâàâ.
Õààíû àâõàé óãòàæ àâààä
Õàð àðõè ãóðâàí öºãöèéã ºãºâ.
Õ¿¿õýí õýëæ áàéíà:
“ĺðâºí íàñòàé áàéõàä ìèíü
ĺìíºæ ñ¿éëñýí õ¿ðãýí
Ñàéí ¿éëýý ã¿éöýýãýýä
Ñàíàñàí õýðãýý á¿òýýõ ãýæ áàéíà.
Ñààòóóëàõ ñàíàà òàíä ¿ã¿é þó?” ãýâ.
Óõàñõèéæ õ¿¿ ãàðààä
87
87

88. Îöîë õºõ õàëçàíäàà õ¿ðýýä èðýâ.
“ßìàð ãýäýã ãàçàðò
ßàæ áàéãàà ìèíü ýíý âý?
ªë Ìàíõàí Öàãààí óóëûã
ªãñºæ èðñýí áèø áèë¿¿ áè?” ãýýä
Óðàãø õîéø õàðàõàä íü
Óóëàí äýýã¿¿ð äàâñàí
Óëààí òîîñ õàðàãäàâ.
“Ýíý óéëñàí í¿ä áîëîîä
Ýíä¿¿ð÷ áàéãàà áîëîâ óó?” ãýýä
Àõèàä ñàéí õàðàõàä íü
Àðàíçàë çýýðäèéí òîîñ ìºí áàéâ.
“Î÷îîä óóëçàõ óó? ßàõ âý?”ãýæ áîäîîä
Îöîë õºõ õàëçíûõàà
Îíãîí äýëèéã òýâðýýä çîãñîâ.
Øèíæýý÷ öàãààí õ¿¿õýí èðýýä
“Íààø èð” ãýæ óðèàä
Äàãóóëààä ÿâàâ.
Õààíû õ¿¿õýí óãòàæ
Õàð àðõè ãóðâàí öºãöèé㠺㺺ä
“Ýðõýì áààòàð õ¿í
Ýðæ áàéæ óóëçñàíààñ
Ýð¿¿ëæ áàéæ óóëçñàí íü ñàéí áèø ¿¿?” ãýõýä
Òýð ¿ãèé íü ñîíñîí õàðèàä
“Ààâ ìèíü! Àðõàã áýòýãòýé áèëýý áè.
Àðãàã¿é ºâä뺺” ãýýä õýâòýâ.
Ààâ íü õºëèé íü òýâðýâ.
Ýýæ íü òîëãîéãèé íü òýâðýâ.
88

89. Àëäàðò Æàíãàðûí
Àð áèå íü íàðàíä ºãðººä
ªâºð áèå íü ñàëõèíä öîõèãäîîä
Àëòàí øàð öîîõîð
Àðìàà õºíäëºí ä¿¿ðýýä
Àðàé ÿäàí îðîîä èðýâ.
Àðàíçàë çýýðäèéí
Àðüñàíä íü ººõã¿é
ßñàíä íü ÷ºìºãã¿é áîëæ ýöñýí áàéâ.
*
*
*
Õ¿ðýë áàéøèíãèéí ¿¿äýíä
Õ¿ð÷ èðýýä
Õ¿äýð æàäàà áºõèéëãºæ áàéãààä äóóäàâ:
“Õ¿ðýýëñýí äàéñíû äîòðîîñ
Õ¿ëýã ìîðüòîé ìèíü ø¿¿ðýýä àâäàã
Õ¿÷èò ýëýý ìèíü áèëýý
Ø¿ðãýýä èðñýí äàéñíû äîòðîîñ
Ø¿¿ðýýä àâäàã íà÷èí ìèíü áèëýý.
ª÷¿¿õýí þìàíä
ªº ñàíààä àëãà áîëëîî11
¯çñýí äàëàí õààíû íóòàãò ÿâæ ýðýâ.
¯çýýã¿é õîðèí òàâàí îðíîîð ýðýýä èðýâ.
¯íýí÷ áààòàð Õîíãîðûí ìèíü
¯çýýä õýëæ ºãñºí õ¿íèéã
Ãýëýí áîë
11. Õîíãîðûí æèíõýíý ÿâñàí ó÷ðûã íóóæ ¸ñòîîð ÿðüæ áàéíà.
89
89

90. Áóìáà äàëàéí õºâººíä
Áóìàí øàâü ñóóñàí
Áóðõíû ñ¿ìèéí òýðã¿¿í ëàì áîëãî¸.
Õ¿¿õýí õ¿í áîë
Àðâàí çóðãààòàé Øàâäàë õàòíûõàà
Àäèë æàðãàëòàé áàéëãàõ áèëýý áè
Çàëóó õ¿í áîë
Ýíý õààíû íóòãààð
Øàí ºãººä õààí ñóóëãàõ áèëýý áè” ãýñýíä
“Òýíýìýë õ¿í áèäýíä ¿çýãäñýíã¿é” ãýæ
Òýð äîãøèí Öàãààí õààíû õýëýõèéã ñîíñîîä
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð óéëæ áàéíà.
“ßìàð õ¿íèé ¿ð âý?
ßàñàí ñàéõàí õ¿í áý?
ßìàð ã¿¿íèé óíàãà âý?
ßàñàí ñàéõàí ìîðü âý?” ãýýä
Õ¿í ìîðü õî¸ðûã ãàéõàæ
Õ¿ð÷ èðæ ¿çñýí õ¿íèé òîî
Äîëîîí áóìààñ
Äîîøã¿é áîëæ
Îëîí ò¿ìýí õ¿í
Îãò òàñðàõã¿é öóãëàæ áàéâ.
Õîíãîð ààâäàà õýëýí áàéíà:
“Õààíû ¿¿äýíä áàéãàà
Çýýðä ìîðüòîé õ¿íä î÷îîä
Òàíû ýðñýí õ¿í
Ìàíàéä áàéíà ãýæ
Õ¿ð÷ õýëýãò¿í” ãýâ.
90

91. “¯ð ãàíö õ¿¿ãèéíõýý
¯ãèéã äàãàæ ÿâààä
¯õñýí ÷ ãîìäîëã¿é.
¯òýð õ¿ð÷ î÷îîä
¯ãèé íü õýë òýð õ¿íä” ãýæ ýìãýí õýëýâ.
Çàðèì õ¿íä ÷è÷èãäýí
Çàðèì õ¿íä ò¿ëõýãäýí
Çàâñðûã îðæ ÿâààä
Çààñàí õ¿íä õ¿ð÷
“Àëäàðò òàíû ýðæ ÿâàà
Àëãà áîëñîí õ¿í ìàíàéä áàéíà” ãýæ ºâãºí õýëýâ.
Àðàíçàë çýýðä íü
Àìààðàà ºâãºíèéã ø¿¿ð÷ àâààä
Àëäàðò Æàíãàðòàà ºãºâ.
Õààí Æàíãàð ºâãºíèéã òýâðýýä
Õààíà áàéãààã ò¿¿íýýñ àñóóâ.
Õóëñò íóóðûí õºâººíä áàéãàà
Õóí öàãààí ºð㺺íä õ¿ðýýä èðýâ.
Óëààí Õîíãîð áààòàð
Óðüäûí ÿíçàíäàà îðîîä
Óãòàæ ìîðäîîä èðýâ.
Îöîë õºõ õàëçàí ÷
Îíö ñàéõàí áîëîîä õóâèëàâ.
Õîíãîð Æàíãàð õî¸ð
Õîâõ ¿ñýð÷ ìîðèíîîñîî áóóãààä
Õîøóó íèéë¿¿ëýí òýâðýëäýâ.
Õîîõîé õàëàã áîëæ óéëàëäàâ.
Õîéíîîñ íü äàãàñàí
91
91

92. Õîøóó÷ áààòðóóä íü
Õîëûí ãàçðûã ñ¿ðýýð äàðñààð
Îéðûí ãàçðûã òîîñîîð äàðñààð
Õîíãîðûí ºð㺺íä õ¿ðýýä èðýâ.
Ýí òýíã¿¿íä íü Áºõ ̺íãºí Øèãøðýã
Ýðýëõýã ãó÷èí õî¸ð áààòðûí áàãòàõ
Ýðäýíýýð á¿òýýñýí ãýð ºð㺺ã
Ýãýì äýýðýý ºð㺺ä èðýâ.
Á¿òýí äîëîî õîíîãèéí òóðø
Á¿ãäýýð íèéëæ íàéð õóðèìûã õèéâ.
Ýçýí Æàíãàð íü Õîíãîðîîñ
“Ýíý õààíû íóòàãò ÷àìä
Ýëäýâ òàëààð òîõèðîõ
Ýýëòýé õ¿¿õýí áàéíà óó?” ãýæ àñóóâ.
“Ýëäýâ òàëààð òîõèðîõ
Ýýëòýé íýã õ¿¿õýí
Ýíä áèé ãýæ õ¿í ÿðüäàã” ãýâ.
Ýðýëõýã ãó÷èí õî¸ð áààòàð íü
“Ýýëòýé òýð õ¿¿õíèéã
Ýíý õààíûã ºãºâ÷ àâíà
Ýñ ºãºâ÷ àâíà” ãýæ õààõàëçàâ.
Ýçýí Æàíãàð íü:
Ìèíúÿàí áèä õî¸ð ò¿ð¿¿ëýýä ÿâíà.
Ìèíèé õîéíîîñ òà íàð ÿâ.
Ìÿëààõ õóðèìëàõ þìàà àâààä î÷” ãýýä
Ìÿíäñàí æîëîîãîî ñóíãàæ ñàéâàðëóóëààä
Ìÿíãàí ºðõ àëáàòûíõ íü äóíäóóð
Ìÿðàëçóóëààä ãàðààä èðýâ.
92

93. Õî¸ð áààòðûã õàðààä
Õîë îéðûí àìüòàí ãàéõàæ äàãàâ.
Áýð õ¿í ¿çýõëýýðýý
Áýëèéíõýý ãóðâàí òîâ÷èéã ñóëòãàí äàãàâ.
Õ¿¿õýí õ¿í ¿çýõëýýðýý
Õºõíèéõºº ãóðâàí òîâ÷èéã òàñëàí äàãàâ.
Ýìãýí õ¿í ¿çýõëýýðýý
Ýýòãýð øàíàãàà
Ýìòýðòýë õàÿàä
“Ýý ÷ààâààñ! Àðâàí òàâàí íàñàíäàà
Ýíý õ¿íòýé óóëçàõ ìèíü ÿàëàà!” ãýæ
Ýëãýý òýâðýí äàãàâ.
Ò¿ìýí õ¿í ºìíººñ íü óãòàâ.
Áóìàí õ¿í àðààñ íü äàãàâ.
Áóìáûí îðíû Æàíãàð Ìèíúÿàí õî¸ð
Áóðõàíû íü ºð㺺ã çºâ ýðãýýä
Áóóðàë Öàãààí õààíû
Õ¿ðýë áàéøèíãèéí ºìíº
Õ¿ð÷ î÷îîä
Ãóðâàí ãàëáèð çàíäàí óëèàñàíä ìîðèî óÿàä
Àðâàí äºðâºí ¿¿äèé íü
Àíãàñ àíãàñ òàòààä
Àðâàí òàâíû ñàð ìýò ìàíäàæ îðîîä
Äîãøèí Öàãààí Çóë õààíû
Ìýíäèé íü àñóóãààä ñóóâ.
Àðààñ íü äàãàí
Æàíãàðûí ãó÷èí õî¸ð áààòàð
Õóðèìûíõàà þìòàé îðîîä
93
93

94. Áàðóóí áèåýð íü ñóóâ.
Ìàëàà Öàãààí õ¿ðãýíèé ýöýã
Ìàíõàí áîãä õààí ÷
Áàñ àðõè èäýýãýý òàâèàä ñóóâ.
Õýëìýð÷ Õýý Æèëãàí ãýäýã áààòàð
Ç¿¿í òàëä íü
Ç¿ðõýëæ ñóóñàíã¿é
Áàðóóí òàëä íü
Áàãòàæ ñóóñàíã¿é
¯¿äèéí òýíä
¯òýýðõýæ ñóóâ.
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð íü
“Ç¿¿í áàðóóí õî¸ðûí
Íýãýíä íü ñóóãàà÷” ãýâ.
“Áàðóóí áèåýð ñóóõàä
Àëäàðò Æàíãàðûí
Òààëàõ ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é áàéíà
Ç¿¿í áèåýð ñóóõàä
Ìàíõàí áîãäûí
Òààëàõ ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é áàéíà” ãýýä
̺í òýíäýý ñóóâ.
Äîãøèí Öàãààí Çóë õààí
“Ìàðãààí òýìöýýí õèéëãýíý áè
Ìàðãààíûã àâñàí òýð õ¿í
Ìàíàé õ¿¿õíèéã àâàãòóí” ãýâ.
Õî¸ð õóðèìûí àðõèéã
Õîñëóóëæ óóöãààãààä
Õîðç àðçààð íàéð õèéãýýä ñóóöãààâ.
94

95. Àíõàí ò¿ð¿¿íèé ìàðãààíä
Àðâàí òàâàí áýýðèéí ãàçàðò
Àãò ìîðèî óðàëäóóëàâ.
Ñàíàëûí áóóðàë õàëçàí õ¿ëýã
Ñàëæ òàñðàí òàâàí áýýðèéí ãàçàðò
ò¿ð¿¿ëæ èðýâ.
Õî¸ð äàõü ìàðãààíä íü
Ñóì õàðâàõ áîëñîíä
Æàíãàðûí Ìýðãýí Ýðõ Õàð ãýäýã áààòàð íü
Áîëçñîíîîð íü îðóóëààä áîäñîíîîð íü ãàðãààä
Àòàà ìàðãààíûã àâàâ.
Áàñ ºäðèéí ñàéíä
Ãóðàâ äàõü ìàðãààí áîëîîä
Ãóðâàí ýãíýý áîëæ ñóóãààä
Õî¸ð õ¿ðãýíèéã áàðèëäóóëúÿ ãýæ áàéíà.
Áîãä Æàíãàð çàðëèã áîëîí áàéíà:
“Õ¿¿õýä íîöîëäîõîîð òýñýõã¿é
Õ¿¿÷ýýä îðäîã íýã ºâãºí áàéíà.
Ò¿¿íèéã äàðæ áàéõ
Òàâàí ìÿíãàí ìàíãàñûí õºâã¿¿í ºãºãò¿í” ãýíý.
Áºõ ̺íãºí Øèãøðýãèéã
Õàñàã òºìºð òýðãýíä õ¿ëýýä
Òàâàí ìÿíãàí ìàíãàñûí õºâã¿¿äýýð äàðóóëààä
Õî¸ð õ¿ðãýíèéã òàé÷ààä íîöîëäóóëàâ.
Õîíãîðûã äîðîéòóóëààä
Öààäàõ õ¿ðãýí íü àâàí àëäààä èðýâ.
Òýäíèéã õàðæ áàéñàí ̺íãºí Øèãøðýã
Õàñàã òºìºð òýðãèé íü
95
95

96. Õàìõ öîõèæ õàÿàä
Òàâàí ìÿíãàí õºâã¿¿äèéã
Òàñ ¿ñýðãýæ õàÿàä
Ìàëàà Öàãààíûã áàðüæ àâààä
Ãàð õºëèé íü õóãàëààä
Ãàçàðò øèãäòýë õàÿàä îðõèâ.
Ãàðàìãàé Õîíãîð òýãýõëýýð
Ãàäàð ìàõû íü îãò÷îîä
Ãàíãà ìºðºí äàëàéä õàÿàä îðõèâ.
Ìàíõàí áîãä õààí õýëýí áàéíà:
“Áîãä Æàíãàð òàíû õèøèã èë¿¿ ñàéí áàéíà.
Îãòîðãóéí äóíä íàð áîëñîí
Îäíû äóíä ñàð áîëñîí
Îíö õàéðòàé ¿ð ìèíü óíàâ” ãýýä
Òàâàí çóóí çàëóóãàà äàãóóëààä õàðèâ.
Äàðàà íü
ªäðèéí ñàéíûã îí÷ëîîä
Ñàðûí ñàéíûã ñàõèàä
Òàë äóíä íü
Æàðàí öàãààí ºð㺺 áàðèàä
Ãýðýíçýë õ¿¿õíèéã áóóëãààä àâàâ.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîãò íàéð íààäàì õèéâ.
Äîãøèí Öàãààí Çóë õ¿¿õíýýñýý
“Íàäààñ ÿìàð èíæèéã àâàõ âý?” ãýæ àñóóâ.
“Ìèíèé õ¿ññýíèéã ºãºõ áîë
Íýã æèëèéí òºëºº íàäàä ºãºãò¿í!” ãýâ.
Õààí òýð ¿ãèéã ñîíñîîä
96

97. Õàìàã îëîí ñàéäóóäòàéãàà ÿðèëöààä
Íýã æèëèéí òºë ãýñýí ¿ã íü
Íýí ñàéí áîäâîë áèäíèéã
Áîãä Æàíãàðûí àëáàò
Áîë ãýñýí ¿ã áîëîëòîé” ãýýä
Íóòàãòàà çàð òàâèàä í¿¿â.
Ýçýí áîãä Æàíãàð
Îð÷ëîíãèéí ñàéõàí Ìèíúÿàí, Ñàíàë õî¸ðûã
“Åñºí ñàðûí ãàçðûã
Åñ õîíîîä õ¿ð÷
Íóòàãòàà ìýäýý õ¿ðãýãò¿í” ãýýä ÿâóóëàâ.
“Àðààñ íü åñºí ñàðûí ãàçðûã
Àðàâ õîíîîä õ¿ðüå” ãýæ
Áîãä Æàíãàð õààí
Ãó÷èí õî¸ð áààòàðòàéãàà çàëðàâ.
Õîíãîðûí õàòàí Ãýðýíçýë
Øàð òîëãîéòîé õóí áîëæ õóâèëààä
Àðààñ íü íèñýâ.
Ãóðâàí õîíîãèéí ºìíº èðñýí
Ìèíúÿàí Ñàíàë õî¸ð
Øèõýð äàëàéí õºâººíä
Øèãøðýãèéí ºð㺺íèé àðä
ĺ÷èí äºðâºí õàíàòàé
ĺðâºí ìÿíãàí óíüòàé
Áàðñûí àðüñààð äýýâýðëýñýí
Áóìáûí öàãààí ºð㺺 áîñãóóëààä
Íóòàã àëáàòàà öóãëóóëàâ.
Ýçýí íî¸í Æàíãàð òýðã¿¿òýé
97
97

98. Ãó÷èí õî¸ð áààòàð çàëðààä èðýâ.
Áóóæ îðîîä äîëîîí òîéðîã áîëæ ñóóâ.
Ýìíýã ã¿¿äèéí ñ¿¿
Ýëáýã àðçûí ñóóðü áîëîîä
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîãò
Íàéð íààäàì áîëîâ.
Íàéðûí ñ¿¿ëä íü áîãä Æàíãàð
Áàäìûí ñàéõàí åðººëºº òàâèàä ìîðäîâ.
Àðä íü ñàéäóóäûí íàéð òàðñàí öàãò
Øèëòýé Çàíäàí Ãýðýë õàòàí
Òàâàí ñàðûí ãàçàðò
Àðàé áàãòìààð áóóðèëñàí àëáàòûã
Ç¿ñ ç¿ñýýð íü òîîëæ
Õîíãîðûí ãýðò îðóóëæ ¿ç¿¿ëýýä
Áóðõíû øàæèí íü íàðíû ãýðýë ìýò ìàíäààä
Åðòºíöèéí òºð íü õàä ìýò áàòæààä
Æàðãàæ íàðãèæ ñóóäàã áîëîâ.
98

99. ÁÓÓÐÀË ÕÀËÇÀÍ ÌÎÐÜÒÎÉ
ÁÓËÈÍÃÀÐÛÍ ÕªÂï¯Í
ÄÎÃØÈÍ ÕÀÐ ÑÀÍÀËÛÍ Á¯ËÝÃ
Äîëîîí òîéðîã áîëîîä
Äîãøèí õàð àðçûã çîîãëîîä ñóóæ áàéòàë
Ýçýí Æàíãàð çàðëèã áîëîâ:
“Áóëèíãàðûí Äîãøèí õàð Ñàíàë ìèíü
×àìàéãàà íýã õàðü ãàçàðò ÿâóóëàõ ãýæ áàéíà áè.
Õ¿äýð Çààðûí Çààí òàéæ õààíä
Ýýë /íàéðàìäàõ/ áîëáîë ýýëèé íü ñîíñîîä
Ýðãýæ õóðäàí èð” ãýâ.
Ñàíàë áîñîîä àëòàí äóóëãàà àâààä
Àëäàðò Æàíãàðòàà ãóðàâ ìºðãºí
99
99

100. Àðøààí õàð íóëèìñàà àñãàí õýëæ áàéíà:
“Áóÿí òºãñ ààâàà áóÿíã¿é îðõèîä
Áóðõàí ñàéõàí ýýæýý õºâã¿¿íã¿é îðõèîä
Áóìàí ºðõ àëáàòàà íî¸íã¿é îðõèîä
Áóëáàðàé ñàéõàí õàòíàà ãàíö áèåýð õàÿàä
Áóóðàë õàëçíààðàà èðæ òàíûã äàãàñàí áèëýý.
Àëñ õàðü ãàçàðò î÷èõëîîð
Àðä ìèíü ¿ëäýõ
Àõ ä¿¿ãèéí îðîíöîã ¿ã¿é ë.
Õàðü ãàçàðò ÿâàõëààð
Õàëóóí òîãîî õîîë ºãäºã
Õàìààòàí ñàäíû îðîíöîã ¿ã¿é ë.
Àäãèéí íàäààñ èë¿¿
Àðñëàí ÷èéðã¿¿ä îëîí áàéíà ë.
Àëñ ãàçàðò ººð õ¿íèéã ÿâóóë” ãýæ
Àëàã í¿äíýýñýý íóëèìñ ãàðãàæ
Àëòàí øèðýýíýýñ íü àäèñ àâààä ñóóâ.
Àëäàðò áîãä Æàíãàð íü
Àðâàí öàãààí õóðóóãààðàà
Àëä õàð ¿ñýý õîéø íü èëýýä
Àéëäàæ õýëýâ ò¿¿íä
Ãàíö áèå ãýæ ÷àìàéã
Ãàäóóðõàæ áàéãàà þì áèø.
Îëîí ºíºð ãýæ áè
Îíäîî õ¿íèéã ÿâóóëàõ àðãàã¿é.
Ìèíèé ¿ãèéã õýëýýä
Ò¿¿íèé õàðèóã ñîíñîîä èð.
Ýýëòýé áàéÿ ãýâýë
100

101. Ýñýðãýí òàâàí æèëèéí òàòâàðàà ºã.
Ìÿíãà íýã æèëèéí àëáàà
Ìÿòðàëã¿é õ¿ðãýæ èð.
Áóìáûí èõ îðíû
Áóëàí õýñýã áîë ãýæ õýë.
Õàëäàõ äàéñàí áîëíî ãýâýë
Õàð öîîõîð òóãèé íü
Õàãà òàòàæ óðààä
Íàéìàí ò¿ìýí õàð õàëçàí àãòû íü
Íàä õººæ èðýý÷” ãýâ.
Ñàíàë áóöàæ ñóóðèíäàà ñóóâ.
Àëäàðò Æàíãàð çàðëèã áîëîâ:
“Àëèâàà ç¿éëèéã
Àëäàëã¿é ìýääýã
Àëòàí Öýýæ ìèíü
Àéëäàæ õýë.
Õ¿äýð Çààðûí Çààí òàéæ õààíû íóòãèéã
Õ¿ðýõ çàì àëü õýð õîë áý?
Õ¿ëýã ìîðèîð õýä õîíîã ÿâàõ âý?
Õ¿ðýõ ýë÷èä òàéëáàðëàæ ºã” ãýâ.
“Íàðàí ñóóõûí ç¿¿í ºìíº
Íààäàõ ºíöºã äîð áàéõ þì.
Ñàéð çîîíäîî òàðãàòàé
Ñàðüñàí ñóãàíäàà ººõòýé
Ãóíàí øàð öîîõîð èòëýã /íà÷èí/
Ãóðàâ ºíäºã뺺ä, ãóðàâ ãóóæààä
Õ¿ðíý ¿¿? ¿ã¿é þó? ãýõ ãàçàð þì.
Õ¿ëýã ìîðü äº÷èí åñºí ñàðä äàâõèàä
101
101

102. Õ¿ðýõ, ýñýõ íü ìýäýãäýõã¿é ãàçàð þì.
Õ¿äýð Çààðûí Çààí òàéæ õààíòàí
Õ¿÷èò àðçûí ñóóðü áîëîîä
Ò¿ìýí öàãààí áààòàðòàéãàà
Ò¿éâýýõ õýëýëöýýã õèéæ áàéíà.
“Óðàãøàà ãóðâàí òèâèéí îðíûã ýçýëñýí áèëýý áèä.
Óäàà äàõü äºðºâä¿ãýýð òèâèéí ýçýí Æàíãàðûí íóòàã
Óëààí íàðàí ãàðàõ ç¿ãò áàéíà.
Óóëãàëæ ò¿¿íèéã ýçýëüå” ãýæ áàéíà” ãýâ.
Äàé÷èí Ñàíàë áîñîîä
Äàðñ àðõèéã àâààä
Äàëàí õ¿í äàìæèëäàã
Äàëãàé øàð øààçàíãààð
Äàðààãààð äàëàí íýã óóâ.
Àìèí óëààí ç¿ðõ íü
Àþóëõàéãèé íü ã¿âäýýä
Àðâàí õî¸ð ñ¿âðýý íü
Àòèñ ìàòèñ õèéãýýä
Àðâàí öàãààí õóðóó íü
Àëãàí äîòðîî ¿éìýëäýýä èðýâ.
“Àëòàí äýëõèéä õýâòýõ
Àëä áèå áèø ¿¿.
Àòãà øîðîî äýâòýýõ
Àÿãà öóñ áèø ¿¿.
Àìü àëäàâ÷
Àéõ þìã¿é” ãýæ áîäîæ ñóóâ.
Áàðóóí áèåýñ íü
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ õýëýí áàéíà:
102

103. “Õàðü ãàçàðò õ¿ð÷ î÷îîä
Õàòóó ¿éëèéã á¿òýýæ ÷àäàõ
Ñàéí õºâã¿¿í ãýæ
Ñàíàëûã áè áîääîã.
Áàãöààëæ ìýäýõäýý íàäààñ äóòàõã¿é
Áàëòààð öàâ÷èõäàà Ñàâàðààñ äóòàõã¿é
Áààòàð çîðèãîîðîî Õîíãîðîîñ äóòàõã¿é
Áàõòàé ñàéõíààðàà Ìèíúÿàíààñ äóòàõã¿é.
Åðýí åñºí ýðäýì òºãññºí
Èäòýé ñàéí õºâã¿¿í ãýæ
Èíãýæ áè ñàíàäàã” ãýâ.
Àðçàà óóñàí Ñàíàëûí
Ãàäàð áèå íü óëàéãààä
Äîòîð áèå íü õàëààä èðýâ.
Àëàã í¿äýý
Àðâàí õî¸ð ýðãýëä¿¿ëýýä
“Àëäàðò Æàíãàðûí çàðëèãààð ìîðäîíî áè.
Àæíàé áóóðàë õàëçíûã ìèíü
Àâ÷ðààä ýìýýëëý ãýæ õàøõèðàâ.
Õ¿äýð õàð ìîðü÷ íü
Õ¿íèé õýíõäýãèéí ÷èíýýí
Õ¿ðýë ìºíãºí çóóçàéòàé
Õ¿ðýí ñóðàí õàçààðû íü
Õ¿âæ ø¿¿ð÷ àâààä ãàðàâ.
Õ¿ëýã ìîðüäûí ñ¿ðýãò
Õºõ äýíæèéí ºâñºíä
Õ¿éòýí áóëãèéí óñàíä áýë÷èæ ÿâñàí
Áóóðàë õàëçíûã áàðüæ àâààä
103
103

104. Áóìáûí øàð öîîõîð áàéøèíã çºâ ýðã¿¿ëýýä
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä àâààä èðýâ.
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äýýð áàðèóëààä çîãñîîâ.
Çóëìàë íèìãýí 纺ëºâ÷ººð íü æèéðýãëýýä
Çóðãààí äàâõàð òîõìû íü òàâèàä
ĺø õàð ýìýýëèé íü òîõîîä
ĺðâºëæèí öîîõîð îëîíöãèé íü äýâñýýä
ĺ÷èí äºðâºí îëìûí
Íàÿí íàéìàí ãîðõèîð
Àðüñû íü àòèðòàë
Ø¿¿ñèé íü ø¿¿ðòýë òàòàâ.
Çóðààíû ýõýíä áàéäàã
Çóóí íàéìàí õîíõû íü ç¿¿ãýýä æèíãýí¿¿ëýâ.
Õ¿ç¿¿íèé äîð áàéäàã
Õ¿ðýë íàéìàí õîíõû íü ç¿¿ãýýä æèíãýí¿¿ëýâ.
Õóðäàí áèåý
ßëìàí ñàéõàí õàà äýýðýý õóðààãààä
Õóðö áèåý
Õî¸ð í¿äýí äýýðýý õóðààãààä
Çóðãààí òºº ÷èõýý õàé÷èëæ
Çóóð çóóð ñîëáèóëààä
ªðìèéí èø ñî¸îãîîðîî
Õ¿ðýë ìºíãºí çóóçàéã õàâèðààä
Ñàãñãàð ñàéõàí õºõ뺺ðºº
Ñàð íàðòàé íààäààä
104

105. Ñàãàã äºðâºí òóóðàéãààðàà
Ñàìóóí îðíûã ãèøãýì áîëîîä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü áàðüñàí
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äèéã
Èéø òèéø íü õîâõ òàòààä
ĺ÷èí åñºí ñàðûí ãàçàðò
Äàâõèõûã òýì¿¿ëýâ.
Áóëèíãàðûí Äîãøèí õàð Ñàíàëäàà
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð íü áîñîæ
Íàÿí íýãýí àëä áàëòàà
“Õàðü ãàçàðò õýðýãòýé çýð çýâ” ãýæ ºãºâ.
Äàðàà íü àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð íü
Äàëàí íýãýí àëä áèëãèéí øàð áîëä èëäýý
“Õàðü ãàçàðò õýðýãòýé áîëîõ çýð çýâ,
Áàðóóí òàøààí äýýðýý ç¿¿æ ÿâ” ãýæ
Ñàíàëäàà áîñîí ºãºâ.
Äàðàà íü áààòàð ÿçýýí ÿìáý íü
Áóìáûí îðîíäîî àëäàðøñàí
Áîëä õàð ÷èíæààë õóòãàà
“Ç¿¿í áèåäýý õàâ÷óóëæ ÿâ
Õàðü ãàçàðò õýðýãòýé” ãýæ õýëýí
Ñàíàëäàà áîñîí ºãºâ.
Ãóíàí øàðûí àðüñààð ãîëëîæ
Ãóíæèí ¿íýýíèé àðüñààð õºâººëæ
Õîðò ìîãîéí çîîã äóóðèàëãàæ ãºðñºí
Õîòãîð áîëäîîð àëãàëñàí
Òîâãîð áîëäîîð òîâ÷èëñîí
Çàëóó çàíäàíãààð èøèëñýí
105
105

106. Çàëàà òîðãîîð ñàãàëäàðãàëñàí
Àéðñòèéí õàð òàøóóðûã
Áàðóóí ãàðûí àëãàíä
Ø¿¿ñ ãàðòàë íü àòãààä áîñîâ.
Ìèøèë ìºíãºí ¿¿ä ð¿¿
Ìèéìèéí óëààí ãóòëààð
Áóëö áóëö ãèøãýýä ãàðàâ.
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
“ßâñàí ¿éëýý íîìûí ¸ñîîð á¿òýýæ
Àëòàí æîëîîãîî çºâ ýðã¿¿ëæ
Àëäàðò íî¸í Æàíãàðûíõàà
Øàð öîîõîð áàéøèíãèéí
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä èðæ áóóõ áîëòóãàé!” ãýæ
Ñàéí ¿ãýý õýëæ
Ñàéõàí åðººëºº òàâèâ.
Õàø ìºíãºí ¿¿äèéã
Õàíãèíóóëæ òàòààä
Òàâàí ìÿíãàí õîíõû íü æèíãýí¿¿ëæ ãàðààä
Áóóðàë õàëçàí õ¿ëãèéíõýý
Áóãóéë ìºíãºí öóëáóóðûã ýâõýæ àâààä
Ìèéìèéí óëààí ãóòëàà
Ãèíæèð ìºíãºí äºðººíä õ¿ðãýõèéí ¿åä
Îëáîã öàãààí îëîíöîã äýýð
Î÷ ìýò ¿ñðýýä ìîðäîâ.
Îäòîé øàð öîîõîð áàéøèíã çºâ ýðãýýä
Îëîí ñàÿ àëáàòàà òîéðîîä
Îðîéí íàðíû ç¿ã ÷èãëýýä äàâõèâ.
106

107. *
*
*
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð íü
Àðâàí õî¸ð áààòðàà äàãóóëààä
Áóìáà äàëàéí õºâººíä áóóðèëñàí
Áóìáûí öàãààí õóðàëäàà î÷èæ ìºðãºë õèéâ.
Ìàíàé Ñàíàë õààíà ÿâíà ãýæ
Ìàíõàí Öàãààí óóëûí
Ìàãíàé äýýð ãàð÷
Ìàãàäàëæ ñàéí õàðàâ.
Áîð óóëûí áýëä
Áîíòãîñ ãýæ áàðàà õàðàãäààä
Õàð óóëûí õàæóóä
Õàíãèñ ãýæ ÷èìýý ãàðààä
Àëãà áîëîîä ºãºâ.
*
*
ßã ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò
ßàð÷ äàâõèñààð õ¿ðýâ.
ªìíººñ íü íàð ñàð áîëñîí
Íàðèéõàí ñàéõàí õ¿¿õýí
Åðºí åñºí õ¿÷ òºãññºí
Èäýý óíäàà àâààä
“Àõ ìèíü, òà
Àÿí çàìäàà
Àøòàé ñàéí ìîðèëæ ÿâíà óó?
Àíãàæ ºëñºæ ÿâíà óó?” ãýæ
107
107
*

108. Àÿëãóóò äóóãàà äóóëñààð èðýâ.
Óóæèì ñàéõàí öýýæèíäýý øèíæëýýä
Óõààí þóãàà òóíãààãààä
“Óóë íóòãèéí ìèíü çàõàä
Óãòàæ èðñýí ýíý ãàéõàë
Óãòàà ëàâ øóëàì” ãýæ áîäòîë
Óðäààñ íü òóëæ èðýýä
“Óõààíò íî¸í àõ ìèíü!
Óíä èäýýãèé ìèíü áóóæ çîîãëî” ãýæ ìºðãºâ.
Áóøóó ÿâàõ õýðýãòýé áè.
Áóóæ ñóóõ çàâã¿é áè.
Áóçàõ çàìäàà èäüå” ãýâ.
“Áóöàëãàñàí öàé õîîëû ìèíü
Áóóæ èäýõ çàâã¿é áîëáîë
Áàëãàæ àìñààä ÿâ” ãýæ ãóéâ.
Ñàíàë áààòàð òýãýýä
Ñààòàëã¿é øóóä äàâõèòàë
“Óíä èäýýã ìèíü èäýõã¿é áîëáîë
Óëààí ç¿ðõíèé ÷èíü ýõýíä
Óðò õàð õîíøîîðîî øààãààä
Óóøãè ç¿ðõèé ÷èíü ñóãàëíà” ãýýä
Óõàñõèéãýýä õîéíîîñ íü õººâ.
Öîãòîé Ñàíàë áààòàð
Öîîõîð îëîíöãèéí äîîãóóð
Äóóòàé äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä
Äóóã¿é íàéìàí ìÿíãà äàâèðààä çóãòààâ.
ªë áóóðàë ìîðü íü
ªìíº õî¸ð õºëºº
108

109. ªäðèéí ãàçàðò òàâèàä
Õîéä õî¸ð õºëºº
Õîíîãèéí ãàçàðò òàâèàä
Ýð¿¿ãýýðýý ãàçàð ø¿ðãýí äàâõèàä
ªâ÷¿¿ãýýðýý ºâñ ø¿ðãýí äàâõèàä îðõèâ.
Õàìðûí õî¸ð í¿õíýýñ ãàðñàí ñàëõèíä
Õàãä ºâñ õàëèóð÷ ÿðàãäààä
Áóæèãíàñàí èõ òîîñ íü
Áóäàí áîëæ îãòîðãóéã á¿ðõýýä áàéâ.
Íýã äîëîî õîíîã çóãòàâ.
Íýõñýí øóëàì õººæ ë ÿâíà.
Õî¸ð äîëîî õîíîã äàâõèâ.
Õîéíîîñ íü øóëàì õººñºð ë áàéíà.
Ãóðâàí äîëîî õîíîã äàâõèâ.
Ãóòàìøèãò ãàéõàë äàãàñààð ë áàéíà.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîã äàâõèæ ÿâòàë
Áóçàð õàð øóëìûí
Áóðòàãò õàð õîíøîîð íü
Áóóðàë õàëçàí ìîðèíû íü
Áóìáûí íàÿí íàéìàí àëä ñ¿¿ëä íü
Áóøóóõàí õ¿ðìýýð áîëæ ÿâíà.
Áóóðàë õàëçàí ìîðü íü
Áóÿíò ýçýíäýý õýëýí ÿâíà:
“Áóë÷èí øºðìºñ ìèíü ñóëàð÷ áàéíà.
Áóøóóëàõ õóðä ìèíü áóóð÷ áàéíà.
Áóëçààðàõ àðãàà ººðºº îë” ãýâ.
109
109

110. Õàëçàí ìîðèíûõîî ñàéð äýýð ñóóãààä
Õàéðò Õîíãîðûíõîî ºãñºí
Õàòàí áîëä èëäèéã
Õàæóóíààñàà ñóãà òàòààä
Õàð áîëä õîíøîîðûõ íü óãààð
Õàòãàæ õóãà öîõèâ.
Ìîðèíûõîî æîëîîã ýðã¿¿ëýýä
Ìóóõàé áèåèé íü îãò÷îîä õàÿâ.
Õ¿÷èò øóëìûã äàðæ óñòãààä
Õ¿ëýã ìîðèíäîî ìîðäîîä
ßàìàé ñàéõàí õóðäààð íü
ßã ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò äàâõèâ.
ªìíººñ íü áàñ
Íàðèéõàí õîíãîð ìîðüòîé
Íàð ñàð áîëñîí ñàéõàí õ¿¿õýí
Àëòàí æîëîîãîî çºâ ýðã¿¿ëæ èðýýä
110

111. Àâèðàõ äºðººíººñ íü
Àäèñ àâààä
“Àõ íî¸í ìèíü, ìýíäýëüå, çîëã ãýâ.
Óõààí þóãàà òóíãààãààä
“Ýçýíã¿é ýýðýì öàãààí òàëä ÿâäàã
Ýíý þóí õ¿¿õýí áèëýý?
Áàñ äàõèàä ÿìàð
Áàëàãòàé þì äàéðàëäàâ?
¯ã õýëáýë õýë òàñòà÷õàõ
¯çýæ õàðâàë í¿ä ñîõîë÷õîõ
¯éëòýé àìüòàí áîëóóçàé” ãýæ áîäîîä
Ãóðàâ äàõèæ äóóäòàë íü
Ãàíö ÷ äóó ãàðñàíã¿é áàéâ.
Ýöýñ ñ¿¿ëä íü
Ýëãýí õàð èëäýý ñóãàëààä
“Ýðõýì õ¿¿õýí! Ýýë áîëáîë ýýëýý õýë
Äàéòàõ áîëáîë äàéòàõàà õýë!” ãýâ.
“Ýíäõèéí º÷¿¿õýí òèâèéí õààíû õ¿¿õýí
áèëýý áè.
Ýýë ñýòãýëèéí ¿íäñýýð èðëýý áè.
Ýðõýì àõ Ñàíàë òàíä
Ýâèéí ¿ã õýëýõýýð èðëýý áè.
Ýíõðèé àõû ìèíü,
Ýðõò Çààðûí Çààí òàéæ õààíû íóòãààñ
Ýë÷ èðæ áàðüæ àâààä
Ýð¿¿äýõ òàìä õàÿæ îðõèñîí þì.
Ìàíàé íóòãèéí ìýðãýí
Ìàãàä àéëäàã÷ Õ¿íõýýí àâãàé õýëñýí áèëýý:
111
111

112. “¯¿ð öàéõ ç¿ãò íóòàãòàé
¯éçýí àëäàð õààíû ¿ëäýë
¯åèéí ºí÷èí Æàíãàðûí îðíîîñ
¯ëýìæ ÷àäàëòàé íýã ýë÷ èðæ
¯éì¿¿ëýã÷ Çààí òàéæèéã äàðàõ þì ãýíý áèëýý.
¯âòýãø òýð ýë÷òýé çààâàë óóëçàæ
¯íýí ¿ãýý àéëòãàæ
¯éë ÿâäàëäàà òóñëóóë.
Ýð õ¿íýýð óãòóóëáàë
Ýë÷ óóðòàé òóë àëæ ìàãàäã¿é.
Ýíõðèé äàãèíààð óãòóóëæ
Ýâ ñàíààãàà èëýðõèéëæ
Ýçýí õààíû ºð㺺íä çàëæ
Ýë÷ ìîðü õî¸óëûã àìðààæ
Èäýý, óíäààð õ¿íäëýýä ìîðòóóëàãòóí ãýñýí þì” ãýæ
Àðøààí õàð íóëèìñàà ãàðãàæ óéëààä
Àéëòãàæ õýëñýí áàéíà.
ª÷ñºí ýíý ¿ãèéã
ªðºâäºæ ñîíñîîä Ñàíàë
ªíººõ õ¿¿õíèé õàìòààð
ª÷¿¿õýí òèâèéí õààíû
ªíäºð öàãààí ºð㺺íèé
ªìíº íü õ¿ð÷ î÷îîä
Õàëçàí ìîðèî ñîéæ îðõèîä
Õàâòãàé ìºíãºí ¿¿äèéã òàòàæ
Õàíãèíàõ îëîí
Õîíõû íü æèíãýí¿¿ëýýä îðîâ.
Õàð àðçûí ñóóðü áîëîîä
112

113. Õàëàìæòàé ñàéõàí íàéðëàæ ñóóâ.
Õààíû îëîí ò¿øìýä íü
Õàìàã á¿ãäýýð öóãëàæ èðýýä
“Õàðèéí ìàíãàñûí îðíûã äàðààä áóöàõäàà
Õààíû ìèíü õ¿¿ã
Õàéðëàæ ñóëëàæ ºðøºº!” ãýæ
Õàð í¿äíýýñýý íóëèìñ ãîîæóóëæ
Òîëãîéãîî òîíãîéëãîæ
Áîðâèî áºõèéëãºæ ñºãäºí ãóéâ.
Ýë÷ Ñàíàë ñîíñîîä
“Ýíý ¿ã çºâ” ãýæ õýëýýä íàéðëàâ.
ªã뺺 ìîðäîõ ãýñýí íü ¿ä áîëîâ.
¯äýä ìîðäîõ ãýñýí íü ¿äýø áîëîâ.
¯äýø ìîðäîõ ãýñýí íü
Õî¸ð äîëîî õîíîã áîëîâ.
ªäèé òºäèé õîíîã íàéðëàæ áàéòàë
ªë áóóðàë õàëçàí õ¿ëãýý ÿíöãààõûã ñîíñîîä
ªíº óäààí ñóóñíàà ñàÿ ìýäýæ
ªðøººëèéã ãóéæ áîñîîä
ªºðèéí ìîðèíä ìîðäîâ.
ªíäºð öàãààí ºð㺺ãèé íü çºâ ýðãýýä
¯äøèéí íàðíû ç¿ãèéã ÷èãëýí äàâõèàä ãàðàâ.
Õàðâàñàí ñóì ìýò õóðäëààä
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîãò ã¿éëãýýä îäîâ.
*
*
113
113
*

114. ªìíº òèéø õàðæ òîãòñîí
ªë Ìàíõàí Öàãààí óóë äàéðàëäàâ.
ªíäºð óóëûí îðîé äýýð
ªãñºæ ãàðààä
Õ¿ëýã ìîðèî ñîéãîîä
Õ¿÷èð ìºíãºí öóëáóóðàà ñóíãàæ áàðèàä
Õ¿ç¿¿ ñýýðýý ýðãýëä¿¿ëæ
Õ¿éòýí õàð í¿äýýðýý
Õ¿ðýõ ãàçàð î÷èõ îðíûã àæèãëàæ áàéòàë
Õ¿¿øëýõ íàðíû ºìíºõ ºíöºãò
Õ¿ðýë õàð áàéøèí àññàí ãàëûí äºë ìýò ¿çýãäýâ.
“Õ¿äýð Çààðûí Çààí òàéæ õààíû
Õ¿ðýë õàð áàéøèí ìºí áîëîëòîé” ãýæ
Õ¿÷èëæ ñàéí õàðàâ.
Äóóòàé Æàíãàðûí áàéøèíãààñ
Äóòóó þì íýã ÷ ¿ã¿é øèã õàðàãäàâ.
ªìíº áèåä íü áàéãàà
ªðãºí Øàðòàã äàëàéä
ªíãºòýé øàð àëòààð õèéñýí
ªíäºð ã¿¿ð õàðàãäàâ.
Óðàãø õîéø àëõàëæ ÿâààä
Óõààí þóãàà òóíãààæ áàéãààä
Áóóðàë õàëçàí äýýðýý ìîðäîîä
Ýðâýëçñýí æîðîîãîîð íü ÿâæ
Öàãààí ìºí㺺ð çàõàëæ õèéñýí
Øàð àëòààð øàõàæ õèéñýí
ÿ¿ðýýð íü ã¿éëãýæ ÿâààä
ÿí Øàðòàã äàëàéã ãàòàëæ ãàðààä
114

115. Õ¿ðýë õàð áàéøèíãèéí ºìíº õàòãààòàé
Õàð öîîõîð òóãèéí ¸çîîðò
Áóóðëûã ñîéãîîä áóóâ.
Áîëäûí ñàéíààð áîãî÷ëîîä
Òºìðèéí ñàéíààð òóøààä
Àéðñòèéí õàð òàøóóðàà
Õýý øàð öîîõîð îëîíöãèéí çàõàä õàâ÷óóëàâ.
Óõàñõèéæ àëõëààä
Àðâàí äºðâºí ¿¿äèé íü
Àíãàñ àíãàñ òàòààä
Àëòàí òîðëîã áàéøèíä íü îðîîä èðýâ.
Àé ò¿ìýí áààòàðòàéãàà
Àðçûí ñóóðü áîëæ áàéõàä íü
Áàðóóí áèåä íü èðýýä
Áààòðóóäûí äóíä íü ñóóâ.
Ãàäíààñ õ¿í èðýâ ãýæ
Ãàíö ÷ õ¿íä ìýä¿¿ëýëã¿é áàéâ.
Àæèãëàæ øèíæëýýä áàéõëààð
Àëäàðò Æàíãàðûí àðñëàíãóóäààñ
Àðàé èë¿¿ ÷èéðýã øèã õàðàãäàâ.
Àðâààä õîíîã
Àðçûí íàéðò ñóóæ áàéãààä
Àðèóí öàãààí ìºíãºí øèðýýíèé ºìíº áèåýð
Àëõàëæ î÷îîä
Àðüñàí õàâòãàíäàà ãàðàà õèéæ áàéãààä
õýëýí áàéíà:
Ýçýí Æàíãàð òàíä õýë ãýëýý:
“Ýýë áîëáîë ýýëýý õýë.
115
115

116. Äàéòàõ áîëáîë äàéòàõàà õýë.
Ýýë áîëáîë òàâèí æèëèéí òàòëàãà
Ìÿíãà íýã æèëèéí àëáà ºã÷
Îðóóë íóòàã áîëòóãàé ãýëýý.
Äàéòàõ áîëîîä áàéíà ãýâýë
Õàð öîîõîð òóãèé íü öóó÷èæ õàâòàãàëààä
Íàéìàí ò¿ìýí õàð õàëçàí àãòû íü
Íàä õ¿ðãýæ èð ãýñýí çàðëèãòàé áèëýý” ãýâ
Îëíû ç¿¿í òàëä àõàëæ ñóóñàí
Îäîí Öàãààí ãýäýã áààòàð
Îðîîñîí á¿ñýíäýý õàâ÷óóëñàí
Îãîòîð áîëä ÷èíæààëûã ñóãà òàòààä
“¯¿íýýñ èéì ¿ã ñîíñîõûí îðîíä
¯¿ãýýð õàòãàíà áè” ãýæ õýëýýä áîñîâ.
Çààí òàéæ õààí Îäîí Öàãààíä õýëýâ:
“Ìàðãààø ÷è õýðýâ
Ìèíèé ýë÷ýýð ÿâáàë
̺í èéì ¿ãèéã õýëýõ áîëíî.
Õààí õ¿íèé ýë÷ þì ýíý.
Õàðèí õýëýõ ¿ãèé íü
Õàéõàð÷ ñîíñîõ õýðýãòýé” ãýâ.
Îäîí Öàãààí áóöàæ
Îðîíäîî ñóóãààä
“Àëäàðò Æàíãàðûí áààòðóóäûí äîòîð
Àðàã Óëààí Õîíãîð ãýäýã
Àéõòàð áààòàð áèé ãýäýã.
Àðàã óëààíû õ¿÷ ÷àäàë íü
Àðàé ìèíèéõýýñ èë¿¿ã¿é áèç?” ãýâ.
116

117. “Ãîðçîéñîí õîæóóë øèã ÷àìàéã
Ãîö áààòàð Õîíãîðòîé ç¿éðëýõ àðãàã¿é.
Ãîéä ò¿¿íèé áàéäëûã õýëáýë
Áóìàí õîíèíä äîâòîëñîí
Áóìáûí öàãààí ÷îíî ìýò
Ò¿ìýí õîíèíä äîâòîëñîí
Ò¿ðýìãèé õºõ ÷îíî ìýò áèëýý.
Ìÿíãàí æàäààð ÷è÷èâ÷
Ìÿòàð÷ åð äàéâäàãã¿é áèëýý.
Äîâòëîõ öýðãèéí ºìíº ÿâäàã
Áóöàõ öýðãèéí àðä ÿâäàã.
Äàëàí íýãýí áóì öýðãèéí
ªìºã õàëõàâ÷ áîëäîã þì.
Ò¿¿íòýé áèåý ç¿éðëýäýã
Ò¿éíýã ýðã¿¿ àìüòàí ÷è” ãýýä
Õî¸ð ãóÿà àëãàäààä èíýýâ.
Õîäîîäîî õàãàðòàë
Õîîëîéãîî ñººòºë õºõðºâ.
Áàðóóí òàëààñ
Áààòàð õ¿÷òýé Ãóíàí Õàð õýëýâ:
“Æàíãàðûí íóòàãò Õ¿íä ãàðò Ñàâàð ãýäýã
Áààòàð áàéíà ãýäýã.
Òýð íàäààñ ÿìàð âý?” ãýâ.
Áóëèíãàðûí Äîãøèí õàð Ñàíàë
Áàðóóí òèéøýý õàðæ èíýýãýýä õýëýâ:
“Òà ìèíü! Òýð ÷èíü
Ñàðâàà áàãà íàñàíä íü
Ñàéí áîëîõ ãýæ
117
117

118. Ñàÿ ºðõººð àâñàí
Õ¿ðýí õàëçàí õ¿ëýãòýé
Õ¿íèé íà÷èí
Õ¿íä ãàðò Ñàâàðòàé
Õ¿¿õýð áèåý ç¿éðëýäýã
Õ¿íèé àäàã ýðã¿¿ àìüòàí
Õ¿ëòãýð ÷àìä þó õýëýõ âý?” ãýâ.
Áàñ äàðàà íü ç¿¿í òàëààñ
Îäîí Õàðãàé ãýäýã áààòàð àñóóâ:
“Áóìáûí òýð îðîíä
Áóëèíãàðûí Äîãøèí õàð Ñàíàë ãýäýã
Áóëèà ÷àäàëòàé áààòàð áàéíà ãýäýã.
Òýð íàäààñ ÿìàð âý?” ãýâ.
Õàðèó õýëæ ÷àäàõã¿é
“Õà, õà!” ãýæ áààõàí èíýýâ.
¯íýí áàéäëûã íü ¿ç¿¿ëáýë
¯íýõýýð òà íàðò õýö¿¿ þì áîëíî.
̺í áàéäëû íü ¿ç¿¿ëáýë
̺ä ýíäýýñ ãàðààä
Õàð öîîõîð òóãèé òàíü
Õàãà òàòàæ õàâòàãàëààä
Íàÿí ãîëûí ýõíèé
Íàìãèéí çýãñýíä áýë÷ñýí
Íàéìàí æèâàà àäóóíààñ òàíü
Íàéìàí ò¿ìýí õàð õàëçàí àãòûã
Íàìíààä õººõèéí öàãò
Íàìàéã òàíüæ ìàãàäã¿é.
Àðààñ ìèíü ñàÿ öýðýã ìîðäîîä èðñýí ÷
118

119. Àíõ ò¿ð¿¿íä èðñíèé íü òàñ öîõèîä
Àðäàà ãàíçàãëààä áàéõëààð
Äîãøèí õàð Ñàíàë ìºí ãýæ
Äîðîî òà íàð ìýäíý” ãýõòýé çýðýã
Ò¿ìýí öàãààí áààòàð íü
Ò¿ð÷èãíýýä äàéð÷ ãýíý.
Áóìàí õàð áààòàð íü
Áóæèãíààä èðæ ãýíý.
Ñàíàë áààòàð ñàìáààã îëîí
ÿçýýí ÿìáèéí ºãñºí õàð áîëä ÷èíæààëûã
Ñóãà òàòàæ àâààä õàäðàëäàâ.
¯õýëäýí òýìöýëäýæ áàéãààä
¯¿äèéã ÷èãëýí õàðàéæ
Àðâàí äºðâºí õààëãû íü
Àíãàñ õèéëãýæ ãàðààä
Õàð öîîõîð òóãèé íü öóó÷èæ
Õàâòàãàíäàà õèéæ àâààä
Õàëçàí ìîðèíäîî ìîðäîîä
Øàð àëòàí ã¿¿ðýýð íü ã¿éëãýæ ãàðààä
Íàÿí ãîëûí ýõíèé çýãñýíä áýë÷ñýí
Íàéìàí æèâàà àäóóíààñ íü
Íàéìàí ò¿ìýí õàð õàëçàí àãòûã
Íààø íü òàñäàæ àâààä
Íàðàí ãàðàõ ç¿ãèéã ÷èãë¿¿ëýýä
Ýëäýýä õººãººä ãàðàâ.
Õýý øàð öîîõîð îëîíöãèéí äîîãóóð
Äóóòàé äîëîîí ìÿíãà äàâèðààä
Äóóã¿é íàéìàí ìÿíãà äàâèðààä
119
119

120. Ýíãèéí ìîðü íýã õàðàéòàë
Ýâòýé ñàéõàí áóóðàë íü
Äîëîî íàéì õàðàéãààä
Íýã ÷ ìîðèéã ñàëãàëã¿é õººâ.
Òîî á¿ðäñýí àãò íü
Òîîñíîîñîî ¿ðãýí ã¿éãýýä
Òîîðîãíîîñîî æèãøèí ã¿éãýýä
Ãèøãýýä ºíãºðºõ人
Ãèëãýð ÷óëóóã õýìõ÷ýýä
Äàéðààä ºíãºðºõ人
Äàðõè ìîäûã çîìãîë áîëãîîä
ßðàëçñàí äýë ñ¿¿ëýýñýý
ßòãà áèéâèéí äóó ãàðãààä
Õàðàéñàí õºë òóóðàéíààñàà
Õàðàíãà õºãæìèéí äóó ãàðãààä
Äýýð íü ãàðñàí òîîñîîðîî
Äýëõèé åðòºíöèéã á¿ðõýýãýýä
Õàæóóäàà ãàðñàí òîîñîîðîî
Õàð ìàíãàñûí îðíûã
Õàðàíõóé áîëãîîä ÿâàâ.
Çààí òàéæ õààí
Óóëûí ÷èíýý îãîòîð öîîõîðòîî ìîðäîîä
Ò¿ìýí áààòðàà äàãóóëààä
Áóìàí öýðãýý çàõèðààä íýõýâ.
ªäðèéã ºäºð ãýëã¿é
غíèéã øºíº ãýëã¿é
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîã äàâõèàä
120

121. Ãàë ¿äèéí àëäàä
Õàøõèðàëäñààð ã¿éöýýä èðýâ.
Îäîí Öàãààí áààòàð
Çààí òàéæ õààíû
Ç¿¿í äºðººíä íü ìºðãºí õýëýâ:
“Õºíºã òàâãèéí òàíü ø¿¿ñèéã õ¿ðòýæ ÿâëàà áè.
Õºëñòýé õóâöàñíû òàíü íîîðõîéã ºìñºæ ÿâëàà áè.
ªäèé çýðãèéí ¿éë áîëîõîä
ªðñºæ îðíî áè” ãýýä
Õóðö áàëòàà äàëàéëãààä
Õóðäàí õîíãîðîî óíààä
Òàñðààä ãàðààä èðýâ.
Ñàíàë ò¿¿íèéã òàíèàä
Ñàðâàéæ àìæààã¿é áàéñàí
Ñàìáààãààð Îäîí Öàãààí
Ñàâàðûí õóÿãèéí àðíû
Äàëàí õî¸ð ò¿ä¿¿ëèéã
Òàñ öîõèîä
Äààöòàé áàëòàà ìàõàíä íü øèãòãýýä
ĺðâºí õîíîãò áóóðàë õàëçàí äýýð íü
Óõààíã¿é ÿâóóëàâ.
Àðààñ íü ø¿¿ðýýä àâàõ ãýòýë
Àðãàòàé ìîðü íü áàðèãäàëã¿é ÿâààä
Àçòàé Ñàíàëàà ñýðãýýãýýä àâàâ.
Àëòàí æîëîîãîî äýýøýý àâààä
Àëäàðò Æàíãàðûíõàà ñàõèóñàíä çàëáèðàí
Àéâ áàëòàà àâààä ýðãýæ èðýýä
Îäîí Öàãààíûã öîõèîä
121
121

122. Õàíãàé íàéìàí ñýýðèé íü õàìõ öîõèîä
Õ¿äýð õàð õàâèðãû íü õóãà öîõèîä èðýõýä
Òàìèðàà áàðñàí Îäîí Öàãààíû
Òàíñàã áèëýã íü ìàíñóóðààä
Òàâàí óõààí íü àëäàãäààä
Õàð í¿ä íü ìàíàðààä
ªíäºð õîíãîð ìîðèíûõîî
ªòãºí äýëèéã òýâðýýä ¿õýâ.
Ýðèéí ñàéí Ñàíàë
Ýðâýëçñýí õîðìîéíîîñ íü ø¿¿ðýýä
Ýìýýëèéí á¿¿ðýã äýýðýý õºìºð÷ äàðààä
ĺø áîëñîí ñàéð äýýð íü
ĺðâºí õàð ìº÷èé íü
Òàõèë áîëãîæ õ¿ëýýä ãàíçàãàëàâ.
Õóðäàí õîíãîðûíõ íü ýìýýëèéã
Õóó òàòàæ ýëãýí äîîð íü õºãë¿¿ëýýä
Àãò äîòðîî îðóóëààä
Àâààä õººãººä ÿâàâ.
Ãóðâàí ñàðûí ãàçàðò õººæ ÿâòàë
Îäîí Õàðãàé áààòàð ã¿éöýýä èðýâ.
Ãýäðýã õàðààä
Ãýíýò ñàíààíä íü îðîâ:
“Óðüä íýã öîõèóëààä
Óõààí àëäàæ ¿õýõ øàõñàí
Óðüäàæ äàéðàõ íü çºâ ãýæ øèéäýýä
Óõààíòàé áóóðëààðàà äîâòëîí
Óíàãààæ àëæ õàÿàä
Óíàñàí ìîðèé íü àãò äóíäàà îðóóëààä õººâ.
122

123. Ó÷èðã¿é óóðëàí Çààí òàéæ ººðºº
Óóëûí ÷èíýý îãîòîð øàð öîîõðîîðîî
Óóëãàëàí äàéð÷ èðýýä
Áóóðëûí íàÿí íàéìàí àëä
Áóìáûí ñàéõàí ñ¿¿ëíýýñ íü ø¿¿ð÷ àâààä
Áóì õ¿ðñýí öýðýã äóíäàà õàÿæ ºãººä
“Áóóëãààä áàðèàä àâ!” ãýæ õàøõèðàâ.
Äàâ÷èäñàí Ñàíàëûí àðààñ íü
Òàâàí ìÿíãàí æàä ýãö ÷è÷èâ.
Òàìèðäñàí Áóóðëûí îìðóóíä íü áàñ
Òàâàí ìÿíãàí æàä ýãö øààâ.
Ààãòàé òºðñºí Ñàíàëûí
Àðàà ø¿ä íü çóóðààä
Àðâàí õî¸ð ñ¿âðýý íü
Àòèñ ìàòèñ õèéãýýä
Àëäàðò Æàíãàðûí óðàé õàøõèðàâ.
Õàøõèðñàí äóóíä íü
Õàëçàí õ¿ãèéí ÷àäàë ñýðãýýä
Äîîøîî ò¿ìýí íàéìàí ìÿíãà áóõààä
Äýýøýý ò¿ìýí íàéìàí ìÿíãà ä¿¿ëýýä îðõèñîíä
Îìðóóíä íü øààñàí òàâàí ìÿíãàí æàä
Îãëî ¿ñðýýä îé÷èâ.
Ñàíàëûí íóðóóíä øèãäñýí
Òàâàí ìÿíãàí æàä áàñ îé÷èâ.
Àãñàì ñàéõàí áóóðëààðàà
Àãòàà õººãººä ãàðàâ.
Àðä íü Çààí òàéæèéíõàí
Àðãàà áàðààä ¿ëäýâ.
123
123

124. Õààí Æàíãàðûí ýë÷ Ñàíàë
Õàìàã øèëäýã àãòû íü
Õàìààä õººãººä ÿâ÷ëàà ãýýä
Õàðñààð áàéæ õîöðîâ.
*
*
*
Ñàíàëûí ÿâàà çàìä
Ñàíàìñàðã¿é àþóë òîõèîëäîâ.
Õóðö íàð äýýðýýñ íü øàðàâ.
Õóóðàé ñàëõè õàæóóíààñ íü ¿ëýýâ.
Àìàíä íü óóõ óñ îëäîëã¿é
Àðààíä íü çàæëàõ ºâñ îëäîõã¿é áîëîîä
À÷èò Áóóðàë õàëçàí íü
Àðüñàíäàà ººõã¿é áîëæ
ßñàíäàà ÷ºìºãã¿é áîëæ
ĺðâºí õºëºº íóãàëààä
Òºõìèéí øîðîî ¿ìõýýä îé÷èâ.
Áóëèíãàðûí Ñàíàë
Áóóí õàðàéãààä
Àëàã ñàéõàí í¿äíýýñýý
Àðøààí õàð íóëèìñàà ãîîæóóëààä
Óðä õî¸ð õºëèé íü òýâðýýä
Óéëàí õýëýí áàéíà:
“Àðàà íèéë¿¿ëýõ ºâñã¿é
Àì çàéëàõ óñã¿é ãàçàðò
Àþóë îëîí äàéñíû äóíä
Àçã¿é íàìàéãàà
124

125. Àâ÷ðààä õàÿäàã ÷èíü þó âý?
Öîðãî èõ ìºðíèé îëîìä
Öîõèëãîí Öàãààí óóëûí áýëä
Õ¿ðãýýä õàÿõ ÷èíü ÿàâ?
Èõýýð õýëáýë
ªäðèéí ãàçàð áèø ¿¿?
Áàãààð õýëáýë
¯äèéí ãàçàð áèø ¿¿?” ãýæ
Óÿðàí óéëàíõàí õýëýâ.
Áóóðàë õàëçàí ìîðü íü
Çóðãààí òºº ÷èõýý õàé÷ëààä
“Áóøóóõàí íààø èðýýä ìîðä” ãýâ.
ªã뺺 íàðíààð ãàðààä
Îðîé íàðíààð
Öîõèëãîí Öàãààí óóëûí áýëä èðýâ.
Áóóðàë õàëçàí ìîðü íü
Áóëò ÷àäëàà áàðààä îé÷èâ.
Íàéìàí ò¿ìýí õàð õàëçàí àãò íü
Íààä öààä óóëûí áýëýýð òàðàâ.
Ãàíçàãàëààòàé áàéñàí
Ãàéòàé Îäîí Öàãààíûã øèäýæ îðõèîä
Áóóðàë õàëçíàà ¿¿ðýýä
Áóäàíò óóëûí îðîé äýýð ãàðòàë
Áóçàð îëîí ìàíãàñ íýõýæ èðýâ.
Óóëûí õàâ÷èëä ìîðèî õèé÷èõýýä
Óðàãø äàâøèæ òýäýíòýé í¿äýëäýâ.
Äîëîî õîíîãò áàéëäààä
Äîãøèí ìàíãàñóóäûã àëæ áàðàõã¿é áîëîõîä
125
125

126. Õ¿ðäýí öàãààí ñàõèóñàà
Õ¿ç¿¿íýýñýý àâààä
Ìàãíàé äýýðýý òàâèàä
Ìàíäàõ íàðíû ç¿ã õàðààä
Àðøààí õàð íóëèìñàà óíàãàæ
Àëäàðò íî¸í áîãäîî äóóäàí óéëàâ.
“Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ ìèíü
Áàñ ÿàãààä ìýäýõã¿é áàéíà?” ãýýä
Áàðààí õàð íóëèìñàà óíàãàæ óéëàâ.
*
*
Áîãä Æàíãàðûí ºð㺺 äóíä
Áóÿíòàé Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
Äóãóéðààä ñóóñàí áààòðóóäûí äóíä
Äóóäàí ñîíñãîí õýëýí áàéíà:
“Àëñ ãàçàðò ÿâñàí
Àëèà Ñàíàë ÷èíü
Àéìàã îðíûõîî çàõàä èðýýä
Àìü àëäàõ ãýæ áàéíà” ãýâ.
Àéëäñàí òýð ¿ãèé íü ñîíñîîä
Àìàð ñàéõàí æàðãàæ ñóóñàí
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Àðõèðàëäàæ õ¿ð÷èãíýæ ãàðààä
Àæíàé õ¿ëã¿¿äýý ýìýýëëýâ.
Áîãä Æàíãàðûí
Áóìáûí àðàíçàë çýýðäèé íü
126
*

127. Áàñ ýìýýëëýâ.
Áóìáûí øàð öîîõîð òóãàà àâààä
Áóñàä áààòðûí ò¿ð¿¿íä
Áîð Ìàãíàé ìîðäîâ.
Àëäàðò Æàíãàð íü
Àðàíçàë çýýðäýý õºëºã뺺ä ãàðàõàä
Àðààñ íü øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü äàãàâ.
Õ¿ëýã ìîðüäûí õóðäààð íü ãàðààä ÿâàõëààð
Õ¿¿õýí õ¿ðýí õàëçàíòàé
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð
Õ¿ðýíãèéíõýý æîëîîã
Õ¿÷èëæ àðàéõàí òîãòîîãîîä
Õºíäºëäºæ èðýýä
Æàíãàðûí ç¿¿í äºðººíä íü ìºðãºí
“Öîõèëãîí Öàãààí óóë õ¿ðòýë
Óðàëäàà òàâüÿ” ãýâ.
“Ǻ┠ãýñýíä
Õ¿ðýë ìºíãºí äºðºº
Õºíäèéðºõèéí ¿åä
Õ¿ðýí õàëçàí õ¿ëýã
Òàñàðõàé ò¿ð¿¿ëæ
Òàâàí áýýðèéí ãàçàðò ºìíº ãàðààä îäîâ.
*
*
Îëãîéäñîí óëààí òîîñîí
Îãòîðãóéä õàäààä
127
127
*

128. Àéñóéã Ñàíàë íî¸í
Àíõààð÷ õàðàâ.
Õ¿íä ãàðò Ñàâàðûí
Õ¿ðýíãèéí òîîñ ìºí ãýæ òàíèàä
Õ¿ñýí õýëæ áàéíà:
“Àþóëò äàéñíàà äàðààä õàðèõëààð
Àðçûí íàéð áîëîõ öàãò
Àãëàã Öîõèëãîí Öàãààí óóëûí áýëä
Àìüäûí òºäèé áàéõàä ÷èíü
Àâàð÷ àâñàí õ¿í áîë
Àõ ÷èíü áè ìºí ãýæ
Àëèàëæ áàðäàõ áèø ¿¿ ýíý?” ãýæ ñàíààä
Áóóðàë õàëçíàà ãàðãàæ óíààä
Áóçàð ìàíãàñóóäûã
Áóò öîõèñîîð ÿâàâ.
Òàâàí ìÿíãàí ìàíãàñûí òîëãîéã
Òàñ öàâ÷èæ ¿ñýðãýýä õàÿâ.
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð
Õ¿ðýí õàëçàíòàéãàà õ¿ðýýä èðýâ.
“Óõààíò Ñàíàë ìèíü íààø èð!
Óóëçàæ ÿðèëöúÿ.
Óé ãàøóóíàà àðèëãàÿ
Óëèãò ìóó ñàéí “õîíü” ÷èíü
Óðóóäàæ õîë ÿâàõã¿é” ãýâ.
Õî¸ð ÿíàã áààòàð
Õ¿ëã¿¿äýýñýý áóóãààä òýâðýëäýí óéëàâ.
Òýãæ áàéòàë
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
128

129. Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Øààãüæ èðýýä
Ñàÿ èë¿¿ ìàíãàñûí öýðãèéã
Ñàðíèóëæ áóòàðãààä öîõèâ.
Äîëîîí äîëîî
ĺ÷èí åñºí õîíîãò áàéëäààí áîëîîä
Ò¿ðýìãèé Çààí òàéæ õààíû
Ò¿ìýí öàãààí áààòðû íü
Òóñ òóñàä íü õ¿ëýýä îðõèâ.
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð
Àðàì æàäàà ºð㺺ä
Ñàÿ èë¿¿ öýðýã äîòîð ÿâñàí
Çààí òàéæ õààíû áèåèé íü äàéð÷ õàòãààä
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòðûí äóíä àâààä èðýâ.
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð íü
Õ¿ðýíãýýðýý èðýýä
Áàðóóí õàöàðò íü
Áóìáûí óëààí òàìãà äàðààä
Ìÿíãà íýã æèëèéí àëáà ºãºõ áîëãîîä
Æàíãàðûí õºëä ãóðàâ ìºðã¿¿ëýýä
Àíäãàé òàíãàðãèé íü àâàâ.
“Ýíäýýñ õàðèàä
ª÷¿¿õýí òèâèéí õààí õºâã¿¿íèéã
Ýðõáèø ñóëëàæ òàâü” ãýæ çàõèâ.
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð øààãüæ ìîðäîîä
Áóìáûí îðíîî çîðèîä
129
129

130. ªäðèéã ºäºð ãýëã¿é
غíèéã øºíº ãýëã¿é ÿâààä
ªíäºð øàð öîîõîð áàéøèíãèéí
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä èðæ áóóâ.
Àëäàðò íî¸í Æàíãàð íü
Àðâàí õî¸ð ñàéäààð ò¿ø¿¿ëæ
Àëòàí áàéøèí äóíäàà
ĺ÷èí äºðâºí õºëòýé
ĺø ìºíãºí øèðýýí äýýð
Ä¿¿ðýí ãàðàõ àðâàí òàâíû ñàð ìýò
Ìàíäàí ñóóâ.
Ýìíýã ã¿¿äèéí ñ¿¿í
Ýëáýã àðçûí ñóóðü áîëîîä
Óðäàõèàñàà èë¿¿ óðàìòàé
Õîéäîõîîñîî èõ æàðãàëòàé áîëîîä ñóóâ.
130

131. ÄÓÓÒÕÓËÛÍ ÕÓËÛÍ À×, ÄÓÓÒÛÍ
ÕªÂï¯Í ÀËÈÀ ÌÎÍÕËÀÉ, ÆÀÍÃÀÐÛÍ
Ò¯ÌÝÍ ÍÀÉÌÀÍ ÌßÍÃÀÍ ÖÓÑÀÍ ÇÝÝÐÄ
ÀÃÒ ÕªªÑªÍ Á¯ËÝÃ
Äîëîîí òîéðîã áîëæ ñóóãààä
Äîãøèí õàð àðçàà óóöãààæ
Íàéðûí ñàéíààð íàéðëàæ
Æàðãàëûí èõýýð æàðãàæ ñóóòàë
Õààí Æàíãàðûí øàð öîîõîð áàéøèíãèéí
Õàø ìºíãºí ¿¿äýíä
Õàðü ãàçðûí õàòóó èõ ýë÷ èðæ
Õàøõèðàí õýëýí áàéíà:
131
131

132. “Äóóòõóëûí à÷
Äóóòûí õºâã¿¿í Àëèà Ìîíõëàé
Ýçýí íî¸í Æàíãàðûí
Ýëáýã ñ¿ðýã àäóóí äóíäààñ ÷èíü
Ýðâýí äýëòýé
Ýãö ñ¿¿ëòýé
Öóñàí çýýðä àãòû ÷èíü
Õººõ ãýæ èðëýý áè.
Àðãàòàé çàëóó ýð áîëáîë
Àðààñ ìèíü íýõýýä àâ.
Àðãàã¿é ÿäóó ýð áîëáîë
Àãàé Øàäàëûíõàà ºâºðò õýâò!” ãýæ
Íàðèéõàí öàãààí äóóãààð õàøõèðñàíä
Íàéðëàæ áàéñàí áààòðóóä
Íàéðàà ìàðòàí òàãëàðààä èðýâ.
Îð÷ëîíä ¿ã¿é ñàéõàí áàéøèí íü
Äýâñãýðýýñýý ýõëýí äîãäëîîä
Äýýâðýý õ¿ðòýë ÷è÷ðýýä èðýâ.
“Àþóëò þóí øóëàì èðýâ?
Àëäàðò Æàíãàðûíõàí
Àãòàà õººëãºæ àëäààä
Àæèãã¿é òàã ÷èã áàéëàà ãýñýí
Àðèëøã¿é ìóó íýð òàðíà.
Àìü áîëñîí àðâàí õî¸ð áààòàð ìèíü
Àðààñ íü íýõüå” ãýæ
Ýçýí Æàíãàð õýëýí áàéíà.
Áàðóóí áèåèéí àõëàà÷
Áàÿí Õ¿íõýýí Àëòàí Öýýæ
132

133. Ýçýí áîãääîî àéëòãàæ
Ýðõýì îëîí ñàéäóóääàà ìýä¿¿ëæ áàéíà:
“Äóóòõóëûí à÷
Äóóòûí õºâã¿¿í ãýíýý.
Ãóìáà Öàãààí íî¸íû ýðõýí áààòàð ãýíýý.
Çóóí îðîíä çîðèìãîîðîî àëäàðøñàí ãýíýý.
Çóðãààí îðîíä ÷àäëààðàà àëäàðøñàí ãýíýý.
Çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð ìààíü
Çóóðàëäàí áàéëäàõã¿é þì áîë
Öóñàí çýýðä àäóóãàà àëäàõ áîëíî” ãýâ.
Òàëáàéí ñàéõàí òàøóóä
Õ¿éòýí áóëãèéí óñàíä
Õºõ äýíæèéí ºâñºíä
Òàâòàé ÿâñàí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð õ¿ëãèéã õººæ èðýýä
Øàòàð áîëñîí
Øàð öîîõîð áàéøèíãèéí îéð
Òóñ òóñàä íü ýìýýëëýýä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü
Òàâèàä ñàéí õºâã¿¿äýýð áàðèóëàí çîãñîîâ.
Òàíñàã áîãä Æàíãàðûí
Òààòàé õóðäàí çýýðä íü
Ñàéõàí ºí㺺
Ñàéð äýýðýý õóðààãààä
Õóðäàí áèåý
Õºë äýýðýý õóðààãààä
Õóðö áèåý
133
133

134. Õî¸ð í¿äýí äýýðýý õóðààãààä
Õ¿ðýë ìºíãºí çóóçàéãàà
Áàëáàðòàë íü õýìëýýä
Òàíñàã ìºíãºí öóëáóóðààñ íü áàðüæ áàéñàí
Òàâèí ñàéí õºâã¿¿äèéã
Èéø òèéø äóãò÷ààä
Ñàéõàí õºõ뺺ðºº
Ñàð íàðòàé íààäààä
Ñàãàã äºðâºí òóóðàéãààðàà
Ñàðíèñàí îðíûã ãèøãýì áîëîîä
Ñàéí õ¿ëã¿¿äèéí äóíä çîãñîæ áàéâ.
Øàðûí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð íü
Øàð öîîõîð áàéøèíãèéí
Õàø ìºíãºí ¿¿äèé íü õàíãèíóóëæ ãàðààä
Õ¿ëýã ìîðüääîî õ¿ð÷
Õ¿ðýë ìºíãºí äºðººíä
պ뺺 õ¿ðãýõòýé çýðýã
Îëîíöîã öàãààí õºâöºã äýýð
Î÷ ìýò ¿ñðýýä òóñàöãààâ.
Áóì ã¿éöñýí áóðõíûãàà ýðãýýä
Áóìáûí îðíûõîî àìãàëàíã ýðýýä
Ýðäýíý ñàéõàí åðººëºº òàâèàä
Ýíãèéí çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð áààòàð øèæèãíýýä ãàðàâ.
*
*
134
*

135. Äóãòóéäàà áàéõëààð
Òîëáîí ñàðíû ºíãºòýé
Äóãòóéíààñàà ãàðàõëààð
Äîëîîí íàðíû ãýðýëòýé òóãàà àâààä
Äîãøèí Øîíõîð ãýã÷ áààòàð íü
Çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð àðñëàíãàà
Àðäàà äàãóóëààä ÿâàâ.
Õ¿íä ãàðò Ñàâàðûí
Õ¿¿õýí õ¿ðýí õàëçàí íü
Çóðãààí ìÿíãàí
Àðâàí õî¸ð õ¿ëã¿¿äèéí äóíä
Àì íü äèéëäýõã¿é
Àññàí ãàëûí î÷ ìýò ¿ñðýýä ÿâàâ.
Ýðõýí õ¿íä ãàðò Ñàâàð
Ýçýí íî¸í Æàíãàðòàà õýëýí ÿâíà:
“Ýíý Ìîíõëàéã ã¿éöòýë
Óðàëäààí õèéå” ãýæ ÿâíà.
“Òýãüå” ãýæ çàðëèãèéã
Òýä á¿ãä ñîíñîîä
Òàõûí ¿ç¿¿ð òàñõèéâ.
Òàâàã òóóðàé ãÿëñõèéâ.
Òàíèë áîëñîí õ¿ðýí õàëçàí íü
Òàâàí áýýðèéí ãàçàð ò¿ð¿¿ëýýä ãàðàâ.
Ò¿¿íèé äàðàà íü
Áóëèíãàðûí õºâã¿¿í Äîãøèí õàð Ñàíàëûí
Õóðäàí áóóðàë ãàðààä èðýâ.
Ýëáýã ñàéõàí õóðäààðàà
135
135

136. Ýíý îëîí áààòðûí õ¿ëã¿¿ä õóðäëààä ÿâàâ.
Ãàðñàí òîîñ íü ãàçðûã á¿ðõýâ.
Îðãèëñîí òîîñ íü îãòîðãóéã á¿ðõýâ.
Õ¿¿õýí õ¿ðíýý óíàñàí
Õ¿íä ãàðò Ñàâàð
Àëèà Ìîíõëàéã ã¿éöýæ
Àðààñ íü áàðààã õàðàâ.
Ò¿ìýí íàéìàí ìÿíãàí àãòû íü Ẻãíºð¿¿ëýí
Ò¿ðãýí ýëäýæ ÿâíà.
Àëèà Ìîíõëàé
Àãòàà ÿàðàí õººõèéí õàìò
Àð òèéøýý ýðãýæ
Àæèãëàæ õàðâàë
Àãààð òýíãýðèéã á¿ðõñýí òîîñ õàðàãäàâ.
“Õ¿ðýí õàëçíû òîîñ ìºí áîëîëòîé.
Õ¿íèé íà÷èí Ñàâàð íýõýæ èðýâ áîëîëòîé.
Òýð áèä õî¸ðûí óóëçàæ
Òýíõýýãýý ¿çýëöýõ öàã áîëîõ íü” ãýæ ÿâòàë
Õ¿í ÿìàð ÷èéðýã áîëîâ÷
Ìîðèí äýýð òîãòîîõã¿é
Õîâõ öîõèîä óíàãàäàã
Õ¿íèé íà÷èí Ñàâàð
Íàÿí íýãýí àëä áàëòààðàà
Õ¿ðýíãèéí øèð¿¿íýýð èðæ öîõèí ÿâíà.
Àëèà Ìîíõëàé íü
Àëáèí ñàéõàí õ¿ëãèéí
Àðãààð áóëòàæ ãàðààä
Àðä íü àÿòàéõàí äàãààä
136

137. Àëäàæ öîõèîä ºíãºðñºí Ñàâàðûã
Àëä õàð ñóìààðàà õàðâààä
Äàëíûõ íü àðä áàéãàà
Äàëàí õî¸ð ò¿ä¿¿ëèéã
Òàñ öîõèîä
Çîî ìàõû íü íýâòëýýä
Ç¿ðõíèé ýõýíä øèãòãýýä îðõèâ.
Áóéëñàí á¿ðãýä øèã Ñàâàðûí
Áóðõàí öàãààí öýýæèíä íü
Áóäàí òàòààä
Áàëãà áàëãà öóñ àñãàí Ẻë溺ä
Áîð óóëûí áýë ÷èãëýýä
Áóðóóëàí äàâõèâ.
Áóóðàë õàëçíû øèð¿¿í ñàéõàí õóðäààð
Áóëèíãàðûí Äîãøèí õàð Ñàíàë
Áóðàíãóé ìàíãàñ Àëèà Ìîíõëàéã
Áóóëã¿é äîëîî õîíîã õººãººä
Õàâü îéðäîî ãàðãàæ õýðýãëýýã¿é
Õàòàí òºìºð øîðîî ãàðãàæ áàðèàä
Õàð ìóó Ìîíõëàéã äàéðààä
Õàòãàæ á¿ëýýä îðõèñîí ÷èíü
Õàéðò õ¿ëýã íü õºøèæ äàâõèàä
Õàòàí òºìºð øîðûã íü õóãàëààä õàÿâ.
Àëèà Ìîíõëàé ýðãýýä
Àëòàí æîëîîãîî çàëààä
Àéâ áàëòàà ñóãà òàòàæ àâààä
Õàð Ñàíàëûã çàâäàæ öîõèîä
Õàíãàé íàéìàí ñýýðèé íü
137
137

138. Õàæóó òèéø íü ìºëòëºí öîõèîä
Õ¿äýð õàð õàâèðãû íü
Õ¿¿ öîõèîä îðõèñîíä
Òàíñàã áèëýã íü òàñðààä
Ýëáýã ñàéõàí áóóðëûíõàà õ¿ç¿¿ã òýâðýýä
Ýçýíã¿é ýýðýì öàãààí õºäººã ÷èãëýýä
Ýðâýëçñýí õóðäààð íü ãàð÷ ÿâíà.
Ýíãèéí îëîí áààòðóóä íü
Ýçýí íî¸í Æàíãàðòàéãàà øóóãèàä èðýâ.
Àð Áóìáûí îðíû óðàé õàøõèðààä
Àëèà Ìîíõëàéã äàéðààä îðîâ.
Àðñëàíãèéí Àðàã Óëààí Õîíãîð
À÷èò Æàíãàðòàà àéëòãàí õýëñýí íü:
“Äîîðäûí îðíû ç¿¿äýí áîëñîí
Äýýäèéí îðíû ìºðººäºë áîëñîí
Äóóòàé Æàíãàð ìèíü!
Áàðü ãýñíèéã ÷èíü ø¿¿ðäýã áèëýý áè.
Áàç ãýñíèéã ÷èíü àòãàäàã áèëýý áè.
Äàéñíààñ õàìãààëàõ øèâýý áýõëýëò áèëýý áè.
Àëèà Ìîíõëàéã
Àíõàí ãàð õ¿ðýõ çºâøººðëèéã
Àðàã Õîíãîð íàääàà õàéðëà” ãýæ ãóéâ.
“Çà òýã” ãýñýí çàðëèãèéã ñîíñîîä
Çàëóó Õîíãîð óðàãø äàéð÷...
138

139. Ö.Äàìäèíñ¿ðýí õºõ, õàð, ÿãààí ãóðâàí ºíãèéí
áýõòýé ¿çãýýð äàõèí äàõèí çàñ÷ áîëîâñðóóëñàí ãàð
áè÷ìýëèéí çóðãààñ
139
139

140. 140

141. 141
141

142. 142

143. 143
143

144. 144

145. 145
145

146. 146

147. 147
147

148. 148

149. 149
149

150. 150

151. 151
151

152. 152

153. 153
153

154. 154

155. 155
155

156. 156

157. 157
157

158. 158

159. 159
159

160. ÃÀÐ×ÈÃ
ÎÐØÈË
5
1. ÝÕËÝËÒ
11
2. ÀËÒÀÍ ÖÝÝÆ, ÆÀÍÃÀÐ ÕΨÐÛÍ
ÁÀÉËÄÑÀÍ Á¯ËÝÃ
23
3. ÕÎÍÃÎÐÛÍ ÃÝÐËÝÑÝÍ Á¯ËÝÃ
33
4. ÁÓÓÐÀË ÕÀËÇÀÍ ÌÎÐÜÒÎÉ
ÁÓËÈÍÃÀÐÛÍ ÕªÂï¯Í ÄÎÃØÈÍ
ÕÀÐ ÑÀÍÀËÛÍ Á¯ËÝÃ
99
5. ÄÓÓÒÕÓËÛÍ ÕÓËÛÍ À×,
ÄÓÓÒÛÍ ÕªÂï¯Í ÀËÈÀ ÌÎÍÕËÀÉ,
ÆÀÍÃÀÐÛÍ Ò¯ÌÝÍ ÍÀÉÌÀÍ ÌßÍÃÀÍ
ÖÓÑÀÍ ÇÝÝÐÄ ÀÃÒ ÕªªÑªÍ Á¯ËÝÃ
131
139
Ö.Äàìäèíñ¿ðýí õºõ, õàð, ÿãààí ãóðâàí
ºíãèéí áýõòýé ¿çãýýð äàõèí äàõèí çàñ÷
áîëîâñðóóëñàí ãàð áè÷ìýëèéí çóðãààñ
160