Иргэдэд зориулсан гарын авлага

1. МОНГОЛЫН НЭЭЛТТЭЙ НИЙГЭМ ФОРУМ
(СОРОСЫН САН)
ХХУУУУЛЛЬЬ ХХЭЭРРХХЭЭНН
ББҮҮТТДДЭЭГГ ВВЭЭ??
Иргэдэд зориулсан гарын авлага

2. Боловсруулсан ;
Д.Цолмон
Л.Лувсанжамц
Л.Баян-Алтай

3. АГУУЛГА
Нэгдүгээр бүлэг: Хууль гэж юу вэ?
1.1. Хуулийн тухай, бидний амьдралд хууль нөлөөлөх нь
1.2. Хуулийн төрөл
Хоёрдугаар бүлэг. Хууль хэрхэн бүтдэг вэ?
2.1. Хууль санаачлах, төсөл боловсруулах ажиллагаа
2.2. Хуулийн төсөл боловсруулах ажлыг зохион байгуулах,
санхүүжүүлэх
2.3. Хуулийн төслийг өргөн мэдүүлэх
Гуравдугаар бүлэг. Хуулийн төслийн хэлэлцүүлэг
3.1. Хуулийн төсөл хэлэлцэх, батлах үе шат
3.2. Хуулийн төслийг байнгын хороогоор урьдчилан хэлэлцэх
3.3. Хуулийн төслийг УИХ-аар хэлэлцэх
3.4. Хуулийг ёсчлох, нийтлэх, мэдээлэх
Дөрөвдүгээр бүлэг. Хууль бүтээх үйл ажиллагаан дахь
иргэний оролцоо
4.1. Иргэний оролцооны тухай товч ойлголт
4.2. Лобби ба хууль
Ном зүй
2
3
16
19
20
24
27
30
31
32
35
41
44
45
50
56

4. 1
Óäèðòãàë
“Òºð òºâøèí áîë ò¿ìýí îëîí àìãàëàí” ãýæ Ìîíãîë÷óóä áèä
ÿðüäàã áèëýý. Ýðõýì óíøèã÷ òàíû áèëãèéí ìýëìèéã ìÿëààæ, óõààí
äàëàéä òàíü íýãýýõýí äóñàë íýìýõ ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûã òîëèëóóëæ
áàéãààäàà áàÿðòàé áàéíà.
“Õóóëü õýðõýí ãàðäàã” òóõàé ãàðûí àâëàãà íü èðãýäýä õóóëü, ýðõ ç¿éí
íèéãýìä ã¿éöýòãýõ ¿¿ðýã, õóóëü áàòëàí ãàðãàõ ¿éë ÿâö, òýäãýýðò èðãýä
õýðõýí îðîëöîõ áîëîìæèéí òàëààð ºã¿¿ëæ, èðãýäèéí õóóëèà
äýýäëýí, òºðèéíõºº ¿éë õýðýãò òóñ íýìýð áîëæ àìüäðàõ ñýòãýëãýýã
äýìæèõýä º÷¿¿õýí òºäèé õóâü íýìýð îðóóëàõ çîðèëãîîð á¿òýýãäñýí
áèëýý.
Áèä 1992 îíä àðä÷èëñàí ¯íäñýí õóóëèà áàòàëæ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ
÷ºëºº, õ¿í á¿ð õóóëèéí ºìíº àäèë òýãø áàéõ øóäàðãà çàð÷èì,
òºðèéí ¿éë õýðýãòýý ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ çàìààð àäèë òýãø îðîëöîõ
áîëîìæ çýðãèéã áàòàëãààæóóëæ, õ¿ì¿¿íëýã èðãýíèé àðä÷èëñàí
íèéãìèéã öîãöëóóëàí õºãæ¿¿ëýõèéã ýðõýì çîðèëãîî áîëãîí
òóíõàãëàñàí ãýäãèéã áèä á¿õýí ìýäíý.
Ýíý ýðõýì çîðèëãîä õ¿ðýõýä èðãýí á¿ðèéí õóâü íýìýð, îðîëöîî
òóéëûí ÷óõàë áàéäàã. ßëàíãóÿà òºðèéí áîäëîãûã òîäîðõîéëîõ ãîë
õýðýãñýë áîëîõ õóóëü ãàðàõ ¿éë àæèëëàãààíä èðãýä ººðò îëãîãäñîí
áîëîìæîî àøèãëàí èäýâõòýé îðîëöîæ, ººðèéí ñàíàà áîäëîî
íèéãìèéíõýý õºãæèëä ñýòãýë õàðàìã¿é çîðèóëæ áàéõ íü àðä÷èëñàí
óëñûí èðãýí òà áèäíèé õ¿ëýýõ àðèóí ¿¿ðýã ãýæ áîäíîì.
Íýã òàëààñ òºð íü õóóëü òîãòîîõ çàìààð èðãýäèéíõýý ýðõ àøãèéã
õàìãààëæ, íèéãìèéã ýìõ öýãöòýé áàéëãàõ çîðèëãîòîé áàéäàã õýäèé ÷
ýíý íü äàí ãàíö òºð á¿ãäèéã øèéäíý ãýñýí ¿ã áèø àæýý. Îð÷èí ¿åèéí
àðä÷èëñàí óëñ îðíóóä áîäëîãî òîäîðõîéëîõ, õóóëü áàòëàõ çýðýãò
èðãýäèéã ºðãºíººð îðîëöóóëàõ áîëñíîîð íèëýýäã¿é àìæèëòûã îëæ
áàéíà ãýæ ¿çäýã. Èðãýäèéí îðîëöîî, ìýäýýëýë, çºâëºãººí çýðýã íü
òºðèéí áîäëîãûã óë ñóóðüòàé áîëîâñðóóëàõ, ò¿¿íèé õýðýãæèëò ¿ð ä¿í
íü ñàéí áàéõ, òºðä èòãýõ èòãýë íýìýãäýõ, àðä÷èëëûã óëàì
áýõæ¿¿ëýõýä èõýýõýí àøèã òóñàà ºãäºã áàéíà.
Ãàðûí àâëàãûã õýâë¿¿ëýí ãàðãàõ àæëûã ñàíàà÷èëæ, õîëáîãäîõ á¿õ
çàðäëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëñýí Ìîíãîëûí íýýëòòýé íèéãýì õ¿ðýýëýíä
(Ñîðîñûí ñàí) óíøèã÷ îëîí ò¿ìíèéõýý ºìíººñ òàëàðõàëàà
èëýðõèéëæ áàéíà.
Óã ãàðûí àâëàãûã ýðõýì óíøèã÷ Òà áèëýã îþóíäàà òóíãààí áîäñîíîî
áèåò àæèë áîëãîíî ãýäýãò áèä ã¿íýý èòãýæ áàéíà.
Äóñëûã õóðààâàë äàëàé,
Äóóëñíûã õóðààâàë ýðäýì áîëîé
Ãàðûí àâëàãûã áè÷ñýí áàã
Ä.Öîëìîí
Ë.Ëóâñàíæàìö
Ë.Áàÿí-Àëòàé

5. 2
ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 11.. Õóóëü ãýæ þó âý?
1.1. Õóóëèéí òóõàé, áèäíèé
àìüäðàëä õóóëü íºëººëºõ íü
1.2. Õóóëèéí òºðºë
Áèä ýíýõ¿¿ á¿ëãýýñ ýðõ ç¿éí õýì
õýìæýý, ò¿¿íèé õýì õýìæýý èëðýë
áîëîõ õóóëèéí òàëààðõ îéëãîëò,
áèäíèé àìüäðàëä õýðõýí íºëººëæ,
ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã áîëîõ,
õóóëèéí òºðºë, òýäãýýðèéí õ¿÷èí
÷àäàë, õàðèëöàí õàìààðëûí òóõàé
ìýäýõ áîëíî.

6. 3
Íèéãìèéí õýì õýìæýýíä:
• çàí çàíøëûí
• óëñ òºðèéí
• ýäèéí çàñãèéí
• ¸ñ ñóðòàõóóíû
• øàøíû
• ãîî ç¿éí
• ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý
îðíî
1.1. ÕÓÓËÈÉÍ ÒÓÕÀÉ, ÁÈÄÍÈÉ ÀÌÜÄÐÀËÄ ÕÓÓËÜ
ͪ˪ªËªÕ ÍÜ
Ýðõ ç¿é, õóóëèéí òóõàé ¿íäñýí îéëãîëò
Áèä õóóëü õýðõýí ãàðäàã òàëààð ìýäýõèéí òóëä õóóëü, ýðõ ç¿é ãýæ þó
áîëîõ, ò¿¿íèé îíöëîã øèíæ ÷àíàð, òà áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð à÷
õîëáîãäîëòîé áàéæ, ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäãèéã ìýäýõ øààðäëàãàòàé
áèëýý.
Àëèâàà õ¿í ººðèéíõººðºº îðøèí òîãòíîæ, àìüäðàõûí òóëä íèéãìèéí
õàðèëöààíä îðîëöîõ íü çàéëøã¿é. Òà áèäíèé ºäºð òóòàì îðîëöîæ
áàéãàà õàðèëöààíóóäûã çîõèöóóëäàã îëîí òºðëèéí õýì õýìæýý
áàéäàã áºãººä ò¿¿íèé íýã íü ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý þì. Òýãâýë õýì
õýìæýý ãýæ þóã îéëãîõ âý? Àëèâàà ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõýä
äàãàæ áàðèìòëàí, ìºðääºã çàí ¿éëèéí äýã æóðìûã õýì õýìæýý ãýæ
îéëãîæ áîëíî. Áèä òºäèéëºí àíçààðäàãã¿é áîëîâ÷ àìüäðàëäàà ìàø
îëîí õýì õýìæýýã äàãàæ ìºðäºæ áèåë¿¿ëñýýð ë ÿâäàã.
Ýäãýýð íèéãìèéí õýì õýìæýýí¿¿äýýñ ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü ÿìàð
îíöëîãòîé áàéäàã âý ãýäãèéã àâ÷ ¿çýõ õýðýãòýé. Èíãýñíýýð òºðººñ
áàòëàí ãàðãàæ áàéãàà õóóëü òîãòîîìæóóäûã èðãýí õ¿í çààâàë äàãàæ
ìºðäºõ øààðäëàãàòàé þó ¿ã¿é þó ãýäýã íü òîäîðõîé áîëîõ þì.
Ýðõ ç¿éí òóõàé
Áèä ºäºð òóòàì, áàéíãà ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîæ áàéäàã. Ýðõ
ç¿éí òàëààðõ îéëãîëò, ò¿¿íä õàíäàõ õàíäëàãà íü íèéãìèéí õºãæëèéã
äàãàí ººð÷ëºãäñººð èðæýý. Àëèâàà íèéãýìä àðä÷èëàë, õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëºº, òýãø ýðõ, àþóëã¿é áàéäëûí íàéäâàðòàé áàòàëãàà,
íèéãìèéí õàðèëöààíû ÷óõàë òîõèðóóëãà íü “ýðõ ç¿é” áàéäàã.
ÕÝÌ ÕÝÌÆÝÝ:
Àëèâàà ¿éëäýë,
¿éë àæèëëàãààã
õèéõýä äàãàæ
áàðèìòëàí,
ìºðääºã çàí
¿éëèéí äýã
æóðàì.
ÝÐÕ Ç¯É:
Íèéãìèéí
õàðèëöààã
çîõèöóóëàõààð
òºðººñ
òîãòîîäîã, á¿õ
íèéòýýð çààâàë
äàãàæ ìºðäºõ
ýðõ ç¿éí õýì
õýìæýýíèé
íèéëáýð öîãö.

7. 4
Ýíýõ¿¿ òîäîðõîéëîëòîîñ ¿çâýë ýðõ ç¿é áîë íèéãìèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëàã÷ ãýñýí ãîë óòãà õàðàãäàæ áàéíà. Íèéãìèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëàã÷ áîëîõûíõîî õóâüä ýíý íü ººðèéí ãýñýí õýì
õýìæýýí¿¿äýýð èëðýí ãàðíà.
Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü íèéãìèéí õàðèëöààíû á¿õèé ë ýëåìåíò
á¿ðèéã íýã á¿ð÷ëýí çîõèöóóëàõ áèø õàðèí õàðèëöààíû á¿õ òºðºëä
ººðèéí çîõèöóóëàëòûã õèéäýã. Èéìýýñ ýðõ ç¿éí õýìæýýíýýñ ãàäíà
íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýí¿¿ä òóõàéëáàë, ¸ñ ñóðòàõóóíû, çàí
çàíøëûí, óëñ òºðèéí, øàøíû ãýõ ìýò õýì õýìæýýí¿¿ä íèéãìèéí
õàðèëöààã çýðýãöýí çîõèöóóëäàã áèëýý.
ªºðººð õýëáýë, àëèâàà àøèã ñîíèðõëûã çîõèöóóëàõàä ýðõ ç¿éí õýì
õýìæýýíýýñ ãàäíà íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýí¿¿ä øèéäâýðëýõ
íºëººòýé áàéäàã áºãººä õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí íèéãýìä áèåý àâ÷
ÿâàõ áàéäëûí åðäèéí ãîðèì, æóðìûã áèé áîëãîäîã áèëýý.
Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý áóñàä õýì õýìæýýíýýñ ÿëãàãäàõ íü
1. Òºðººñ òîãòîîãäîí ãàð÷, çààâàë õýëáýðæèí áè÷èãäñýí
áàéíà.
Ýðõ ç¿éí õýìæýýíèé íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýíýýñ ÿëãàãäàõ
õàìãèéí àíõäàã÷ øèíæ íü òºðººñ òîãòîîãäîí ãàðäàã ÿâäàë áºãººä
ýíýõ¿¿ õýì õýìæýýã òîãòîîã÷ íü õóóëèàð îëãîãäñîí ýðõòýé,
òóñãàéëñàí ÷èã ¿¿ðýã á¿õèé áàéãóóëëàãà áàéäàã. Ìàíàé óëñàä
õóóëèéã çºâõºí Óëñûí Èõ Õóðàë áàòëàí ãàðãàíà. Ýíý ¿éë
àæèëëàãààíû òàëààð áèäíèé öààø ¿çýõ “Õóóëü õýðõýí á¿òäýã òóõàé”
á¿ëãýýñ èë¿¿ òîäîðõîé ìýäýõ áîëîìæòîé. Õýëáýðæèí áè÷èãäñýí áàéõ
øèíæ íü áèäíèé ÿðüäàã áè÷ìýë õèéãýýä áè÷èãäýýã¿é õóóëü ãýäýã
îéëãîëòòîé èë¿¿òýé õîëáîãäîíî.
Áè÷èãäýýã¿é õóóëü ãýäýãò çàí
çàíøëûí áîëîí ¸ñ ñóðòàõóóíû
çýðýã íèéãìèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëæ áàéäàã áóñàä õýì
õýìæýýí¿¿äèéã îéëãîäîã. Ýíý
íü õýëáýðæèæ, áè÷èãäýýã¿é
ìºðòºº íèéãìèéí õàðèëöààã
ªºðèéí ýðõèéã
ººðèéí ¿¿ðãýýð
õýìæäýã òýð ë
õ¿í øóäàðãà
òºâøèí áàéäàã.
Æ.Ëàêîðäåð
Õóóëü íü íèéãìèéí
õàðèëöààã
çîõèöóóëäàã.

8. 5
çîõèöóóëæ, ò¿¿íèé õºãæëèéã äàãàí óëàìæëàãäàí øèíý÷ëýãäýæ áàéäàã
áàéíà. Òýãâýë áè÷ìýë õóóëü ãýäýã íü òºðººñ ãàðãàñàí õóóëü
òîãòîîìæèéã îéëãîõ áºãººä áè÷èãäýí ãàðàõã¿éãýýð ò¿¿íèéã á¿õ
íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ, áèåë¿¿ëýõ áîëîìæã¿é íü îéëãîìæòîé.
Æèøýý, õýì õýìæýý
Ìîíãîë÷óóä áèäíèé “Öàãààí ñàð” õýìýýí òýìäýãëýäýã áàÿðààð àõìàä
íàñòàíäàà õ¿íäýòãýë ¿ç¿¿ëæ çîëãîõ ¸ñ, æàÿã, ¿éëäëèéã õóóëü÷èëñàí áàéäàã
óó? Õàâðûí òýðã¿¿í ñàðûí øèíèéí íýãýí, õî¸ðîíä á¿õ íèéòýýð àìðàõ áàÿð
¸ñëîëûí ºäºð ãýæ Õºäºëìºðèéí õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéäàã. Ýíý
òîõèîëäëûí õóóëü ç¿éí çîõèöóóëàëò íü àæèë îëãîã÷ íàðûí õóâüä
àæèëòíóóäàà ýíý õî¸ð ºäºð àæèëëóóëàõã¿é áàéõ ¿¿ðãèéã áèé áîëãîæ,
àæèëòíóóäàä àìðàõ ýðõèéã áèé áîëãîæ áàéíà. Õàðèí ¸ñëîë, õ¿íäýòãýëèéã
õýðõýí ¿ç¿¿ëýõ , ÿàæ çîëãîõ âý ãýñýí äýã æóðàì íü õóóëèàð áèø õàðèí çàí
çàíøèë, øàøèí, ¸ñ ñóðòàõóóíû çýðýã íèéãìèéí áóñàä õýì õýìæýýãýýð
çîõèöóóëàãääàã áèëýý.
ªºðººð õýëáýë, á¿õ íèéòýä àäèë òýãø áàéõ áóþó õ¿í á¿ð ò¿¿íèéã
äàãàæ ìºðäºõ ¿¿ðýãòýé áàéõ ¿¿äíýýñ áè÷èãäìýë õýëáýðòýé áàéõ
øààðäëàãàòàéí çýðýãöýý àëáàí ¸ñîîð íèéòëýãäýõ ¸ñòîé áàéäàã
áàéíà. Õóóëü õýâëýãäýí ãàðàõ õàðèëöààã õýðõýí çîõèöóóëñíûã äàðàà
àâ÷ ¿çýõ áîëíî.
2. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü íèéãìèéí õàðèëöààã òîãòîîñîí,
çºâøººðñºí, õîðèãëîñîí áàéäëààð çîõèöóóëíà.
Ýðõ ç¿é íü ¿íäñýíäýý ”òîãòîîñîí”, “çºâøººðñºí”, “õîðèãëîñîí”
ãýñýí ãóðâàí õýì õýìæýýãýýð íèéãìèéí õàðèëöààã íýã òàëààñ
çîõèöóóëæ, íºãºº òàëààñ õàìãààëæ áàéäàã. Ýíãèéí óòãààð àâ÷ ¿çâýë
çîõèöóóëàõ ¿¿ðýã íü òîãòîîñîí, çºâøººðñºí õýì õýìæýýãýýð èë¿¿òýé
Õóóëèàñ ãàäíà
íèéãìèéí
õàðèëöààíä çàí
çàíøèë, óëàìæëàë,
¸ñ ñóðòàõóóíûã
äýýäëýõ íü ìàø
÷óõàë áàéäàã.

9. 6
èëýðäýã áîë õîðèãëîñîí õýì õýìæýýãýýð õàìãààëàõ ¿¿ðýã íü
òîäîðõîéëîãääîã áàéíà.
Òîãòîîñîí õýì õýìæýý ãýäãèéã ¿ãèéí ¿íäñýýñ íü ¿çñýí ÷ òîãòîîæ,
õýëáýðø¿¿ëæ áàéãàà áóþó ò¿¿íèéã ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷
ººðèéí õ¿ñýë çîðèã, àøèã ñîíèðõîëä íèéö¿¿ëýí ººð÷ëºõ áîëîìæã¿é
áºãººä çààâàë äàãàæ ìºðäºõ ¸ñòîé ãýñýí îéëãîëò áàéõ àæýý.
Òîãòîîñîí õýì õýìæýý íü ¿¿ðýã áîëãîñîí çîõèöóóëàëòûã àãóóëäàã áà
èéì çîõèöóóëàëòûã áèä á¿õýí ÿìàð ÷ õóóëèàñ îëæ õàðàõ áîëîìæòîé.
Æèøýý, ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý
ÓÈÕ-ûí òóõàé õóóëüä “ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé á¿ðýí ýðõèéí õóãàöàà 4 æèë
áàéíà” ãýæ òîãòîîñîí áàéíà. Ýíý õóãàöààã áàãàñãàõ ýñõ¿ë óðòàñãàõ áîëîìæ
ãàãöõ¿¿ õóóëèéí ýíý çîõèöóóëàëòàä ººð÷ëºëò îðóóëæ áàéæ ë ãàðíà.
Õºäºëìºðèéí òóõàé Ìîíãîë Óëñûí õóóëüä “Õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð
áàéãóóëíà” ãýñýí áàéäàã. Ýíý íü çºâøººðñºí áàñ õîðèãëîñîí áèø õàðèí
¿¿ðýã áîëãîñîí çîõèöóóëàëò þì. Õýðâýý õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð
áàéãóóëæ áîëíî ãýñýí áàéõ òîõèîëäîëä òóõàéí ãýðýýã òàëóóä áè÷ãýýð
õèéãýýä àìààð áàéãóóëæ áîëîõûã çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò áîëîõ þì.
Ò¿¿í÷ëýí Èðãýíèé õóóëüä èðãýä õîîðîíäûí çýýëèéí ãýðýýíä õ¿¿ òºëºõººð
òàëóóä òîõèðîëöîæ áîëíî ãýñýí áàéäàã. Ýíäýýñ õ¿¿ òîãòîîæ áîëíî ãýäýã
íü çºâøººðñºí çààëò þì. Õàðèí òîãòîîñîí çààëò õààíà íü áàéõ ¸ñòîé âý
ãýâýë “Õ¿¿ òîãòîîñîí áîë çýýëèéí ãýðýýã áè÷ãýýð õèéíý. Ýíý øààðäëàãûã
õàíãààã¿é áîë õ¿¿ àâàõ ýðõýý àëäàíà” ãýñíýýñ “áè÷ãýýð õèéõ” ãýäýã íü
òîãòîîñîí çààëò þì.
Äýýðõ æèøýýíýýñ õàðàõàä òîãòîîñîí çààëòûí öààíà ò¿¿íèéã
áèåë¿¿ëýõ ¿¿ðýã ¿¿ñäýã áàéíà. Õýðâýý ýíý ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýýã¿é áîë
íýã òàëààñ õàðèóöëàãûí òóõàé ÿðèãäàõûí çýðýãöýý íºãºº òàëààñ
ýðõýý àëäàõ íºõöºë á¿ðäýæ áîëäîã
áàéíà.
Òýãâýë çºâøººðñºí õýì õýìæýýíèé
òóõàé õàìãèéí ýíãèéíýýð õýëáýë ýðõ
ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ áîëîõ
èðãýí, àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà,
àëáàí òóøààëòàíä òóõàéí ¿éëäýë,
¿éë àæèëëàãààã õèéõ áîëîìæèéã
òºðººñ õóóëèàð îëãîæ áàéãàà
îéëãîëò þì.
ªºðººð õýëáýë, çºâøººðñºí çîõèöóóëàëò íü òàíä õóóëèàð îëãîãäîæ
áàéãàà áîëîìæ áºãººä ýíý áîëîìæèéã àøèãëàõ ýñýõ íü òàíû õ¿ñýë
çîðèã áóþó ñîíèðõëîîñ øàëòãààëàõ àñóóäàë áàéõûí çýðýãöýý ýíý íü
Ýðõ ç¿éí õýì
õýìæýý
òîãòîîñîí õýì
õýìæýý
çºâøººðñºí õýì
õýìæýý
õîðèãëîñîí
õýì õýìæýý
Èðãýä áèäíèé
àíõààðàõ ãîë
ç¿éë áîë
õóóëèàð
òîãòîîñîí
çààëòûã çààâàë
äàãàæ ìºðäºæ,
áèåë¿¿ëæ áàéõ
¿¿ðýãòýé .

10. 7
ñîíãîõ áîëîìæòîé áàéäãààðàà áàñ îíöëîã þì. Ǻâøººðñºí çààëòûí
èëðýõ õýëáýð íü èõýíõ òîõèîëäîëä “ýðõòýé”, “áîëíî” ãýñýí ¿ãýýð
èëýð÷ áàéäàã.
Æèøýý, çºâøººðñºí õýì õýìæýý
Ýð¿¿ãèéí áàéöààí øèéòãýõ òóõàé õóóëüä çààñàí ñýæèãòíèé ýðõýýñ äóðäâàë,
“...ìýä¿¿ëýã ºãºõ, ìýä¿¿ëýã ºãºõººñ òàòãàëçàõ; ýõ õýëýýðýý áîëîí ìýääýã
õýëýýðýý ìýä¿¿ëýã ºãºõ, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷ àâàõ; õýðýã á¿ðòãýã÷, ìºðäºí
áàéöààã÷, ïðîêóðîð, îð÷óóëàã÷, õýëìýð÷, øèíæýý÷èéã òàòãàëçàí ãàðãàõ
òóõàé õ¿ñýëò ãàðãàõ; ººðèé㺺 ºì㺺ëºõ, õóóëüä çààñíû äàãóó ºì㺺ëºã÷
àâàõ; ºì㺺ëºã÷òýéãýý ãàíöààð÷ëàí óóëçàõ ýðõòýé” ãýõ ìýòýýð àëü ÷
õóóëèàñ ýðõ îëãîñîí çîõèöóóëàëòûã õàðæ áîëíî.
Õàðèí “áîëíî” ãýñýí ¿ãýýð òºãñºæ èëýðõèéëýãäýæ áàéãàà
çîõèöóóëàëòûí öààíà çàðèì òîõèîëäîëä çºâøººðñºí õýì õýìæýýíèé
çýðýãöýý òîãòîîñîí õýì õýìæýý èëýðõèéëýãäýæ áîëäîã.
Æèøýý, Ǻâøººðñºí áà òîãòîîñîí õýì õýìæýý
Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëèéí 4-ò “16-ààñ 18 õ¿ðòýëõ
íàñíû èðãýí õîðøîîíû ãèø¿¿í áàéæ áîëíî”, 39 ä¿ãýýð ç¿éëèéí 2-ò “Íýã
ýòãýýä õ¿ñýë çîðèãîî èëýðõèéëýí õýëöýë õèéæ áîëíî” ãýæ çºâøººð÷ýý.
Òýãâýë “áîëíî” ãýäýã ¿ãýýð òîãòîîñîí õýì õýìæýýã èëýðõèéëñýí æèøýý íü,
ìºí õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí 1-ä “Èðãýíèé ýðõ ç¿éí á¿ðýí ÷àäàìæ áóþó
èðãýí ººðèéí ¿éëäëýý𠺺ðòºº ýðõ îëæ àâàõ, ¿¿ðýã áèé áîëãîõ ÷àäâàð
íàñàíä õ¿ðñíýýð áóþó 18 íàñíààñ áèé áîëíî” ãýñýí áàéäàã.
Ǻâøººðñºí çîõèöóóëàëòòàé õàì àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë áîë àðä÷èëñàí
òºðèéí ýðõ ç¿éãýýð çîõèöóóëàõ æóðàì áîëîõ “Õóóëèàð
õîðèãëîîã¿é á¿õíèéã çºâøººðíº” ãýñýí áîëîìæèéã çºâ îéëãîæ,
õýðýãæ¿¿ëýõ õýðýãòýé þì.

11. 8
Òóõàéëáàë, Èðãýíèé õóóëèéí 26 äóãààð ç¿éëèéí 7-ä “Àøãèéí òºëºº
õóóëèéí ýòãýýä /êîìïàíè, íºõºðëºë/ íü õóóëèàð õîðèãëîîã¿é, íèéòýýð
õ¿ëýýí çºâøººðñºí çàí ñóðòàõóóíû õýì õýìæýýíä õàðøëààã¿é
àëèâàà ¿éë àæèëëàãàà ýðõëýõ ýðõòýé” ãýæýý. ¯¿íòýé õîëáîîòîéãîîð
òºðèéí áàéãóóëëàãà, ò¿¿íèé àëáàí òóøààëòàíä ýíý ýðõ ýñðýãýýð
¿éë÷ëýõ ¸ñòîé áºãººä “Õóóëèàð çºâøººðñíººñ áóñäûã õîðèãëîíî”
ãýñýí çàð÷ìûã áàðèìòëàõ ¿¿ðýãòýé áàéäãèéã àíõààðàõ õýðýãòýé þì.
Õîðèãëîñîí õýì õýìæýý íü ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä
îðîëöîã÷äûã òóõàéí ¿éëäýë, ¿éë àæèëëàãààã õèéõ
áîëîìæèéã õàñàõ áóþó õÿçãààðëàõ òóõàé îéëãîëò
þì. ªºðººð õýëáýë, øóóä õîðèãëîñîí áóþó èõýíõ
òîõèîëäîëä “áîëîõã¿é” ýñõ¿ë “õîðèãëîíî”
ãýñýí ¿ãýýð èëýðõèéëýãäýí ãàðäàã çîõèöóóëàëò
þì. Õîðèãëîñîí çààëòûã çºð÷ñºí òîõèîëäîëä
õàðèóöëàãà õ¿ëýýõ íü îéëãîìæòîé.
Æèøýý, Õîðèãëîñîí õýì õýìæýý
Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëüä “Õºäºëìºðèéí ãýðýýã áè÷ãýýð áàéãóóëààã¿é
òîõèîëäîëä àæèëòíààð àæèë ¿¿ðýã ã¿éöýòã¿¿ëýõèéã õîðèãëîíî”; Àðõèäàí
ñîãòóóðàõòàé òýìöýõ òóõàé õóóëüä “Õ¿íñíèé çîðèóëàëòûí áóñ ò¿¿õèé ýäýýð
ñîãòóóðóóëàõ óíäàà ¿éëäâýðëýõèéã õîðèãëîíî”; Èðãýíèé õóóëüä
“Áàðüöààëàã÷ áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàõ áîëñîí òóõàé áîëîí õóäàëäàõ
¿íèéí òóõàé ºì÷ëºã÷èä óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ ¿¿ðýãòýé. Èéíõ¿¿ ìýäýãäñýíýýñ
õîéø 14 õîíîãèèéí äîòîð áàðüöààíû ç¿éëèéã õóäàëäàæ áîëîõã¿é”; ìºí
õóóëèéí 232 äóãààð ç¿éëèéí 4-ò “àíçûí íèéò ä¿í ã¿éöýòãýýã¿é ¿¿ðãèéí ¿íèéí
ä¿íãèéí 50 õóâèàñ õýòýð÷ áîëîõã¿é” ãýõ ìýòýýð õîðèãëîñîí çààëòóóä áàéäàã
áèëýý.
Ýðõ ç¿éí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ õýí á¿õýí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé
òîãòîîñîí, çºâøººðñºí, õîðèãëîñîí óòãà àãóóëãûã çºâ îéëãîí ýðõýý
ýäýëæ, ¿¿ðãýý áèåë¿¿ëýõ ÿâäàë ÷óõàë þì.
“¯¿ðãýý
áèåë¿¿ëýõäýý
áàÿð õººðèéã
àìñ÷ áóé õ¿í ë
æèíõýíý ýðõ
÷ºëººòýé
àìüäàð÷ áàéíà”
Öåöåðîí
Ýðõýý ýäýëæ,
¿¿ðãýý
áèåë¿¿ëöãýýå !

12. 9
3. Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýã çºð÷ñºí ýòãýýäýä õóóëü ç¿éí
õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýäýã áàéíà.
Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé õ¿÷èí ÷àäëûã òîäîðõîéëäîã õàìãèéí ÷óõàë
øèíæèéã õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà ãýæ õýëæ áîëíî. Òºðººñ òîãòîîñîí
ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý çºð÷èãäñºí òîõèîëäîëä òóõàéí çºð÷èë ãàðãàñàí
ýòãýýäýä õ¿ëýýëãýõ õàðèóöëàãà íü õóóëü ç¿éí äàãóó áàéõ ¸ñòîé.
ªºðººð õýëáýë, òóõàéí çºð÷èëä îíîãäóóëàõ õàðèóöëàãûí òºðºë,
õýëáýð, õýìæýý íü õóóëü÷ëàãäñàí áàéõ îéëãîëò áºãººä õóóëüä
çààãäààã¿é õàðèóöëàãûã èðãýíä õ¿ëýýëãýõ áîëîìæã¿é áàéäàã.
Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãûí ¿íäñýí äºðâºí òºðºë áàéäàã. ¯¿íä:
• Èðãýíèé ýðõ ç¿éí áóþó ýä õºðºíãèéí õàðèóöëàãà;
• Ýð¿¿ãèéí õàðèóöëàãà;
• Çàõèðãààíû õàðèóöëàãà;
• Ñàõèëãûí õàðèóöëàãà;
Äýýðõ õàðèóöëàãûí òºðºë òóñ á¿ð íü ººð
ººðèéí õóóëü òîãòîîìæèä òóñãàëàà îëñîí
áàéäàã. Ǻâõºí õóóëüä çààñàí
õàðèóöëàãûã õóóëèàð ýðõ îëãîãäñîí
àëáàí òóøààëòàí, õóóëüä çààñíû äàãóó
õ¿÷èí òºãºëäºð øèéäâýðèéí ¿íäñýí äýýð
îíîãäóóëäàã áàéíà.
Òºðººñ
òîãòîîñîí ýðõ
ç¿éí õýì
õýìæýýã çºð÷ñºí
¿éëäýë, ýñ
¿éëäýõ¿éã ýðõ
ç¿éí çºð÷èë
ãýíý.

13. 10
Æèøýý, Õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõ
Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëüä ñàõèëãûí øèéòãýëèéã òîãòîîñîí áàéäãèéã òà áèä
ìýäýõ áèëýý. Òóõàéëáàë, ñàíóóëàõ, öàëèíã 3 ñàð õ¿ðòýë õóãàöààãààð
áóóðóóëàõ, àæëààñ õàëàõ øèéòãýë; Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 161 ä¿ãýýð ç¿éëä:
“Õóóëü òîãòîîìæîîð õîðèãëîñîí, òóñãàé çºâøººðºëòýéãýýð ÿâóóëàõ
¿éëäâýðëýë, ¿éë÷èëãýý, õóäàëäààã äóð ìýäýí èõ õýìæýýòýéãýýð ýðõýëñýí
áîë ýä õºðºíãèéã õóðààõ áóþó õóðààõã¿éãýýð õºäºëìºðèéí õºëñíèé äîîä
õýìæýýã íýã çóóãààñ õî¸ð çóóí òàâü äàõèí íýìýãä¿¿ëñýíòýé òýíöýõ
õýìæýýíèé òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë ãóðâààñ äýýø çóðãààí ñàð õ¿ðòýë
õóãàöààãààð áàðèâ÷ëàõ ÿë øèéòãýíý”; Çàõèðãààíû õàðèóöëàãûí òóõàé
õóóëèéí Ç0 äóãààð ç¿éëä: “Ø¿¿ãäýã÷, ãýð÷, õîõèðîã÷, íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷,
øèíæýý÷,îð÷óóëàã÷ áîëîí ø¿¿í òàñëàõ àæèëëàãàà õýðýãæ¿¿ëýõòýé
õîëáîãäóóëàí ø¿¿õýä äóóäàãäñàí ýòãýýä õ¿ðýëöýí èðýõýýñ çîðèóä
çàéëñõèéñýí, ò¿¿í÷ëýí òîãòîîñîí æóðàì èëòýä ¿ë õ¿íäýòãýñýí áîë 5000-
25000 òºãðºãººð òîðãîõ, ýñõ¿ë 7-14 õîíîãèéí õóãàöààãààð áàðèâ÷ëàõ
øèéòãýë íîãäóóëíà” ãýõ æèøýýòýé.
4. Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà íü òºðèéí àëáàäëàãààð õýðýãæäýã
áàéíà.
Äýýð ¿çñýí õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãà íü çààâàë áèåëýãääýã áàéõ ¸ñòîé.
Õóóëü ç¿éí õàðèóöëàãûã õ¿ëýýõ ýñýõ íü ãýì áóðóóòàé ýòãýýäèéí õ¿ñýë
çîðèã, àøèã ñîíèðõëîîñ ¿ë õàìààðàõ øèíæòýé áàéäàã. Õàðèóöëàãà
õ¿ëýýëãýõýä òºðèéí àëáàäëàãûã õýðýãëýäýã áºãººä óã àëáàäëàãûã
õóóëèàð òóñãàéëàí ýðõ îëãîãäñîí áàéãóóëëàãà õýðýãæ¿¿ëäýã áàéíà.
Æèøýý íü, ø¿¿õèéí øèéäâýð ã¿éöýòãýõ àëáà.
Áèäíèé ¿çñýí ýðõ ç¿éí õýì õýìæýýíèé äýýðõ äºðâºí ¿íäñýí øèíæ íü
íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà áóñàä õýì õýìæýýíä
áàéäàãã¿éãýýðýý ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý íü îíöëîã þì. Õàðèí íèéãìèéí
õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà ýðõ ç¿éí áóñ õýì õýìæýýã õýðýãæ¿¿ëýõ,
ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºõ íü õóâü õ¿íèé çàí áàéäàë, òºëºâøèë, õ¿ñýë
çîðèã, ñîíèðõëîîñ øàëòãààëæ áàéäàã.
Îð÷èí ¿åä ýðõ ç¿éí çîõèöóóëàõ àðãà íü çàõèðàìæëàí àëáàäàõààñ
èë¿¿ õÿíàí çîõèöóóëàõ, çºâøººðºí òîõèðóóëàõ øèíæòýé áîëæ
áàéãàà íü àðä÷èëñàí òºðèéí øèíæèéã èëýðõèéëýõèéí çýðýãöýý
Õàðèóöëàãà
õ¿ëýýëãýõýä
òºðººñ
àëáàäëàãûã
õýðýãëýíý.
“Òàíû ÿìàð ÷
àëõàì íèéòèéí
õýâ æóðàìòàé
çîõèöîæ
áàéõóéöààð
ÿâàãòóí”
Êàíò

14. 11
íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷äûí óõàìñàð, ñî¸ëûí òºëºâ
ººð÷ëºãäºæ áàéãààòàé õîëáîí ¿çýæ áîëíî. Áèä ýíý õýñãýýñ ýðõ ç¿éí
òàëàà𠺺ðñäèéí îéëãîëòòîé áîëëîî.
Áèäíèé àìüäðàëä õóóëü íºëººëºõ íü
Ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîõ çàìààð õóóëü èëðýí ãàðäàã áºãººä
òºðèéí õóóëüä á¿õ íèéòýýðýý çàõèðàãäàõ ¸ñòîé. Ýíý íü àðä÷èëñàí
òºðèéí ¿íäñýí çàð÷ìûí íýã áîëîõ õóóëü äýýäëýõ ¸ñíû òóõàé
àñóóäàë áºãººä òºð, ò¿¿íèé àëáàí òóøààëòàí, èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä,
àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãà á¿ãä õóóëüä çàõèðàãäàí, ¿éë
àæèëëàãààãàà õóóëèéí õ¿ðýýíä ÿâóóëàõ øààðäëàãà þì.
Õóóëü áèäíèé àìüäðàëä ÿìàð ¿¿ðýã ã¿éöýòãýæ, ÿìàð íºëºº ¿ç¿¿ëäýã
òàëààð õ¿í á¿ð ººð ººðèéí îéëãîëò, ä¿ãíýëò, ¿çýë áîäîëòîé
áàéõ íü ìýäýýæ.
Õóóëü íèéãìèéí àìüäðàëä ìàø îëîí ÷èã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýæ áàéäãààñ
áèä õàìãèéí ò¿ãýýìýë áóþó ãîëëîõ à÷ õîëáîãäîëòîé äàðààõü
¿¿ðã¿¿äèéã àâ÷ ¿çüå.
1. Íèéãìèéí õàðèëöààíû àìàð àìãàëàí, òàéâàí áàéäëûã
õàìãààëíà.
Ýíý áîë õóóëèéí õàìãèéí ãîë ÷èã ¿¿ðýã, çîðèëãî þì. ªºðººð õýëáýë,
õóóëü áîë íèéãìèéí õàðèëöààã õýâèéí, åðäèéí ò¿âøèíä áàéëãàæ,
òýíöâýðèéã áèé áîëãîí õºãæ¿¿ëýõèéã çîðüäîã.
Õàìãààëàõ ¿¿ðãèéí ¿íäñýí óòãà íü òóõàéí õàðèëöààíä õ¿íèé ýðõ
çºð÷èãäºõººñ óðüä÷èëàí ñýðãèéëýõ, çºð÷èãäñºí òîõèîëäîëä ãýì
áóðóóòàé ýòãýýäýä õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýõýä îðøèíî. Ýíä ýðõ ç¿éí
ÿìàð òîãòîëöîîòîéãîîñ ¿ë õàìààðàí á¿õ óëñ îðîíä Ýð¿¿ãèéí õóóëü
íýëýýä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýäýã.
Èðãýí ýðõýý
õàìãààëóó-
ëàõààð ø¿¿õýä
õàíäàõ ýðõòýé.
Õ¿í á¿ð õóóëèà
äýýäëýí
àìüäàðíà.
Á¿õ íèéò çààâàë
äàãàæ
ìºðäºõººð
òºðººñ áàòëàí
ãàðãàæ, ýðõ ç¿éí
õýì õýìæýý
òîãòîîñîí äýýä
õ¿÷èí ÷àäàë
á¿õèé áàðèìò
áè÷ãèéã õóóëü
ãýíý.

15. 12
Æèøýý, Õàìãààëàõ ¿¿ðýã
Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí çîðèëòûã àâ÷ ¿çüå. Ìîíãîë Óëñûí Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí
çîðèëò íü Ìîíãîë Óëñûí òóñãààð òîãòíîë, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàë, õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëºº, íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷, ¿íäýñíèé áàÿëàã, áàéãàëü
îð÷èí, ýðõ ç¿éí æóðàì, ýíõ òàéâàí, õ¿í òºðºëõòºíèé àþóëã¿é áàéäëûã ãýìò
õàëäëàãààñ õàìãààëàõàä îðøèíî.
Õýðâýý Ýð¿¿ãèéí õóóëü áàéäàãã¿é áîë ãýìò õýðýã ¿éëäñýí ýòãýýäýä
ÿë øèéòãýë îíîãäóóëæ öýýðë¿¿ëýõ, õîõèðîã÷èéí çºð÷èãäñºí ýðõèéã
õýí õàìãààëæ, õàíãàõ âý? ãýäýã àñóóëòàä õàðèóëàõ áîëîìæã¿é áîëîõ
íü ìýäýýæ.
Îäîî ººð íýãýí òîõèîëäëûã àâ÷ ¿çüå. Òà çýýëèéí ãýðýýíèé ¿íäñýí
äýýð áóñäàä ìºí㺺 çýýëä¿¿ëæýý. Ãýòýë òàíû ìºíãèéã ãýðýýíèé
õóãàöààíäàà òºëñºíã¿é. Òà óäàà äàðàà íýõýýä áàñ ë òóñûã îëñîíã¿é.
Ýíý ¿åä òà õýíä, õààíà, õýðõýí õàíäàõ âý? Ìýäýýæ òà ø¿¿õýä
õàíäàæ, Èðãýíèé õóóëü, Èðãýíèé õýðãèéã ø¿¿õýä õÿíàí øèéäâýðëýõ
õóóëèéí äàãóó ø¿¿õ òàíû çºð÷èãäñºí ýðõèéã ñýðãýýí òîãòîîõ àðãà
õýìæýý àâíà.
Äýýä äàâõðûí àéëààñ óñ àëäàæ òàíû ýä õºðºíãºä õîõèðîë ó÷èð÷ýý.
Ó÷ðóóëñàí õîõèðëîî òàíû øààðäñàíààð àðèëãàñàíã¿é. Òà ìºí ë
ø¿¿õýä õàíäàæ, ø¿¿õ äýýðõè õóóëèóäààð ýðõèéã òàíü õàìãààëàõ
áîëíî. Áèä ýíý ìýò÷èëýíãýý𠺺ð îëîí æèøýýã ãàðãàæ áîëîõ áºãººä
èðãýí òà ÷ áàñ ñîíèðõîëòîé îëîí æèøýýã ãàðãàõ íü îéëãîìæòîé.
2. Òºðèéí ýðõ ìýäëèéã òýíöâýðæ¿¿ëæ, õÿíàëò òàâèí, èðãýíèé
ýðõ ÷ºëººã áàòàëãààæóóëíà.
Õóóëèéí ýíý ¿¿ðýãò õóóëèéí ºìíº á¿ãä òýãø áàéõ, õóóëüä çàõèðàãäàõ,
õóóëèéã äýýäëýõ ãýñýí çàð÷èì øóóä õîëáîãäîíî. Ýíý íü òºðèéí
õóóëüä èðãýí íü çàõèðàãäàõûí õàìò òºð íü ìºí çàõèðàãäàíà ãýñýí ¿ã.
ªºðººð õýëáýë, ººðèéí áàòëàí ãàðãàñàí õóóëüäàà òºð çàõèðàãäàõ
òóõàé àñóóäàë þì.
Òºð, ò¿¿íèé áàéãóóëëàãûí ýðõ õýìæýýã õóóëèàð òîãòîîæ, òºðººñ
èðãýíòýé, èðãýíýýñ òºðòýé õàðüöàõ õàðèëöààã õóóëü÷èëäàã. Íýã ¿ãýýð
õýëáýë òºð èðãýíèéõýý ºìíº, èðãýí íü ÷ òºðèéíõºº ºìíº ¿¿ðýã
õ¿ëýýäýã áàéõ ÿâäàë þì.
Òºðèéí ýðõ ìýäýë íü íýã áóþó íýã õýñýã á¿ëýã ýòãýýäèéí ìýäýëä
íýãäýæ òºâëºðñíººð õÿçãààðã¿é ýðõ ìýäýë íî¸ëæ, àðä÷èëñàí õÿíàëò
òàâèõ áîëîìæã¿é áîëîõ áºãººä óëìààð äóðààð àâèðëàõ, õ¿íèé ýðõ,
ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõ àñóóäàë õýâèéí ¿çýãäýë áîëîõ íü îéëãîìæòîé.
Òèéìýýñ õàðèëöàí õÿíàëò, òýíöâýð á¿õèé õóóëü òîãòîîõ,
ã¿éöýòãýõ, ø¿¿õ ãýñýí ýðõ ìýäëèéí ãóðâàí ñàëàà ìº÷ðèéã áèé
áîëãîñîí áàéäàã íü äýëõèé íèéòýä õ¿ëýýí çºâøººðºãäñºí “Òºðèéí
ýðõ ìýäëèéã õóâààðèëàõ îíîë”-ûí äàãóóõ òîãòîëöîî þì.

16. 13
Æèøýý, Èðãýíèé ýðõèéã õàìãààëàõ
¯íäñýí õóóëèéí àðâàí åñä¿ãýýð ç¿éëä “Òºðººñ õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã
õàíãàõóéö ýäèéí çàñàã, íèéãýì, õóóëü ç¿éí áîëîí áóñàä áàòàëãààã
á¿ðä¿¿ëýõ, õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çºð÷èõòýé òýìöýõ, õºíäºãäñºí ýðõèéã
ñýðãýýí ýäë¿¿ëýõ ¿¿ðãèéã èðãýíèéõýý ºìíº õàðèóöíà” ãýñýí áàéäàã.
̺í 14 ä¿ãýýð ç¿éëä “Ìîíãîë Óëñàä õóóëü ¸ñîîð îðøèí ñóóãàà õ¿í á¿ð
õóóëü, ø¿¿õèéí ºìíº ýðõ òýãø áàéíà. Õ¿íèéã ¿íäýñ, óãñàà, õýë, àðüñíû ºíãº,
íàñ, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý, ýðõýëñýí àæèë, àëáàí
òóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë, áîëîâñðîëîîð íü ÿëãàâàðëàí
ãàäóóðõàæ ¿ë áîëíî. Õ¿í á¿ð ýðõ ç¿éí ýòãýýä áàéíà” ãýýä 16 äóãààð ç¿éëä
Ìîíãîë Óëñûí èðãýíèé ¿íäñýí ýðõ, ýðõ ÷ºëººã çààñàí áàéíà.
¯íäñýí õóóëüä çààñàí ýðõ¿¿äèéã õýðýãæ¿¿ëýõ çîðèëãîîð áóñàä
ñàëáàð õóóëèóä ãàðäàã áèëýý.
3. Øóäàðãà ºðñºë人íèéã äýìæèõ çàìààð ýäèéí çàñãèéí
ºñºëòèéã áèé áîëãîíî.
Àëèâàà óëñ ã¿ðíèé õºãæëèéí ñóóðü íü ò¿¿íèé ýäèéí çàñãèéí
õºãæëèéí ºñºëòòýé øóóä õîëáîãääîã. ªì÷, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëñàí îëîí õóóëèóä áàéõûí çýðýãöýý øóäàðãà áóñ
ºðñºë人íèéã õîðèãëîõ õóóëü ýíý õàðèëöààíä ÷óõàë ¿¿ðýã
ã¿éöýòãýäýã.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 5 äóãààð ç¿éëä “Ìîíãîë Óëñ äýëõèéí
ýäèéí çàñãèéí õºãæëèéí ò¿ãýýìýë õàíäëàãà, ººðèéí îðíû ºâºðìºö
îíöëîãò íèéöñýí îëîí õýâøèë á¿õèé ýäèéí çàñàãòàé áàéíà. Òºð íü
íèéòèéí áîëîí õóâèéí ºì÷èéí àëèâàà õýëáýðèéã õ¿ëýýí çºâøººð÷,
ºì÷ëºã÷èéí ýðõèéã õóóëèàð õàìãààëíà. Òºð íü ¿íäýñíèé ýäèéí
çàñãèéí àþóëã¿é áàéäàë, àæ àõóéí á¿õ õýâøëèéí áîëîí õ¿í àìûí
íèéãìèéí õºãæëèéã õàíãàõ çîðèëãîä íèéö¿¿ëýí ýäèéí çàñãèéã
çîõèöóóëíà” ãýñýí áàéäàã. Ýíý ë çîðèëãîîð ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëñàí îëîí òîîíû õóóëèóä ãàðñààð áàéãàà áèëýý.
Õóóëèàð õ¿íèé
ýðõ, ýðõ ÷ºëººã
áàòàëãààæóóëíà.

17. 14
4. Íèéãìèéí øóäàðãà ¸ñ, òýãø áàéäëûã õàíãàíà.
Õóóëü òîãòîîã÷èéí ýðõýì çîðèëãûí íýã íü ýíý áºãººä ýíý íü
íèéãìèéí õàðèëöààíä îðîëöîã÷ ñóë äîðîé òàëûí ýðõ àøãèéã õóóëèàð
õàìãààëàõàä ÷èãëýãääýã.
Òóõàéëáàë, Õºäºëìºðèéí õóóëèàð àæèë îëãîã÷, àæèëòàí õî¸ðûí
ýðõèéí òýíöâýðæèëòèéã õàíãàõ çîðèëãîîð òóñãàéëñàí çîõèöóóëàëò
õèéäýã. Õºäºëìºðèéí ãýðýýã òàëóóä òîõèðîëöîæ áàéãóóëàõ áºãººä
àæèë îëãîã÷èéí äàâóó áàéäëàà àøèãëàí òýãø áàéäëûã çºð÷èõ
áîëîìæèéã õÿçãààðëàñàí çààëò îðóóëàõ ãýõ ìýò. Ò¿¿í÷ëýí íàñàíä
õ¿ðýýã¿é õ¿ì¿¿ñ, õ¿¿õýä, ºíäºð íàñòàí, òàõèð äóòóó èðãýäèéí ýðõèéí
àñóóäàëòàé õîëáîîòîé òóñãàéëñàí ç¿éë, çààëòòàé õóóëèóäûã îëíîîð
íü äóðäàæ áîëíî.
Ýðõ àøãàà õàìãààëóóëàõààð ýâëýëäýí íýãäýõ, ¿çýë áîäëîî
èëýðõèéëýõ, æàãñààë öóãëààí õèéõ ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ õóóëü ç¿éí
áàòàëãààã áèé áîëãîõ íü øóäàðãà ¸ñûã õàíãàõ ÷èã ¿¿ðýãò áàñ
õàìààðäàã áàéíà.
5. Õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàìãààëíà.
Øèíæëýõ óõààí, òåõíèê, òåõíîëîãèéí àñàð õóðäàöòàé õºãæëèéí ¿åä
õóóëèéí “õ¿ðýýëýí áàéãàà îð÷íûã õàìãààëàõ” ÷èã ¿¿ðãèéí õýðýãöýý,
øààðäëàãà óëàì á¿ð íýìýãäýæ áàéíà. Ýíý íü äýëõèé äàÿàð
àíõààðëàà õàíäóóëäàã, òóëãàìäñàí àñóóäëûí íýãä òîîöîãäîæ
áàéäàã.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 16 äóãààð ç¿éëä “Èðãýí ýð¿¿ë,
àþóëã¿é îð÷èíä àìüäðàõ, îð÷íû áîõèðäîë, áàéãàëèéí òýíöýë
àëäàãäàõààñ õàìãààëóóëàõ ýðõòýé” ãýñýí áàéäàã. Áàéãàëü
õàìãààëàõ, íºõºí ñýðãýýõòýé õîëáîîòîé îëîí õóóëü òîãòîîìæóóä
ìàíàé óëñàä ¿éë÷ëýõ áºãººä ýäãýýð õóóëèóäààð òºð, áàéãóóëëàãà, àæ
àõóéí íýãæ, èðãýíä ýðõ, ¿¿ðýã áèé áîëãîñîí áàéäàã áèëýý.
Èðãýí á¿ð
õóóëèéí ºìíº
àäèë, òýãø
ýðõòýé áàéíà.
Äàðãàà áè
õºäºëìºðèéí
ãýðýýãýý
áàéãóóëúÿ..

18. 15
Íèéãìèéí õàðèëöààíä õóóëèéí ã¿éöýòãýõ ÷èã ¿¿ðãýýñ ãîëëîõ ãýñíèéã
íü áèä àâ÷ ¿çëýý. Õóóëèéí ÷èã ¿¿ðã¿¿ä çàðèì òîõèîëäîëä õîîðîíäîî
çºð÷èëäºõ ÿâäàë ãàðäàã.
Òóõàéëáàë, ýäèéí çàñãèéí ºñºëòèéã äýìæèõ çîõèöóóëàëò íü
õ¿ðýýëýí áóé îð÷íûã õàìãààëàõòàé çºð÷èëääºã. Ìýäýýæ ýíý õî¸ð
àñóóäëûí àëü àëü íü ÷óõàë ãýäýã íü îéëãîìæòîé.
Ýíý òîõèîëäîëä õóóëü òîãòîîã÷ íýã ë ç¿éëèéã óäèðäëàãà áîëãîíî.
Ýíý íü äýìæèõ ¸ñòîé íèéãìèéí çîðèëãî þóíä îðøèõ ¸ñòîé âý ãýäýãò
àíõààðëàà èë¿¿òýé õàíäóóëæ, çºâ òýíöâýðèéã áàðèìòëàõ ¸ñòîé àæýý.
1.2. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÐªË.
Òºðººñ áàòëàí ãàðãàæ áàéãàà àëèâàà õóóëü òîãòîîìæèéã á¿õ
íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ ¸ñòîé. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëààñ áàòëàí
ãàðãàæ áàéãàà á¿õ õóóëèóä ¯íäñýí õóóëüäàà íèéöñýí áàéõ õóóëü
ç¿éí øààðäëàãà òàâèãääàã.

19. 16
1992 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 13-íû ºäºð áàòëàãäñàí ¯íäñýí õóóëèéã
“àðä÷èëñàí, øèíý” ãýæ áèä á¿õýí òîäîòãîäîã áèëýý. Ýíý íü ºìíºõ
¯íäñýí õóóëèóäààñ /1924 îí, 1940 îí, 1960 îí/ çàð÷ìûí öîî øèíý
ººð÷ëºëòòýéãýýð ãàðñàíòàé õîëáîîòîé ãýäãèéã òà á¿õýí ìýäíý.
Õóóëü ç¿éí õ¿÷èí ÷àäàë, íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õ¿ðýýãýýð
íü õóóëü òîãòîîìæèéã
• ¯íäñýí õóóëü;
• Ñàëáàð õóóëü;
• Îëîí óëñûí ãýðýý;
• Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò ãýæ àíãèëäàã.
¯íäñýí õóóëü
¯íäñýí õóóëèàð íèéãýì, ýäèéí çàñãèéí õàðèëöààíû ñóóðü ¿íäýñ,
òºðèéí ýðõ ìýäýë, õ¿íèé ýðõ, òºð èðãýíèé õàðèëöàà çýðãèéí ¿íäñýí
ñóóðü çàð÷ìûã òîäîðõîéëîí òîãòîîæ ºãäºã. ¯íäñýí õóóëü íü õóóëü
ç¿éí õ¿÷èí ÷àäëûí õóâüä õàìãèéí äýýä õ¿÷èí ÷àäàëòàé þì. Ýíý íü
ìàíàé óëñûí á¿õ õóóëü áîëîí áóñàä ýðõ ç¿éí àêò íü ¯íäñýí õóóëèéã
çºð÷ººã¿é, ò¿¿íä íèéöñýí áàéõ øààðäëàãàòàé ãýñýí îéëãîëò þì.
Ñàëáàð õóóëü
¯íäñýí õóóëèàð òóíõàãëàñàí õ¿íèé ýðõ, ýðõ ÷ºëººã õóóëü ç¿éí õóâüä
áàòàëãààòàé ýäë¿¿ëýõ, íèéãìèéí òîäîðõîé òºðëèéí õàðèëöààã
íàðèéâ÷ëàí çîõèöóóëàõ çîðèëãîîð ñàëáàð õóóëèóä ãàðäàã.
Òóõàéëáàë, Èðãýíèé õóóëü, Ýð¿¿ãèéí õóóëü, Áîëîâñðîëûí òóõàé
õóóëü, Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëü, Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð
Áóñàä á¿õ
õóóëèóä íü
¯íäñýí õóóëèàñ
ýõòýé áàéæ,
ò¿¿íä íèéöñýí
áàéõ
øààðäëàãàòàé.
Õóóëèéã
ìýäýõã¿é áóþó

20. 17
ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé õóóëü, Òàòâàðûí òóõàé õóóëü ãýõ ìýò÷èëýí 280
ãàðóé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð ¿éë÷èëæ áàéíà.
Îëîí óëñûí ãýðýý
Îëîí óëñûí ãýðýý õóóëüä ÿìàð õàìààòàé áàéõ áèëýý ãýäýã àñóóëò
ãàð÷ áîëîõ þì. Òýãâýë äýëõèé íèéòýýð àíõààðëàà õàíäóóëäàã,
çºâøèëöºí òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð øèéäâýðëýõ àñóóäëóóä
áàéäàã. Ýíý íü äàÿàð÷ëàëûí ýðèí ¿åä óëàì á¿ð íýìýãäýõ
õàíäëàãàòàé áàéíà.
Æèøýý, Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
“Ìîíãîë Óëñ îëîí óëñûí ýðõ ç¿éí íèéòýýð õ¿ëýýí çºâøººðñºí õýì õýìæýý,
çàð÷ìûã áàðèìòàëæ ýíõèéã ýðõýìëýñýí ãàäààä áîäëîãî ÿâóóëíà. Ìîíãîë
Óëñ îëîí óëñûí ãýðýýãýýð õ¿ëýýñýí ¿¿ðãýý øóäàðãààð ñàõèí áèåë¿¿ëíý.
Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýý íü ñî¸ðõîí áàòàëñàí áóþó íýãäýí îðñîí
òóõàé õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëìîãö äîòîîäûí õóóëü òîãòîîìæèéí íýãýí
àäèë ¿éë÷èëíý. Ìîíãîë Óëñ ¯íäñýí õóóëüäàà õàðøèëñàí îëîí óëñûí ãýðýý,
áóñàä áàðèìò áè÷ãèéã äàãàæ ìºðäºõã¿é” ãýñýí áàéäàã. /Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí 10 äóãààð ç¿éë/
Èéìýýñ ìàíàé óëñûí íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýý íü äîòîîäûí
õóóëü òîãòîîìæèéí àäèë ¿éë÷ëýõ ¸ñòîé áºãººä èðãýí áèä á¿õýí
çºâõºí ¿íäýñíèé õóóëü òîãòîîìæîîð ýðõýý õàìãààëóóëàõààñ ãàäíà
îëîí óëñûí ãýðýýíä çààñàí ýðõ çºð÷èãä뺺 ãýæ ¿çâýë ø¿¿õ îëîí
óëñûí ãýðýýíèé çààëòûí äàãóó ýðõèéã õàìãààëñàí øèéäâýð ãàðãàæ
áîëíî ãýñýí ¿ã þì.
Ìàíàé óëñ õ¿íèé ýðõèéí ñàëáàð áîëîí îëîí óëñûí ýäèéí çàñàã,
õóäàëäàà, îþóíû ºì÷, ýíõ òàéâàí àþóëã¿é áàéäëûí çýðýã ºðãºí
õ¿ðýýíèé àñóóäëààð 180 ãýðýýíä íýãäýí îðñîí áàéäàã áèëýý.
Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò
Ýðõ ç¿éí áóñàä àêò íü íèéãìèéí òîäîðõîé òºðëèéí õàðèëöààã
çîõèöóóëàõ ÷èã ¿¿ðýãòýé áàéäàã. Ãýõäýý ýíý íü õóóëèàð ýðõ
îëãîãäñîí ýòãýýä, õàìààðàõ àñóóäëûíõàà õ¿ðýýíä õýì õýìæýý
òîãòîîñîí àêò ãàðãàíà ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü, ÓÈÕ, Çàñãèéí ãàçàð,
Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðëààñ òîãòîîë; Åðºíõèéëºã÷, Çàñàã
äàðãààñ çàõèðàìæ çýðãèéã ãàðãàäàã. Ýíý á¿ãä íü ¯íäñýí õóóëü áîëîí
áóñàä õóóëüä íèéöñýí áàéõ øààðäëàãàòàé íü îéëãîìæòîé.
Õóóëèéí òàéëáàð
Õóóëèéã òàéëáàðëàõ øààðäëàãàòàé þó, òýð ¿¿ðãèéã õýí ã¿éöýòãýõ
¸ñòîé âý ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðíý. Íèéòýä äàãàæ ìºðä¿¿ëýõýýð íýãýíò
áàòëàí ãàðãàñàí õóóëü îéëãîìæòîé, õýðýãæèõ, áèåëýãäýõ áîëîìæòîé

21. 18
áàéõ ¸ñòîé õýäèé ÷ õóóëèéã íýã ìºð îéëãîæ õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâöàä
ò¿¿íèéã òàéëáàðëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áîëäîã.
Õóóëèéí òàéëáàð íü ¿éë÷ëýõ õ¿÷èí ÷àäëûí õóâüä àëáàí ¸ñíû, àëáàí
¸ñíû áóñ ãýæ àíãèëàãääàã. Àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã õóóëèàð ýðõ
îëãîãäñîí áàéãóóëëàãààñ ãàðãàäàã áà ¯íäñýí õóóëèàñ áóñàä õóóëèéã
çºâ õýðýãëýõ òàëààð Óëñûí Äýýä Ø¿¿õ òàéëáàð ãàðãàõààð ¯íäñýí
õóóëüä çààñàí. Àëáàí ¸ñíû òàéëáàðûã õóóëü õýðýãëýæ áàéãàà
ñóáüåêò¿¿ä øóóä óäèðäëàãà áîëãîí õýðýãëýõ ¿¿ðýãòýé áàéäàã.
ªºðººð õýëáýë, ø¿¿õ áîëîí õóóëèéí áàéãóóëëàãóóä àëáàí ¸ñíû
òàéëáàðûã õóóëèéí íýãýí àäèë õýðýãëýõ ¿¿ðýãòýé ãýñýí ¿ã.
Ìîíãîë Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí 2003 îíû 10 äóãààð òîãòîîëîîð
Ýð¿¿ãèéí õóóëèéí 35 äóãààð ç¿éëèéí çàðèì õýñãèéã òàéëáàðëàñíûã
æèøýýãýýð ¿ç¿¿ëüå.
Æèøýý; Óëñûí Äýýä Ø¿¿õèéí òàéëáàðò,
Òóõàéëáàë, “çîõèîí áàéãóóëàã÷” ãýäýãò ãýìò õýðýã ¿éëäýõ ÿâäëûã àíõíààñ
íü ñýäýæ ñàíàà÷ëàí ò¿¿íèéãýý õýðýãæ¿¿ëýõ á¿õ áîëîìæ íºõöºëèéã
á¿ðä¿¿ëýõ òàëààð èäýâõòýé ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ, óäèðäàí ÷èãë¿¿ëýõ
àæëûã ãàðäàí õàðèóöàæ, ãýìò õýðýã ¿éëäýõ òºëºâëºãºº áîëîâñðóóëàõ, ãýìò
õýðýãò îðîëöîã÷äûí ¿¿ðãèéã õóâààðèëàõ çàìààð ãýìò õýðãèéã õýäèéä, õààíà,
õýðõýí ÿàæ ¿éëäýõ, ãýìò õýðýã ¿éëäñýíèé äàðààõü óë ìºðèéã àðèëãàõ çýðýã
àñóóäëûã çîõèöóóëàã÷ ýòãýýä áàéõûã îéëãîíî. Çîõèîí áàéãóóëàã÷ íü ãýìò
õýðýã ¿éëäýõýä ººðèéí áèåýð îðîëöñîí ýñýõýýñ ¿ë õàìààðàí ýð¿¿ãèéí
õàðèóöëàãà õ¿ëýýëãýí” ãýæ òàéëáàðëàñàí áàéíà.
Àëáàí ¸ñíû áóñ òàéëáàð íü òóõàéí õóóëèéã õýðýãëýæ áàéãàà
ñóáüåêòýä çààâàë óäèðäëàãà áîëãîõ àëáàí ¸ñíû õ¿÷èí ÷àäàë
àãóóëäàãã¿é ÷ ãýñýí òýð òàéëáàðûã ìýðãýæëèéí ýðäýìòýä, ýðäýì
øèíæèëãýýíèé áàéãóóëëàãà, ñóäëàà÷äààñ ãàðãàäàã ó÷èð øèíæëýõ
óõààíû ºðãºí áàãòààìæòàé, òàíèí ìýäýõ¿éí àñàð èõ à÷
õîëáîãäîëòîé áàéäàã. Èéì ó÷ðààñ óã òàéëáàð òóéëûí ºðãºí
õ¿ðýýòýé, èæ á¿ðäýë øèíæòýé áàéäàã. Àëáàí áóñ òàéëáàð íü
èðãýäèéí ýðõ ç¿éí ìýäëýã, óõàìñàðò ãîëëîõ íºëººòýé þì.
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí àëáàí áóñ òàéëáàðûã ãàâúÿàò õóóëü÷,
äîêòîð ïðîôåññîð Ã.Ñîâä 2000 îíä ãàðãàñàí áàéäàã. Ò¿¿í÷ëýí
Õºäºëìºðèéí òóõàé õóóëèéí àëáàí áóñ òàéëáàðûã äîêòîð
Á.Óðàíöýöýã 2002 îíä ãàðãàæýý.
Õóóëèéí
òàéëáàð:
Ø Àëáàí
¸ñíû
Ø Àëáàí
¸ñíû
áóñ

22. 19
ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 22.. Õóóëü õýðõýí
á¿òäýã âý?
2.1. ÕÓÓËÜ ÑÀÍÀÀ×ËÀÕ, ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ
ÀÆÈËËÀÃÀÀ
2.1. Õóóëü ñàíàà÷ëàõ, õóóëèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ àæèëëàãàà
2.2. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ,
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
2.3. Õóóëèéí òºñëèéã ºðãºí ìýä¿¿ëýõ
Áèä ýõíèé á¿ëãýýñ õóóëèéí òàëààð
òîäîðõîé ìýäëýãòýé áîëñîí áîë
ýíýõ¿¿ á¿ëãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü
õýí áàéõ, õóóëèéí òºñºë ãýæ þó
áîëîõ, ò¿¿íèéã õýðõýí
áîëîâñðóóëäàã, õóóëü áàòëàí ãàðãàõ
óðüä÷èëñàí íºõöºëèéí òàëààð ¿çýõ
áîëíî.

23. 20
Õóóëü á¿òýõ ¿éë àæèëëàãàà íü äàðààõ åðºíõèé ¿å øàòûã äàìæèí
õýðýãæäýã áàéíà.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ãýæ õýí áý?
Àëèâàà øèíý ç¿éëèéã áèé áîëãîõ íü ò¿¿íèéã ñàíàà÷ëàõ áóþó ¿¿ñãýõ,
ýõëýëèéã íü õýðõýí òàâèõààñ ýõýëäýã. Õóóëü ººðºº àÿíäàà áèé
áîëîõã¿é íü îéëãîìæòîé. Õàðèí íèéãìèéí øèíý øèíý õàðèëöààã
õóóëèàð çîõèöóóëàõ øààðäëàãà õýðýãöýý áèé áîëñîí òîõèîëäîëä
õóóëèéã øèíýýð ñàíàà÷ëàí áîëîâñðóóëàõ õýðýãòýé áîëäîã.Òýãâýë
õóóëèéã äóðûí õ¿í ñàíàà÷ëàõ óó, ýñâýë ýíä òóñãàé ýðõ á¿õèé õ¿í
áàéõ ¸ñòîé þó ãýñýí àñóóëò ãàð÷ èðíý.
Íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèöóóëàõ õóóëèéã ãàðãàõäàà øèíýýð ãàðãàõ
óó, ýñõ¿ë äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ óó,
õ¿÷èíã¿é áîëãîõ óó çýðýã ýðõèéã õýðýãæ¿¿ëýõ áîëîìæòîé ñóáüåêòèéã
“õóóëü ñàíàà÷ëàã÷” ãýæ õýëæ áîëíî. Àëèâàà óëñûí ¯íäñýí õóóëüä
õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõ õýíä áàéõ òóõàé àñóóäëûã çîõèöóóëñàí áàéäàã.
Õóóëèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàõ
àæëûã çîõèîí
áàéãóóëàõ,
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
Õóóëèéí
òºñëèéã ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ
Õóóëèéí
òºñëèéã
Áàéíãûí
õîðîîãîîð
õýëýëöýõ
Õóóëèéí
òºñëèéã ÓÈÕ-
ààð õýëýëöýõ
Õóóëèéã
¸ñ÷ëîõ
Õóóëèéã
íèéòëýõ
Õóóëü
ñàíàà÷ëàõ,
õóóëèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàõ

24. 21
Ìàíàé óëñàä Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í,
Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõòýé áàéíà. Èéìýýñ ýíý ãóðâàí
ñóáüåêòèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ãýæ ¿çíý. ªºðººð õýëáýë, ýíý ãóðâàí
ñóáüåêòèéí õýí íýãíýýñ òîäîðõîé õóóëü ãàðãàõ õýðýãòýé áàéãàà
òàëààð ñàíàë äýâø¿¿ëæ, òóõàéí õóóëèéíõàà òºñëèéã ìýðãýæëèéí
ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí ýöýñò íü õÿíàæ, ò¿¿íèéãýý ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëäýã áàéíà.
Ãýõäýý õóóëü ñàíàà÷ëàõ ãýäãèéã õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
àæèëòàé èæèëòãýí ¿çýæ áîëîõã¿é þì. ªºðººð õýëáýë, õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷ á¿ð ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñ뺺 ººðºº áîëîâñðóóëñàí
áàéäàãã¿é òóë õóóëü ñàíàà÷ëàõ íü õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ä
õýëýëö¿¿ëýõýýð àëáàí ¸ñîîð ºðãºí áàðèõ ýðõ þì1
ãýæ îéëãîæ áîëíî.
Õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èéí øèéäâýðëýñýí áàéõ àñóóäàë
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëü ñàíàà÷ëàõ ýðõýý õýðýãæ¿¿ëýõäýý äàðààõü
àñóóäëûã øèéäâýðëýñýí áàéõ øààðäëàãàòàé. ¯¿íä:
• Íèéãìèéí òóõàéí õàðèëöààíû îäîîãèéí òºëºâ áàéäàë
áîëîí ò¿¿íèéã çîõèöóóëæ áàéãàà õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð
íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð óã àñóóäëààð øèíýýð õóóëü
ãàðãàõ óó, ýñõ¿ë äàãàæ ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò,
ººð÷ëºëò îðóóëàõ óó ãýäãèéã òîãòîîæ ò¿¿íèé ¿íäýñëýë,
øààðäëàãûã òîäîðõîéëñîí áàéõ;
• Õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëîõ;
1
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí òàéëáàð. ÓÁ.,2000 îí. 151 äýõ òàë
Õóóëü
ñàíàà÷èëíà
ãýäãèéã õóóëèéí
òºñºë
áîëîâñðóóëàõ
àæèëòàé
èæèëòãýí ¿çýæ
áîëîõã¿é.
Ã.Ñîâä

25. 22
• Õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ òàëààð öààøèä àâàõ àðãà õýìæýýíèé
òóõàé ñàíàë, ò¿¿íòýé õîëáîãäîí ãàðàõ òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí
çàðäëûí òîîöîîã ãàðãàñàí áàéõ;
• Ìîíãëä Óëñûí Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í íü ñàíàà÷èëæ
áóé õóóëèéí òºñëèéíõºº òàëààð Çàñãèéí ãàçàð, ò¿¿í÷ëýí
õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ ¿¿ðýã á¿õèé õîëáîãäîõ
áóñàä áàéãóóëëàãûí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã àâñàí áàéõ.
Èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä õóóëèéí òºñºë ñàíàà÷èëæ áîëîõ óó?
¯¿íèéã çºâõºí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààð äàìæóóëàí õýðýãæ¿¿ëýõ
áîëîìæòîé. Ýíý àñóóäëûã õóóëèàð çîõèöóóëñàí áàéäàã. Òóõàéëáàë,
èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä2
õóóëèéí òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èä áè÷ãýýð3
óëàìæèëíà. Ýíý ñàíàëûã òóõàéí õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷ ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òóõàéí àñóóäëààð õóóëü
ñàíàà÷èëæ áîëíî. Áè÷ãýýð ãýñýí õýëáýðèéã õóóëüä òîãòîîñîí íü
áèå÷ëýí óóëçàæ èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã õààãààã¿é áºãººä ãàãöõ¿¿
òóõàéí ñàíàë òàíûõ ãýäãèéã òîäîðõîéëîõûí çýðýãöýý öààøèä
¿ðãýëæë¿¿ëýí àâ÷ ¿çýõ àñóóäàë ýñýõèéã òîãòîîõîä áè÷ãèéí áàéõ
øààðäëàãûã òàâüäàã áàéíà.
Æèøýý, Õóóëü ñàíàà÷ëàõ òóõàé
Ýíý íü ¯íäñýí õóóëèéí 23 äóãààð ç¿éëä “Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í áîë àðä
ò¿ìíèé ýë÷ ìºí áºãººä íèéò èðãýí, óëñûí àøèã ñîíèðõëûã ýðõýìëýí
áàðèìòàëíà” 26 äóãààð ç¿éëèéí 2-ò “Èðãýä, áóñàä áàéãóóëëàãà õóóëèéí
òºñëèéí òóõàé ñàíàëàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëíà” ãýñýí çààëòòàé
øóóä õîëáîãäîõ þì.
2
“ªì÷ëºë人 áóþó ýçýìøèõ, àøèãëàõ, çàõèðàí çàðöóóëàõ ýðõäýý òóñãàéëñàí
õºðºíãºòýé, ººðèéí íýðýýð ýðõ îëæ, ¿¿ðýã õ¿ëýýäýã, ¿éë àæèëëàãààíààñàà áèé
áîëîõ ¿ð äàãàâðûã ýä õºðºí㺺𺺠õàðèóöäàã, íýõýìæëýã÷, õàðèóöàã÷ áàéæ ÷àäàõ,
òîäîðõîé çîðèëãî á¿õèé, òîãòâîðòîé ¿éë àæèëëàãàà ýðõýëäýã çîõèîí áàéãóóëàëòûí
íýãäëèéã õóóëèéí ýòãýýä ãýíý. / Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé õóóëü. 2002 îí.25 äóãààð
ç¿éë/
3
“Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí
òóõàé õóóëü”-èéí 3 äóãààð ç¿éëèéí 2.
Èðãýä, áóñàä
áàéãóóëëàãà
õóóëèéí
òºñëèéí òóõàé
ñàíàëàà õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èä
óëàìæèëíà.

26. 23
Òóõàéëáàë, èðãýí òà ÿìàð íýãýí àñóóäëààð õóóëü ãàðãàõ, ýñâýë
õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ õýðýãòýé áàéãàà
òóõàéãàà ººðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íäýý áè÷ãýýð
óëàìæëàõ ýðõòýé. Èíãýæ óëàìæèëñàí òîõèîëäîëä òóõàéí ãèø¿¿í óã
àñóóäëûã ñóäàëæ, ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òàíû àíõ ãàðãàñàí
ñàíàà÷èëãûí ¿íäñýí äýýð õóóëü ñàíàà÷èëæ áîëíî ãýñýí ¿ã. Ýíý
òîõèîëäîëä õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæèëæ áóé èðãýí òàíû ñàíàë
¿íäýñëýëòýé, òàéëáàð íü îíîâ÷òîé, íîòîëãîî, ñóäàëãàà ñàéòàé
áàéâàë àíõààðàë õàíäóóëæ áóé òóõàéí àñóóäëûí “¿íäýñëýëòýé ãýæ
¿çâýë” ãýñýí íºõöºë òîäîðõîéëîãäîõ áîëîìæòîé áèëýý. Èéíõ¿¿
ñàíàëàà óëàìæëàõäàà õóóëèéí òºñ뺺 ººðºº áîëîâñðóóëæ ºã÷
áîëîõûí çýðýãöýý òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò îðæ àæèëëàõ
ñàíàëûã òàâüæ áîëíî.
Õóóëèéí òºñºë ãýæ þó âý?
“Òºñºë” - ýíý íü àëèâàà íýã áîäèò ç¿éë áèé áîëãîõûí òóëä óðüä÷èëàí
áîëîâñðóóëàí ãàðãàñàí ñàíàëûí öîãö þì. Òýãâýë õóóëèéí òºñºë ãýæ
þó âý ãýäãèéã “Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé” /2001 îí/ õóóëüä
“Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ìýðãýæëèéí ò¿âøèíä áîëîâñðóóëàí, Óëñûí Èõ
Õóðàëä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà óóë òºñëèéí ýõ áè÷âýðèéã õóóëèéí
òºñºë ãýíý” õýìýýí òîäîðõîéëæýý.
ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëæ áàéãàà õóóëèéí òºñëèéã äîòîð íü:
• Àíõäàã÷ õóóëèéí òºñºë
• Õóóëüä ººð÷ëºëò îðóóëàõ õóóëèéí òºñºë
• Õóóëèéí øèíý÷èëñýí íàéðóóëãûí õóóëèéí òºñºë ãýæ
àíãèëäàã.
Àíõäàã÷ õóóëèéí òºñºë ãýäýã íü òóõàéí àñóóäëààð óðüä ºìíº íü áèå
äààñàí õóóëü ãàð÷ áàéãààã¿é áºãººä ñàíàà÷èëñàí òºñºë íü “àíõíûõ”
áàéíà ãýñýí ¿ã. Æèøýý íü, “Ìîíãîë Óëñûí èðãýíä ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ
òóõàé õóóëü” òºñ뺺𺺠ºðãºí áàðèãäàæ áàéõ ¿åäýý “àíõäàã÷”
õóóëèéí òºñºëä õàìààðàõ þì. ªºðººð õýëáýë, óðüä ºìíº íü èðãýíä
ãàçàð ºì÷ë¿¿ëýõ òóõàé áèå äààñàí õóóëü áàéãààã¿é ãýñýí ¿ã þì.
Íýãýíò áàòëàãäàí ãàðñàí õóóëèéã çààâàë äàãàæ ìºðäºõ
øààðäëàãàòàé õýäèé ÷ íèéãìèéí õºãæëèéí øààðäëàãà, õýðýãöýýíèé
óëìààñ ò¿¿íèéã ººð÷ëºõ, íýìýëò îðóóëàõ, õ¿÷èíã¿é áîëãîõ, øèíý÷ëýí
íàéðóóëàõ øààðäëàãà ãàð÷ áàéäàã. Èéìýýñ õóóëèéí òºñºë ãýäýãò
õóóëèéí øèíý òºñ뺺ñ ãàäíà ººð÷ëºëò îðóóëàõ, øèíý÷ëýí íàéðóóëàõ
òºñë¿¿äèéã õàìòàä íü îéëãîâîë ç¿éòýé þì.
Èðãýä áèä á¿õýí ñàéí ìýäíý. Øèíýýð õóóëü áàòëàãäàõààñ èë¿¿ äàãàæ
ìºðäºæ áàéãàà õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ ÿâäàë èõ áàéäàã.
Ýíý íü ÷ çàéëøã¿é áºãººä õóóëü áîë õºäºëøã¿é, ººð÷ëºãäºøã¿é
áàðèìò áè÷èã áèø õàðèí íèéãìèéí õºãæ뺺ð íºõöºëäºæ, ò¿¿íòýé
çýðýãöýí ººð÷ëºãäºí øèíý÷ëýãäýæ, áîëîâñðîíãóé áîëñíîîð
íèéãìèéí õàðèëöààã çîõèñòîéãîîð çîõèöóóëàõ ¿¿ðãýý ã¿éöýòãýäýã
ãýäãèéã õàðóóëàõ ¸ñòîé þì.
.
Õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷ààñ
ìýðãýæëèéí
ò¿âøèíä
áîëîâñðóóëàí,
ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëæ áàéãàà
óóë òºñëèéí ýõ
áè÷âýðèéã
õóóëèéí òºñºë
ãýíý.
ÕÓÓËÈÉÍ
ҪѪË:
Õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷ààñ
ìýðãýæëèéí
ò¿âøèíä
áîëîâñðóóëàí,
Óëñûí Èõ
Õóðàëä ºðãºí
ìýä¿¿ëæ
áàéãàà óóë
òºñëèéí ýõ
áè÷âýð.

27. 24
2.2. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑªË ÁÎËÎÂÑÐÓÓËÀÕ ÀÆËÛÃ
ÇÎÕÈÎÍ ÁÀÉÃÓÓËÀÕ, ÑÀÍÕ¯¯Æ¯¯ËÝÕ
Ýíý á¿ëãèéí ýõíèé õýñãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààð õýí áàéõ òàëààð áèä
¿çëýý. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëü ñàíàà÷èëæ áàéãàà òóõàéãàà õýíä,
õýðõýí èëýðõèéëýõ âý? Òýãâýë ýíý òàëààð õóóëèàð òîãòîîñîí
øààðäëàãà, æóðàì, ¿å øàò áàéäàã àæýý.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã òºëºâëºõ
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü ñàíàà÷ëàí áîëîâñðóóëàõ õóóëèéí òºñëèéíõºº
òàëààð óðüä÷èëàí òºëºâëºæ, ò¿¿íèéãýý õóóëü áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ ¿íäñýí ÷èãëýëä ýõëýýä òóñãóóëàõ õýðýãòýé. Èíãýõäýý
íèéãìèéí òóõàéí õàðèëöààã çîõèöóóëæ áàéãàà õóóëèéí õýðýãæèëò, ¿ð
íºëººã ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð óã àñóóäëààð øèíýýð õóóëü ãàðãàõ
áîëîí äàãàæ ìºðäºæ áóé õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
¿íäýñëýëèéã òîäîðõîé çààõ øààðäëàãàòàé.
¯íäñýí ÷èãëýë
Õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¿íäñýí ÷èãëýëèéí òºñëèéã Õóóëü Ç¿é
Äîòîîä Õýðãèéí ßàì õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãûí ñàíàëûã àâ÷,
íýãòãýí ñóäàëñíû ¿íäñýí äýýð Çàñãèéí ãàçðûí ¿éë àæèëëàãààíû
õºòºëáºðò íèéö¿¿ëýí òîäîðõîé õóãàöààãààð áîëîâñðóóëíà. ¯íäñýí
÷èãëýëèéí ýíý òºñ뺺 Çàñãèéí ãàçàð õóðàëäààíààðàà õýëýëöýí
ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëíý. ÓÈÕ õóóëü áîëîâñðîíãóé áîëãîõ ¯íäñýí
÷èãëýëèéã áàòàëäàã.
ÓÈÕ ÷óóëãàíààðàà õýëýëöýõ õóóëèéí æàãñààëò, äýñ äàðààëëûã
òîãòîîõäîî ýíýõ¿¿ ¿íäñýí ÷èãëýëèéã áàðèìòàëäàã. Ãýñýí õýäèé ÷
¿íäñýí ÷èãëýëä òóñãàãäààã¿é áîëîâ÷ çàéëøã¿é øààðäëàãàòàé ãýæ
¿çâýë õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë ñàíàà÷èëæ ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëæ áîëäîã.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã çîõèîí áàéãóóëàõ
¯íäñýí ÷èãëýëä òóñãàãäñàí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûã
òóõàéí õóóëèéã ñàíàà÷ëàã÷ õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëäàã.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ãóðâàí
õýëáýðýýð çîõèîí áàéãóóëàõ áîëîìæòîé. ¯¿íä:
1. Õóóëèéí òºñëèéã ººðºº áîëîâñðóóëàõ;
2. Õîëáîãäîõ áàéãóóëëàãûí øèíæýý÷, ýðäýìòýí, ìýðãýæëèéí
õ¿ì¿¿ñýýñ á¿ðäñýí àæëûí õýñýã áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ;
3. Õóóëèéí ýòãýýä, èðãýíýýð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð ã¿éöýòã¿¿ëýõ.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èéí ýäëýõ ýðõ
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõäàà õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü áàéãóóëëàãûí
óäèðäëàãàòàé íü òîõèðîëöñîíû ¿íäñýí äýýð õîëáîãäîõ ýðäýìòýí,
ìýðãýæëèéí õ¿íèéã õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä òàòàí
îðîëöóóëàõ, òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí ÿâöûí òàëààð
øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë îëîí íèéòýä ìýäýýëýõ, èðãýí,
Õóóëü
áîëîâñðîíãóé
áîëãîõ ¯íäñýí
÷èãëýëèéã
Óëñûí Èõ
Õóðàë
áàòàëäàã.

28. 25
áàéãóóëëàãààñ èð¿¿ëñýí õóóëèéí òºñëèéí òàëààðõè ñàíàëûã ÓÈÕ-ä
óëàìæëàõ, ¯íäñýí ÷èãëýëä òóñãóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëñýí õóóëèéí
òºñ뺺 òàòàæ àâàõ çýðýã á¿ðýí ýðõ ýäýëíý.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ
Òºñºë áîëîâñðóóëàõ ¿åä çàðäàë ãàðàõ óó? Ìýäýýæ åðäèéí çàðäàë
ãàðàõààñ ãàäíà òóõàéí àñóóäàëòàé õîëáîîòîéãîîð íàðèéâ÷ëàí
òîîöîî, ñóäàëãàà õèéõ, îëîí íèéòýýñ ñàíàë àâàõ çýðýã îëîí òºðëèéí
íýìýãäýë çàðäàë ãàð÷ áîëäîã.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõòàé õîëáîãäîí
ãàðàõ çàðäëûã ººðèéí òºñ⺺ñ ñàíõ¿¿æ¿¿ëíý. Õàðèí õóóëèéí ýòãýýä
ýñâýë èðãýíýýð ãýðýýíèé ¿íäñýí äýýð õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
àæëûã ã¿éöýòã¿¿ëæ áàéãàà òîõèîëäîëä õºðºíãèéí íýìýãäýë ýõ ¿¿ñâýð
øààðäàãäàæ áîëíî. Ýíý ¿åä øààðäàãäàõ òºñâèéã òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí
àñóóäàë ýðõýëñýí òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áîëîõ Ñàíõ¿¿,
ýäèéí çàñãèéí ÿàìààð áàòëóóëíà.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã õóóëèéí ýòãýýä ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ
áîëîõ óó? Áîëíî, ãýõäýý çºâõºí àøãèéí áóñ áàéãóóëëàãà4
ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ áîëîìæòîé. Èíãýæ ñàíõ¿¿æ¿¿ëýõ íü õóóëü òîãòîîõ ¿éë
àæèëëàãààíä õóóëü áóñààð íºëººëºõ çîðèëãî àãóóëààã¿é áàéõûã
øààðäàíà.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä èðãýí îðîëöîõ
áîëîìæ
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä èðãýí îðîëöîõ õàìãèéí ñîíãîäîã
õýëáýð íü òóõàéí õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò
áèå÷ëýí îðæ àæèëëàõ ÿâäàë áàéäàã. Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ
àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí õóóëèéí òºñëèéã ò¿¿íèé ¿çýë
áàðèìòëàëä íèéö¿¿ëýí áîëîâñðóóëàõ øààðäëàãàòàé.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü òºñºë áîëîâñðóóëàõûí ºìíº ò¿¿íèé ¿çýë
áàðèìòëàëûã òîäîðõîéëñîí áàéõ õýðýãòýé. Ýíýõ¿¿ ¿çýë áàðèìòëàëûã
õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ºãñºí ÷èãëýëèéí äàãóó òóõàéí õóóëèéí òºñºë
4
àøãèéí áàéãóóëëàãàä Èðãýíèé õóóëüä çààñíààð êîìïàíè, íºõºðëºë îðäîã. Èéìýýñ
êîìïàíè, íºõºðëºë íü õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûã ñàíõ¿¿æ¿¿ëæ áîëîõã¿é
þì.
Èðãýí îðîëöîõ
õàìãèéí
ñîíãîäîã õýëáýð
íü òóõàéí
òºñëèéã
áîëîâñðóóëàõ
àæëûí õýñýãò
áèå÷ëýí îðæ
àæèëëàõ ÿâäàë
áàéäàã.

29. 26
áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí áîëîâñðóóëæ
áîëíî.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü ñàíàà÷èëæ áàéãàà õóóëèéí òºñëèéíõºº òàëààð
õýâëýë, ìýäýýëëèéí õýðýãñëýýð äàìæóóëàí íèéòýä ìýäýýëñíèé
¿íäñýí äýýð òóõàéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýñýãò èðãýí îðîëöîõ
áîëîìæòîé áàéõ òàëààð íýýëòòýé ñàíàë òàâèõ áîëîìæòîé þì.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ ÿâöàä õîëáîãäîõ ìýðãýæëèéí
áàéãóóëëàãà, øèíæýý÷, èõ äýýä ñóðãóóëèéí áàãø, ýðäýìòýí, òºðèéí
áóñ áàéãóóëëëàãà áîëîí áóñàä áàéãóóëëàãà èðãýäýýñ ñàíàë àâ÷
òºñºë áîëîâñðóóëàõàä õàðãàëçàí ¿çýæ áîëîõîîð õóóëüä çààñàí
áàéäàã.
Èéìýýñ èðãýí, õóóëèéí ýòãýýä íü ýíý ¿éë àæèëëàãààíä ¿íäýñëýë,
ñóäàëãàà ñàéòàé ñàíàë, õ¿ñýëò ãàðãàæ èäýâõ, ñàíàà÷èëãàòàé îðîëöîõ
õýðýãòýé þì. ªºðººð õýëáýë, ýíý àðãààð áèä õóóëèéí òºñºëä,
ò¿¿íèéã áîëîâñðóóëàõ àæèëä øóóä áóñààð îðîëöîõûí õàìò õóóëèéí
òºñºëä ººðèéí ñàíàëàà èëýðõèéëýõ, òóñãóóëàõ áîëîìæòîé áàéãàà íü
õàðàãäàæ áàéíà.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëæ áàéãàà àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä,
èðãýí íü àæëûíõàà ÿâöûã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ áîëîí ò¿¿íèéã çîõèîí
áàéãóóëæ áàéãàà áàéãóóëëëàãûí óäèðäëàãàä òîãòìîë ìýäýýëæ,
øààðäëàãàòàé çºâëºãºº àâ÷ àæèëëàäàã áàéõ ¸ñòîé.
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèëä õóóëü ç¿éí àñóóäàë ýðõýëñýí
òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áàéãóóëëàãà áîëîõ Õóóëü Ç¿é, Äîòîîä
Õýðãèéí ßàì ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõèéí çýðýãöýý õóóëèàð òîãòîîñîí
á¿ðýí ýðõèéã ýäýëäýã.
Ø ¯íäñýí ÷èãëýëèéí òºñºë, òºðèéí áàéãóóëàëò, ýð¿¿, èðãýíèé
çýðýã ñàëáàðûí áóñ íèéòëýã õàðèëöààã çîõèöóóëñàí õóóëèéí
òºñëèéã õàðèóöàí áîëîâñðóóëàõ;
Ø Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷ëàõ õóóëèéí òºñëèéí ¿çýë
áàðèìòëàëûã õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ
áàéãóóëëàãàòàé õàìòðàí áàòëàõ;
Ø Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñëèéí
¿çýë áàðèìòëàëä çºâëºìæ ºãºõ;
Ø Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñºë
íü Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü áîëîí ýðõ ç¿éí
áîäëîãîä õýðõýí íèéöýæ áàéãàà, ò¿¿í÷ëýí õóóëèàð òîãòîîñîí
øààðäëàãûã õàíãàæ áàéãàà ýñýõ òàëààð Çàñãèéí ãàçðûí ºãºõ
ñàíàë, ä¿ãíýëòèéí òºñëèéã áýëòãýæ, Çàñãèéí ãàçðûí
õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ;
Ø Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñºë íü Ìîíãîë Óëñûí
¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëü áîëîí ýðõ ç¿éí áîäëîãî áîëîí
õóóëèàð òîãòîîñîí øààðäëàãàä íèéöñýí ýñýõèéã ýöýñëýí
õÿíàæ Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ áóþó ÓÈÕ-ä
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ çºâøººðºë îëãîõ;
Ø Òºðèéí çàõèðãààíû áóñàä òºâ áàéãóóëëàãàä õóóëèéí òºñºë
áîëîâñðóóëàõàä ìýðãýæèë, àðãà ç¿éí çºâëºãºº ºãºõ;
Ø Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ àðãà ç¿éí àñóóäëààð çºâëºìæ,
àðãà÷ëàë ãàðãàõ, õóóëü ç¿éí íýð òîìú¸îã íýã ìºð áîëãîí
æèãäëýõ àðãà õýìæýý àâàõ çýðýã á¿ðýí ýðõèéã ýäýëäýã áàéíà.

30. 27
2.3. ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑËÈÉà ªÐÃªÍ ÌÝį¯ËÝÕ
Õóóëèéí òºñºëä ñàíàë àâàõ
Õóóëèéí òºñºë áîëîâñðóóëñàí àæëûí õýñýã, õóóëèéí ýòãýýä, èðãýí
òóõàéí òºñ뺺 áîëîâñðóóëæ äóóñìàãö õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä
óëàìæèëíà.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ óã òºñºëä õîëáîãäîõ òºðèéí çàõèðãààíû òºâ áîëîí
áóñàä áàéãóóëëàãà, ìýðãýæëèéí øèíæýý÷, èõ äýýä ñóðãóóëèéí áàãø,
ýðäýìòýí, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà, èðãýíèé ñàíàëûã àâ÷,
¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñºëä òóñãàæ áîëäîã áàéíà.
Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ òºñºë人 ñàíàë àâàõäàà òîäîðõîé íýð çààæ
õ¿ðã¿¿ëýõ, ýñõ¿ë óóëçàëò ÿðèëöëàãà çîõèîí áàéãóóëàõ çýðýã àðãààð
ñàíàë àâ÷ áîëîõ àæýý. Òºñëèéã õýí ñàíàà÷èëæ áàéíà ãýäãýýñ
õàìààðàëòàéãààð ñàíàë àâàõ æóðìûã õóóëèàð òîãòîîæýý.
Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé ñàíàà÷èëñàí òºñºëä ñàíàë àâàõ
Åðºíõèéëºã÷, ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í õóóëü ñàíàà÷èëæ áàéãàà áîë òºñ뺺
Çàñãèéí ãàçàð áîëîí õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ, õÿíàëò òàâèõ ÷èã ¿¿ðýã
á¿õèé õîëáîãäîõ áóñàä áàéãóóëëàãàä ÿâóóëàõ ¸ñòîé. Ýíý òîõèîëäîëä
ýäãýýð áàéãóóëëàãóóä õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýí ñàíàë, ä¿ãíýëòýý
áè÷ãýýð ºãäºã.
Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàà÷èëñàí òºñºëä ñàíàë àâàõ
Çàñãèéí ãàçàð õóóëü ñàíàà÷èëàõàä òóõàéí òºñºëòýé õîëáîãäîõ
àñóóäàë õàðèóöñàí ÿàì ãîëëîõ ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã. Áîëîâñðóóëñàí
òºñºë人 áóñàä ÿàìäûí ñàíàëûã àâ÷, ¿íäýñëýëòýé ãýæ ¿çâýë òºñºëä
òóñãàíà. Òºñ뺺 ñàéäûí çºâëºëººð õýëýëöñýíèé ýöýñò õóóëü ç¿éí
àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿íä õÿíóóëàõààð èð¿¿ëíý.
Çàñãèéí ãàçðààñ ñàíàà÷èëñàí òºñºë íü øààðäëàãàä íèéöñýí ýñýõèéã
õóóëü ç¿éí àñóóäàë ýðõýëñýí Çàñãèéí ãàçðûí ãèø¿¿í ýöýñëýí õÿíàæ

31. 28
Çàñãèéí ãàçðûí õóðàëäààíä õýëýëö¿¿ëýõ áóþó ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ çºâøººðëèéã áè÷ãýýð îëãîäîã áàéíà.
Õóóëèéí òºñºëä èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ, èðãýä ñàíàëàà
èëýðõèéëýõ ÿìàð àðãóóä õýðýãëýãääýã âý?
v Èðãýä ÓÈÕ-ä õàíäàæ ñàíàëàà çàõèäëààð èëýðõèéëýõ;
v ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ òºâä õàíäàæ ñàíàëàà ºãºõ;
v ÓÈÕ-ûí èðãýäèéã õ¿ëýýæ àâàõ áàéðàíä î÷èæ ñàíàëàà ºãºõ;
v ªºðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýðýý äàìæóóëàí
ñàíàëàà ºãºõ;
v ÓÈÕ-ûí âåá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ;
v ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð íýýëòòýé õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã ñîíèí,
õýâëýëä íèéòë¿¿ëæ èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ;
v Îðîí íóòàãò áîë ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íèé áèå òºëººëºã÷ººð äàìæóóëàí
ñàíàëàà ºãºõ çýðýã àðãóóäûã õýðýãëýæ áîëäîã áàéíà.
Ø Èðãýä ÓÈÕ-ä õàíäàæ ñàíàëàà çàõèäëààð
èëýðõèéëýõ. Ýíý íü õàìãèéí ºðãºí õýðýãëýæ áîëîõ
àðãûí íýã áºãººä õàÿã íü Òºðèéí îðäîí, ÓÁ-12 ãýæ
äóãòóéãàà õàÿãëààä õàíäàæ áóé àëáàí òóøààëòíûõàà
àëáàí òóøààë, íýðèéã íü áè÷íý.
Ø ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ òºâä õàíäàæ
ñàíàëàà ºãºõ.
ÓÈÕ-ûí òàëààðõè èðãýäèéí ìýäëýã, áîëîâñðîëûã
äýýøë¿¿ëýõ, ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã îëîí íèéòýä èë¿¿
íýýëòòýé áîëãîõ, õóóëü òîãòîîõ áîëîí õÿíàëòûí ¿éë
àæèëëàãààíä èðãýä, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóäûí
îðîëöîîã íýìýãä¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààã
îëîí íèéòýä ñóðòàë÷ëàõ òàíõèìóóäûã “Àðä÷èëñàí
çàñàãëàëûí ïàðëàìåíòèéã áýõæ¿¿ëýõ” òºñëèéí õ¿ðýýíä
àæèëëóóëæ áàéíà. Îðîí íóòàãò: Àðõàíãàé, Áàÿí-ªëãèé,
Äàðõàí-Óóë, Äîðíîä, Äîðíîãîâü, Îðõîí, ªìíºãîâü, Óâñ,
Õîâä àéìàãò; Íèéñëýëä: Ñ¿õáààòàð, ×èíãýëòýé,
Áàÿíç¿ðõ, Ñîíãèíîõàéðõàí, Áàÿíãîë ä¿¿ðýãò òóñ òóñ
àæèëëàæ áàéíà.
Ñóðòàë÷èëãààíû òºâ¿¿ä àéìàã, ä¿¿ðãèéí Çàñàã äàðãûí
Òàìãûí ãàçðûí áàéðàíä àæèëëàäàã.
ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààíû ñóðòàë÷èëãààíû òàíõèì íü äàðààõü
¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã áàéíà. ¯¿íä:
1. ÓÈÕ-ààñ áàòëàí ãàðãàñàí õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéã îëîí íèéòýä
ñóðòàë÷ëàõ, ÓÈÕ-ààð õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã òàíèëöóóëàõ,
òºñºëòýé õîëáîîòîé ñàíàë, õ¿ñýëòèéã èðãýäýýñ àâàõ, ÓÈÕ-ä íýãòãýæ
èð¿¿ëýõ;
2. Èðãýä, ñîíãîã÷èäòîé õèéõ óóëçàëò, ÿðèëöëàãûí áàéð òàíõèìûã
áýëòãýõ, òåõíèê õýðýãñëýýð ¿éë÷ëýõ;
3. ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí ¿éë àæèëëàãààã ñóðòàë÷ëàõ;
4. Òºâ áîëîí îðîí íóòãèéí õýâëýë ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãàòàé
õàìòðàí àæèëëàõ çýðýã ¿¿ðãèéã ã¿éöýòãýäýã.
Òàíõèì íü äýýðõ ¿éë àæèëëàãààã ÿâóóëàõäàà ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí áèå
òºëººëºã÷ áîëîí òóñëàõóóäòàé õàìòàð÷ àæèëëàäàã áàéíà.
Õàðèëöàõ óòàñ: ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí Çàõèðãàà, îëîí íèéòòýé
õàðèëöàõ õýëòýñ. 261377, 264834
“Àñóóäëûã
øèéäâýðëýõ
íü øèéäâýð
çºâ ãàðãàõ
õàìãèéí èõ
ìàãàäëàë ìºí”
Òîìàñ
Áàáèíãòîí
Ìàêîëåé

32. 29
Ø ÓÈÕ-ûí èðãýäèéã õ¿ëýýæ àâàõ áàéðàíä î÷èæ ñàíàëàà ºãºõ
ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð
Äàâàà 9.00-13.00 14.00-17.30
Ìÿãìàð 9.00-13.00 14.00-17.30
Ëõàãâà 9.00-13.00 14.00-17.30
Ï¿ðýâ 14.00-17.30
Áààñàí 9.00-13.00 14.00-17.30
Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã ýðõëýõ ãàçàð
Äàâàà ãàðèãò: 9.00-13.00 14.00-17.30
Ìÿãìàð 9.00-13.00
Ëõàãâà 9.00-13.00 14.00-17.30
Ï¿ðýâ 9.00-13.00 14.00-17.30
Áààñàí 9.00-13.00
Åðºíõèéëºã÷èéí òàìãûí ãàçàð
Äàâàà 10.00-12.30
Ìÿãìàð 10.00-12.30
Ëõàãâà 10.00-12.30
Ï¿ðýâ 14.00-17.00
Áààñàí 10.00-12.00
Ø ªºðèéí òîéðãîîñ ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýðýý
äàìæóóëàí ñàíàëàà ºãºõ
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä èðãýäèéã Òºðèéí îðäîí äàõü óóëçàëòûí ºðººíä
òýäíèé õ¿ñýëòèéí äàãóó õ¿ëýýí àâ÷ óóëçäàã áºãººä óã àæëûã ÓÈÕ-
ûí èðãýäèéã õ¿ëýýí àâàõ àæëûã õàðèóöñàí çîõèîí áàéãóóëàã÷
áîëîí îëîí íèéòòýé õàðèëöàõ àñóóäàë õàðèóöñàí çîõèîí
áàéãóóëàã÷èä òóñ òóñ õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëíà. Òóõàéí ÓÈÕ-ûí
ãèø¿¿íòýé õîëáîî áàðüæ öàãèéã òîâëîí óðüä÷èëàí ìýäýãäýõ
áºãººä äàðààõü öàãóóäàä óóëçàëòûã çîõèîí áàéãóóëíà.
Äàâàà 9.30-13.00 14.00-17.00
Ìÿãìàð 9.30-13.00 14.00-17.00
Ëõàãâà 9.30-13.00 14.00-17.00
Ï¿ðýâ 11.00-11.20 14.00-15.00
Áààñàí 11.00-11.20 14.00-15.00
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í áèå÷ëýí óóëçàõ áîëîìæã¿é òîõèîëäîëä
ãèø¿¿íèé îðîí òîîíû àæèëòàí íü óã èðãýíèéã õ¿ëýýí àâ÷ ñàíàë,
õ¿ñýëòèéã íü ãèø¿¿íäýý óëàìæèëæ áîëíî.
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äèéí óóëçàëòûí ºðºº íü Òºðèéí îðäíû áàðóóí
æèã¿¿ðèéí 1 ä¿ãýýð äàâõàðò 149 òîîò, áàðóóí õîéä õààëãàíû äýðãýä
áàéíà.
Ø ÓÈÕ-ûí âåá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ
Äàðààõü âýá õóóäàñ ðóó îðæ ñàíàëàà ºãºõ áîëîìæòîé.
www.parl.gov.mn
www.open-government.mn
www.forum.mn
www.pmis.gov.mn
Æè÷: ßàìäûí âåá õóóäàñíû õàÿã, ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð, Çàñãèéí ãàçðûí õýðýã
ýðõëýõ ãàçàð, Åðºíõèéëºã÷èéí òàìãûí ãàçðûí çàðèì àëáàäûí õàÿã, õàðèëöàõ
óòñûã ýíýõ¿¿ ãàðûí àâëàãûí òºãñãºëä õàâñàðãàëàà.
“¯éëñ õýäèé
º÷¿¿õýí
áîëîâ÷ ýñ
¿¿ñãýâýýñ ¿ë
á¿òìîé”
Â.Èíæèíàø

33. 30
Ø ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð íýýëòòýé õýëýëöýõ õóóëèéí òºñëèéã
ñîíèí, õýâëýëä íèéòë¿¿ëæ èðãýäýýñ ñàíàë àâàõ ¿åä
ñàíàëàà ºãºõ
Ñàíàë ºãºõ ýíý àðãà íü èðãýäèéí îðîëöîîíû èäýâõòýé
áàéäëûã íýëýýä øààðääàã áºãººä íýýëòòýé õýëýëö¿¿ëãèéã
çîõèîí áàéãóóëæ áàéãàà áàéãóóëëàãà, àëáàí òóøààëòàíä
õàÿãëàí ñàíàë, õ¿ñýëòýý ºãíº. Äèéëýíõè òîõèîëäîëä ýíý ¿éë
àæèëëàãààã ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëàõ
áºãººä õàÿã íü Òºðèéí îðäîí. ÓÁ-12.
Ýíä íýýëòòýé íîìûí ñàíãóóä ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ ó÷èðòàé.
Îëîí íèéòèéí íýýëòòýé íîìûí ñàí:
1. “Ìîíãîëûí íýýëòòýé íèéãýì áóþó Ñîðîñûí ñàí”-èéí
Áîëîâñðîëûí íîìûí ñàí. Õàÿã: Ñî¸ëûí òºâ ºð㺺, Óðàí
çóðãèéí Ãàëëåðåéí õàæóóãèéí àðêàíä.
2. Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé òºâèéí Õóóëü ç¿éí ìýäýýëëèéí òºâèéí
íîìûí ñàí. Õàÿã: ¯íäýñíèé àðõèâûí áàéð. 206 òîîò
Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, õóóëü òîãòîîìæèéí ýìõòãýëèéã
àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõ àâñàí áàéãóóëëàãóóä:
Àæ àõóéí ¿éë àæèëëàãààíû òóñãàé çºâøººðëèéí òóõàé
õóóëèéí 15 äóãààð ç¿éëèéí 5 äàõü õýñýãò çààñíû äàãóó Õóóëü
ç¿é, äîòîîä õýðãèéí ñàéäûí òóøààëààð 2002 îíä òåíäåð
çàðëàæ, íèéò ãóðâàí áàéãóóëëàãàä Ìîíãîë Óëñûí õóóëü, õóóëü
òîãòîîìæèéí ýìõòãýë /Òºðèéí ìýäýýëýë ñýòã¿¿ëýýñ áóñàä/-èéã
àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõèéã 3 æèëèéí õóãàöààãààð îëãîæýý. Óã
õóãàöàà 2005 îíä äóóñíà. Àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ ýðõ á¿õèé
áàéãóóëëàãàä:
1. Õóóëü ç¿éí ¿íäýñíèé òºâ
2. “Èíòåðïðåññ” ÕÕÊ
3. “Çóóíû ìýäýý” ñîíèí
Èéìýýñ èðãýä áèä äýýðõ àðãóóäààñ àëü áîëîìæèò áóþó ººðèéí
õ¿ññýí àðãààðàà õóóëèéí òºñºëä ñàíàëàà ºãºõ íü ç¿éòýé þì.
Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ5
Èðãýí õóóëèéí òºñºëä ñàíàëàà ºãºõ íýýëòòýé, áîëîìæòîé õýëáýð íü
òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ ¿åä èäýâõòýé îðîëöîõ ÿâäàë þì.
Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ íü íèéãìèéí íýí ÷óõàë
õàðèëöààã çîõèöóóëàõààð ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð
õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé ñàíàëàà ÓÈÕ-ä îðóóëæ áîëíî ãýæ õóóëüä çààæýý.
Èéìýýñ èðãýä áèä òóõàéí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ
øààðäëàãà áàéãàà òîõèîëäîëä ýíý òàëààð ñàíàë, õ¿ñýëòýý ººðèéí
ñîíãîñîí ãèø¿¿íäýý óëàìæèëæ áàéõ õýðýãòýé þì.
Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé îðóóëñàí ñàíàëûã
ÓÈÕ ÷óóëãàíààðàà õýëýëöýæ, ãèø¿¿äèéí äèéëýíõè îëîíõèéí (2/3)
ñàíàëààð øèéäâýðëýíý.
5
Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí ìýä¿¿ëýõ æóðìûí
òóõàé õóóëü. 2001 îí. 19 ä¿ãýýð ç¿éë.
“Àíõàä íü
áîëãîîìæëîí
áîä
Äóíä íü
øèíæèëæ îíî
Ýöýñò íü
çîõèëäóóëàí
òàâü”
Íî¸í õóòàãò
Äóëäóéòûí
Äàíçàíðàâæàà

34. 31
Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõäýý òóõàéí àñóóäëààñ
õàìààð÷ äàðààõü õ¿ðýýíä õýëýëö¿¿ëæ áîëíî. ¯¿íä:
Ø Íèéò àðä ò¿ìíýýð;
Ø Íèéãìèéí òîäîðõîé á¿ëýã, àæèë ìýðãýæëèéí õ¿ðýýíä;
Ø Òîäîðõîé íóòàã äýâñãýðèéí õ¿ðýýíä.
Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ òóõàé ÓÈÕ øèéäâýð
ãàðãàâàë ýíý àæëûã Çàñãèéí ãàçàð çîõèîí áàéãóóëíà. ¯¿íèé çýðýãöýý
àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëñýí ä¿íã íýãòãýí ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð óã
õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýõýä òàíèëöóóëàõ ¿¿ðýãòýé.
Õóóëèéí òºñëèéí àðä íèéòèéí õýëýëö¿¿ëýã
Õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëñýíèé íýã æèøýý íü 1992 îíû
¯íäñýí õóóëü þì. 1991 îíû 6 äóãààð ñàðûí 10-íû ºäðººñ 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-
íèé ºäºð õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ¯íäñýí õóóëèéí òºñëèéã àðä íèéòýýð
õýëýëö¿¿ëæ áàéñàí áà óíøèã÷ òà ÷ áàñ ýíý õýëýëö¿¿ëýãò îðæ áàéñàí áîëîâ
óó.
1992 îíû ¯íäñýí õóóëü, 1991 îíû 1 ä¿ãýýð ñàðûí 24-íèé ºäºð áàòëàãäñàí
Õºäºëìºðèéí õóóëèéí òºñëèéã äàðààõü ãàçðóóäààð õýëýëö¿¿ëñýí áàéíà.
¯¿íä:
1. Íèéòèéí ¿éë÷èëãýýíèé ãàçàð
2. Àëáàí ãàçàð
3. Õºäºëìºðèéí õàìò îëîí
4. ßàì, óëñûí õîðîî, òóñãàé ãàçàð
5. ßàìíû øóóä õàðúÿà ãàçàð
6. Õîðøîîëëûí òºâ ãàçàð
Õóóëèéí òºñëèéã ºðãºí ìýä¿¿ëýõ
Èíãýýä áèäíèé äýýð ¿çñýíýýð õóóëèéí òºñëèéã áîëîâñðóóëæ äóóñààä,
ò¿¿íäýý ñàíàë àâààä ýöýñëýí áîëëîî ãýæ ¿çâýë òºñ뺺 ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ ãýñýí ¿å øàò ¿ëäýæ áàéíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ òºñ뺺 ÓÈÕ-
ûí äàðãàä ºðãºí ìýä¿¿ëäýã. ¯¿íèé ºìíº òºñëèéã õîëáîãäîõ áàðèìò
áè÷ãèéí õàìò ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí
äàðãàä èð¿¿ëíý. Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà 72 öàãèéí äîòîð
õóóëèéí òºñºë, õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã õÿíàæ, ÓÈÕ-ûí äàðãàä
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ õóãàöààã òîâëîí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä ìýäýãääýã àæýý.
“Áóñàðìàã
ÿâäëûã
õàðààä
äóóã¿é áàéíà
ãýäýã ººðºº
ò¿¿íä
îðîëöîæ
áàéíà ãýñýí
¿ã”
Æàí Æàê
Ðóññî

35. 32

36. 30
ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 33.. Õóóëèéí òºñëèéí
õýëýëö¿¿ëýã
3.1 ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑªË ÕÝËÝËÖÝÕ, ÁÀÒËÀÕ ¯Å ØÀÒ
3.1. Õóóëèéí òºñºë õýëýëöýõ, áàòëàõ ¿å
øàò
3.2. Õóóëèéí òºñëèéã Áàéíãûí õîðîîãîîð
óðüä÷èëàí õýëýëöýõ
3.3. Õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ààð õýëýëöýõ
3.4. Õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ, íèéòëýõ, ìýäýýëýõ
Áèä ºìíºõ á¿ëãýýñ õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ õýí
áàéõ, õóóëèéí òºñºë, ò¿¿íèéã
áîëîâñðóóëàõ, òºñëèéã ÓÈÕ-ä õýðõýí ºðãºí
ìýä¿¿ëäýã òóõàé ìýääýã áîëñîí. Òýãâýë
ýíý á¿ëãýýñ áèä õóóëèéí òºñëèéí
õýëýëöýæ áàòëàõ ¿å øàò, õóóëü õ¿÷èí
òºãºëäºð áîëîõ, Åðºíõèéëºã÷èéí õóóëüä
õîðèã òàâèõ ýðõ, ýíýõ¿¿ õîðèãèéã õ¿ëýýí
àâàõ ýñýõ òóõàéã øèéäâýðëýõ æóðàì,
õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ, õýðõýí íèéòëýõ òóõàé
ìýäëýãèéã îëæ àâàõ áîëíî.

37. 31
Áèä ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëýõ õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí
Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà õ¿ëýýí àâ÷, 72 öàãèéí äîòîð õóóëèéí
òºñºë, ò¿¿íä õîëáîãäîõ áè÷èã áàðèìòûã õÿíààä, ÓÈÕ-ûí äàðãàä
ºðãºí ìýä¿¿ëýõ õóãàöààã òîâëîí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä ìýäýãääýã
òóõàé ºìíºõ á¿ëãýýñ ìýäñýí áèëýý. Èíãýýä òîâëîñîí õóãàöààíä
õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ ñàíàà÷èëñàí õóóëèéí òºñ뺺 ÓÈÕ-ûí äàðãàä ºðãºí
ìýä¿¿ëäýã áàéíà. Õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ºðãºí ìýä¿¿ëñýí õóóëèéí
òºñëèéã ÓÈÕ-ûí äàðãà òºñëèéí àãóóëãûã ¿íäýñëýí òóõàéí àñóóäëûã
ýðõýëñýí Áàéíãûí õîðîîíä1
øèëæ¿¿ëäýã.
Òºñºë õýëýëöýõ, áàòëàõ ¿å øàòûã ¿çüå.
1
ÓÈÕ-ûí Áàéíãûí õîðîî íü ÓÈÕ-ûí ¿éë àæèëëàãààíû çîõèîí áàéãóóëàëòûí
õýëáýð þì. Áàéíãûí õîðîî íü ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð õýëýëöýõ àñóóäàë
áîëîâñðóóëàõ, óðüä÷èëàí õýëýëöýæ ä¿ãíýëò ãàðãàõ, ò¿¿í÷ëýí ýðõëýõ àñóóäëûíõàà
õ¿ðýýíä ÓÈÕ-ûí õÿíàëòûã õýðýãæ¿¿ëýõ íèéòëýã ÷èã ¿¿ðýãòýé.
Íýãä¿ãýýð ¿å øàò:
1. íàì, ýâñëèéí á¿ëýã, çîõèõ Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð òºñëèéã
ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð õýëýëöýõ ýñýõ òóõàé ä¿ãíýëò ãàðãàõ
2. ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð òºñëèéã õýëýëöýõ ýñýõ òóõàé ñàíàë
õóðààëò ÿâóóëàõ
Õî¸ðäóãààð ¿å øàò:
1. íàì, ýâñëèéí á¿ëýã, Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð òºñëèéã
õýëýëöýæ ä¿ãíýëò ãàðãàõ
2. ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð òºñëèéí àíõíû õýëýëö¿¿ëýã
ÿâóóëàõ
Ãóðàâäóãààð ¿å øàò:
1. àíõíû õýëýëö¿¿ëãýýð øèéäâýðëýñýí àñóóäëûã òóñãàæ òºñëèéã
ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýõ
2. ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð òºñëèéí ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýã
ÿâóóëàõ
3. òºñëèéã áàòëàõ
ĺðºâä¿ãýýð ¿å øàò:
1. ýöñèéí õýëýëö¿¿ëãýýð øèéäâýðëýñýí àñóóäëûã òóñãàæ õóóëü,
òîãòîîëûí ýöñèéí íàéðóóëãûã áýëòãýõ
2. ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð õóóëü, òîãòîîëûí ýöñèéí
íàéðóóëãàòàé òàíèëöàõ
3. øèéäâýðèéã ¸ñ÷ëîõ
4. Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ûí øèéäâýðò õîðèã òàâüñàí áîë òóõàéí
àñóóäëûã õýëýëöýí øèéäâýðëýõ

38. 32
3.2 ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑËÈÉà ÁÀÉÍÃÛÍ ÕÎÐÎÎÃÎÎÐ
ÕÝËÝËÖÝÕ
ÓÈÕ-ûí Áàéíãûí õîðîî
ÓÈÕ-ààñ Áàéíãûí õîðîîã ¿éë àæèëëàãààíûõàà ñàëáàð, ÷èãëýëýýð
áàéãóóëäàã. Áàéíãûí õîðîîíû á¿ðýëäýõ¿¿íä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä îðäîã
áºãººä äàðààõü õîðîîäòîé áàéíà. ¯¿íä:
v Àþóëã¿é áàéäàë, ãàäààä áîäëîãûí;
v Áàéãàëü îð÷èí, õºäººãèéí õºãæëèéí;
v Íèéãìèéí áîäëîãûí;
v Òºðèéí áàéãóóëàëòûí;
v Òºñâèéí;
v Õóóëü ç¿éí;
v Ýäèéí çàñãèéí;
Áàéíãûí õîðîî íü õóóëèàð òîãòîîñîí íèéòëýã á¿ðýí ýðõ, ººð ººðèéí
ýðõëýõ àñóóäàëòàé áàéäàã. ¯¿íèé íýã íü ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëñýí
õóóëèéí òºñëèéí òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ ýðõ þì. Ýíýõ¿¿ ä¿ãíýëòèéã
ãàðãàõäàà òóñëàëöàà àâàõ, ìýðãýæëèéí áàéãóóëëàãà áîëîí îëîí
íèéòýýñ ñàíàë àâàõ çîðèëãîîð øèíæýý÷, ìýðãýæèëòíýýñ á¿ðäñýí
àæëûí õýñýã áàéãóóëæ àæèëëóóëàõ áîëîëöîîòîé áàéäàã áàéíà.
Áàéíãûí õîðîîíû àæëûí çîõèîí áàéãóóëàëòûí ¿íäñýí õýëáýð íü
õóðàëäààí þì. Ýðõ õýìæýýíèéõýý àñóóäëûã õóðàëäààíààð õýëýëöýæ,
îðîëöñîí ãèø¿¿äèéí îëîíõèéí ñàíàë2
ààð øèéäâýðëýäýã.
Áàéíãûí õîðîîãîîð òºñëèéã õýëýëöýõ
ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëñýí õóóëèéí òºñëèéã ÓÈÕ-ûí äàðãà õîëáîãäîõ
Áàéíãûí õîðîîíä õ¿ëýýëãýí ºãäºã. Áàéíãûí õîðîî õ¿ëýýí àâñàí
õóóëèéí òºñëèéã õóðàëäààíààðàà õýëýëöýõ áºãººä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í
õàðüÿàëàãäàõ Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëä òàñëàõ ýðõòýé, áóñàä
Áàéíãûí õîðîîíû ãèø¿¿í õóðàëä òàñëàõ ýðõã¿é îðîëöäîã.
Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ñàíàë, ä¿ãíýëò ãàðãàõ,
ñàíàëàà õóðààëãàõ, òóõàéí àñóóäëààð öººíõ áîëæ çàð÷ìûí çºð¿¿òýé
ñàíàëàà Áàéíãûí õîðîîíû ä¿ãíýëòýä òóñãóóëàõ ýðõòýé áàéäàã áàéíà.
Õóóëèéí òºñëèéã Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð õýëýëöýõ ÿâöàä
òºñëèéí òàëààð õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä àñóóëò òàâüæ, õàðèóëò àâ÷
áîëäîã. Õýðâýý õýëýëö¿¿ëæ áàéãàà óã õóóëèéí òºñºë áàòëàãäñàíààð
òóõàéí ñàíõ¿¿ãèéí æèëèéí óëñûí òºñâèéí çàðëàãûí õýìæýý
íýìýãäýõýýð áàéâàë ýíý òóõàé Çàñãèéí ãàçðûí ñàíàë, ä¿ãíýëòèéã
çààâàë ñîíñîõ ¸ñòîé áàéäàã. Ýíý íü õóóëèéã õýðýãæ¿¿ëýõ ÿâäëûã
áîäèòîé áîëãîõòîé õîëáîîòîé þì.
Áàéíãûí õîðîîãîîð õýëýëö¿¿ëñýí õóóëèéí òºñëèéí òàëààð áóñàä
Áàéíãûí õîðîîíû ãèø¿¿íýýñ ãàðãàñàí ñàíàëûã òºñºë õýëýëö¿¿ëñýí
Áàéíãûí õîðîî ä¿ãíýëòäýý òóñãàíà. Åðºíõèéëºã÷ òºñºëòýé
2
Îëîíõèéí áóþó åðäèéí îëîíõèéí ñàíàë ãýäýã íü õóðàëäààíä îðîëöîã÷äûí 1/2
ãýñýí áóþó 50 õóâèàñ äýýøõè, õàðèí äèéëýíõè îëîíõè ãýäýã íü 2/3 ãýñýí îéëãîëò
þì.
Áàéíãûí
õîðîîíû
àæëûí
çîõèîí
áàéãóóëàë-
òûí ¿íäñýí
õýëáýð íü
õóðàëäààí
þì.

39. 33
õîëáîãäóóëàí áè÷ãýýð ñàíàë èð¿¿ëñýí òîõèîëäîëä Áàéíãûí õîðîîíû
õóðàëäààíä çààâàë òàíèëöóóëíà.
Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíä ò¿¿íèé ãèø¿¿í áèå÷ëýí îðîëöîõ ¸ñòîé
áàéäàã õýäèé ÷ áèå÷ëýí îðîëöîõ áîëîìæã¿é áîë óã ãèø¿¿í ñàíàë
ä¿ãíýëòýý óðüä÷èëàí áè÷ãýýð ãàðãàæ Áàéíãûí õîðîîíäîî ºãñºí áàéõ
øààðäëàãàòàé. Ýíý òîõèîëäîëä òýð ñàíàë ä¿ãíýëòèéã õóðàëäààíä
çààâàë òàíèëöóóëæ õýëýëö¿¿ëäýã ¸ñòîé.
Áàéíãûí õîðîîíîîñ õóóëèéí òºñëèéí òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàõ
Áàéíãûí õîðîîíîîñ õóóëèéí òºñºëòýé õîëáîãäóóëàí õî¸ð øàòòàé
ä¿ãíýëò ãàðãàíà. Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð ÓÈÕ-ä ºðãºí
ìýä¿¿ëñýí òºñëèéí òàëààð ñàíàë õóðààëò ÿâóóëñíû ¿íäñýí äýýð óã
òºñëèéã ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð õýëýëö¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé
ýñýõ òàëààð ä¿ãíýëò ãàðãàíà. Èíãýýä ýíý ä¿ãíýëòèéã íýãäñýí
õóðàëäààíä èëòãýõ ãèø¿¿íèéã òîìèëíî.
Òºñëèéã ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíä õýëýëöýõýýð øèéäâýðëýâýë óã
òºñëèéã Áàéíãûí õîðîî àíõíû õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýí, òºñëèéí òàëààð
ä¿ãíýëò ãàðãàíà. Òýãýýä ò¿¿íèéã íýãäñýí õóðàëäààíä èëòãýõ
ãèø¿¿íèéã òîìèëíî.
Ýíý õî¸ð ä¿ãíýëòèéã õàìòàòãàí ãàðãàæ áîëíî. ªðãºí ìýä¿¿ëñýí
õóóëèéí òºñëèéã øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë Áàéíãûí õîðîîäûí
õàìòàðñàí õóðàëäààíààð õýëýëöýæ íýãäñýí ä¿ãíýëò ãàðãàæ áîëäîã.
Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð òºñëèéã õýëýëöýõ ÿâöàä õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èéí çºâøººðºëã¿éãýýð òºñºëä íýìýëò, ººð÷ëºëò
îðóóëàõûã Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû äýã /2001
îí/-èéí 22.9-ò õîðèãëîñîí áàéäàã. Ýíäýýñ Áàéíãûí õîðîî çºâõºí
ä¿ãíýëò ãàðãàõ ¿¿ðýãòýé ë îðîëöîõ ¸ñòîé íü îéëãîãäîõ þì.
Õàðèí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ õèéãýýä òºñëèéã õýëýëöýæ áàéãàà Áàéíãûí
õîðîî, áóñàä Áàéíãûí õîðîî çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàëààðàà
çºâøèëöºëä õ¿ðýõèéí òóëä øèíæýý÷ òîìèëîí ä¿ãíýëò ãàðãóóëàõ,
Çàñãèéí ãàçðûí õîëáîãäîõ ãèø¿¿íèé áîëîí áóñàä àëáàí òóøààëòíû
ñàíàëûã ñîíñîõ çýðãýýð àæèëëàæ áîëíî.
Õýðýâ íýã àñóóäëààð õî¸ð áóþó ò¿¿íýýñ äýýø òºñºë áàéãàà áîë
òºñºë ñàíàà÷ëàã÷èéí çºâøººð뺺ð çîõèõ Áàéíãûí õîðîî òýäãýýðèéã
íýãòãýí çîõèöóóëæ, íýã òºñºë áîëãîí íýãäñýí õóðàëäààíààð
õýëýëö¿¿ëæ áîëíî. Õýðâýý òºñºë ñàíàà÷ëàã÷ èíãýæ íýãòãýõèéã
çºâøººðººã¿é áîë Áàéíãûí õîðîî òóñ òóñàä íü ä¿ãíýëò ãàðãàíà.
Õóóëèéí òºñºëä îëîí íèéòýýñ ñàíàë àâàõ
ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð õóóëèéí òºñëèéã õýëýëöýõ ýñýõ òóõàé
àñóóäëûã øèéäâýðëýõäýý øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë àíõíû
õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõààñ ºìíº óã òºñëèéã ºäºð òóòìûí õýâëýëä
íèéòë¿¿ëæ, îëîí íèéòýýñ ñàíàë àâ÷ áîëäîã áàéíà.
Îëîí íèéòýýñ
èð¿¿ëñýí
ñàíàëûã ñóäàëæ
¿çñýíèé ¿íäñýí
äýýð çîõèõ
Áàéíãûí õîðîî
íü
øààðäëàãàòàé
ãýæ ¿çâýë
õóóëèéí òºñºëä
ñàíàë ºãñºí
èðãýí ýñõ¿ë
õóóëèéí
ýòãýýäèéí
òºëººëºã÷èéã
Áàéíãûí
õîðîîíû
õóðàëäààíä
óðüæ èð¿¿ëýí,
òóõàéí ñàíàëûí
òàëààð àñóóëò
òàâüæ, õàðèóëò
àâ÷ áîëäîã
áàéíà.

40. 34
Îëîí íèéòýýñ ñàíàë àâàõ àæëûã òºñºë õýëýëöñýí Áàéíãûí õîðîî,
ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð õàìòðàí çîõèîí áàéãóóëàõ þì. ªºðººð
õýëáýë, õóóëèéí òºñëèéã õýâëýëä íèéòë¿¿ëýõ, ñàíàë àâàõ, èðñýí
ñàíàëûã íýãòãýõ, ñóäëàõ àæëûã õàðèóöàí çîõèîí áàéãóóëàõ ÿâäàë
þì.
Õóóëèéí òºñëèéã ºäºð òóòìûí õýâëýëä íèéòëýõäýý èðãýä,
áàéãóóëëàãààñ ñàíàë èð¿¿ëýõ õóãàöàà, ñàíàëûã õ¿ëýýí àâàõ Áàéíãûí
õîðîîíû íýðèéã çààñàí áàéíà.
Îëîí íèéòýýñ èð¿¿ëñýí ñàíàëûã ñóäàëæ ¿çñýíèé ¿íäñýí äýýð çîõèõ
Áàéíãûí õîðîî íü øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë õóóëèéí òºñºëä ñàíàë
ºãñºí èðãýí ýñõ¿ë õóóëèéí ýòãýýäèéí òºëººëºã÷èéã Áàéíãûí õîðîîíû
õóðàëäààíä óðüæ èð¿¿ëýí, òóõàéí ñàíàëûí òàëààð àñóóëò òàâüæ,
õàðèóëò àâ÷ áîëäîã áàéíà. Èðãýí òà èéì ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ
áîëîìæ áàéñàí ýñýõ, ìºí èéì áîëîìæ õýð çýðýã áàéãàà òàëàà𠺺ð
ººðèéí áîäîëòîé áàéãàà áèç ýý.
Õàðèí òºñºëä ñàíàë àâàõòàé õîëáîãäîí ãàðàõ çàðäëûã ÓÈÕ-ûí æèë
á¿ðèéí òºñºâò òóñãàõààð õóóëü÷èëñàí áàéäàã.
Õóóëèéí
òºñëèéã ºäºð
òóòìûí
õýâëýëä
íèéòëýõäýý
èðãýä,
áàéãóóëëàãààñ
ñàíàë èð¿¿ëýõ
õóãàöàà,
ñàíàëûã
õ¿ëýýí àâàõ
Áàéíãûí
õîðîîíû
íýðèéã çààñàí
áàéíà.

41. 35
3.3 ÕÓÓËÈÉÍ ÒªÑËÈÉà ÓÈÕ-ààð ÕÝËÝËÖÝÕ
Óëñûí Èõ Õóðàë õóóëü ñàíàà÷ëàã÷ààñ ºðãºí ìýä¿¿ëæ, ÷óóëãàíû
õóðàëäààíààð õýëýëöýõýýð øèéäâýðëýæ, õýëýëöýõ àñóóäëûí
òºëºâëºãººíä îðóóëàí áàòàëñàí òºñëèéã õýëýëöýíý.
Õýðâýý ÷óóëãàíû õýëýëöýõ àñóóäëûí òºëºâëºãººíä îðîîã¿é òºñëèéã
ÓÈÕ-ààð õýëýëö¿¿ëýõýýð òóõàéí ÷óóëãàíû ÿâöàä ºðãºí ìýä¿¿ëáýë
Òºðèéí áàéãóóëàëòûí Áàéíãûí õîðîî, òóõàéí àñóóäëûã õàìààðàõ
Áàéíãûí õîðîîíû ä¿ãíýëòèéã õàðãàëçàí ò¿¿íèéã ÷óóëãàíààð õýëýëöýõ
ýñýõèéã ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíä îðîëöñîí íèéò ãèø¿¿íèé
îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã áàéíà.
ÓÈÕ-ä ºðãºí ìýä¿¿ëñýí òºñëèéã ÷óóëãàíû õóðàëäààíààð õýëýëöýõ,
ýñõ¿ë áóöààõ àñóóäëûã øèéäâýðëýõäýý:
Ø Òºñëèéí òàëààð õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èéí èëòãýëèéã ñîíñîõ.
Ýíýõ¿¿ èëòãýëòýé õîëáîãäóóëàí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿ä àñóóëò
òàâüæ, õàðèóëò àâàõ
Ø Òºñëèéí òàëààð Áàéíãûí õîðîî, íàì, ýâñëèéí á¿ëãèéí
ä¿ãíýëòèéã ñîíñîõ
Ø Òºñëèéã ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíààð õýëýëöýõ ýñýõ
òàëààð ñàíàë õóðààëò ÿâóóëàõ ¿å øàòûã äàìæäàã.
Ñàíàë õóðààëòûí ä¿íä òºñëèéã ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð
õýëýëöýõ øààðäëàãàã¿é ãýæ ¿çâýë òóõàéí òºñëèéã áóöààõ òîãòîîë
ãàðãàíà. Èíãýõäýý óã òîãòîîëä òºñëèéã áóöààõ áîëñîí ¿íäýñëýëèéã
çààõ øààðäëàãà òàâèãääàã.
Îäîî ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð òºñëèéí àíõíû õýëýëö¿¿ëýã
ÿâóóëàõàä ÿìàð æóðàì áàðèìòàëäàã òàëààð òîâ÷ ¿çüå.
Óëñûí Èõ
Õóðëûí
õóðàëäààíû
àæèëëàãàà íü
õóóëü äýýäëýõ,
àñóóäëûã
÷ºëººòýé
õýëýëöýõ,
öººíõèéí ñàíàà
áîäëûã
õ¿íäýòãýæ
îëîíõèéí
ñàíàëààð
øèéäâýðëýõ
çàð÷èìä
¿íäýñëýíý.

42. 36
Ø Áàéíãûí õîðîîíû ä¿ãíýëòèéã ñîíñîõ
Õóóëèéí òºñëèéã õàðèóöàí õýëýëöýæ, ä¿ãíýëò ãàðãàñàí Áàéíãûí
õîðîî ººðèéí ä¿ãíýëòèéã ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíä òàíèëöóóëäàã.
Èíãýæ òàíèëöóóëàõ õóãàöàà 15 ìèíóòààñ èë¿¿ã¿é áàéíà. Ýíýõ¿¿
ä¿ãíýëòýä óã òºñëèéí ¿çýë áàðèìòëàë òºðèéí áîäëîãîä íèéöýæ
áàéãàà ýñýõ, òºñºë õóóëü òîãòîîìæèéí áè÷ëýãèéí òåõíèê, õýë ç¿éí
øààðäëàãûã õàíãàñàí ýñýõ áîëîí òºñëèéí ç¿éë, çààëòûí òàëààð
çàð÷ìûí ººð ñàíàëòàé áîë ¿íäýñëýë, øàëòãààíûã çààñàí áàéõ
øààðäëàãà òàâèãäàíà.
Ýíý Áàéíãûí õîðîî òºñºëä îðóóëàõ íýìýëò, ººð÷ëºëò áîëîí Óëñûí
Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàëûã òîìú¸îëæ á¿õ
ãèø¿¿äýä óðüä÷èëàí òàðààñàí áàéõ õýðýãòýé.
Ø Íàì, ýâñëèéí á¿ëãèéí ä¿ãíýëòèéã ñîíñîõ
Áàéíãûí õîðîîíû ä¿ãíýëòèéí äàðàà Óëñûí Èõ Õóðàë äàõü íàì,
ýâñëèéí á¿ëãèéí ä¿ãíýëòèéã ñîíñîíî. Ä¿ãíýëòèéã á¿ëãèéí àõëàã÷,
ýñõ¿ë òóõàéí àñóóäëûã õàðèóöàæ áàéãàà á¿ëãèéí àëü íýã ãèø¿¿í
òàíèëöóóëíà.
Íàì, ýâñëèéí á¿ëãèéí ä¿ãíýëòèéã òàíèëöóóëàõ õóãàöàà òóñ á¿ð 10
ìèíóòààñ èë¿¿ã¿é áàéõààð òîãòîîäîã.
Ø ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ¿ã õýëýõ, òàéëáàð õèéõ
Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í õýëýëöýæ áàéãàà àñóóäëààð ¿ã õýëýõ,
òàéëáàð õèéõäýý 5 ìèíóòààñ èë¿¿ã¿é áàéõààð õóãàöààã áàðèìòëàõ
áºãººä ñàíàë, ä¿ãíýëòýý Áàéíãûí õîðîîíû áîëîí íàì, ýâñëèéí
á¿ëãèéí ä¿ãíýëòýä òóñãóóëæ óðüä÷èëàí òàðààñàí áàéíà.
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàë
Õýëýëö¿¿ëãèéí ÿâöàä çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàë äýýð èë¿¿òýé èõ
àíõààðàë õàíäóóëäàã áàéíà. Òºñëèéí òàëààð ãàðñàí çàð÷ìûí
çºð¿¿òýé ñàíàë ãýäýãò äàðààõü ñàíàëóóäûã îéëãîíî.
Õóóëèéí
òºñëèéí
õýëýëö¿¿ëãèéí
ÿâöàä
çàð÷ìûí
çºð¿¿òýé
ñàíàë äýýð
èë¿¿òýé èõ
àíõààðàë
õàíäóóëäàã.

43. 37
à/ Áàéíãûí õîðîîíîîñ ñàíàë íýãòýé áóþó îëîíõèéí ñàíàëààð
îðóóëàõààð øèéäâýðëýñýí òºñºëä óðüä íü òóñãàãäààã¿é áàéñàí
ñàíàë;
á/ Áàéíãûí õîðîîíû õóðàëäààíààð õýëýëöýæ, çºâøèëöºëä
õ¿ðýýã¿é Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé ñàíàë;
â/ Óëñûí Èõ Õóðàë äàõü îëîíõè, öººíõèéí íàì, ýâñëèéí
á¿ëãýýñ çàð÷ìûí ãýæ ¿çýæ ä¿ãíýëòäýý òóñãàñàí ñàíàëûã òóñ òóñ
îéëãîíî.
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàë ãàðãàñàí ãèø¿¿ä óã ñàíàëûíõàà òàëààð
òàéëáàð õýëæ áîëîõ áºãººä ò¿¿íèéã äýìæñýí áîëîí ýñðýã ñàíàëòàé
òóñ á¿ð íýã ãèø¿¿í ¿ã õýëæ áîëíî ãýæ äýãýýð3
òîãòîîñîí áàéäàã.
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàëòàé Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í Áàéíãûí
õîðîîíû ä¿ãíýëòýä òóñãóóëñàí ñàíàëàà áè÷ãýýð ãàðãàæ /òîìú¸îëæ/
óðüä÷èëàí ºãñºí áàéíà. Õàðèí íàéðóóëãûí ÷àíàðòàé çàñâàðûã
àæëûí õýñýãò ºãäºã àæýý.
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé àñóóäàë äýýð ñàíàë õóðààõ
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé ñàíàë ãàðñàí ¿åä õóðàëäààí äàðãàëàã÷ àñóóäàë
/ñàíàë/ òóñ á¿ðýýð ñàíàë õóðààæ øèéäíý. Èíãýõäýý ãèø¿¿äèéí
îëîíõèéí ñàíàëààð øèéäâýðëýäýã áàéíà.
Õýðýâ Åðºíõèéëºã÷ õýëýëöýæ áàéãàà òºñºëòýé õîëáîãäóóëàí Óëñûí
Èõ Õóðàëä èëãýýëò, ñàíàë èð¿¿ëñýí áîë ò¿¿íèéã Óëñûí Èõ Õóðëûí
ãèø¿¿äýä óðüä÷èëàí òàðààæ òàíèëöóóëñàí áàéíà. Åðºíõèéëºã÷èéí
ñàíàëûã ñàíàë õóðààëò ÿâóóëàõ çàìààð øèéäâýðëýíý.
Õóðàëäààí äàðãàëàã÷ çàð÷ìûí çºð¿¿òýé àñóóäëààð ñàíàë
õóðààëãàõäàà ñàíàë õóðààõ öàãèéã òîãòîîæ, íèéò ãèø¿¿äýä çàðëàæ
áîëíî. Õýðýâ ñàíàë õóðààõ öàãèéã òîâëîí çàðëàñàí áîë Óëñûí Èõ
Õóðëûí ãèø¿¿í ººðèéí áèåýð õ¿ðýëöýí èðæ ñàíàë õóðààëòàä
îðîëöîõ ¸ñòîé àæýý.
Çàð÷ìûí çºð¿¿òýé àñóóäëààð ñàíàë õóðààñíû ýöýñò äàðààõü
øèéäâýðèéí àëü íýãèéã ñàíàë õóðààæ øèéäâýðëýíý:
à/ òºñëèéã á¿õýëä íü ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýõ;
á/ òºñëèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä áóöààõ. Ýíý òîõèîëäîëä
Óëñûí Èõ Õóðàë òºñëèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä áóöààõ òîãòîîë
áàòàëíà.
Ø Òºñëèéã ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò øèëæ¿¿ëýõ
Àíõíû õýëýëö¿¿ëãèéí ÿâöàä òºñëèéí òàëààð çàð÷ìûí çºð¿¿òýé
ñàíàë ãàðààã¿é ò¿¿í÷ëýí óã òºñëèéã áàòëàõ ñàíàë ãàðñàí áîë ò¿¿íèé
ýöñèéí õýëýëö¿¿ëãèéã øóóä ÿâóóëæ áîëäîã.
3
ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû äýãèéí 23.5.3. 2001 îí
“¯éëñ õýäèé
º÷¿¿õýí
áîëîâ÷ ýñ
¿¿ñãýâýýñ ¿ë
á¿òìîé”
Â.Èíæèíàø

44. 38
Óëñûí Èõ Õóðàë òºñëèéã ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò áýëòã¿¿ëýõýýð
õîëáîãäîõ Áàéíãûí õîðîîíä øèëæ¿¿ëýõäýý äýìæèãäñýí ñàíàëûí
äàãóó òºñëèéã çàð÷ìûí õóâüä ººð÷ëºõ, íàéðóóëàõ ¿¿ðýã á¿õèé
Óëñûí Èõ Õóðëûí áîëîí õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èéí õàìòàðñàí àæëûí
õýñýã áàéãóóëæ áîëíî.
Õàðèí òºñëèéã ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò îðóóëàõ õóãàöààã õýí òîãòîîõ
âý? Òóõàéí òºñºëòýé õîëáîîòîé íýìæ áîëîâñðóóëàõ àæëûí õýìæýý,
øààðäëàãûã õàðãàëçàí õóðàëäààí äàðãàëàã÷ ýíý õóãàöààã òîãòîîäîã
áàéíà.
Àíõíû õýëýëö¿¿ëãýýð øèéäâýðëýñýí àñóóäëûã òºñºëä
òóñãàæ ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýõ àæëûí ¿å øàò
v òºñëèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷, Áàéíãûí õîðîî õàðèóöàæ àæëûí
õýñýãò ýöýñëýí áîëîâñðóóëíà;
v òºñëèéã àíõíû õýëýëö¿¿ëýãò áýëòãýí ä¿ãíýëò ãàðãàñàí çîõèõ
Áàéíãûí õîðîî àíõíû õýëýëö¿¿ëãýýð øèéäâýðëýñýí áàéäëûã
¿íäýñëýí Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé áîëîí õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èéí òîìú¸îëæ ºãñºí ñàíàë á¿ðèéã õÿíàí ¿çýæ
òºñºëä çîõèõ íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëæ, õóóëü òîãòîîìæèéí
áè÷ëýãèéí òåõíèê, õýë ç¿é, íàéðóóëãûí òàëààñ íü íÿãòëàí
çîõèõ òàíèëöóóëãà áýëòãýíý.
Åðºíõèéëºã÷ òóõàéí òºñëèéí àíõíû õýëýëö¿¿ëãýýð øèéäâýðëýñýí
àñóóäàëòàé õîëáîãäóóëàí ñàíàëàà áè÷ãýýð èð¿¿ëæ áîëäîã. Ýíý
òóõàé Áàéíãûí õîðîî õýëýëöýæ, òàíèëöóóëãàäàà òóñãàíà.
Òºñëèéí ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýã ÿâóóëàõàä áàðèìòëàõ æóðàì
v òºñëèéí òàëààð Áàéíãûí õîðîîíû òàíèëöóóëãà õèéõ õóãàöàà
1Î ìèíóòààñ èë¿¿ã¿é áàéíà;
v Áàéíãûí õîðîîíû òàíèëöóóëãàòàé õîëáîãäóóëàí àñóóëò,
õàðèóëò ÿâóóëæ áîëíî;
Ýöñèéí õýëýëö¿¿ëãèéí ÿâöàä ñàíàë õóðààõ àñóóäàë
à/ ýõíèé õýëýëö¿¿ëãèéí ¿åä ã¿éöýýí áîëîâñðóóëàõààð
øèéäâýðëýñýí òºñëèéí ç¿éë, çààëò áàéãàà áîë;
á/ ýõíèé õýëýëö¿¿ëãýýð ñàíàë õóðààæ øèéäâýðëýñýí áîëîâ÷ óã
àñóóäëààð äàõèí ñàíàë õóðààõ øààðäëàãàòàé ãýñýí Áàéíãûí
õîðîîíû ñàíàëûã ÷óóëãàíû õóðàëäààíä îðîëöñîí ãèø¿¿äèéí
ãóðàâíû íýã íü äýìæñýí áîë;
â/ òºñëèéí àëü íýã ç¿éë, çààëò õ¿÷èí òºãºëäºð äàãàæ ìºðäºæ
áàéãàà õóóëü áîëîí óã òºñëèéí áóñàä ç¿éë, çààëòòàé çºð÷èëäºæ
áàéíà ãýæ Áàéíãûí õîðîî áîëîí Õóóëü ç¿éí áàéíãûí õîðîî ¿çñýí áîë
äýýðõ àñóóäàë òóñ á¿ðýýð ñàíàë õóðààæ øèéäâýðëýíý.
Õàðèí ñàíàë õóðààëãàõûí ºìíº òóõàéí ñàíàëûã ãàðãàñàí Óëñûí Èõ
Õóðëûí ãèø¿¿í, òàéëáàð ºãºõ áóþó ¿ã õýëæ áîëíî. Òàéëáàð ºã÷, ¿ã
“Ýðõèéí
õàìãèéí
ýâëýðøã¿é
äàéñàí áîë
òóñãàé ýðõ
ÿìáà þì”
Ì.Ýáíåð-
Ýøåíáàõ

45. 39
õýëñýí õ¿ì¿¿ñòýé èæèë òîîíû ãèø¿¿ä õóðàëäààí äàðãàëàã÷èéí
çºâøººðñíººð ýíý ñàíàëûíõ íü ýñðýã ¿ã õýëæ áîëíî.
Òºñëèéã áàòëàõ
Ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýã äóóññàíû äàðàà òºñëèéã á¿õýëä íü áàòàëíà.
Òºñëèéã á¿õýëä íü áàòëàõ ñàíàë õóðààëòûí öàãèéã õóðàëäààí
äàðãàëàã÷ òîâëîí çàðëàæ áîëíî.
Õýðýâ òºñëèéã á¿õýëä íü áàòëààã¿é áîë òºñëèéã õóóëü ñàíàà÷ëàã÷èä
áóöààíà. Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ýöñèéí õýëýëö¿¿ëãýýð áàòëàãäñàí
õóóëüòàé õîëáîãäîõ òîãòîîëûí òºñëèéã õýëýëöýí áàòàëíà.
Ýöñèéí õýëýëö¿¿ëãýýð áàòàëñàí õóóëü, òîãòîîëûí ýöñèéí
íàéðóóëãûã õýëýëö¿¿ëýã äóóññàíààñ õîéø àæëûí 6 ºäºðò áàãòààí
Óëñûí Èõ Õóðàëä òàíèëöóóëíà. Ýöñèéí íàéðóóëãûã òàíèëöóóëàõ
àæëûã ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçðûí Åðºíõèé íàðèéí áè÷ãèéí äàðãà
õàðèóöíà.
Ñàíàë õóðààëòûã ÿìàð æóðìààð ÿâóóëäàã âý?
¯íäñýí õóóëü, áóñàä õóóëüä íóóö ñàíàë õóðààëò ÿâóóëæ
øèéäâýðëýõýýð çààñíààñ áóñàä òîõèîëäîëä ñàíàë õóðààëòûã èëýýð
ÿâóóëíà. Èë ñàíàë õóðààëòûã ãàð ºðãºæ, ýñõ¿ë öàõèì òîîëóóðààð,
õàðèí íóóö ñàíàë õóðààëòûã ñàíàë õóðààõ õóóäñààð, ýñõ¿ë öàõèì
òîîëóóð àøèãëàí ÿâóóëäàã áàéíà.
Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í òóõàéí ºäðèéí íýãäñýí õóðàëäààíä èðöýý
á¿ðòã¿¿ëñýí áîë õ¿íäýòãýí ¿çýõ øàëòãààíòàéãààñ áóñàä òîõèîëäîëä
ñàíàë õóðààõàä çààâàë îðîëöîíî. Õóóëüä çààñàí æóðìûí äàãóó
ñàíàë õóðààæ íýãýíò áàòàëñàí õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä
øèéäâýðèéã ñàíàë õóðààõ ¿åä áàéãààã¿é ãýñýí øàëòãààíààð Óëñûí
Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í äàõèí õýëýëö¿¿ëýõ ýðõ ýäëýõã¿é.
Ñàíàë õóðààõ
¿åä áàéãààã¿é
ãýñýí
øàëòãààíààð
Óëñûí Èõ
Õóðëûí
ãèø¿¿í óã
àñóóäëûã
äàõèí
õýëýëö¿¿ëýõ
ýðõ ýäëýõã¿é

46. 40
Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í çºâõºí “çºâøººðñºí”, ”òàòãàëçñàí”
ãýñýí 2 ñàíàëûí4
àëü íýãèéã ºãíº. Õóðàëäààíä îðîëöîæ áàéãàà
áîëîâ÷ ñàíàë ºãºõã¿é áàéãàà ãèø¿¿íèéã òàòãàëçàæ áàéãààä òîîöíî.
Óëñûí Èõ Õóðëûí íýãäñýí õóðàëäààí äýýð Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿í
òóõàéí ñàíàë õóðààëãàæ áàéãàà àñóóäëàà𠺺ðèéí íýðýýð íýã ë óäàà
ñàíàë ºãºõ ¸ñòîé áàéäàã.
4
Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû äýã. 2001 îí. 25-èéí 4 äýõ çààëò.

47. 41
3.4. ÕÓÓËÈÉà ¨Ñ×ËÎÕ, ÍÈÉÒËÝÕ, ÌÝÄÝÝËÝÕ
ÓÈÕ-ûí íýãäñýí õóðàëäààíààð ýöñèéí õýëýëö¿¿ëýã õèéãäýæ,
áàòëàãäñàí õóóëèéã õýðõýí ¸ñ÷ëîõ, õýâëýí íèéòëýõ, ìýäýýëýõ
àñóóäëûã òóñãàéëàí çîõèöóóëñàí áàéäàã.
Õóóëèéã ¸ñ÷ëîõ, õóóëüä Åðºíõèéëºã÷ õîðèã òàâèõ
Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëä Åðºíõèéëºã÷èéí
á¿ðýí ýðõ¿¿äèéã òîãòîîæ ºãñºí áàéäàã. “Á¿ðýí ýðõ” ãýæ òóñãàéëàí
çààñíû ó÷èð áîë òýðõ¿¿ ýðõ¿¿äèéã Åðºíõèéëºã÷ õýíòýé ÷
õóâààëöàõã¿é ýäëýõ áºãººä áàñ õýíä ÷ øèëæ¿¿ëæ áîëîõã¿é ýðõ¿¿ä
áàéäàãò îðøäîã.
Ëàòèíû “veto” áóþó ìîíãîëîîð õîðèãëîõ ãýñýí óòãààð èëýðäýã õóóëü
ç¿éí ýíýõ¿¿ îéëãîëò, çîõèöóóëàëò íü õóóëü òîãòîîõ áàéãóóëëàãààñ
ãàðãàñàí õóóëü áîëîí áóñàä øèéäâýðèéí ¿éë÷èëãýýã ñààòóóëàõ áóþó
çîãñîîõ òàëààð òºðèéí òýðã¿¿íèé ýäëýõ á¿ðýí ýðõèéí òóõàé àñóóäàë
þì. Ìàíàé óëñûí õóâüä Åðºíõèéëºã÷èéí õîðèã òàâèõ ýðõ íü
õàðüöàíãóé õîðèãò òîîöîãääîã. Ó÷èð íü òºðèéí òýðã¿¿íèé òàâüñàí
õîðèãèéã õóóëü òîãòîîã÷ äàõèí õýëýëöýæ, õ¿÷èí òºãºëäºð áîëæ
¿éë÷ëýõ ýñýõèéã øèéäâýðëýäýã îíöëîãòîé.
Óëñûí Èõ Õóðàë õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä øèéäâýðèéí ýöñèéí
íàéðóóëãàòàé òàíèëöñàíààñ õîéø àæëûí Ç ºäðèéí äîòîð Óëñûí Èõ
Õóðëûí äàðãà óã øèéäâýðò ãàðûí ¿ñýã çóðæ ¸ñ÷èëíî.
Óëñûí Èõ Õóðëûí øèéäâýðèéã ¸ñ÷èëñíîîñ õîéø 24 öàãèéí äîòîð
Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èä èëãýýíý.
Óëñûí Èõ Õóðëûí áàòàëñàí õóóëü, áóñàä øèéäâýðò á¿õýëä íü áóþó
çàðèì õýñýãò íü õîðèã òàâèõ ýðõ íü Åðºíõèéëºã÷èéí á¿ðýí ýðõèéí íýã
áºãººä Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí õîðèãèéã Óëñûí Èõ Õóðëààð
õýëýëöýæ, ÷óóëãàíä îðîëöñîí íèéò ãèø¿¿íèé ãóðàâíû õî¸ð íü
õ¿ëýýæ àâààã¿é áîë óã õóóëü, øèéäâýð õ¿÷èí òºãºëäºð õýâýýð
¿ëäýõýýð ¯íäñýí õóóëèéí 33 äóãààð ç¿éëä çààñàí áàéäàã.
Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ûí äàðãà ãàðûí ¿ñãýý çóðæ ¸ñ÷èëñîí õóóëèéã
õ¿ëýýí àâñíààñ õîéø àæëûí 5 ºäºðò áàãòààí õîðèã òàâèõ ýñýõýý
øèéäâýðëýäýã. Õýðýâ ýíý õóãàöààíä Åðºíõèéëºã÷ õîðèã òàâèàã¿é
áîë óã õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ äàðààãèéí øàòàíäàà îðäîã.
Åðºíõèéëºã÷ ÓÈÕ-ààñ ãàðãàñàí õóóëüä á¿õýëä íü áóþó àëü íýã á¿ëýã,
ç¿éë, õýñýãò õîðèã òàâèõ ýðõòýé. Èéíõ¿¿ õîðèã òàâèõ ¿íäýñëýë íü óã
õóóëèéí çààëò ¯íäñýí õóóëèéã çºð÷ñºí, ò¿¿í÷ëýí áóñàä õóóëü, ìàíàé
óëñààñ íýãäýí îðñîí îëîí óëñûí ãýðýýíèé çààëòòàé çºð÷èëäºæ
áàéãàà, ¿íäýñíèé àþóëã¿é áàéäàëä õîõèðîë ó÷ðóóëæ ìýäýõ, àðä
ò¿ìíèé ¸ñ çàíøèëä ¿ë òîõèðîõ, öàã õóãàöàà àëäñàí áóþó ýðòýäñýí
çýðãýýñ ýõëýýä àìüäðàëä íèéöýõã¿é, õóóëü òîãòîîõ æóðàì, òåõíèêèéã
Õóóëü òîãòîîõ
áàéãóóëëàãààñ
ãàðãàñàí õóóëü
áîëîí áóñàä
øèéäâýðèéí
¿éë÷èëãýýã ò¿ð
ñààòóóëàõ
áóþó çîãñîîõ
òàëààð òºðèéí
òýðã¿¿íèé
ýäëýõ á¿ðýí
ýðõ íü õîðèã
òàâèõ þì.

48. 42
çºð÷ñºí ãýõ ìýò õóóëü ç¿éí áîëîí çàí çàíøèë, àæ àìüäðàëûí îëîí
ç¿éë áàéæ áîëíî.
Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷ Í.Áàãàáàíäè 1997 îíîîñ ºíººäðèéã
õ¿ðòýëõ õóãàöààíä ÓÈÕ-ûí òîãòîîëä íèéò 27 óäàà õîðèã òàâüñàí
áàéíà. ¯¿íýýñ 19 õîðèãèéã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâ÷, 8 õîðèãèéã õ¿ëýýí
àâààã¿é áàéíà.
Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí õîðèãèéã ÓÈÕ-ààð õýëýëöýõ
Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí õîðèãèéã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâìàãö õýëýëöýõ
àñóóäëûí ýýëæ äàðààëàë õ¿ëýýõã¿éãýýð íýí äàðóé õýëýëöýæ, õ¿ëýýí
àâàõ ýñýõèéã øèéäâýðëýíý. Õîðèã õýëýëöýæ áàéãàà ÷óóëãàíû
õóðàëäààíä îðîëöñîí íèéò ãèø¿¿íèé äèéëýíõè îëîíõè áóþó ãóðàâíû
õî¸ð íü õ¿ëýýæ àâààã¿é áîë óã õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ
äàðààãèéí øàòàíäàà îðíî. ªºðººð õýëáýë, Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí
õîðèã õ¿÷èíã¿é áîëîõ þì.
Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí õîðèãèéã õ¿ëýýí àâàõ
Õýðâýý ãèø¿¿äèéí ãóðàâíû õî¸ð íü õîðèãèéã õ¿ëýýí àâñàí áîë õîðèã
òàâüñàí õóóëü, õàìààðàõ á¿ëýã, ç¿éë, çààëòûã õ¿÷èíã¿é áîëãîõ, ýñõ¿ë
ººð÷ëºõ ¸ñòîé. Çàðèì ¿åä Åðºíõèéëºã÷ õóóëèéí õýä õýäýí çààëòàä
õîðèã òàâèõ òîõèîëäîë áàéæ áîëîõ áºãººä ýíý ¿åä ÓÈÕ óã õîðèãèéí
çàðèìûã õ¿ëýýí àâ÷, çàðèìûã íü õ¿ëýýí àâàõààñ òàòãàëçñàí áàéæ
áîëíî.
Æèøýý íü, Òºðèéí àëáàíû òóõàé õóóëüä íýìýëò ººð÷ëºëò îðóóëàõ òóõàé
õóóëèéí 9.1.5 äàõü çààëòàä 2003 îíû 1 ñàðûí 8-íû Å/4 òîîòîîð òàâüñàí
õîðèãèéã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâñàí. Ø¿¿õèéí òóõàé õóóëèéí 15.2 äàõü çààëòàä 2002 îíû
7 ñàðûí 22-íû Å/37 òîîòîîð òàâüñàí õîðèãèéã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâààã¿é áàéíà.
Åðºíõèéëºã÷èéí õîðèãèéã õ¿ëýýí àâàõã¿é òàëààð ÓÈÕ-ààñ ãàðãàñàí
øèéäâýð ýöñèéíõ áàéäàã. Ãýñýí õýäèé ÷ Åðºíõèéëºã÷ õóóëèéã ¯íäñýí
õóóëü çºð÷ñºí ãýæ õîðèã òàâüñíûã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâààã¿é òîõèîëäîëä
¯íäñýí õóóëèéí Öýöýä õàíäàæ õÿíàí øèéäâýðë¿¿ëýõ ýðõòýéí
çýðýãöýý ºðãºñºí òàíãàðàãàà õýðýãæ¿¿ëýõ ¿¿äíýýñ ¿¿ðýãòýé5
þì.
Åðºíõèéëºã÷èéí òàâüñàí õîðèãèéã ÓÈÕ õ¿ëýýí àâààã¿é ¿åä ¯íäñýí
õóóëèéí Öýöýä õàíäñàí òîõèîëäîë Ï.Î÷èðáàò, Í.Áàãàáàíäè íàð
Åðºíõèéëºã÷ áàéõ ¿åä ãàðààã¿é áàéíà.
Õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ
Õóóëü õ¿÷èí òºãºëäºð áîëîõ ãýäýãò ÓÈÕ-ààð áàòëàãäñàí õóóëèéã á¿õ
íèéòýýð äàãàæ ìºðäºõ àëáàí ¸ñíû õ¿÷èí ÷àäàëòàé áîëæ ýõëýõ
õóãàöààíû òóõàé îéëãîëò þì. Òýãâýë áàòëàãäñàí õóóëü õýçýý õ¿÷èí
òºãºëäºð áîëîõ âý ãýäýã àñóóëò ãàð÷ èðíý. Ýíä õî¸ð ¿íäñýí
çîõèöóóëàëò áàéäàã áàéíà. ¯¿íä:
1. Òóõàéí õóóëèéã áàòëàõäàà õýçýýíýýñ ýõëýí õ¿÷èí òºãºëäºð
áîëîõ òóõàé àñóóäëûã óðüä÷èëàí òóñãàéëàí çààñàí áàéõ.
Òóõàéëáàë, Ìîíãîë Óëñûí Èðãýíèé øèíý õóóëü 2002 îíû 1
ä¿ãýýð ñàðûí 10-íû ºäºð áàòëàãäñàí. Õàðèí õ¿÷èí òºãºëäºð
5
Ã.Ñîâä “Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí òàéëáàð” ÓÁ., 2000 îí. 169 äýõ òàë

49. 43
áîëîõ õóãàöààã 2002 îíû 9 ä¿ãýýð ñàðûí 1-íèé ºäðººñ äàãàæ
ìºðäºõººð õóóëü ãàðñàí áàéíà.
2. Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàéí øèéäâýðò äýýðõèéí àäèë ººðººð
çààãààã¿é áîë óã õóóëü àëáàí ¸ñîîð íèéòëýãäñýíýýñ õîéø 1Î
õîíîãèéí äàðàà õ¿÷èí òºãºëäºð áîëäîã.
Õóóëèéã àëáàí ¸ñîîð íèéòëýõ
Áàòëàãäàí ãàðñàí õóóëèéã çààâàë íèéòëýõ øààðäëàãà òàâèãääàã. Òà
ýíý òóõàé ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý çààâàë áè÷èãäìýë áàéõ ¸ñòîé òàëààð
áè÷ñýí ýõíèé á¿ëãýýñ óíøñàí áèëýý. Õóóëèéã ÿìàð õýâëýëä íèéòëýõ,
ýíý àñóóäëûã õýí õàðèóöàõ âý ãýäýã àñóóäëûã íàðèéâ÷ëàí
çîõèöóóëñàí áàéäàã. ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð íü ÓÈÕ-ààñ áàòàëñàí
õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéí ýöñèéí íàéðóóëãà õèéõ, õýëáýðæ¿¿ëýí
ãàðãàõ, íèéòëýõ, ìýäýýëýõ ¿¿ðãèéã õóóëèàð õ¿ëýýäýã. Õóóëèéã ÓÈÕ-
ûí Òàìãûí ãàçðààñ ýðõëýí ãàðãàäàã "Òºðèéí ìýäýýëýë" ýìõòãýëä
àëáàí ¸ñîîð íèéòýëäýã áºãººä ¿¿íèéã àëáàí ¸ñíû ýõ ãýæ ¿çäýã.
"Òºðèéí ìýäýýëýë" ýìõòãýëä õóóëü, Óëñûí Èõ Õóðëûí áóñàä
øèéäâýð, Åðºíõèéëºã÷èéí çàðëèã, Çàñãèéí ãàçðûí òîãòîîë, ¯íäñýí
õóóëèéí öýöèéí øèéäâýð, õóóëèéí òàëààðõè Óëñûí äýýä ø¿¿õèéí
àëáàí ¸ñíû òàéëáàð, ÿàì, àãåíòëàãààñ ãàðãàñàí íèéòýýð äàãàæ
ìºðäºõ ýðõ ç¿éí õýì õýìæýý òîãòîîñîí àêòûã á¿ðýí ýõýýð íü
íèéòýëíý.
Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû ÿâöûí òóõàé îëîí íèéòýä
ñîíîðäóóëàõ
Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû ÿâöûí òóõàé îëîí íèéòýä ñîíîðäóóëàõ
òýìäýãëýëèéã Óëñûí Èõ Õóðëûí íîìûí ñàíä òàâüäàã. Óëñûí Èõ
Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû ÿâöûí òýìäýãëýëèéã ãàðààð áîëîí
ñîðîíçîí õàëüñàíä íýãýí çýðýã áè÷íý. Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë
àëáàí ¸ñíû ìýäýýëëèéã çºâõºí ÓÈÕ-ûí Òàìãûí ãàçàð õàðèóöàí
íèéòë¿¿ëýõ ¿¿ðýãòýé. Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû
õóðàëäààíû ÿâöûí òàëààð äóóòàé ä¿ðñ áè÷ëýã õèéæ õàäãàëäàã
áàéíà.
Ýäãýýðèéã Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû ìàòåðèàë áýëòãýæ õýâë¿¿ëýõ,
õýâëýë, ìýäýýëëèéí áàéãóóëëàãàä ëàâëàãàà ºãºõ, ìàðãààíòàé
àñóóäàë øèéäâýðëýõýä àøèãëóóëæ áîëäîã àæýý.
Èíãýýä áèä õóóëü áàòëàãäàí ãàð÷, õ¿÷èí òºãºëäºð áîëæ ¿éë÷ëýõ
òóõàé òîäîðõîé ìýäëýãòýé áîëëîî. Èéìýýñ èðãýí áèä ººðñäèéí
á¿õèé ë ¿éë àæèëëàãààíäàà õóóëèà äýýäëýí, ò¿¿íèéã äàãàæ ìºðäºõ
õýðýãòýé ãýäýã íü îéëãîìæòîé.
Ò¿¿í÷ëýí õóóëèéí ¿éë÷ëýëèéí òàëààð, ò¿¿íä íýìýëò ººð÷ëºëò
îðóóëàõ, øèíýýð õóóëü áàòëàõ øààðäëàãà, õýðýãöýý çýðãèéãýý õóóëü
ñàíàà÷ëàã÷èä óëàìæëàõ ýðõýý õýðõýí ýäëýõ, õóóëèéí òºñëèéã àðä
íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ ÿâöàä òà õýð çýðýã èäýâõ ñàíàà÷èëãàòàé
îðîëöîõîîñ èõ ç¿éë øàëòãààëäàã þì ãýäýãòýé õ¿í á¿õýí ñàíàë íýãòýé
áàéõ áèç ýý.

50. 44
ÁÁ¯¯ËËÝÝÃà 44.. Õóóëü á¿òýýõ ¿éë
àæèëëàãààí äàõü èðãýíèé
îðîëöîî
4.1 ÈÐÃÝÍÈÉ ÎÐÎËÖÎÎÍÛ ÒÓÕÀÉ
4.1 Èðãýíèé îðîëöîîíû òóõàé
4.2 Ëîááè áà Õóóëü
Ýíý á¿ëãýýñ áèä õóóëü á¿òýýõ áîëîí
øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààí äàõü
èðãýíèé îðîëöîî, îðîëöîõ àðãà
çàìóóä, ëîááè õèéõ òóõàé, ò¿¿íä ÿìàð
ç¿éëèéã àíõààðàõ òàëààð ìýäýæ àâàõ
áîëíî.

51. 45
Àðä÷èëñàí íèéãìèéí ãîë ¿íýò ç¿éë íü çàñàãëàë äàõü àðä èðãýäèéí
îðîëöîî áàéõ ó÷èðòàé. Ýíý íü õóóëü áàòëàí ãàðãàõàä èðãýä
îðîëöîõîîñ èë¿¿ ºðãºí õ¿ðýýòýé îéëãîëò þì.
Òºð çàñàã íü áîäëîãî áîëîâñðóóëàõ, õóóëü òîãòîîõ, øèéäâýð ãàðãàõ
çýðýã ¿éë àæèëëàãààíä èðãýäèéã îðîëöîõ áîëîìæîîð õàíãàõ ¿¿äíýýñ
òýäýíä õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã õ¿ðãýõ, óóëçàëò, çºâëºãººí çîõèîí
áàéãóóëàõ, ñàíàë õóðààëò ÿâóóëàõ çýðýã îëîí àæëóóäûã çîõèîí
áàéãóóëäàã áàéíà. ͺ㺺 òàëààñ èðãýä õóóëèàð îëãîãäñîí ¿çýë
áîäëîî ÷ºëººòýé èëýðõèéëýõ, ñîíãîõ, ñîíãîãäîõ ýðõýý óõàìñàðëàí
èðãýíèéõýý õóâüä òºðèéí ¿éë õýðýãò õóâü íýìðýý îðóóëàõ
øààðäëàãàòàé.
Ñ¿¿ëèéí ¿åä õèéãäñýí çàðèì ñóäàëãààíààñ ¿çýõýä ìàíàé èðãýä
ñîíãóóëüä äºðâºí æèëèéí õóãàöààíä íýã óäàà ñàíàëàà ºãºõ
òºäèéõíººð òºðèéíõºº ¿éë õýðýãò îðîëöîæ áàéãàà íü òîãòîîãäñîí.
Ãýòýë áîäëîãî òîäîðõîéëîõ, òºðèéí ¿éë àæèëëàãààíä èðãýä ñàíàë
áîäëîî îðóóëàõ îëîí àðãà õýëáýð¿¿ä áàéñààð áàéíà. Áèä ºìíºõ
á¿ëã¿¿äýä õóóëü ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä èðãýí õ¿í õýðõýí îðîëöîæ
áîëîõ òàëààð ºã¿¿ëñýí áèëýý. Õàðèí ýíý õýñýãò îðîëöîîíû áóñàä
õýëáýð¿¿äèéí òàëààð àâ÷ ¿çýõ áîëíî.
Ìàíàé óëñàä àðä÷èëëûí îðîëöîîíû ¿íäñýí õî¸ð õýëáýð áàéíà.
Øóóä áóñ àðä÷èëàë ãýäýãò èðãýä áèä ñîíãîãäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í
áîëîí ººðèéí îðøèí ñóóãàà àéìàã, íèéëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ÈÒÕ-ûí
òºëººëºã÷人ð äàìæóóëàí øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä
îðîëöîõûã õýëæ áàéíà. Øóóä àðä÷èëàë ãýäýã íü òà áèä àëèâàà òºð,
íèéãýì, îðîí íóòãèéí õ¿ðýýíèé àñóóäëûã øèéäýõ ¿éë õýðýãò ººðèéí
áèåýð îðîëöîõûã îéëãîæ áîëíî. Æèøýý íü ººðèéí îðøèí ñóóæ áóé
áàã, õîðîîíûõîî Èðãýäèéí íèéòèéí õóðàëä îðîëöîõ.
Èðãýäèéí õóâüä øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë àæèëëàãààíä îðîëöîõ,
íºëººëºõ äàðààõ àðãà çàìóóäûã àøèãëàæ áîëíî.
• ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýð äàìæóóëàõ;
• Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõàä îðîëöîõ;
• ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýõ õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéí
òºñëèéã îëîí íèéòýýð õýëýëöýõýä îðîëöîõ;
• Îðøèí ñóóãàà Çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí ÈÒÕ1
áà ÈÍÕ2
-ä
îðîëöîõ;
• Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàõ;
1
Èðãýäèéí òºëººëºã÷äèéí õóðàë
2
Èðãýäèéí íèéòèéí õóðàë
ªºðèéí àæ
àìüäðàë
áîëîí
íèéãýìòýé
õîëáîîòîé
àëèâàà óëñ
òºðèéí
øèéäâýð
ãàðãàõàä á¿õ
èðãýä îðîëöîõ
ýðõòýé.

52. 46
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íýýð äàìæóóëàõ
Èðãýä ººðò òóëãàìäñàí áîëîí øèéäâýðë¿¿ëýõ øààðäëàãàòàé
àñóóäëàà ººðèéí òîéðãîîñ ñîíãîäñîí ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿íòýé áèå÷ëýí
óóëçàõ ìºí ò¿¿íèé áèå òºëººëºã÷, òóñëàõ çýðýã õ¿ì¿¿ñýýð
äàìæóóëàí òàâüæ áîëíî. Ìàíàé èðãýä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿äòýé óóëçàõ
óóëçàëòààð èõýâ÷ëýí øóóä õºðºí㺠ìºíãºòýé õîëáîîòîé àñóóäëóóäûã
òàâüæ øèéäâýðë¿¿ëýõèéã èë¿¿òýé øààðääàã. Ãýòýë õóóëèéí äàãóó
ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í ãýäýã íü òºñºâ, ìºíãèéã çàõèðàí çàðöóóëàã÷ áóñ
õóóëü ñàíàà÷ëàí, õóóëü áàòëàõ, áîäëîãî òîäîðõîéëîõ ÷èã ¿¿ðýã
á¿õèé óëñ òºðèéí àëáàí òóøààëòàí áàéäàã.
Íýã òàëààñ ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í íü àðä íèéòèéí ñàíàà, áîäëûã òºëººëæ
òºðèéí ¿éë õýðýãò øóóä îðîëöîõ çîðèëãîîð èðãýäèéí ñîíãîëòûã
ººðòºº àâ÷ áàéãàà þì.
Õàðèí ¿¿íèé õàðèóä ÓÈÕ-ûí ãèø¿¿í íü ñîíãîã÷èäòîéãîî îéð äîòíî
õàðèëöàæ òîäîðõîéëîõ ãýæ áóé áîäëîãî, áàòëàí ãàðãàõ õóóëü
çýðãèéí òàëààð òýäýíòýé ñàíàà áîäîëîî õóâààëöàæ, õàìòðàí
àæèëëàõ ¿¿ðãèéã õ¿ëýýæ áàéäàã.
Àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõàä îðîëöîõ
Óëñûí èõ Õóðàë àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëàõ òàëààð èë ñàíàë
õóðààëò ÿâóóëæ, ÓÈÕ-ûí òîãòîîë áàòàëíà. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí
õóóëüä çààñíààð ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýäèéí îëîíõè íü îðîëöñîí
àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãûã õ¿÷èíòýéä òîîöîæ, îëîíõèéí ñàíàë
àâñàí àñóóäëûã øèéäâýðëýãäñýí ãýæ ¿çíý. “Àðä íèéòèéí ñàíàë
àñóóëãûí òóõàé õóóëü”-èéã 1995 îíä áàòëàí ãàðãàñàí áàéíà.
Ñàíàë àñóóëãàä Ìîíãîë Óëñûí ñîíãóóëèéí ýðõ á¿õèé èðãýä
íèéòýýðýý, ÷ºëººòýé, øóóä îðîëöîæ, ñàíàë àñóóëãààð øèéäâýðëýõ
àñóóäëûí òàëààð ñàíàëàà íóóöààð ãàðãàíà. Ñàíàë àâàõ ºäºð ýõ
îðîíäîî áàéãàà 18 íàñàíä õ¿ðñýí Ìîíãîë Óëñûí èðãýí ¿íäýñ óãñàà,
õýë, àðüñíû ºíãº, õ¿éñ, íèéãìèéí ãàðàë, áàéäàë, õºðºí㺠÷èíýý,
ýðõýëñýí àæèë, àëáàí òóøààë, øàøèí ø¿òëýã, ¿çýë áîäîë,
Ìîíãîë Óëñûí
íóòàã äýâñãýð
çàñàã
çàõèðãààíû
õóâüä àéìàã,
íèéñëýëä, àéìàã
íü ñóìàíä, ñóì
íü áàãò, íèéñëýë
íü ä¿¿ðýãò,
ä¿¿ðýã íü
õîðîîíä
õóâààãäàíà.
Ìîíãîë óëñûí
¯íäñýí õóóëèéí
4-ð á¿ëýã, 57-ð
ç¿éëèéí 1.

53. 47
áîëîâñðîë ÿëãàâàðëàõã¿éãýýð ñàíàë àñóóëãàä îðîëöîæ ñàíàëàà ºãºõ
ýðõòýé. Ø¿¿õèéí õ¿÷èí òºãºëäºð øèéäâýðýýð óõààí ñîëèîòîé íü
íîòëîãäñîí, ò¿¿í÷ëýí õîðèõ ãàçàð ÿë ýäýëæ áàéãàà õ¿í ñàíàë
àñóóëãàä îðîëöîõã¿é. Ñàíàë àñóóëãààð øèéäâýðëýõ àñóóäàë:
1. Ñàíàë àñóóëãûã òºðèéí äîòîîä, ãàäààä áîäëîãûã
òîäîðõîéëîõòîé õîëáîãäñîí òîäîðõîé àñóóäëààð àðä íèéòèéí
ñîíãîëò õèéëãýõ øààðäëàãà ãàðñàí òîõèîëäîëä ÿâóóëíà.
2. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëüä íýìýëò, ººð÷ëºëò îðóóëàõ
àñóóäëààð àðä íèéòèéí ñàíàë àñóóëãà ÿâóóëæ áîëíî.
3. Íýã óäààãèéí ñàíàë àñóóëãûã õî¸ðîîñ äýýøã¿é àñóóäëààð
ÿâóóëíà.
ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýõ õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéí òºñëèéã
îëîí íèéòýýð õýëýëöýõýä îðîëöîõ
ÓÈÕ-ûí ÷óóëãàíààð õýëýëöýõ ãîë ãîë õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéí
òºñºëä èðãýä, áàéãóóëëàãààñ ñàíàë àâàõ çîðèëãîîð ÓÈÕ-ûí
õîëáîãäîõ Áàéíãûí õîðîîíîîñ íèéòèéí õýëýëö¿¿ëãèéã çîõèîí
áàéãóóëäàã. ªäºð òóòìûí õýâëýëä õóóëü, áóñàä øèéäâýðèéí òºñëèéã
õýâëýí íèéòýëíý. Èðãýä õóóëèéí òºñëèéí òàëààðõ ñàíàëàà ÓÈÕ-ûí
èðãýäèéã õ¿ëýýí àâàõ áàéðàíä áèåýð èðæ àìààð áîëîí áè÷ãýýð
ºãºõººñ ãàäíà ñîíèíû ãàçàðò ýñõ¿ë Áàéíãûí õîðîîíä õàÿãëàí
øóóäàí, öàõèëãààí øóóäàí /èìýéë/, ôàêñààð èëãýýæ áîëíî.
Õýëýëö¿¿ëãèéí õóãàöààíä èðñýí ñàíàë, õ¿ñýëòèéã íýãòãýí Áàéíãûí
õîðîîíä àëáàí ¸ñîîð òàíèëöóóëäàã áà ò¿¿íèé òîéìûã õýâëýëä
íèéòýëäýã. Èðãýä, áàéãóóëëàãààñ èð¿¿ëñýí ñàíàë, õ¿ñýëòèéã òºñºëä
õýðõýí òóñãàñàí òàëààð õýâëýëýýð äàìæóóëàí ìýäýýëäýã. Õóóëèéí
òºñºë áîëîâñðóóëàõ àæèë áîëîí õóóëèéí òºñëèéí õýëýëö¿¿ëýãò
èðãýí õýðõýí îðîëöîõ áîëîìæòîé òàëààð áèä ýíý íîìûí õî¸ð,
ãóðàâäóãààð á¿ëýãò òîäîðõîé ¿çñýí áèëýý.
Çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí ÈÒÕ áà ÈÍÕ-ä îðîëöîõ
Ìàíàé óëñûí èðãýí á¿ð íü õóóëèéí äàãóó òîäîðõîé çàñàã çàõèðãàà,
íóòàã äýâñãýðèéí íýãæèä îðøèí ñóóæ, ò¿¿íä õàðúÿàëàãääàã.
Çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí óäèðäëàãà íü íýã òàëààñ Çàñàã äàðãààð
äàìæñàí òºðèéí óäèðäëàãà íºãºº òàëààñ îðîí íóòãèéí ÈÒÕ, ÈÍÕ-ààð
çîõèîí áàéãóóëàãäñàí íóòãèéí ººðºº óäèðäàõ ¸ñûã õîñëóóëàõ çàð÷èì
äýýð õýðýãæäýã. Ìàíàé óëñûí 21 àéìàã, íèéñëýë, 329 ñóì, 9 ä¿¿ðýã
á¿ðò ÈÒÕ àæèëëàæ òýíä 7475 òºëººëºã÷ èðãýí ñîíãîãäîí àæèëëàæ
áàéíà. ̺í 1579 áàã, 121 õîðîîíä èðãýäèéí Íèéòèéí õóðàë àæèëëàæ
ìàíàé óëñûí èðãýí á¿ðò ººðèéí îðøèí ñóóãàà õàðúÿàëëààð ýíý
õóðàëä øóóä îðîëöîõ áîëîìæ õóóëèàð îëãîãäñîí.
Àðä÷èëñàí
çàñàãëàë íü
õóóëü ¸ñíû
áºãººä
ìýäðýìæòýé,
òºëººëºë
áîëîí
îðîëöîîã
õàíãàñàí , èë
òîä áºãººä
õàðèóöëàãàòàé,
õóóëü äýýäëýõ
¸ñîíä
¿íäýñëýñýí
òîãòîëöîî þì.

54. 48
ÈÒÕ áà ÈÍÕ-ààð þó õýëýëöäýã âý?
Àëèâàà õóðàë íü äýýä øàòíûõàà õóðàë, áóñàä áàéãóóëëàãûí ýðõ
õýìæýýíä õàìààðàõààñ áóñàä íóòàã äýâñãýðèéí àìüäðàëûí ÿìàð÷
àñóóäëûã õýëýëöýí øèéäâýðëýæ áîëäîã . Ýäãýýðýýñ íóòàã
äýâñãýðèéí íýãæèéí ýäèéí çàñàã, íèéãìèéí õºãæëèéí òºëºâëºãºº,
òºñºâ, ñàíõ¿¿ãèéí ¿éë àæèëëàãàà, íèéòèéí àðèóí öýâýð, õîã, õàÿãäàë
çàéëóóëàõ, ãàë ò¿éìýðòýé òýìöýõ, óñàí õàíãàìæ, îðîí íóòãèéí çàì
çàñâàð, äýä á¿òöèéí àñóóäëûã õàðèóöàí øèéäâýðëýäýã.
̺í òóõàéí øàòíû Çàñàã äàðãûã òîìèëóóëàõààð íýð äýâø¿¿ëýõ,
÷ºëººë¿¿ëýõ, îãöðóóëàõààð äýýä øàòíû Çàñàã äàðãà, Åðºíõèé
ñàéäàä ñàíàë áîëãîõ, Çàñàã äàðãûí àæëûí òàéëàíã õýëýëöýæ ¿éë
àæèëëàãààíä íü ä¿ãíýëò ºãºõ , õóóëèéí òºñºë, òºð íèéãìèéí
àìüäðàëûí ÷óõàë àñóóäëûã àðä íèéòýýð õýëýëö¿¿ëýõ, ñàíàë àñóóëãà
ÿâóóëàõ àñóóäëûã íóòàã äýâñãýðòýý çîõèîí áàéãóóëàõ ýðõòýé áàéäàã.
ÈÒÕ áà ÈÍÕ íü ÿìàð õóãàöààíä õóðàëääàã âý? Ò¿¿íä õýðõýí
îðîëöîõ âý?
ÈÒÕ-ûí ¿íäñýí ¿éë àæèëëàãàà íü õóðàëäààí áàéäàã áà õóðàëäààíû
÷ºëººò öàãò õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷èä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéäàã.
Àéìãèéí ÈÒÕ íü òóõàéí çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí õ¿í àìûí òîîíîîñ
õàìààð÷ 25-35, ñóìûíõ 15-25, íèéñëýëèéí ÈÒÕ 40, òîìîîõîí
ä¿¿ðã¿¿ä 35 òºëººëºã÷èäòýé áàéäàã. Õóðëûí òýðã¿¿ëýã÷ýýð ýäãýýð
òºëººëºã÷人ñ 5-9 õ¿í ñîíãîãäîí àæèëëàäàã. Áàã, õîðîîíû õóðàë íü
3-5 òýðã¿¿ëýã÷èäòýé áàéäàã.
Õóðàëäààí íü ýýëæèò áà ýýëæèò áóñ ãýñýí õî¸ð õýëáýðòýé áàéäàã.
Àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðãèéí ýýëæèò õóðàëäààíûã æèëä íýã óäàà,
áàã, õîðîîíä æèëä õî¸ðîîñ äîîøã¿é óäàà õèéõýýð õóóëü÷ëàí çààñàí.
Ýýëæèò áóñ õóðàëäààí íü Çàñàã äàðãûí ñàíàà÷ëàãà, Õóðëûí
òýðã¿¿ëý÷äèéí øèéäâýðýýð õóðàëäàæ áîëäîã. Èðãýä ýíýõ¿¿
Õîðîîíû
äàðãàä õýíèéã
äýâø¿¿ëýõ âý?
Á¿õ òàëûí
îðîëöîî á¿õèé
íèéãýì,
¿íäýñíèé
õýìæýýíä
øèéäâýð
ãàðãàõ ¿éë
ÿâöàä èðãýäýý
îðîëöîõ
áîëîìæîîð
õàíãàæ ºãºõ
¸ñòîé.

55. 49
õóðàëäààíûã õóðàëäóóëàõ òàëààð äýýðõ ñóáüåêò¿¿äýä ñàíàë òàâüæ
áîëíî.
Îðøèí ñóóãàà áàã, õîðîîíû ÈÍÕ-ûí õóðàëäààíä ñîíãóóëûí íàñíû
èðãýí á¿ð øóóä îðîëöîõ áà õóðàëäààíûã áàãò 5 ºðõ, 50-èàñ äýýø
ìÿíãàí õ¿í àìòàé ñóìûí áàãò 10, õîðîîíä 15 ºðõ òóòìààñ ñîíãóóëèéí
íàñíû òóñ á¿ð íýã õ¿í õ¿ðýëöýí èðñýí òîõèîëäîëä õóðàëäààíûã
õ¿÷èíòýéä òîîöäîã.
Èðãýä Õóðëûí òºëººëºã÷èä, òýðã¿¿ëýã÷èä áîëîí îëîí íèéòèéí
áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàí Õóðëûí õóðàëäààíä àñóóäàë
õýëýëö¿¿ëýõýýð îðóóëæ áîëíî. Õóðëûí õóðàëäààíû òîâèéã ººðèéí
áàã, õîðîîíû òºâ äýýð î÷èæ ìýäýæ áîëîõ áà èõýâ÷ëýí õîðîîíû
àæèëòíóóä àéëóóäààð ÿâæ õóðëûí òîâèéã çàðëàäàã.
Çàñàã äàðãà áà èðãýä
Ìîíãîë óëñûí àéìàã, íèéñëýë, ñóì, ä¿¿ðýã, áàã, õîðîîí á¿ð íü Çàñàã
äàðãàòàé áàéõ áà òýðýýð òºðèéí õýðãèéã òºëººëºí îðîí íóòàãò
àæèëëàäàã óëñ òºðèéí àëáàí òóøààëòàí þì. Àéìàã, íèéñëýëèéí
Çàñàã äàðãûã àéìàã, íèéñëýëèéí ÈÒÕ-ààñ íýð äýâø¿¿ëæ Åðºíõèé
ñàéä òîìèëäîã áîë ñóì, ä¿¿ðýã, áàã õîðîîíû Çàñàã äàðãûã òóõàéí
øàòíû Õóðëààñ íýð äýâø¿¿ëæ çàñàã çàõèðãààíû äýýä íýãæèéí Çàñàã
äàðãà òîìèëäîã.
Çàñàã äàðãà íü òºðèéí äýýä áàéãóóëëàãûí øèéäâýðèéã
õýðýãæ¿¿ëýõèéí õàìò òóõàéí íýãæèéí Õóðëûí øèéäâýðèéã
áèåë¿¿ëäýã. Èðãýä ººðèéí àìüäðàí ñóóãàà áàã, õîðîîíûõîî Çàñàã
äàðãàä ººðèéí òºëºº àæèëëàæ ÷àäàõ õ¿íèéã íýð äýâø¿¿ëýõ ýðõòýé
áà áóñàä ò¿âøèíãèéí õóâüä ñîíãîñîí ÈÒÕ-ûí òºëººëºã÷ººð
äàìæóóëàí ýíý òóõàé ñàíàë áîäîëîî èëýðõèéëæ áîëíî.
Àëèâàà áàéãóóëëàãà, àæ àõóéí íýãæèéí ãàðãàñàí øèéäâýð òóõàéí
íóòàã äýâñãýðèéí èðãýäèéí õóóëü ¸ñíû àøèã ñîíèðõîëä õàðøèëæ
áàéâàë èðãýä ýíý àñóóäëàà Çàñàã äàðãàä òàâüæ ò¿¿íèéã õ¿÷èíã¿é
áîëãóóëæ áîëäîã.
Ìîíãîë óëñûí
àéìàã, íèéñëýë,
ñóì, ä¿¿ðýã, áàã,
õîðîîí á¿ð íü
Çàñàã äàðãàòàé
áàéõ áà òýðýýð
òºðèéí õýðãèéã
òºëººëºí îðîí
íóòàãò
àæèëëàäàã óëñ
òºðèéí àëáàí
òóøààëòàí þì.

56. 50
Èðãýäèéí áîëîâñðîë, ýð¿¿ë ìýíä, íèéãìèéí õàëàìæ, èðãýíèé
á¿ðòãýëèéí ¿éë÷èëãýý çýðýã íü Çàñàã äàðãûí ýðõëýõ àñóóäëûí
õ¿ðýýíä õàìààðàãääàã. Èðãýä äýýðõ ¿éë÷èëãýýòýé õîëáîîòîé
àñóóäëóóäàà Çàñàã äàðãàä øóóä òàâèõ, ñîíãîñîí òºëººëºã÷ººðºº
äàìæóóëàí îðóóëàõ áîëîìæòîé. ßëàíãóÿà çàñàã çàõèðãààíû íýãæèéí
õàìãèéí äîîä íýãæèéí áóþó áàã, õîðîîíûõîî Çàñàã äàðãàòàé áàéíãà
õàðèëöàæ, õîðîîíûõîî õóðàëä èäýâõèòýé îðîëöîæ áàéõ íü îðîëöîî
á¿õèé íèéãìèéã òºëºâø¿¿ëýõýä íýí ÷óõàë ¿¿ðýãòýé.
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãààð äàìæóóëàõ
Àðä÷èëñàí íèéãýìä èðãýäèéí îðîëöîîã õàíãàäàã ãîë õýðýãñýë íü
èðãýä ñàéí äóðûí ¿íäñýí äýýð àøèã ñîíèðõîëûíõîî äàãóó ýâñýë.
õîëáîî, òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãàä ýâëýëäýí íýãäýæ øèéäâýð ãàðãàõ
¿éë àæèëëàãààíä ººðèéí ñàíàë áîäëûã òóñãóóëàõ, íºëººëºõ ÿâäàë
áàéäàã.
Òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãûã ¿¿ñãýí áàéãóóëàõ àñóóäëûã òºð çàñãààñ
õóóëü÷ëàí çîõèöóóëñàí. ªíººäºð Ìîíãîë óëñûí õýìæýýíä 2700
ãàðóé òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëæ áàéíà.
Ãýâ÷ ýäãýýðèéí èõýíõ íü õºäºº îðîí íóòàãò áóñ Óëààíáààòàð õîòîä
òºâëºð÷ áàéíà.
Òºðèéí áàéãóóëëàãààñ òýð áîëãîí ¿ð ä¿íòýé áàéäëààð õ¿ð÷ àæèëëàæ
÷àäàõã¿é íèéãìèéí ýìçýã õýñãèéíõíèé àøèã ñîíèðõîëûã òºëººëºí
èëýðõèéëýõýä òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãóóä íü ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýõ
ó÷èðòàé.
Èðãýäèéí ç¿ãýýñ òºðä ñàíàà áîäîëîî õ¿ðãýõäýý òóõàéí ÷èãëýëýýð
äàãíàæ òóðøëàãà õóðèìòëóóëñàí, àøãèéí áóñ íèéãìèéí áîëîîä
ãèø¿¿äèéíõýý ýðõ àøãèéí òºëºº àæèëëàäàã òºðèéí áóñ áàéãóóëëàãà,
ýâñýë, õîëáîîíä íýãäýí îðîõ íü èðãýíèé íèéãýìä áàéäàã îðîëöîîíû
ãîë àðãà çàì þì.
4.2 Ëîááè áà Õóóëü
Àðä÷èëñàí
íèéãýì áîë
á¿õ òàëûí
îðîëöîîã
õàíãàñàí
íèéãýì ìºí.

57. 51
Ëîááè ãýäýã ¿ã Ìîíãîë õýëíèé ¿ãñèéí ñàíä îðæ èðýýä óäààã¿é áàéãàà
òóë øóóä òîõèðñîí, óòãà ñàíààã íü á¿ðýí èëýðõèéëñýí ¿ã õýëëýã
õàðààõàí àëãà áàéíà. "Ëîááè" ãýäýã íü óã ãàðëûí õóâüä "¯¿äíèé
ºðºº, êîðèäîð" ãýñýí óòãà ñàíààòàé áîëîâ÷ õ¿ðýý íü ò¿¿íýýñ
õàìààã¿é èë¿¿ ºðãºí äýëãýð.
Ýíý ¿ã íü àíõ ïàðëàìåíòèéí ãèø¿¿ä, ººðñäèéí íºõºäòýé㺺 àëèâàà
íýã õýëýëö¿¿ëãèéí ºìíº áóþó äàðàà óóëçàæ çºâøèëöäºã "ëîááè"
áóþó "çàäãàé òàíõèì"-ààñ ¿¿ñýë ãàðàëòàé. Òóõàéí ¿åä àëèâàà íýã
àñóóäàë, õóóëü òîãòîîìæèéí òàëààð ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, õóóëü
òîãòîîã÷èäòîé óóëçàõ õ¿ñýëòýé õ¿ì¿¿ñ òýð ëîááè õàâèàð áàéíãà
ýðãýëäýæ, öóãëàð÷ áàéäàã áàéæýý.
Çàðèì õóâü õ¿ì¿¿ñ, áàéãóóëëàãóóä øèéäâýð ãàðãàã÷äûã äýíä¿¿, õîë
çàéòàé, òýäýíä õ¿ð÷ áîëøã¿é ãýæ áîääîã, ìºí çàðèìûíõ íü õóâüä
ëîááè ãýäýã íü íýã ë îéëãîìæã¿é, áóðóó ç¿éë ìýò ñîíñîãäîõ òóë
ëîááè õèéõèéã áîëîìæã¿é ãýæ ¿çäýã.
Ëîááè õèéõ íü øèéäâýð ãàðãàã÷äàä ººðèéí èòãýë ¿íýìøèë äýýðýý
òóëãóóðëàí òîäîðõîé àñóóäàë, òîäîðõîé áîäëîãî, õóóëèéí òàëààð
¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, óëìàà𠺺ðèéí õ¿ñ÷ áóé ¿ð ä¿íãýý
ãàðãóóëàõûí òóëä íºëººëºõ ÿâäàë ìºí.
Õàðèí ëîááèäîõ áîëîìæèò àðãà çàìóóäàä õóóëü, áîäëîãî
òîãòîîã÷èäòîé õîëáîî áàðèõ, òýäýíä ººðèéí ¿çýë áîäîë, ñàíààãàà
îéëãîìæòîéãîîð èëýðõèéëýõ, òóõàéí àñóóäëàà𠺺ð ñàíàëòàé áóé
õ¿ì¿¿ñèéí ¿íäýñëýëèéã íÿöààõ, ººðò áóé áàòàëãàà äýìæëýãèéã
õàðóóëàõ çýðýã îðíî. Áàðóóíû óëñ îðíóóäûí ïàðëàìåíòàä ãàð÷ áóé
îëîí øèéäâýð¿¿ä íü õóóëü òîãòîîã÷äûã ñîíãîñîí àðä èðãýä, òóõàéí
îðîí íóòãèéí áèçíåñ ýðõëýã÷èä, ÿíç á¿ðèéí á¿ëýãëýë¿¿äèéí õèéñýí
ëîááèíû ¿ð ä¿í áàéäàã àæýý.
Ëîááèã õýí õèéæ áîëîõ âý?
Õóóëü, ýðõ ç¿éí
õ¿ðýýíä ëîááèã
òîäîðõîé õóóëü,
áîäëîãûã îðîí
íóòàã, ¿íäýñíèé
áîëîí îëîí óëñûí
ò¿âøèíä äýìæèõ,
ýñýðã¿¿öýõ,
çàñâàðëàõ
àñóóäëûã
õºõ¿¿ëýí äýìæèõ
ÿâäàë ãýæ îéëãîæ
áîëíî.

58. 52
Õýí ÷ õèéæ áîëíî. Òà çààâàë àëü íýã áàéãóóëëàãûí òºëººëºë áàéõ
àëáàã¿é. Ýíãèéí íýã èðãýí õ¿í ÷ òîäîðõîé õóóëü, ýðõ ç¿é, áîäëîãûí
àñóóäëàà𠺺ðèéí ¿çýë áîäëîî èëýðõèéëýõ, ìýäýýëýë ºãºõ
çîðèëãîîð øèéäâýð ãàðãàã÷èäòàé óòñààð ÿðèõ, çàõèà áè÷èõ, óóëçàõ
áîëîìæòîé. Õàðèí ãàäààäûí îðíóóäàä çàðèì íýã òºðèéí áóñ
áàéãóóëëàãóóäûã ëîááè õèéõèéã õîðèãëîñîí áàéäàã àæýý.
Ëîááèã ÿàæ õèéõ âý?
Áîäëîãûí íýã òîäîðõîé àñóóäàë äýýð òºâëºð÷, ëîááèãîî çºâõºí
òóõàéí àñóóäàëä ë ÷èãë¿¿ëýõ õýðýãòýé. Óã àñóóäëàà ñàéòàð ñóäàëæ,
õîëáîãäîõ ìýäýýëëèéã öóãëóóëàõ íü ÷óõàë. Òóõàéí àñóóäëààð
çºâõºí ìàø õ¿÷òýé ¿çýë áîäîë, èòãýë ¿íýìøèëòýé áàéõ íü
õàíãàëòòàé áèø. ªºðèéí ¿çýë áîäëîî íîòëîí õàðóóëàõûí òóëä ÿíç
á¿ðèéí ýõ ñóðâàëæóóäààñ (õýâëýë, íîì, ñóäëàãàà, ñòàòèñòèê, áàðèìò
æèøýý ãýõ ìýò) áîäèò, çºâ, øèíýëýã ìýäýý, ìàòåðèàë îëæ
á¿ðä¿¿ëñýí áàéäàã. Õàìãèéí ãîë íü ìýäýýëýë íü ìàø çºâ, àëäàà
ìàäàãã¿é áàéõ ¸ñòîé.
ªºðèéí õ¿ñ÷ áóé ººð÷ëºëò, ¿éë àæèëëàãààã ìàø ñàéí òîäîðõîéë.
Øèéäâýð ãàðãàã÷äààð äýìæ¿¿ëýõ õ¿ñýëòýé áàéãàà ñàíàëàà íàðèéí
áýëòãýíý. Õýëýëöýõ, áóóëò õèéõ ÿâäàë ãàð÷ áîëçîøã¿é òóë òóõàéí
àñóóäàë äýý𠺺ð íýã õóâèëáàð áýëòãýñýí áàéâàë ñàéí áàéäàã.
Øààðäëàãàòàé ãýæ ¿çâýë ìýðãýæëèéí õ¿ì¿¿ñýýñ æèøýý íü õóóëü÷,
ýì÷ ãýõ ìýò ìýðãýæèëòí¿¿äýýñ òóñëàëöàà àâàõûã õè÷ýý.
Àñóóäëàà øèéäâýð ãàðãà÷èä òîâ÷õîí, çºâ äàðààëëààð íü
òàíèëöóóëæ, ëîãèêòîé ÿðèõ øààðäëàãàòàé. Ãýõäýý õóóëü òîãòîîã÷,
øèéäâýð ãàðãàã÷èä òóõàéí àñóóäëààð íàðèéí ìýäëýãã¿é áàéæ
áîëîõûã ñàíààðàé. Àëü áîëîõ ¿íýíèéã ÿðüæ, àñóóäëûã õýòð¿¿ëýí,
äýâð¿¿ëæ áîëîõã¿é.
Ëîááè õèéõ ãýæ áóé áîë òóõàéí àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàõ çàð÷èì,
¿å øàòóóäûã óðüä÷èëàí îéëãîæ àâñàí áàéõ õýðýãòýé. ¯¿íèéã ìýäýæ
àâñíààð òóõàéí àñóóäëûí òàëààð õèéãäýæ áóé àæëûí ÿâöûã õÿíàõ,
õàðàõ áîëîìæòîé áîëíî.
Øèéäâýð ãàðãàã÷ ãîë õ¿ì¿¿ñèéã ìýäýæ àâààä ÷óõàì õýíä íü õàíäàõàà
øèéä. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýë, áàéãóóëëàãà, õóâü õ¿ì¿¿ñýýñ
àñóóõ çàìààð õýí íü òàíû ñàíàëûã äýìæèõ áóþó ýñýðã¿¿öýõ òàëààð
óðüä÷èëñàí òàíäàëò õèéõ íü ç¿éòýé. Ãàíö íýã õ¿í äýýð á¿õ íàéäëàãàà
òàâüæ áîëîõã¿é. Ò¿¿í÷ëýí òàíû ñàíààã ýñýðã¿¿öýã÷èä ìºí äýìæèõ
øèéäâýð ãàðãàã÷èä õýí áàéõûã òààìàãëàõ íü ç¿éòýé.
Òàíû òàâüæ áóé àñóóäëààð øèéäâýð ãàðãàã÷ á¿ðèéí áàðüæ áóé áàéð
ñóóðèéã ñàéòàð ñóäàëæ, íºëººëºõ ãýæ îðîëäîæ áóé àñóóäëûíõàà
Ëîááè õèéõ ãýæ
áóé áîë òóõàéí
àñóóäëààð
øèéäâýð ãàðãàõ
çàð÷èì, ¿å
øàòóóäûã
óðüä÷èëàí
îéëãîæ àâñàí
áàéõ õýðýãòýé.

59. 53
òàëààð áàéíãà ººðèé㺺 øèíýëýã ìýäýýëëýýð õàíãàõ, õýëýëöýãäýõ
òºñºë, ñàíàëóóäûã áàéíãà àæèãëàæ áàéõ íü ÷óõàë.
Ëîááè õèéõ öàã õóãàöààãàà çºâ ñîíãî. Øèéäâýð ãàðãàõ ¿å øàò íü
åðºíõèéä . Øèéäâýð ãàðãàõ ¿å øàò íü åðºíõèéä æèë òîéðîí
¿ðãýëæèëäýã. ¯¿íèé çýðýãöýý àëáàí áóñ øèéäâýð ãàðãàõ ¿éë ÿâöûã
àæèãëà. Àëáàí ¸ñíû èõýíõ øèéäâýð¿¿ä íü òºðºë á¿ðèéí öóãëààí
áîëîí áóñàä àëáàí áóñ óóëçàëòóóä äýýð äýýð ãàðäàã.. Òèéì ó÷ðààñ
òà õýäèéä èéì óóëçàëò, ÿðèëöëàãà õèéãäýõ, ÿìàð àñóóäàë
õýëýëöýõèéã ìýäýæ áàéõ ¸ñòîé. Èéì óóëçàëò, öóãëààí äýýð
ººðèéíõºº ñàíààã èëýðõèéëýõ áîëîìæèéã àøèãëàõ íü ç¿éòýé þì.
Òà õàíäàõààð çàâäàæ áóé øèéäâýð ãàðãà÷äûíõàà òàëààð àëü áîëîõ
èõ ìýäýýëýë öóãëóóë. Òóõàéí øèéäâýð ãàðãàã÷èéí õàìòðàí
àæèëëàã÷èä, áàãòäàã á¿ëýãëýë, ñóë áîëîí äàâóó òàëóóäûã íü ìýäýæ
àâàõàä èë¿¿äýõã¿é. Ñàíàë àâñàí áàéäàë, óðüä íü õàøèæ áàéñàí
àëáûã íü îëæ ìýäýõ õýðýãòýé.
Õóóëü òîãòîîã÷òîé õàðèëöàõ àðãà çàìóóä
Ëîááè õèéõ õàìãèéí ÷óõàë ¿å øàò áîë òóõàéí õóóëü òîãòîî÷òîé
õýðõýí õàðèëöàà ¿¿ñãýõýý òîäîðõîéëîõ ÿâäàë áèëýý. ¯íäñýí ãóðâàí
àðãà çàì áàéäàã. Ýäãýýð íü, áèå÷ëýí óóëçàõ, óòñààð ÿðèõ, çàõèäàë
áè÷èõ. Ãóðâàí àðãà ãóðâóóëàà ¿ð ä¿íòýé áàéæ áîëíî. Òàíû ñîíãîõ
àðãà íü òàíä áàéãàà öàã õóãàöàà, íººö áîëîìæîîñ õàìààðíà.
Í¿¿ð òóëàí óóëçàõ
Áèå÷ëýí óóëçàõ íü ëîááè õèéõ õàìãèéí ñàéí àðãà. Ãýõäýý øèéäâýð
ãàðãàã÷òàé óóëçàõ, òýäýíäòýé õîëáîî òîãòîîõ íü àìàðã¿é áàéæ áîëíî.
Áîëîìæòîé áîë óðüä÷ëàí öàã òîõèð÷ àâàõ õýðýãòýé. Ãýõäýý òà
ò¿¿íòýé àëáàí áîëîí àëáàí áóñ óóëçàëòûí ¿åýð ìºí óóëçàæ áîëíî.
Ýíý òîõèîëäîëä òà ººðèé㺺 òàíèëöóóëæ àâààä, ò¿¿íýýñ õýäõýí
ìèíóò ÿðèëöàõ áîëîìæ áèé ýñýõèéã àñóóõ õýðýãòýé. Áèå÷ëýí óóëçàõ
¿åäýý äàðààõ çºâëºìæèéã ñàíààðàé.
Ëîááè õèéõ öàã
õóãàöààãàà çºâ
ñîíãî.

60. 54
ÓÓËÇÀËÒÛà ¯Ð įÍÒÝÉ ÁÎËÃÎÕ ÀÐÃÀ ÇÀÌÓÓÄ
§ Óóëçàëòàíä öàãòàà èð.
§ ªºðèé㺺 áîëîí ººðèéí òºëººëæ áóé áàéãóóëëàãàà ñàéòàð
òàíèëöóóëæ, èðñýí çîðèëãîî îéëãóóë. Ìºí ººðèéí ñîíèðõîæ áóé
àñóóäëàà òàéëáàðëààä ººðèéí áàéð ñóóðèéã èëýðõèéë. Ñàéí
áýëòãýëòýé î÷èõ, ýåëäýã áàéõ.
§ Öàã ãàðãàñàíä íü òàëàðõëàà èëýðõèéëýõ. Àëü áîëîõ íºõºðñºã áàéõ,
ñ¿ðä¿¿ëýõã¿é áàéõ.
§ Òà ººð õýí íýãòýé óóëçàõ áîëñîí áîë á¿¿ ãóòàð. Øèéäâýð ãàðãàã÷èä
åðºíõèé人 èõ çàâã¿é áàéäàã òóë àæèëòíóóä íü ìýäýýëýë õ¿ëýýæ
àâààä äàðãàäàà äàìæóóëäàã. Àæèëòàíòàé íü ñàéí õàðèëöàà ¿¿ñãýõ
íü òóõàéí øèéäâýð ãàðãàã÷èä õ¿ðýõ íýã ñàéí àðãà çàìûí ýõëýë
áèëýý.
§ Ñàíààãàà òîäîðõîé èëýðõèéë. Õýðýâ òà ººðèéí íºõºäòýéãýý î÷èõ
áîë õýí íýãíýýð íü ÿðèóë. ªºðèéí ñàíààã àëü áîëîõ öººí ¿ãýýð
èëýðõèéë.
§ Øèéäâýð ãàðãàã÷èä ÿìàð ¿éë àæèëëàãàà, ÿàãààä øààðäëàãàòàé
áàéãààã õýë.
§ Òóõàéí øèéäâýðèéí ¿ð íºëºº áîëîí øèéäâýð ãàðãàã÷ íü ÿàãààä
òàíûã äýìæèõ ¸ñòîéã ñàéòàð èëýðõèéë.
§ ªºðèéí òàíü ¿çýë áîäëûã äýìæèõ, áàòëàõ áàðèìòûã àøèãëà.
§ Àñóóëò, ìýòãýëöýýíä áýëýí áàé. Õýðýâ àëü íýã àñóóëòûí õàðèóëò
òàíä áàéõã¿é áîë ò¿¿íèéãýý õýë. Ñóäëààä õàðèó ºãüå ãýæ õýëæ
áîëíî.
§ Õýëýëöýý õèéõ, áóóëò õèéõýä áýëýí áàé.
§ Òàòãàëçñàí õàðèó àâàõ áýëòãýëòýé áàé. Õýðýâ òàíû õ¿ñýëòèéã
òàòãàëçâàë àñóóäëûã õýä õýäýí õýñýãò õóâààãààä øèéäâýð ãàðãàæ
áîëîõ ýñýõèéã ñóäàë.
§ Ñàéí ñîíñîã÷ áàé. Òóõàéí øèéäâýð ãàðãàã÷ þì óó àæèëòàíä ñàíàà
áîäëîî èëýðõèéëýõ áîëîìæ îëãî.
§ Òàíû òàëä áàéãàà øèéäâýð ãàðãàã÷èä æè÷ àíõààðàë òàâü. Ò¿¿íýýñ
áóñàä øèéäâýð ãàðãàã÷èäòàé óóëçàõ, õîëáîî òîãòîîõ òàëààð
çºâëºãºº õ¿ñ.
§ Øèéäâýð ãàðãàã÷äààñ ÿìàð íýãýí ¿éëäýë õèéõèéã õ¿ñýõ õýðýãòýé.
Õýçýý, þó õèéõèéã íü àñóó.
§ Õýðýâ òóõàéí øèéäâýð ãàðãàã÷ þìóó àæèëòàí íü òàíû ¿çýë áîäëûã
ýñýðã¿¿öâýë ýåëäýã ë áàéõ õýðýãòýé. Ó÷èð íü òà èðýýä¿éä òýäýíòýé
äàõèí óóëçàæ áîëçîøã¿é áèëýý.
Òàòãàëçñàí
õàðèó àâàõ
áýëòãýëòýé
áàé. Õýðýâ
òàíû
õ¿ñýëòèéã
òàòãàëçâàë
àñóóäëûã õýä
õýäýí õýñýãò
õóâààãààä
øèéäâýð
ãàðãàæ áîëîõ
ýñýõèéã õàð.

61. 55
Óòñààð ÿðèõ
Õýðýâ òà öàã áàãàòàé, õîë àìüäàðäàã áîë ººðèéí ñîíãîñîí òºëººëºã÷
áîëîí øèéäâýð ãàðãàã÷òàé óòñààð ÿðüæ áîëíî. Äýýð äóðüäñàí îëîí
çºâëºãºº ýíä ÷ ãýñýí õàìààðàëòàé. Ãýõäýý øèéäâýð ãàðãàã÷òàé
óòñààð ÿðèõ ¿åäýý ñàíààãàà ìàø òîâ÷õîí, îíîâ÷òîé èëýðõèéëæ
ò¿¿íòýé ýåëäýã õàðèëöàõ íü ÷óõàë. Óðüä÷èëàí ñàéí áýëòãýëòýé áàéõ
¸ñòîé.
Øèéäâýð ãàðãàã÷èä òàíòàé ÿðèõ öàã çàâ òóí áàãà áàéãààã áîäîëöîõ
íü çºâ. Ó÷èð íü òýð áóñàä àñóóäëààð íýã ºäºðò ìàø îëîí õ¿íòýé
óòñààð ÿðèõ øààðäëàãàòàé áàéäàã. Àëü áîëîõ ýåðýã ñýòãýãäýë
òºð¿¿ëýõýýð àñóóäëàà òàéëáàðëàõ õýðýãòýé.
Çàõèäàë áè÷èõ
Òàíä ëîááè õèéõýä ìàø áàãà öàã çàâ, íººö áîëîìæòîé áîë øèéäâýð
ãàðãàã÷, áîäëîãî òîäîðõîéëîã÷äîä çàõèäàë áè÷èõ íü õàìãèéí ¿ð
ä¿íòýé àðãà áàéæ áîëîõ þì. Òà ººðèéí ñàíàà áîäîëîî óõààëàã çºâ
èëýðõèéëýí ò¿¿íèéã óíøèã÷èéí ñîíèðõîëûã òàòàõóéö, ìàðòàãäàõã¿é
áàéõààð áè÷èõèéã õè÷ýý. Ìàø îéëãîìæòîé, òîäîðõîé áàé. Òà ººðèéí
ñàíàà çîâæ áóé àñóóäëàà
èëýðõèéëýýä, ÿàãààä
äýìæèæ ýñõ¿ë ýñýðã¿¿öýæ
áàéãàà, óã àñóóäëûã
øèéäâýðëýõýä ÿìàð ¿éë
àæèëëàãàà øààðäëàãàòàé
áàéãàà çýðãèéã äóðüä.
Òóõàéí àñóóäàëä õàìààã¿é,
õýðýãöýýã¿é áàðèìò,
ìýäýýëëèéã á¿¿ îðóóë.

62. 56
Çàõèäëûíõàà ýõëýë õýñãèéã íàéðñàã ºí㺠àÿñòàé ýõýëæ, ººðèé㺺
òàíèëöóóëàí, àñóóäëàà õ¿íäýòãýñýí õýëáýðòýéãýýð áè÷èõ íü
çîõèìæòîé. Çàõèäëûí ýöýñò øèéäâýð ãàðãàã÷èä àíõààðàë òàâüñàíä
òàëàðõàëàà èëýðõèéëýí, áóöàõ õàÿã, õîëáîî áàðèõ óòñàà òýìäýãëýí
¿ëäýýõ íü ÷óõàë. Îäîî ¿åä èìýéë, ôàêñ íü ìºí çàõèäàëûí õàðèóã
àâàõ ¿ð àøèãòàé õýðýãñýë ãýäãèéã àíõààðàõ íü ç¿éòýé.
Áàéíãà ñàíàæ áàéõ ç¿éëñ
Óóëçàëò áîëîí, óòñààð ÿðüñíûõàà äàðàà òàëàðõàëàà èëýðõèéëñýí
çàõèäàë áè÷èæ áîëíî. Ò¿¿íäýý ººðèéí àñóóäëàà òîâ÷õîí äóðäààä,
ò¿¿íèé àìëàñàí ç¿éë¿¿äèéã äóðüä. Øèéäâýð ãàðãàã÷ áîëîí áîäëîãî
òîäîðõîéëîã÷ íü àìëàñàí ç¿éë¿¿äýý õèéæ áóé ýñýõèéã íü ñàéí
àæèãëàæ áàéõ íü ç¿éòýé.
ªºðèéí ëîááè õèéñýí àæëàà ¿íýëæ, àìæèëò, àëäàà, óðàì õóãàðàëò,
ñóðñàí ç¿éëýý ýðãýí õàðæ, ººðèéí á¿ëãèéíõýí áîëîí áóñàäòàé îëæ
ìýäñýí òóðøëàãàà õóâààëöàõ õýðýãòýé.
Øèéäâýð ãàðãàã÷èä, ñîíãîãäñîí ãèø¿¿ä ººðñäèéã íü ñîíãîñîí
õ¿ì¿¿ñò àíõààðëàà õàíäóóëäàã ãýäãèéã ñàíàæ áàé. Òà ÷ áàñ òýäýíä
õýðýãòýé!
Àëü áîëîõ áóñàä õ¿ì¿¿ñòýé ÿðèëöàæ, ñàíàëûã íü àñóóæ àñóóäëàà
õàìòðàí òàâèõ íü ¿ð ä¿íòýé áàéäàã. Õýâëýë ìýäýýëëèéí õýðýãñýëèéã
àøèãëàí, òýäýíòýé áàéíãà õîëáîîòîé áàéæ ººðèéí àñóóäàëàà
äýëãýð¿¿ëýí áè÷èæ, õýâë¿¿ëæ áàéõ íü ëîááè õèéõýä ò¿ëõýö áîëíî.
Àìæèëòòàé ëîááèäîõ íýã ¿íäýñ áîë áàãà áàãààð óðàãøëàõ ÿâäàë.
ª÷¿¿õýí æèæèã ÿëàëò ÷ ãýñýí òàíû óðàãøàà ÿâàõ òóëãóóð áîëíî.Òà
õýäèéãýý𠺺ðèéí çîðüñîí ¿ð ä¿íäýý õ¿ðýõã¿é áàéëàà ÷ ãýñýí ëîááè
íü òàíä ººðèéí èòãýë ¿íýìøëèéã àæèë õýðýã áîëãîõ, øèéäâýð ãàðãàõ
ïðîöåññò îðîëöîõ áîëîìæ îëãîäîã áèëýý. Ýöýñò íü òàíä çîðèã,
òýâ÷ýýð, èòãýë ¿íýìøèë, ººð÷ëºõ ãýñýí ñýòãýëèéí õ¿÷ õàìãààñ èë¿¿
õýðýãòýé.
ªºðèéí ëîááè
õèéñýí àæëàà
¿íýëæ, àìæèëò,
àëäàà, óðàì
õóãàðàëò, ñóðñàí
ç¿éëýý ýðãýí
õàðæ, ººðèéí
á¿ëãèéíõýí
áîëîí áóñàäòàé
îëæ ìýäñýí
òóðøëàãàà
õóâààëöàõ
õýðýãòýé.

63. 57
Àøèãëàñàí ìàòåðèàëûí æàãñààëò
Íýã. Õóóëü òîãòîîìæ
1. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëü. 1992 îí.
2. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí òóõàé õóóëü. 2001 îí.
3. Ìîíãîë Óëñûí Çàñãèéí ãàçðûí òóõàé õóóëü. 1993 îí
4. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ãèø¿¿íèé ýðõ ç¿éí áàéäëûí òóõàé õóóëü
1997 îí.
5. Ìîíãîë Óëñûí Åðºíõèéëºã÷èéí òóõàé õóóëü 1993 îí.
6. Õóóëü, ÓÈÕ-ûí áóñàä øèéäâýðèéí òºñºë áîëîâñðóóëàõ, ºðãºí
ìýä¿¿ëýõ æóðìûí òóõàé õóóëü. 2001 îí.
7. Ìîíãîë Óëñûí Èõ Õóðëûí ÷óóëãàíû õóðàëäààíû äýã 2001 îí.
8. Ìîíãîë Óëñûí îëîí óëñûí ãýðýýíèé òóõàé õóóëü 1993 îí.
“FIND LAW” õóóëèéí ìýäýýëëèéí ïðîãðàììààñ õóóëü òîãòîîìæèéã
àøèãëàâ.
Õî¸ð. Áóñàä
1. Ã.Ñîâä. Ìîíãîë Óëñûí ¯íäñýí õóóëèéí òàéëáàð. 2000 îí.
2. Ýðõ ç¿éí ìýäëýãèéí òîâ÷ òîëü. Ðåäàêòîð Æ.Àìàðñàíàà. /õàìòûí/
1986 îí.
3. Ñ.Íàðàíãýðýë, Í.Ë¿íäýíäîðæ. Ýðõ ç¿é ñóäëàëûí óäèðòãàë. 2002 îí.
4. Ä.Ñîëîíãî. Òºðèéí ýðõ ç¿éí òàéëáàð òîëü. 2003 îí.
5. Ä.Ë¿íäýýæàíöàí, ×.Ýíõáààòàð. ¯íäñýí õóóëèéí ýðõ ç¿é. 2001 îí.
6. “Ìîíãîëûí òºð, ýðõ ç¿é” ñýòã¿¿ë. 2003 îí. äóãààð 3.
7. The World Book Encyclopedia. Volume 12. 1995.
8. Business law and the Regulatory Environment. Ninth Edition. IRWIN. 1995.
9. Legislative roadmap. A guide for civil society organizations in Tanzania.