SlideShare a Scribd company logo
1 of 281
Download to read offline
Hồ ChÝ Minh toμn tËp -8 -7
Héi ®ång xuÊt b¶n
®μo duy tïng Chñ tÞch Héi ®ång
nguyÔn ®øc b×nh Phã Chñ tÞch Héi ®ång
Hμ ®¨ng Uû viªn Héi ®ång
®Æng xu©n kú "
trÇn träng t©n "
NguyÔn duy quý "
®ç nguyªn ph−¬ng "
Hoμng minh th¶o "
TrÇn nh©m "
Ban chØ ®¹o x©y dùng b¶n th¶o
®Æng xu©n kú
song thμnh
nhãm x©y dùng b¶n th¶o tËp 2
phan ngäc liªn (Chñ biªn)
nguyÔn v¨n khoan
nguyÔn thÞ giang
hå chÝ minh
toμn tËp
2
1924 - 1930
XuÊt b¶n lÇn thø hai
Nhμ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia
Hμ Néi - 2000
Hồ ChÝ Minh toμn tËp -6 -5
Lêi GIíI THiÖU TËP 2
TËp 2 cña bé s¸ch Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø hai, bao
gåm nh÷ng t¸c phÈm do Chñ tÞch Hå ChÝ Minh viÕt tõ th¸ng 11-1924 ®Õn
®Çu n¨m 1930. §©y lμ thêi gian kÓ tõ lóc NguyÔn ¸i Quèc tõ Liªn X« ®Õn
Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) ho¹t ®éng ®Õn khi thμnh lËp §¶ng. Thêi gian
kh«ng dμi song cã nhiÒu sù kiÖn quan träng ®èi víi phong trμo c¸ch m¹ng
thÕ giíi vμ ViÖt Nam, ®¸nh dÊu mét b−íc tiÕn quan träng trong qu¸ tr×nh
ph¸t triÓn cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh.
Víi c−¬ng vÞ Uû viªn Ban Ph−¬ng §«ng cña Quèc tÕ Céng s¶n, phô
tr¸ch V¨n phßng Ph−¬ng Nam, NguyÔn ¸i Quèc ®¶m nhËn viÖc truyÒn b¸
chñ nghÜa céng s¶n vμo ch©u ¸ nãi chung vμ §«ng D−¬ng nãi riªng, theo
dâi vμ chØ ®¹o phong trμo c¸ch m¹ng ë mét sè n−íc, chuÈn bÞ mäi ®iÒu kiÖn
cho viÖc thμnh lËp chÝnh ®¶ng cña giai cÊp v« s¶n. §ång thêi, Ng−êi dμnh
nhiÒu th× giê trùc tiÕp l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam, ®Æc biÖt quan t©m
®Õn viÖc ra ®êi cña §¶ng. §èi víi lÞch sö c¸ch m¹ng n−íc ta, cã thÓ coi
nh÷ng n¨m 1925- 1930 lμ thêi gian Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trùc tiÕp chuÈn
bÞ vÒ chÝnh trÞ, t− t−ëng vμ tæ chøc ®Ó tiÕn tíi sù kiÖn träng ®¹i nμy. §èi
víi phong trμo c¸ch m¹ng c¸c n−íc ph−¬ng §«ng, chñ yÕu ë ch©u ¸, Ng−êi
còng cã nhiÒu ®ãng gãp cho cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc vμ sù th¾ng
lîi cña chñ nghÜa céng s¶n.
Ng−êi ®· tiÕn hμnh nhiÖm vô cao c¶ ®ã trong nh÷ng ®iÒu kiÖn cùc kú
khã kh¨n vμ phøc t¹p, nh−ng còng cã nhiÒu thuËn lîi c¬ b¶n: Phong trμo
chèng Ph¸p ë ViÖt Nam vÉn rÇm ré, Quèc tÕ Céng s¶n ®· më réng ¶nh
h−ëng vμ tæ chøc cña m×nh ra nhiÒu n−íc, kÓ c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa. Quèc
tÕ thø hai ngμy cμng dÊn s©u vμo con ®−êng tho¶ hiÖp víi giai cÊp t− s¶n,
®i theo chóng ®Ó chèng l¹i giai cÊp v« s¶n vμ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc. Varen,
®¶ng viªn §¶ng X· héi Ph¸p lμ mét vÝ dô. H¾n ®· nhËn chøc Toμn quyÒn
§«ng D−¬ng, t×m c¸ch ®μn ¸p phong trμo yªu nuíc cña nh©n d©n ba n−íc
§«ng D−¬ng. Giai cÊp t− s¶n d©n téc ë c¸c n−íc phô thuéc vμ thuéc ®Þa
ngμy cμng tá ra kh«ng ®¶m ®−¬ng næi sø mÖnh l·nh ®¹o sù nghiÖp gi¶i
phãng d©n téc cña n−íc m×nh, chèng l¹i nh÷ng thñ ®o¹n ®μn ¸p ®i ®«i víi
VII
Hồ ChÝ Minh toμn tËp -4 -3
lõa bÞp cña bän ®Õ quèc thùc d©n. Khuynh h−íng c¶i l−¬ng, tho¶ hiÖp ngμy
cμng râ rÖt trong hμng ngò t− s¶n d©n téc; ë mét sè n−íc, chóng ®· ph¶n
béi, ®Çu hμng. Ngay t¹i Trung Quèc, n¬i ho¹t ®éng cña NguyÔn ¸i Quèc
lóc bÊy giê, cuéc ph¶n biÕn cña T−ëng Giíi Th¹ch, th¸ng 4 n¨m 1927, ®·
béc lé b¶n chÊt ph¶n c¸ch m¹ng cña nh÷ng kÎ ®¹i diÖn cho mét bé phËn t−
s¶n g¾n víi chñ nghÜa ®Õ quèc.
Cuéc ®Êu tranh chèng Ph¸p cña nh©n d©n ViÖt Nam lóc bÊy giê vÉn
sôc s«i, nh−ng ch−a ra khái cuéc khñng ho¶ng s©u s¾c vÒ ®−êng lèi cøu
n−íc vμ l·nh ®¹o. C¸c cuéc vËn ®éng cøu n−íc do Phan Béi Ch©u, Phan
Chu Trinh khëi x−íng suy yÕu dÇn. Chñ nghÜa c¶i l−¬ng “®Ò huÒ”, do bän
thùc d©n nu«i d−ìng, ®ang ra søc lμm tª liÖt tinh thÇn yªu n−íc cña nh©n
d©n ta. Tuy nhiªn, cïng víi cuéc vËn ®éng yªu n−íc, ®ßi tù do d©n chñ,
phong trμo ®Êu tranh cña c«ng nh©n ®· cã b−íc ph¸t triÓn míi, lμm c¬ së
cho c¸c tæ chøc vμ phong trμo chÝnh trÞ cao h¬n vÒ sau. Cuéc b·i c«ng cña
thî m¸y x−ëng Ba Son (söa ch÷a vμ ®ãng tμu thuû cña h¶i qu©n Ph¸p) ë
c¶ng Sμi Gßn (8-1925) ®¸nh dÊu mét b−íc tiÕn míi cña phong trμo c«ng
nh©n ViÖt Nam, giai cÊp c«ng nh©n n−íc ta tõ ®©y b−íc ®Çu ®i vμo ®Êu
tranh tù gi¸c. Sù ra ®êi cña ViÖt Nam Thanh niªn c¸ch m¹ng ®ång chÝ héi,
do NguyÔn ¸i Quèc thμnh lËp (6-1925), lμm cho phong trμo ®Êu tranh cña
nh©n d©n ta mang thªm s¾c th¸i míi - s¾c th¸i cña giai cÊp v« s¶n. Cïng
kho¶ng thêi gian nμy, ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng ®−îc thμnh lËp (25-12-
1927). §©y lμ mét ®¶ng chÝnh trÞ theo xu h−íng d©n chñ t− s¶n, tiªu biÓu
cho bé phËn t− s¶n d©n téc ViÖt Nam. Sau sù kiÖn Yªn B¸i n¨m 1930, vai
trß lÞch sö cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng chÊm døt.
Sø mÖnh l·nh ®¹o phong trμo gi¶i phãng d©n téc theo con ®−êng cña
chñ nghÜa M¸c - Lªnin ®−îc trao trän vÑn cho giai cÊp c«ng nh©n ViÖt Nam
vμ §¶ng cña nã, do NguyÔn ¸i Quèc thμnh lËp, gi¸o dôc vμ l·nh ®¹o. Víi
t− c¸ch lμ mét nhμ yªu n−íc ch©n chÝnh, mét chiÕn sÜ céng s¶n, NguyÔn ¸i
Quèc ®· tiÕn hμnh nhiÒu c«ng viÖc to lín - truyÒn b¸ chñ nghÜa M¸c -
Lªnin, x¸c ®Þnh ®−êng lèi cøu n−íc ®óng, chuÈn bÞ thμnh lËp §¶ng ®Ó b¶o
®¶m cho th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam. §ång thêi, Ng−êi kh«ng quªn
tr¸ch nhiÖm cña mét chiÕn sÜ quèc tÕ, ®¹i diÖn cña Quèc tÕ Céng s¶n tham
gia tæ chøc x©y dùng phong trμo c¸ch m¹ng ë nhiÒu n−íc kh¸c cña ch©u ¸.
Nh÷ng ho¹t ®éng phong phó cña NguyÔn ¸i Quèc, vÒ t− duy lý luËn
còng nh− thùc tiÔn trong thêi kú 1924-1930, ®−îc ph¶n ¸nh trong tËp 2
cña bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn nμy. Nhê kÕt qu¶ s−u tÇm, x¸c
minh cña nhiÒu c¬ quan l−u tr÷, b¶o tμng... vμ cña c¸c nhμ khoa häc, nhiÒu
tμi liÖu ®· ®−îc ph¸t hiÖn, dÞch, xö lý, vμ lÇn ®Çu tiªn ®−îc c«ng bè b»ng
tiÕng ViÖt.
QuyÓn "B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p", xuÊt b¶n n¨m 1925, tr−íc in ë
tËp 1, lÇn xuÊt b¶n nμy ®−îc ®−a vμo tËp 2, cho phï hîp víi thêi ®iÓm ra
®êi cña t¸c phÈm. C¸c tμi liÖu míi ®−îc x¸c ®Þnh theo nh÷ng nguyªn t¾c
cña v¨n b¶n häc: tμi liÖu cã ghi tªn cña NguyÔn ¸i Quèc, hoÆc nh÷ng bót
danh kh¸c nhau ®· ®−îc x¸c nhËn; cã trong hå s¬ l−u tr÷ cña Quèc tÕ Céng
s¶n trao cho Trung −¬ng §¶ng ta ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh... Mét sè tμi liÖu
ch−a x¸c ®Þnh ch¾c ch¾n lμ cña NguyÔn ¸i Quèc th× ®−îc xÕp ë phÇn Phô
lôc ®Ó nghiªn cøu thªm.
Qua khèi l−îng tμi liÖu ®−îc ®−a vμo tËp 2 nμy, chóng ta nhËn thÊy
b−íc ph¸t triÓn cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh vμ c«ng lao to lín cña Ng−êi ®èi
víi d©n téc, giai cÊp vμ phong trμo c¸ch m¹ng thÕ giíi. Ng−êi ®· sím tiÕp
thu ¸nh s¸ng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t×m thÊy con ®−êng gi¶i phãng
c¸c d©n téc thuéc ®Þa g¾n chÆt víi cuéc ®Êu tranh cña giai cÊp v« s¶n, tõ ®ã
Ng−êi ®· tiÕn hμnh ®Êu tranh vμ phª ph¸n m¹nh mÏ nh÷ng nhËn thøc sai
lÇm vÒ vÊn ®Ò d©n téc vμ thuéc ®Þa trong phong trμo c«ng nh©n ë c¸c n−íc
ch©u ¢u, ®ång thêi, Ng−êi ®· ra søc ®Èy m¹nh viÖc truyÒn b¸ nh÷ng t−
t−ëng cña Lªnin vμ Quèc tÕ Céng s¶n, vμo c¸c d©n téc thuéc ®Þa.
Trong bμi "Lªnin vμ c¸c d©n téc thuéc ®Þa" Ng−êi viÕt: "Lªnin lμ ng−êi
®Çu tiªn ®· hiÓu vμ ®¸nh gi¸ hÕt tÇm quan träng lín lao cña viÖc l«i cuèn
nh©n d©n c¸c n−íc thuéc ®Þa vμo phong trμo c¸ch m¹ng. Lªnin lμ ng−êi
®Çu tiªn ®· chØ râ r»ng, nÕu kh«ng cã sù tham gia cña c¸c d©n téc thuéc
®Þa, th× c¸ch m¹ng x· héi kh«ng thÓ cã ®−îc" (tr. 136).
Trong mét bμi kh¸c cïng nhan ®Ò, nh−ng ®Ó nãi víi c¸c d©n téc bÞ ¸p
bøc, Ng−êi viÕt: "Khi cßn sèng, Lªnin lμ ng−êi thÇy, ng−êi cha cña nh©n
d©n bÞ ¸p bøc. Sau khi mÊt, Ng−êi lμ ng«i sao chØ ®−êng tiÕn tíi sù nghiÖp
gi¶i phãng vÜ ®¹i cña nh©n d©n bÞ ¸p bøc.
Lªnin sèng m·i trong lßng mäi ng−êi d©n n« lÖ ë c¸c n−íc thuéc ®Þa!"
(tr.209).
Khi ho¹t ®éng ë Qu¶ng Ch©u, Ng−êi ®· lËp ra “ViÖt Nam Thanh niªn
c¸ch mÖnh ®ång chÝ héi", trong ®ã cã céng s¶n ®oμn lμm nßng cèt. §ã lμ
b−íc ®i thÝch hîp ®Ó tiÕn tíi thμnh lËp mét chÝnh ®¶ng v« s¶n kiÓu míi
theo chñ nghÜa Lªnin ë mét n−íc thuéc ®Þa, n«ng nghiÖp l¹c hËu. §©y lμ
IXVII
Hồ ChÝ Minh toμn tËp -2 -1
b−íc chuÈn bÞ vÒ chÝnh trÞ, t− t−ëng, tæ chøc vμ ph−¬ng ph¸p ®Êu tranh
c¸ch m¹ng cho ®éi tiªn phong chiÕn ®Êu cña giai cÊp c«ng nh©n ViÖt Nam.
Nh÷ng bμi gi¶ng cña Ng−êi ë c¸c líp huÊn luyÖn chÝnh trÞ Qu¶ng Ch©u
(1925-1927), sau ®−îc tËp hîp thμnh cuèn §−êng c¸ch mÖnh ®· ®Æt c¬ së
cho viÖc h×nh thμnh ®−êng lèi vμ ph−¬ng ph¸p cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam
theo quan ®iÓm cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin.
§−êng c¸ch mÖnh lμ sù tiÕp nèi hîp l«gÝc. B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n
Ph¸p; nã chØ râ môc tiªu con ®−êng vμ nh÷ng biÖn ph¸p cô thÓ ®Ó ®i tíi
th¾ng lîi. §iÒu kiÖn quan träng hμng ®Çu lμ ph¶i cã §¶ng cña giai cÊp
c«ng nh©n l·nh ®¹o "®Ó trong th× vËn ®éng vμ tæ chøc d©n chóng, ngoμi th×
liªn l¹c víi d©n téc bÞ ¸p bøc vμ v« s¶n giai cÊp mäi n¬i. §¶ng cã v÷ng c¸ch
mÖnh míi thμnh c«ng" (tr.267-268), §¶ng muèn v÷ng th× ph¶i cã chñ nghÜa
lμm cèt... §¶ng mμ kh«ng cã chñ nghÜa còng nh− ng−êi kh«ng cã trÝ kh«n,
tÇu kh«ng cã bμn chØ nam" (tr.268). Ng−êi kh¼ng ®Þnh: "B©y giê häc thuyÕt
nhiÒu, chñ nghÜa nhiÒu, nh−ng chñ nghÜa ch©n chÝnh nhÊt, ch¾c ch¾n
nhÊt, c¸ch mÖnh nhÊt lμ chñ nghÜa Lªnin" (tr.268).
B»ng sù ph©n tÝch s©u s¾c trªn c¬ së cø liÖu lÞch sö chÝnh x¸c, NguyÔn
¸i Quèc ®· chØ cho nh©n d©n ViÖt Nam còng nh− nh©n d©n nhiÒu n−íc
thuéc ®Þa thÊy r»ng c«ng cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc kh«ng thÓ ®i
theo con ®−êng c¸ch m¹ng t− s¶n, v× ®ã lμ “c¸ch mÖnh kh«ng ®Õn n¬i, tiÕng
lμ céng hoμ vμ d©n chñ, kú thùc trong th× nã t−íc lôc c«ng n«ng, ngoμi th×
nã ¸p bøc thuéc ®Þa" (tr. 268). Con ®−êng ®óng theo NguyÔn ¸i Quèc lμ con
®−êng C¸ch m¹ng th¸ng M−êi Nga: “C¸ch mÖnh Nga d¹y cho chóng ta
r»ng muèn c¸ch mÖnh thμnh c«ng th× ph¶i d©n chóng (c«ng n«ng) lμm gèc,
ph¶i cã ®¶ng v÷ng bÒn, ph¶i bÒn gan, ph¶i hy sinh, ph¶i thèng nhÊt. Nãi
tãm l¹i ph¶i theo chñ nghÜa M· Kh¾c T− vμ Lªnin" (tr.280).
Chñ tÞch Hå ChÝ Minh còng v¹ch râ sù cÇn thiÕt ph¶i g¾n c¸ch m¹ng
gi¶i phãng d©n téc víi c¸ch m¹ng v« s¶n thÕ giíi. Trong B¶n ¸n chÕ ®é
thùc d©n Ph¸p, Ng−êi viÕt: "§øng tr−íc chñ nghÜa t− b¶n vμ chñ nghÜa ®Õ
quèc, quyÒn lîi cña chóng ta lμ thèng nhÊt" (tr.128). V× vËy, cÇn cã sù liªn
minh chiÕn ®Êu gi÷a c¸c lùc l−îng c¸ch m¹ng v« s¶n vμ c¸ch m¹ng gi¶i
phãng d©n téc chèng chñ nghÜa ®Õ quèc nh»m thùc hiÖn môc tiªu ®éc lËp
d©n téc, d©n chñ vμ chñ nghÜa x· héi. §iÒu ®ã ®· ®−îc NguyÔn ¸i Quèc ®óc
kÕt thμnh nguyªn lý:
..."Lμm cho ®éi tiªn phong cña lao ®éng thuéc ®Þa tiÕp xóc mËt thiÕt
víi giai cÊp v« s¶n ph−¬ng T©y ®Ó dän ®−êng cho mét sù hîp t¸c thËt sù
sau nμy, chØ cã sù hîp t¸c nμy míi b¶o ®¶m cho giai cÊp c«ng nh©n quèc tÕ
giμnh ®−îc th¾ng lîi cuèi cïng" (tr.124).
"Lμm cho c¸c d©n téc thuéc ®Þa, tõ tr−íc ®Õn nay vÉn c¸ch biÖt nhau,
hiÓu biÕt nhau h¬n vμ ®oμn kÕt l¹i ®Ó ®Æt c¬ së cho mét Liªn minh ph−¬ng
§«ng t−¬ng lai, khèi liªn minh nμy sÏ lμ mét trong nh÷ng c¸i c¸nh cña
c¸ch m¹ng v« s¶n". (tr.124).
Trong khi ch¨m lo x©y dùng §¶ng m¸cxÝt lªninnÝt, x©y dùng khèi
®oμn kÕt quèc tÕ, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÉn tiÕp tôc lªn ¸n, tè c¸o téi ¸c
cña chñ nghÜa ®Õ quèc thùc d©n ë §«ng D−¬ng vμ ë c¸c n−íc thuéc ®Þa, phô
thuéc kh¸c trªn c¸c mÆt chÝnh trÞ, kinh tÕ, qu©n sù, v¨n ho¸, gi¸o dôc...
Trong bμi ph¸t biÓu t¹i §¹i héi ®¹i biÓu toμn quèc lÇn thø II cña Quèc d©n
®¶ng Trung Quèc (14-1-1926), NguyÔn ¸i Quèc ®· tè c¸o mét c¸ch toμn
diÖn "sù tμn ¸c cña ¸ch ¸p bøc cña ng−êi Ph¸p" vμ ®i tíi kÕt luËn r»ng:
"Bän ®Õ quèc cè nhiªn lμ ¸p bøc ng−êi An Nam, nh−ng ®ång thêi chóng
còng ¸p bøc c¶ ng−êi Trung Quèc... Chóng ta biÕt r»ng, c¸c d©n téc bÞ ¸p
bøc trªn thÕ giíi hiÖn nay cã Ai CËp, Marèc, Xyri, An Nam, Trung Quèc vμ
rÊt nhiÒu n−íc kh¸c. Cho nªn, chóng ta ph¶i liªn hiÖp l¹i, cïng nhau chèng
chñ nghÜa ®Õ quèc" (tr.216). B»ng nhiÒu dÉn chøng chÝnh x¸c, cô thÓ vÒ téi
¸c cña chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc ë kh¾p mäi n¬i, NguyÔn ¸i Quèc kÕt
luËn: "... mäi chÕ ®é thùc d©n ®Õ quèc ®Òu tiªu diÖt hÕt c¸c nßi gièng b¶n
xø, vμ muèn cøu v·n nh÷ng nßi gièng nμy, ta ph¶i lËt ®æ chñ nghÜa ®Õ
quèc!" (tr.340).
Khi cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi ngμy cμng tíi gÇn th× ¸ch ¸p
bøc vμ bãc lét thùc d©n ngμy cμng t¨ng; ®ång thêi cuéc ®Êu tranh cña nh©n
d©n ViÖt Nam, còng nh− nh©n d©n Trung Quèc, Ên §é, d−íi sù t¸c ®éng
cña nh÷ng t− t−ëng tiÕn bé còng mçi ngμy mét s«i næi. Hå ChÝ Minh ®· thÓ
hiÖn tinh thÇn quèc tÕ v« s¶n kh«ng chØ trªn lêi nãi mμ cßn b»ng hμnh
®éng cô thÓ cho sù ph¸t triÓn cña phong trμo c¸ch m¹ng thÕ giíi.
ë ViÖt Nam, nh÷ng tæ chøc céng s¶n ®Çu tiªn ®−îc h×nh thμnh vμo
cuèi nh÷ng n¨m 1920 ®¸nh dÊu sù chÝn muåi cho sù ra ®êi cña mét chÝnh
®¶ng v« s¶n m¸cxÝt - lªninnÝt cña giai cÊp c«ng nh©n. V× vËy, Ng−êi ®·
thay mÆt Quèc tÕ Céng s¶n ®øng ra thèng nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n ë
trong n−íc, chÝnh thøc thμnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam.
Toμn bé t¸c phÈm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trong tËp 2 cña lÇn xuÊt
XIX
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 0 1
b¶n nμy ph¶n ¸nh sù s¸ng t¹o ®éc ®¸o cña Ng−êi kh«ng chØ trong viÖc vËn
dông s¸ng t¹o chñ nghÜa M¸c-Lªnin vμo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña ViÖt Nam, vμ
c¸c n−íc thuéc ®Þa, phô thuéc kh¸c, mμ cßn gãp phÇn ph¸t triÓn vμ lμm
phong phó thªm lý luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh
vÒ c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc ë thuéc ®Þa.
T− t−ëng Hå ChÝ Minh ë giai ®o¹n nμy ®· ®Æt c¬ së khoa häc cho
®−êng lèi c¸ch m¹ng ®óng ®¾n, s¸ng t¹o cña §¶ng ta. §−êng lèi ®ã lμ ngän
®Ìn pha soi s¸ng cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam tiÕn tíi, ®ång thêi lμ vò khÝ s¾c
bÐn ®Ó chiÕn th¾ng nh÷ng t− t−ëng c¶i l−¬ng, d©n téc hÑp hßi, t− t−ëng
tho¶ hiÖp cña giai cÊp t− s¶n gãp phÇn x¸c lËp v÷ng ch¾c ®Þa vÞ l·nh ®¹o
cña giai cÊp v« s¶n vμ chÝnh §¶ng cña nã ®èi víi c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Nã
còng gióp cho nhiÒu chiÕn sÜ yªu n−íc chuyÓn sang lËp tr−êng cña giai cÊp
v« s¶n kh¾c phôc nh÷ng biÓu hiÖn cña t− t−ëng t¶ khuynh, hÑp hßi, biÖt
ph¸i...
T− t−ëng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vμ ®−êng lèi cña §¶ng ®· nhanh
chãng th©m nhËp vμo quÇn chóng nh©n d©n, biÕn thμnh søc m¹nh to lín
®−a ®Õn nh÷ng th¾ng lîi vÜ ®¹i.
VIÖN NGHI£N Cøu CHñ NGhÜa M¸C - lªNIN
Vμ T¦ T−ëNG Hå CHÝ MiNH
GöI TæNG TH¦ Ký QUèC TÕ N¤NG D¢N 1)
Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924
Göi ®ång chÝ §«mban, Tæng th− ký Quèc tÕ N«ng d©n1
,
§ång chÝ th©n mÕn,
ChuyÕn ®i cña t«i tõ M¸txc¬va ®−îc quyÕt ®Þnh h¬i ®ét ngét, vμ
t«i kh«ng thÓ b¸o tr−íc cho ®ång chÝ ®iÒu ®ã. T«i xin ®ång chÝ thø lçi
vμ chuyÓn sù t¹ lçi cña t«i ®Õn c¸c ®ång chÝ chóng ta ë Héi ®ång.
ë ®©y, chóng ta cã mét phong trμo n«ng d©n rÊt ®¸ng chó ý:
d−íi sù b¶o trî cña Quèc d©n ®¶ng vμ d−íi sù l·nh ®¹o cña nh÷ng
ng−êi céng s¶n, nh÷ng n«ng d©n nghÌo ®· tù tæ chøc l¹i. VÒ phÝa
c¸c ®Þa chñ, hä còng cã tæ chøc nh−ng tÊt nhiªn víi mét môc ®Ých
kh¸c. §ã lμ mét c¬ héi tuyÖt diÖu cho sù tuyªn truyÒn cña chóng ta.
VËy t«i ®Ò nghÞ ®ång chÝ vui lßng göi cho t«i tÊt c¶ mäi tμi liÖu mμ
®ång chÝ cã thÓ cã nh− c¸c b¸o, c¸c tuyªn ng«n, v.v.. T«i sÏ ®¶m
nhiÖm thu xÕp víi c¸c ®ång chÝ chóng ta ë ®©y ®Ó phæ biÕn chóng.
VÒ viÖc liªn quan tíi vÞ trÝ cña t«i lμ uû viªn §oμn Chñ tÞch
Quèc tÕ N«ng d©n th× ®ång chÝ cø lμm nÕu nh− ®ång chÝ xÐt lμ tèt
hoÆc lμ ®Ò nghÞ thay thÕ t«i, ë tr−êng hîp nμy ®ång chÝ nãi lμ t«i
èm, chø ®õng nãi lμ t«i v¾ng mÆt, bëi v× t«i sèng bÊt hîp ph¸p ë
®©y. HoÆc lμ nÕu ®ång chÝ thÊy cã Ých th× cø gi÷ l¹i c¸i danh nghÜa
d©n thuéc ®Þa NguyÔn ¸i Quèc ®Ó trang trÝ cho nh÷ng tuyªn ng«n
vμ nh÷ng lêi kªu gäi cña Héi ®ång.
___________
1) §Çu ®Ò do BBT ®Æt.
XII
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 2 3
Xin göi ®ång chÝ vμ tÊt c¶ c¸c ®ång chÝ cña chóng ta lêi chμo
céng s¶n.
§Þa chØ ®Ó göi tμi liÖu:
¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc.
NGUYÔN ¸I QUèC
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
GöI BAN BI£N TËP T¹P CHÝ RABOTNHITXA
Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924
C¸c n÷ ®ång chÝ th©n mÕn,
Khi t«i cßn ë Quèc tÕ Céng s¶n2
, t«i phÊn khëi ®−îc ®«i lÇn
céng t¸c víi tê b¸o cña c¸c ®ång chÝ. Nay t«i muèn tiÕp tôc sù céng
t¸c Êy. Nh−ng v× ë ®©y t«i ho¹t ®éng bÊt hîp ph¸p, cho nªn t«i göi
bμi cho c¸c ®ång chÝ d−íi h×nh thøc "Nh÷ng bøc th− tõ Trung
Quèc" vμ ký tªn mét phô n÷. T«i nghÜ r»ng lμm nh− vËy nh÷ng bμi
viÕt cã tÝnh chÊt ®éc ®¸o h¬n vμ phong phó h¬n ®èi víi ®éc gi¶,
®ång thêi còng b¶o ®¶m giÊu ®−îc tªn thËt cña t«i.
Xin c¸c ®ång chÝ göi ®Òu ®Æn cho t«i kh«ng chØ riªng b¸o cña
c¸c ®ång chÝ, mμ c¶ nh÷ng s¸ch b¸o Nga mμ phô n÷ vμ thiÕu nhi cã
thÓ −a thÝch, bëi v× ë ®©y cßn ph¶i lμm nhiÒu viÖc vËn ®éng phô n÷
vμ thiÕu nhi, nh−ng c¸c ®ång chÝ cña chóng ta ë ®©y l¹i ch−a cã ®ñ
tμi liÖu huÊn luyÖn vμ tuyªn truyÒn. VÒ phÇn t«i, t«i høa sÏ cung
cÊp cho c¸c ®ång chÝ tin tøc vÒ phong trμo phô n÷ ë ph−¬ng §«ng
nãi chung vμ ë Trung Quèc nãi riªng.
NÕu ph¶i tr¶ tiÒn ®Æt mua c¸c thø b¸o mμ c¸c ®ång chÝ sÏ göi cho
t«i, xin c¸c ®ång chÝ cø gi÷ l¹i tiÒn thï lao c¸c bμi b¸o t«i viÕt ®Ó tr¶.
Xin c¸c ®ång chÝ nhËn lêi chμo céng s¶n cña t«i.
§Þa chØ nhËn b¸o:
¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta,
Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc.
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
nguyÔn ¸i quèc
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 4 5
Göi mét ®ång chÝ
trong quèc tÕ céng s¶1F1
)
Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924
§ång chÝ th©n mÕn,
ChØ cã mét dßng ch÷ ®Ó b¸o cho ®ång chÝ biÕt r»ng t«i ®· ®Õn
®©y h«m qua, vμ ®ang ë nhμ ®ång chÝ B«r«®in víi 2 hoÆc 3 ®ång chÝ
Trung Quèc. T«i ch−a gÆp ai c¶.
Mäi ng−êi ë ®©y ®Òu bËn vÒ viÖc B¸c sÜ T«n lªn ph−¬ng B¾c.
T«i sÏ viÕt th− cho ®ång chÝ sím.
Xin göi lêi chμo anh em cña t«i ®Õn ®ång chÝ vμ tÊt c¶ c¸c ®ång
chÝ chóng ta ë Quèc tÕ Céng s¶n.
NguyÔn ¸i quèc
§Þa chØ:
¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc.
Vui lßng chuyÓn gióp bøc th− sau ®©y tíi V¨n phßng §¶ng Ph¸p.
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
___________
1) Th− kh«ng ®Ò tªn ng−êi nhËn. Cã thÓ lμ göi ®Õn mét ®ång chÝ trong
Ban ph−¬ng §«ng cña Quèc tÕ Céng s¶n.
TH¦ Tõ TRUNG QUèC, Sè 1
C¸c n÷ ®ång chÝ th©n mÕn,
C¸c ®ång chÝ biÕt r»ng n−íc t«i, Trung Quèc, bÞ k×m kÑp tμn
nhÉn trong mét c¸i k×m mμ nh÷ng ®Õ quèc n−íc ngoμi lμ mét gäng
vμ nh÷ng tay sai trung thμnh cña chóng - nh÷ng bän qu©n phiÖt
Trung Quèc - lμ gäng kh¸c. Bän chóng gióp nhau ®Ó bãc lét chóng
t«i. Mçi khi chóng thÊy phong trμo gi¶i phãng n¶y sinh - dï cña
®μn «ng hay ®μn bμ - chóng kh«ng tõ viÖc g× ®Ó bãp chÕt nã. Sù ¸p
bøc ®Ì nÆng lªn chóng t«i, nh−ng chóng t«i bÞ ¸p bøc nÆng nÒ h¬n
gÊp ngh×n lÇn ®μn «ng ... Kh«ng cã chót quyÒn tù do chÝnh trÞ, kinh
tÕ vμ x· héi, chóng t«i bÞ bãc lét gÊp ®«i bëi v× lμ lao ®éng vμ v× lμ
®μn bμ. ViÖc kh«ng cã häc vÊn, tÝnh thô ®éng, tËp tôc cßn lμm cho
nh÷ng nçi khæ cùc cña chóng t«i cμng nÆng nÒ thªm.
TiÕng vang cña c¸ch m¹ng Nga3
lμm cho chóng t«i d−êng nh−
tho¸t khái c¬n ¸c méng ®au ®ín. DÇn dÇn chóng t«i b¾t ®Çu nghe,
nh×n, suy nghÜ vμ trë nªn ý thøc ®−îc r»ng chóng t«i còng vËy,
chóng t«i lμ nh÷ng con ng−êi nh− nh÷ng ®μn «ng, r»ng chóng t«i
còng vËy, chóng t«i ph¶i cã quyÒn sèng vμ lμm viÖc, vμ sau hÕt
r»ng ®Ó giμnh ®−îc quyÒn ®ã, chóng t«i còng ph¶i ®Êu tranh nh−
nh÷ng ®μn «ng vμ cïng víi ®μn «ng chèng l¹i nh÷ng kÎ bãc lét
chóng t«i. Tõ ®ã, nh÷ng ng−êi tiÕn bé nhÊt trong chóng t«i vμo
§¶ng céng s¶n, vμo Thanh niªn céng s¶n; nh÷ng ng−êi kh¸c gia
nhËp ®¶ng c¸ch m¹ng lμ Quèc d©n ®¶ng. §¶ng nμy cã c¶m t×nh
thμnh thËt víi n−íc Céng hoμ X«viÕt.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 6 7
N−íc Nga c¸ch m¹ng kh«ng chØ nªu mét tÊm g−¬ng mμ cßn cho
chóng t«i ng−êi h−íng dÉn n÷a. Chóng t«i ®−îc may m¾n lμ ë ®©y
cã n÷ ®ång chÝ, ®ång chÝ B«r«®in. §ång chÝ nμy nç lùc lμm cho
chóng t«i hiÓu vμ lμm viÖc trªn con ®−êng gi¶i phãng. §ång chÝ tæ
chøc, gi¸o dôc, khuyÕn khÝch, lμm thøc tØnh t¹i mäi n¬i mμ ®ång
chÝ ®Õn. Khi lμm cho chóng t«i c¶m phôc C¸ch m¹ng Nga, ®ång
thêi, ®ång chÝ còng lμm cho chóng t«i c¶m thÊy sù tÊt yÕu cña c¸ch
m¹ng Trung Quèc. §ång chÝ cã c¸ch ®Æc biÖt ®Ó nãi chuyÖn víi
chóng t«i. Nh÷ng lêi râ rμng, ®¬n gi¶n vμ thμnh thùc cña ®ång chÝ
khiÕn chóng t«i hiÓu ®−îc vμ suy nghÜ. §ång chÝ biÕt khuyÕn khÝch
nh÷ng chÞ ®· hiÓu chót Ýt vμ lμm cho nh÷ng chÞ kh¸c cßn ch−a hiÓu
th× hiÓu. C¸c ®ång chÝ biÕt r»ng chóng t«i, phô n÷ Trung Quèc, cßn
rÊt l¹c hËu, nhót nh¸t vμ h÷ng hê. §ã lμ mét nhiÖm vô kh¸ khã
kh¨n ®Ó lμm cho chóng t«i ®ét nhiªn tho¸t khái tËp qu¸n hμng
ngh×n n¨m ®ã, vËy mμ ®ång chÝ th©n mÕn cña chóng t«i ®· lμm c¸i
®ã khÐo lÐo ®Õn thÕ vμ ©n cÇn niÒm në ®Õn thÕ, nÕu nh− t«i cã thÓ
bμy tá nh− vËy. C¸c ®ång chÝ h·y ghi nhËn ®©y lμ mét vÝ dô: Th¸ng
tr−íc, t¹i buæi lÔ kû niÖm C¸ch m¹ng Nga, do lêi kªu gäi cña n÷
®ång chÝ B«r«®in, h¬n 3.000 n÷ c«ng nh©n vμ n÷ sinh viªn Qu¶ng
Ch©u ®· ®i biÓu t×nh víi nam giíi vμ ®· dù mÝt tinh. Sau khi nghe
ng−êi ®ång chÝ chóng ta nãi trong mét giê mμ bμi diÔn v¨n bÞ ng¾t
qu·ng bëi nh÷ng trμng vç tay kÐo dμi, mét chÞ cña chóng t«i ®· ®äc
nghÞ quyÕt sau ®©y:
H«m nay, chóng t«i ë ®©y ®Ó lμm lÔ kû niÖm cuéc C¸ch m¹ng vÜ
®¹i nhÊt mμ lÞch sö ®· chøng kiÕn: Cuéc C¸ch m¹ng Nga. ChÝnh
nhê cuéc c¸ch m¹ng nμy mμ c¬ së cña quyÒn tù do ch©n chÝnh vμ
quyÒn b×nh ®¼ng thùc sù ®· ®−îc ®Æt ra cho loμi ng−êi. ChÝnh nhê
cuéc c¸ch m¹ng nμy mμ sù gi¶i phãng phô n÷ sÏ cã gi¸ trÞ vμ cã
nh÷ng ý nghÜa ®Çy ®ñ, trän vÑn.
Thay mÆt cho tÊt c¶ c¸c chÞ em, c¶m ¬n n÷ ®ång chÝ vμ
cam kÕt lμm viÖc hÕt søc m×nh ®Ó hîp søc vμo sù chiÕn th¾ng
cuèi cïng cña c¸ch m¹ng thÕ giíi, më ®Çu mét c¸ch th¾ng lîi
bëi giai cÊp v« s¶n anh hïng n−íc Nga.
NghÞ quyÕt nμy ®· ®−îc biÓu quyÕt nhÊt trÝ víi tiÕng h« to:
C¸ch m¹ng Nga mu«n n¨m!
C¸ch m¹ng Trung Quèc mu«n n¨m!
§¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc!
Ng−êi ta ch−a bao giê thÊy phÊn khëi nhiÒu nh− thÕ trong phô
n÷ chóng t«i! §ã thËt sù ®· lμ cuéc c¸ch m¹ng nhá!
Trong th− sau, t«i sÏ cho c¸c ®ång chÝ biÕt chóng t«i ho¹t ®éng
ë ®©y nh− thÕ nμo. Trong khi chê ®îi niÒm vui ®−îc ®äc th− c¸c
®ång chÝ, thay mÆt c¸c ®ång chÝ cña t«i, xin göi ®Õn c¸c ®ång chÝ lêi
chμo ch©n thμnh nhÊt.
Qu¶ng Ch©u, 12-11-1924. LOO SHING YAN2F1
)
n÷ ®¶ng viªn Quèc d©n ®¶ng
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
___________
1) Trong th− göi t¹p chÝ Rabotnhitxa ngμy 12-11-1924, NguyÔn ¸i
Quèc th«ng b¸o: c¸c bμi b¸o göi t¹p chÝ lÊy tªn "Th− tõ Trung Quèc" vμ ký
tªn mét phô n÷.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 8 9
GöI CHñ TÞCH §OμN QUèC TÕ CéNG S¶N
T«i ®Õn Qu¶ng Ch©u4
vμo gi÷a th¸ng 12. T«i ®· gÆp t¹i ®©y
vμi ba nhμ c¸ch m¹ng quèc gia An Nam, trong sè nμy cã mét ng−êi
®· xa rêi xø së tõ ba m−¬i n¨m 3F1
)
. Trong thêi gian ®ã «ng ta ®· tæ
chøc nhiÒu cuéc næi dËy chèng Ph¸p. TÊt c¶ nh÷ng cuéc næi dËy Êy
®Òu ®· ®−a tíi c¸i chÕt cña mÊy tªn sÜ quan vμ binh lÝnh Ph¸p, sù
chiÕm ®o¹t mÊy khÈu sóng vμ... lμ viÖc ng−êi cña chóng ta ch¹y
tho¸t, do kh«ng ®−îc gióp ®ì vμ viÖn trî.
Môc ®Ých duy nhÊt cña «ng nμy lμ tr¶ thï cho n−íc, cho nhμ ®·
bÞ bän Ph¸p tμn s¸t. ¤ng kh«ng hiÓu chÝnh trÞ, vμ l¹i cμng kh«ng
hiÓu viÖc tæ chøc quÇn chóng. Trong c¸c cuéc th¶o luËn, t«i ®· gi¶i
thÝch cho «ng hiÓu sù cÇn thiÕt cña tæ chøc vμ sù v« Ých cña nh÷ng
hμnh ®éng kh«ng c¬ së. ¤ng ®· ®ång ý. Vμ ®©y lμ nh÷ng viÖc mμ
chóng t«i b¾t ®Çu cïng nhau tiÕn hμnh:
a) T«i ®· v¹ch mét kÕ ho¹ch tæ chøc vμ xin göi kÌm b¶n sao
theo ®©y.
b) Sau khi ®· t¸n thμnh kÕ ho¹ch nμy, «ng ®· ®−a cho t«i mét
b¶n danh s¸ch 10 ng−êi An Nam ®· cïng «ng ho¹t ®éng bÊy l©u.
c) T«i ®· chän 5 ng−êi quª ë 5 tØnh kh¸c nhau. Chóng t«i
sÏ cö mét ng−êi An Nam ®−a hä tíi Qu¶ng Ch©u. T«i sÏ huÊn
luyÖn cho hä vÒ ph−¬ng ph¸p tæ chøc. Chóng t«i sÏ göi hä trë
___________
1) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p viÕt lμ: "ba m−¬i n¨m nay". Cã lÏ "hai m−¬i
n¨m nay" ®óng h¬n.
vÒ §«ng D−¬ng ho¹t ®éng sau 3 th¸ng häc tËp; vμ chóng t«i
sÏ lÊy ra mét ®oμn kh¸c. Trong lóc nμy, ®©y lμ biÖn ph¸p duy
nhÊt.
§Ó chi vμo c¸c phÝ tæn, t«i ®· lÊy sè cßn l¹i trong mãn tiÒn ®i
®−êng cña c¸c ®ång chÝ ®· cho t«i (150 ®ång) vμ vÒ sau th× sao ?
T«i lμm viÖc mçi ngμy vμi giê cho h·ng R«xta; nh−ng tiÒn
l−¬ng cña t«i kh«ng cho phÐp t«i cã thÓ mét m×nh bao cho "c¸c häc
viªn" cña t«i. Vμ khi c¸c häc viªn ®Õn Qu¶ng Ch©u, rÊt cã thÓ råi sÏ
ph¶i ®em tÊt c¶ hoÆc gÇn tÊt c¶ th× giê cña t«i vμo viÖc huÊn luyÖn
hä, lóc ®ã t×nh h×nh tμi chÝnh cña t«i sÏ kh«ng cã lèi tho¸t. Bëi vËy,
t«i ®Ò nghÞ ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®¹i diÖn cña ®ång chÝ ë Qu¶ng
Ch©u còng ph¶i ch¨m lo ®Õn §«ng D−¬ng.
T«i thiÕt t−ëng ch−a cÇn ph¶i th¶o mét b¶n b¸o c¸o vÒ t×nh
h×nh Trung Quèc bëi v× c¸c ®ång chÝ Trung Quèc vμ Nga ®· lμm
viÖc ®ã; tuy nhiªn, b©y giê t«i l−u ý ®ång chÝ vÊn ®Ò tuyªn truyÒn
trong phô n÷ vμ thiÕu nhi. N÷ ®ång chÝ B«r«®in ®· phμn nμn lμ
kh«ng nhËn ®−îc tμi liÖu (b¸o chÝ, ch−¬ng tr×nh, v.v.) mμ n÷ ®ång
chÝ ®· xin M¸txc¬va. §iÒu ®ã ®· ng¨n c¶n kh«ng cho c«ng t¸c cña
n÷ ®ång chÝ Êy tiÕn triÓn vμ còng cã lóc ®· c¶n trë hoμn toμn c«ng
t¸c cña n÷ ®ång chÝ Êy. N÷ ®ång chÝ Êy ®· viÕt th− nhiÒu lÇn cho
Quèc tÕ Phô n÷, nh−ng c¸c bøc th− ®Òu kh«ng cã håi ®¸p vμ kh«ng
mang l¹i kÕt qu¶.
Mong c¸c ®ång chÝ nhËn cho lêi chμo céng s¶n.
Qu¶ng Ch©u, ngμy 18 th¸ng 12 n¨m 1924.
(Trong lóc nμy t«i lμ mét ng−êi Trung Quèc chø
kh«ng ph¶i lμ mét ng−êi An Nam, vμ tªn t«i lμ Lý
Thuþ chø kh«ng ph¶i lμ NguyÔn ¸i Quèc).
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i
Côc l−u tr÷ V¨n phßng
Trung −¬ng §¶ng.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 10 11
T×NH H×NH §¤NG D¦¥NG
Th¸ng 11 vμ 12-1924
T×nh h×nh kinh tÕ:
1. Mét tæng ng©n s¸ch 76.743.000 ®ång §«ng D−¬ng ®· ®−îc
biÓu quyÕt. 1/5 sè tiÒn ®ã lμ tiÒn l·i trong viÖc b¸n thuèc phiÖn
(14.900.000 ®ång §«ng D−¬ng).
2. Vμo th¸ng 10, nhiÒu tØnh ®· bÞ lôt vμ b·o tμn ph¸. Nh÷ng sù
thiÖt h¹i kh«ng ®−îc râ; ChÝnh phñ kh«ng muèn cho biÕt ®iÒu nμy.
Theo nh÷ng th«ng tin c¸ nh©n th× cã nh÷ng n¬i cã tíi nöa sè d©n bÞ
chÕt ®uèi hay chÕt ®ãi. Trõ Nam Kú, sù khèn cïng ngù trÞ ë kh¾p n¬i.
3. Ng©n hμng c«ng nghiÖp Trung Quèc - mμ sù ph¸ s¶n vμ sù
cøu trî ®· g©y nªn nhiÒu tin ®ån trong b¸o chÝ Ph¸p - ®· hoμn l¹i
tiÒn cho kh¸ch hμng ng−êi n−íc ngoμi cña nã, nh−ng kh«ng tr¶ cho
§«ng D−¬ng chót nμo tiÒn gãp 30 triÖu phr¨ng. Vμo nh÷ng ngμy
chãt nμy, nh÷ng chñ nî ng−êi Ph¸p vμ ng−êi An Nam ®· lËp thμnh
mét mÆt trËn thèng nhÊt ®Ó ®ßi nî cña hä.
4. H×nh nh− ChÝnh phñ thuéc ®Þa s¾p ®ång ý cho th−¬ng
nghiÖp NhËt B¶n biÓu gi¸ thÊp nhÊt. Nh÷ng ng−êi An Nam lo sî,
cßn nh÷ng nhμ bu«n Ph¸p chèng l¹i sù ®ång ý nμy.
T×nh h×nh chÝnh trÞ:
1. ChÝnh phñ cè søc ng¨n c¶n thanh niªn An Nam ®i häc ë
Ph¸p. §iÒu ®ã ch¾c ch¾n v× lo sî tuyªn truyÒn céng s¶n.
2. Nh÷ng tê b¸o An Nam ®· nãi ®Õn mét Uû ban ®−îc lËp nªn ë
Pari, gåm 10 nhμ chÝnh trÞ, nhμ b¸o vμ nhμ tμi chÝnh ng−êi Ph¸p.
Uû ban nμy cã môc ®Ých nghiªn cøu kh¶ n¨ng b¸n §«ng D−¬ng cho
mét n−íc kh¸c. §ã lμ vÊn ®Ò ®· nªu ra tõ trong chiÕn tranh.
C¨n cø h¶i qu©n cña Anh ë Xanhgapo, nh÷ng cuéc diÔn tËp cña
h¶i qu©n Mü ë Th¸i B×nh D−¬ng vμ sù x©m nhËp khÐo lÐo cña NhËt
B¶n h×nh nh− lμm cho thùc d©n Ph¸p thËt sù lo l¾ng. ë ®©y, viÖc lo
sî chñ nghÜa b«nsªvÝch còng ®¸ng kÓ.
B»ng nhiÒu bμi diÔn v¨n vμ qu¶ng c¸o, ChÝnh phñ th«ng b¸o
mét cuéc c¶i c¸ch lín: ChÝnh phñ s¾p tæ chøc "§¹i héi §«ng D−¬ng"
th−êng trùc. §¹i héi sÏ gåm cã 27 ng−êi Ph¸p - phÇn lín lμ viªn
chøc - ®−îc bÇu 4 n¨m mét lÇn; vμ 17 ng−êi An Nam - tÊt nhiªn lμ
®−îc chän trong sè nh÷ng ng−êi trung thμnh nhÊt víi chñ - ®−îc
bÇu mét n¨m mét lÇn. §¹i héi cã tiÕng nãi tham kh¶o cho c«ng viÖc
cña ChÝnh phñ, ®iÒu ®ã nghÜa lμ ®¹i héi nμy sÏ rÊt v« tÝch sù.
3. ChÝnh trÞ b¶n xø:
Cã mét ®¶ng gäi tªn lμ "§¶ng lËp hiÕn An Nam"5
. §ã kh«ng
ph¶i lμ mét ®¶ng cã tæ chøc, mμ ®¬n thuÇn chØ lμ mét vμi nhμ trÝ
thøc theo kiÓu Ph¸p ®Æt tªn ®¶ng. Nh÷ng thñ lÜnh cña ®¶ng nμy lμ
nh÷ng ng−êi theo quèc tÞch Ph¸p (cã 250 ng−êi Nam Kú).
C−¬ng lÜnh cña hä. Nh÷ng yªu s¸ch cña hä lμ nh− sau:
a) C¶i c¸ch gi¸o dôc (hiÖn nay cã 90% trÎ em An Nam kh«ng cã
tr−êng häc).
b) C¶i c¸ch vÒ t− ph¸p: cho nh÷ng ng−êi An Nam tèt nghiÖp vÒ
luËt ph¸p ®−îc lμm luËt s− (tíi nay, nh÷ng ng−êi tèt nghiÖp Êy
th−êng cã thÓ hμnh nghÒ ë Ph¸p, nh−ng kh«ng bao giê ë chÝnh ®Êt
n−íc hä, trõ phi hä ®−îc nhËp quèc tÞch Ph¸p).
ChuÈn y cho nh÷ng ng−êi An Nam quyÒn cã Ban héi thÈm
(hiÖn nay chØ cã Ban héi thÈm Ph¸p, v× thÕ, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi
Ph¸p ®· giÕt h¹i ng−êi An Nam hay ph¹m nh÷ng téi ¸c kh¸c ®èi
víi ng−êi b¶n xø lu«n lu«n ®−îc miÔn nghÞ).
c) Giíi thiÖu ng−êi An Nam vμo Quèc héi Ph¸p.
d) Më réng viÖc nhËp quèc tÞch Ph¸p.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 12 13
§Ó tr×nh bμy nh÷ng yªu s¸ch cña hä víi Bé tr−ëng Bé Thuéc
®Þa, hä ®· ph¸i mét ng−êi nguyªn lμ tªn v« chÝnh phñ ng−êi Ph¸p:
Gioãcgi¬ Gr¨nggi¨ng.
B¸o chÝ cña hä.
a. Do cã quyÒn tù do b¸o chÝ nh− nh÷ng c«ng d©n Ph¸p, hä lîi
dông ®iÒu ®ã ®Ó xuÊt b¶n 2 hoÆc 4 tê b¸o mμ 2 tê lín nhÊt cã sè
l−îng ph¸t hμnh mçi ngμy 2000 b¶n.
b. Hä bao giê còng nóp sau c¸i méc "lßng trung thμnh" khi phª
b×nh c«ng khai nh÷ng khuyÕt ®iÓm cña ChÝnh phñ thuéc ®Þa. Trong
tÊt c¶ c¸c bμi b¸o, hä tuyªn bè "vÜnh viÔn g¾n bã víi mÉu quèc". Hä
theo khuynh h−íng cña §¶ng X· héi cÊp tiÕn Ph¸p6
(®¶ng cña
Eri«), Ýt nhÊt trong lóc nμy lμ thÇn t−îng lín cña hä.
c. Hä vèn rÊt kÝnh träng TriÒu ®×nh n−íc Nam. §ét nhiªn, hä
®æi giäng vμ b¾t ®Çu c«ng kÝch nã kh¸ thËm tÖ. ThËm chÝ hä cßn
viÕt: "T− t−ëng céng hoμ ®· th¾ng trªn thÕ giíi, vμ nh÷ng ng−êi An
Nam ®· d©n chñ vÒ c¨n b¶n, ®· ®−îc chuÈn bÞ kü ®Ó hiÓu c¸i ®Ñp
cña nã. Mét v−¬ng quyÒn ®Ó ph« tr−¬ng chØ cã thÓ lμm mê ý nghÜa
cña nã tr−íc quÇn chóng".
§iÒu ®ã ë An Nam ®¸ng khÐp téi khi qu©n. Gi¶ dô r»ng nh÷ng
ng−êi ë §¶ng lËp hiÕn cña chóng ta, ®· c¶m thÊy c¸i g× ®ã tõ Pari
déi vÒ: §Êng uy nghiªm Khê kh¹o ngåi trªn ng«i vua n−íc An Nam
lμ ng−êi ®−îc che chë bëi Anbe Xar«, cùu Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa,
bÞ khai trõ khái ®¶ng cña Eri«, bÞ khai trõ v× ®· bÇu cho
Po¨ngcarª. Khi bá ®¶ng, Xar« ®· c«ng bè mét bøc th− ngá rÊt v« lÔ
göi Eri«, Chñ tÞch ®¶ng nμy. Eri« s¾p th¶i vua An Nam ®Ó tr¶ thï
Xar« ch¨ng? RÊt cã thÓ.
Nh÷ng ®¶ng viªn §¶ng lËp hiÕn An Nam vμ chñ nghÜa céng s¶n.
Hä lμ nh÷ng ng−êi cã thiÖn c¶m víi chñ nghÜa céng s¶n − ?
Kh«ng h¬n g× nh÷ng ng−êi d©n chñ x· héi cña nh÷ng n−íc kh¸c.
Tuy nhiªn hä kh¸ kh«n khÐo chiÕm lÊy mäi c¬ héi ®Ó lμm ChÝnh
phñ thuéc ®Þa sî h·i bãng ma b«nsªvÝch. VÒ viÖc Ph¸p c«ng nhËn
Liªn X«, hä viÕt:
"Mét sè kÎ thùc d©n ®· dù ®o¸n mét t−¬ng lai ®en tèi cho §«ng
D−¬ng, tiÕp sau viÖc ChÝnh phñ Ph¸p c«ng nhËn Liªn X«; trªn thùc
tÕ, ng−êi Nga dù ®Þnh n©ng ®ì nh÷ng ng−êi b¶n xø ë c¸c thuéc ®Þa
cña ch©u ¢u chèng l¹i sù thèng trÞ cña n−íc ngoμi t¹i ch©u ¸. T×nh
h×nh sôc s«i cña c¸c sinh linh trong n−íc chóng t«i do nh÷ng sai
lÇm cña ¸ch cai trÞ thùc d©n thiÓn cËn g©y ra th× c¸i g× còng cã thÓ
x¶y ra ë ®Êt n−íc nμy (t«i g¹ch d−íi) chØ cÇn nh÷ng ph−¬ng ph¸p
khai ho¸ Êy tiÕp tôc ®−îc ¸p dông ®èi víi c¸c d©n téc bÞ lÖ thuéc vμ
®−îc b¶o hé". §e däa nh− thÕ råi, hä tiÕp tôc cho tíi cuèi bμi b¸o,
kªu nμi sù hîp t¸c Ph¸p- An Nam. Nh−ng cßn mét vÝ dô kh¸c n÷a.
Hä ®· in l¹i mét bμi cña b¸o Les Continents xuÊt b¶n ë Pari cña
R¬nª Mar¨ng. §©y lμ bμi b¸o ®ã:
"Sù tuyªn truyÒn céng s¶n ë nh÷ng thuéc ®Þa Ph¸p.
Chóng t«i míi b¸o tin r»ng nh÷ng ng−êi Liªn X« chuÈn bÞ mét
chiÕn dÞch tuyªn truyÒn réng r·i ë nh÷ng thuéc ®Þa cña chóng ta.
§¹i héi lÇn thø V cña Quèc tÕ Céng s¶n cña M¸txc¬va7
võa cho
thÊy chóng ta cã lý. ThËt vËy, viÖc thiÕt lËp mét Ban thuéc ®Þa gåm
cã nh÷ng ng−êi Anh, ng−êi BØ, ng−êi Hμ Lan vμ ng−êi T©y Ban
Nha ®· ®−îc quyÕt ®Þnh.
Trô së cña Ban nμy ®Æt ë Gi¬nev¬. NhiÖm vô cña nã lμ dÊy lªn
nh÷ng sù næi dËy vμ khëi nghÜa trong nh÷ng thuéc ®Þa.
Thuéc ®Þa chÝnh ®−îc nh»m tíi lμ Ma®ag¸txca råi §ah«m©y.
Ng−êi ta còng ph¶i ho¹t ®éng ë Tuynidi, ë Marèc, ë Goa®¬lóp, ë
¡ngti¬ vμ ë B¾c Kú.
ChÝnh phñ X«viÕt ®· ®Ó 10 triÖu phr¨ng vμng cho Ban sö dông
nh−ng nh÷ng ®¶ng céng s¶n Ph¸p, Anh, BØ ph¶i ®ãng gãp nhiÒu, v×
nh÷ng chi phÝ dù tÝnh lμ to lín.
Nh÷ng uû viªn ng−êi Ph¸p cña Ban lμ c¸c «ng Casanh,
T¬ranh, Xeliª, Ghinb« vμ C«xta.
§øng tr−íc nguy c¬ nμy, nh÷ng sù tÕ nhÞ qu¸ ®¸ng, khóm nóm
cña «ng §enphètx¬ kh«ng thÓ lμm g× h¬n. VÊn ®Ò kh«ng cßn lμ t×m
ra bμn tay cña M¸txc¬va ë kh¾p mäi n¬i n÷a. Ph¶i tè c¸o n¬i nã Èn
nÊp. Kh«ng ph¶i b»ng cÆp m¾t bÞ b−ng bÝt bëi ãc bÌ ph¸i thuéc ®Þa
mμ chóng ta sÏ t×m ®−îc bμn tay Êy. Sau ®ã, nhÊt lμ NghÞ viÖn hiÖn
nay vμ ChÝnh phñ ph¶i ngay lËp tøc cho ng−êi b¶n xø cña c¸c thuéc
®Þa nh÷ng quyÒn s¬ ®¼ng mμ hä ®ßi (t«i g¹ch d−íi). Nh÷ng cùu
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 14 15
chiÕn binh, nh÷ng gi¸o viªn vμ nh÷ng viªn chøc ng−êi b¶n xø sÏ lμ
nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn bÞ xóc ®éng bëi sù tuyªn truyÒn nμy... ChÝnh
nhê ®Êu tranh chèng l¹i c¸c nhμ cai trÞ vông vÒ vμ chèng l¹i nh÷ng
thèng ®èc chuyªn chÕ qu¸ ®¸ng mμ chóng ta sÏ lμm yªn ®−îc sù
bÊt b×nh chÝnh ®¸ng cña ng−êi b¶n xø.
NÕu kh«ng th× nh÷ng n÷ thÇn Xiren sÏ cã dÞp tèt ®Ó ca tông sù
næi lo¹n".
NguyÖn väng cña nh÷ng ®¶ng viªn lËp hiÕn An Nam.
G.Gr¨nggi¨ng, ®¹i biÓu cña hä ë Ph¸p ®· tãm t¾t ®óng nh÷ng
nguyÖn väng Êy: "Hä chØ muèn ®¬n gi¶n lμ chÝnh s¸ch hîp t¸c
(Ph¸p- An Nam) ®−îc thùc hμnh ... Hä muèn ®−îc dÇn dÇn tham
gia vμo nh÷ng c«ng viÖc cña ®Êt n−íc hä ... Kh«ng muèn g× h¬n".
V¶ l¹i, tÊt c¶ nh÷ng g× hä ®ßi lμ quyÒn nhËp quèc tÞch Ph¸p,
miÔn trõ qu©n dÞch (4 n¨m ®èi víi ng−êi An Nam), bÇu cö, v.v.. Hä
chØ ®ßi cho "líp th−îng l−u ®· ®−îc gi¸o dôc th«i". Cßn quÇn chóng
th× ch¼ng ®−îc g×.
Chóng ta cã thÓ dïng hä kh«ng? §iÒu ®ã tuú thuéc hai ®iÒu:
th¸i ®é cña ChÝnh phñ Ph¸p vμ sù kh«n khÐo cña chóng ta.
Linh tinh -
Mét lÝnh Ph¸p ®· giÕt mét ng−êi An Nam; h¾n
®· bÞ kÕt ¸n mét th¸ng tï ¸n treo.
200 häc sinh trÎ tuæi cña mét tØnh ë Nam Kú ®·
biÓu t×nh tr−íc ®ån c¶nh s¸t ®ßi th¶ hai ng−êi b¹n
cña hä bÞ b¾t gi÷. §ång thêi, hä do¹ b·i kho¸ nÕu c¸c
b¹n cña hä kh«ng ®−îc th¶ ngay. Hä ®· th¾ng lîi.
§©y lμ lÇn ®Çu tiªn, ë §«ng D−¬ng x¶y ra mét viÖc
nh− vËy. §ã lμ mét dÊu hiÖu cña thêi ®¹i.
19-12-19244F1
)
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, b¶n chôp
l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
___________
1) B¸o c¸o cña NguyÔn ¸i Quèc göi Ban ChÊp hμnh Quèc tÕ Céng s¶n.
TH¦ GöI MéT §åNG CHÝ
TRONG QUèC TÕ CéNG S¶N5F1
)
§ång chÝ th©n mÕn,
T«i göi ®Õn ®ång chÝ mét b¸o c¸o vÒ t×nh h×nh §«ng D−¬ng. T«i
®· t×m thÊy ë ®©y vμi ng−êi §«ng D−¬ng mμ víi hä, t«i hy väng lμm
®−îc viÖc g× ®ã. Xin ®ång chÝ chØ thÞ cho nh÷ng ®ång chÝ ng−êi Nga
ë ®©y còng nhËn tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c c«ng viÖc cña §«ng D−¬ng, bëi
v× mét m×nh t«i kh«ng thÓ lμm nhiÒu ®−îc. T«i ®ang c«ng t¸c ë
h·ng R«xta. T«i chØ gÆp ®ång chÝ Malaca mét lÇn; ®ång chÝ Êy èm
vμ nãi víi t«i r»ng ®ång chÝ cè g¾ng trë vÒ n−íc. T«i nghÜ r»ng ®ång
chÝ Êy ®· vÒ råi, bëi v× ®· rÊt l©u t«i kh«ng gÆp n÷a.
T«i sÏ göi ®Õn ®ång chÝ mét b¸o c¸o vÒ c«ng t¸c chÝnh trÞ cña
t«i tiÕp sau. §Þa chØ cña t«i: «ng Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng
Ch©u. NÕu ®ång chÝ viÕt th− vÒ th× nhê ®ång chÝ nh¾n c¸c ®ång chÝ
chóng ta göi nh÷ng th− cña t«i ®Õn ®©y cho t«i. T«i tin r»ng thÕ
nμo còng cã mét vμi c¸i.
Chμo céng s¶n.
Qu¶ng Ch©u, ngμy 22-12-1924. NGUYÔN ¸I QUèC
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
___________
1) Cã thÓ th− nμy göi ®ång chÝ ®¹i diÖn V¨n phßng Ban Ph−¬ng §«ng
cña Quèc tÕ Céng s¶n ë Th−îng H¶i.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 16 17
VÊN §Ò §¤NG D¦¥NG6F1
)
1- NÕu ®ång chÝ ®ång ý cho t«i göi ngay mét hoÆc hai sinh viªn th×
®iÒu ®ã sÏ cho phÐp t«i tuyªn truyÒn tèt, vμ nãi r»ng c¸ch m¹ng Nga
®ang vμ sÏ cã thÓ lμm g× cho d©n chóng thuéc ®Þa. §iÒu ®ã còng sÏ cho
phÐp t«i - tõ nay ®Õn th¸ng t¸m - tranh thñ ®−îc nh÷ng phÇn tö tèt
cña Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng. H¬n n÷a, ®iÒu ®ã cho phÐp t«i chän
ngay ®−îc vμi ng−êi trong sè hä ®Ó ph¸i vÒ n−íc.
2- T«i kh«ng hiÓu râ v× sao ®ång chÝ ngÇn ng¹i cho t«i vay tiÒn.
§ã lμ mét viÖc gi÷a ®ång chÝ víi t«i, vμ kh«ng mét ai kh¸c biÕt ®−îc
tý nμo vÒ viÖc nμy. TiÒn vay ®ã sÏ cho phÐp t«i:
a/ Cã ®−îc mét c¬ së ë trong n−íc.
b/ Cã ng−êi s½n sμng lμm tuyªn truyÒn viªn.
c/ Thùc hiÖn viÖc tuyªn truyÒn ®Õn n¬i ®Õn chèn vμ,
d/ B¾t ®Çu ngay c«ng t¸c tæ chøc.
Kh«ng cã ng−êi nμo kh¸c cã thÓ gióp t«i trong viÖc nμy, bëi v×
t«i lμ mét d©y liªn l¹c gi÷ bÝ mËt kÕ ho¹ch cña chóng ta.
3- Tuyªn truyÒn vμ lμm c«ng t¸c kh¸c, t«i ph¶i:
a/ DÞch tμi liÖu
b/ In Ên nã
c/ LÊy ng−êi tõ trong n−íc ®Õn Qu¶ng Ch©u
d/ HuÊn luyÖn hä
___________
1) Th− kh«ng ®Ò ngμy th¸ng vμ tªn ng−êi nhËn. C¨n cø néi dung,
chóng t«i dù ®o¸n th− göi cho mét ®ång chÝ ®¹i diÖn §¶ng Céng s¶n Ph¸p
t¹i Quèc tÕ Céng s¶n, kho¶ng ®Çu n¨m 1925.
e/ Ph¸i hä trë vÒ.
Kh«ng cã tiÒn, tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®Òu kh«ng thÓ lμm ®−îc.
V× thÕ t«i muèn ®Ò nghÞ ®ång chÝ cÊp cho mét quü nμo ®ã.
4- Kh«ng cã sù ®ång ý vμ sù gióp ®ì cña c¸c ®ång chÝ Nga cña
chóng ta th× t«i sÏ khã mμ tr¸nh khái sai lÇm. Nh−ng t«i còng
kh«ng nhËn ®−îc g× nÕu kh«ng cã chØ thÞ cña ®ång chÝ. Vμ hä cã thÓ
kh«ng lμm g× cho t«i khi t«i ®Õn tay kh«ng.
5- NÕu 4 yªu cÇu nμy kh«ng cã kÕt qu¶ th× triÓn väng vÒ sau
®èi víi t«i sÏ lμ nh− sau:
a/ T«i kh«ng cã chøng cø ®Ó chØ ra ®−îc nh÷ng phÇn tö tèt
nhÊt ë Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng ®Ó nhËn hä ®Õn víi ta.
b/ T«i kh«ng thÓ vÒ n−íc ®−îc.
c/ Do ®ang m¾c nî trªn 350 ®«la cho c«ng t¸c ®Çu tiªn, t«i sÏ
ph¶i lμm viÖc Ýt ra lμ 5 th¸ng ®Ó tr¶ nî. ë ®iÒu kiÖn ®ã, t«i sÏ
kh«ng cã thêi giê, kh«ng cã tiÒn ®Ó lμm c«ng t¸c kh¸c.
T«i rÊt hy väng ®ång chÝ sÏ ñng hé yªu cÇu cña t«i.
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 18 19
TH¦ GöI MéT §åNG CHÝ ë QUèC TÕ CéNG S¶N
§ång chÝ th©n mÕn,
Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng võa ®−îc thμnh lËp vμo ngμy 3
th¸ng nμy víi 3 ®¶ng viªn lóc b¾t ®Çu.
Mét ng−êi sÏ ®−îc ph¸i ®i Trung Kú vμ Lμo. Mét ng−êi kh¸c
(ch−a ph¶i lμ ®¶ng viªn) sÏ ®−îc ph¸i ®Õn B¾c Kú ®Ó lÊy 5 ng−êi ®i
Qu¶ng Ch©u häc c¸ch lμm c«ng t¸c tæ chøc.
T«i nghÜ cã thÓ t×m nam thanh niªn ®Ó göi ®i häc ë Tr−êng ®¹i
häc M¸txc¬va8
. Xin ®ång chÝ vui lßng cho biÕt cã thÓ cho t«i göi bao
nhiªu sinh viªn.
§ång thêi, t«i xin ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®ång chÝ Nga ë ®©y
còng nhËn tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c c«ng viÖc cña §«ng D−¬ng bëi v× cã
mét m×nh, t«i kh«ng thÓ lμm qu¸ nhiÒu viÖc ®−îc.
Qu¶ng Ch©u, ngμy 5-1-25. Chμo céng s¶n
N.A.Q
Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh,
b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
GöI §OμN CHñ TÞCH QUèC TÕ CéNG S¶N
Qu¶ng Ch©u, ngμy 10-1-1925
KÝnh göi §oμn Chñ tÞch Quèc tÕ Céng s¶n,
C¸c ®ång chÝ th©n mÕn,
Quèc d©n ®¶ng (Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng), chiÒu h«m qua
®· kÕt n¹p ng−êi ®¶ng viªn thø t−.
Mét trong sè nh÷ng ®¶ng viªn ®ã, xÕ tr−a nay, ®· ®i Trung Kú
vμ Lμo, víi nhiÖm vô lμ tæ chøc nh÷ng c¬ së ë c¸c xø ®ã vμ t×m thanh
niªn ®Ó ®i häc Tr−êng ®¹i häc céng s¶n chñ nghÜa ë M¸txc¬va.
C¸c ®ång chÝ cho t«i biÕt c¸c ®ång chÝ muèn nhËn bao nhiªu
sinh viªn An Nam vμo häc Tr−êng ®¹i häc Êy.
Ngμy 15 s¾p tíi, mét ®¶ng viªn thø hai sÏ ®−îc göi ®Õn B¾c Kú
®Ó lÊy 5 ng−êi B¾c Kú sang häc Tr−êng n«ng d©n ë Qu¶ng Ch©u.
Nh÷ng ng−êi nμy sÏ häc c¸ch tæ chøc nh− thÕ nμo.
Ph¶i chi phÝ cho ph¸i viªn thø nhÊt lμ 290 ®«la vμ cho ph¸i
viªn thø hai 230 ®«la. Sè tiÒn ®ã lμ do sè tiÒn ®i ®−êng cßn l¹i cña
t«i, gép víi sè tiÒn l−¬ng mμ R«xta ®· øng tr−íc cho t«i.
Q.D.§7F
1)
cã thÓ cã nhiÒu triÓn väng, nh−ng nh÷ng ph−¬ng tiÖn
tμi chÝnh cña nã rÊt eo hÑp: Ýt ra lμ tíi lóc nμy, nh÷ng ph−¬ng tiÖn
Êy chØ do t«i cung cÊp th«i.
___________
1) ViÕt t¾t Quèc d©n ®¶ng.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 20 21
ChuyÕn th− s¾p khëi hμnh råi. T«i xin kÕt thóc b¶n b¸o c¸o
cña t«i. ChuyÕn th− sau, t«i sÏ göi c¸c ®ång chÝ mét b¶n b¸o c¸o chi
tiÕt h¬n.
Xin göi lêi chμo céng s¶n
NGUYÔN ¸I QUèC
T.B. Yªu cÇu c¸c ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®¹i diÖn cña c¸c ®ång
chÝ ë Qu¶ng Ch©u còng ph¶i ch¨m lo ®Õn §«ng D−¬ng.
Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i
Côc l−u tr÷ V¨n phßng
Trung −¬ng §¶ng.
B¶N ¸N CHÕ §é THùC D¢N PH¸P9
ViÕt b»ng tiÕng Ph¸p,
xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn t¹i
Pari (Ph¸p) n¨m 1925,
xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn
ë ViÖt Nam n¨m 1946.
DÞch theo cuèn s¸ch
xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn vμ ®·
®èi chiÕu víi cuèn xuÊt b¶n
n¨m 1946 ë ViÖt Nam.
Ký tªn: NGUYÔN ¸I QUèC.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 22 23
CH¦¥NG I8F1
)
THUÕ M¸U
I- CHIÕN TRANH Vμ "NG¦êI B¶N Xø"
Tr−íc n¨m 1914, hä chØ lμ nh÷ng tªn da ®en bÈn thØu, nh÷ng tªn
"AnnamÝt" bÈn thØu, giái l¾m th× còng chØ biÕt kÐo xe tay vμ ¨n ®ßn
cña c¸c quan cai trÞ nhμ ta. Êy thÕ mμ cuéc chiÕn tranh vui t−¬i võa
bïng næ, th× lËp tøc hä biÕn thμnh nh÷ng ®øa "con yªu", nh÷ng ng−êi
"b¹n hiÒn" cña c¸c quan cai trÞ phô mÉu nh©n hËu, thËm chÝ cña c¶
c¸c quan toμn quyÒn lín, toμn quyÒn bÐ n÷9F2
)
. §ïng mét c¸i, hä (nh÷ng
ng−êi b¶n xø) ®−îc phong cho c¸i danh hiÖu tèi cao lμ "chiÕn sÜ b¶o vÖ
c«ng lý vμ tù do". Nh−ng hä ®· ph¶i tr¶ b»ng mét gi¸ kh¸ ®¾t c¸i vinh
dù ®ét ngét Êy, v× ®Ó b¶o vÖ cho c¸i c«ng lý vμ tù do mμ chÝnh hä
kh«ng ®−îc h−ëng mét tÝ nμo, hä ®· ph¶i ®ét ngét xa l×a vî con, rêi bá
m¶nh ruéng hoÆc ®μn cõu cña hä, ®Ó v−ît ®¹i d−¬ng, ®i ph¬i th©y trªn
c¸c b·i chiÕn tr−êng ch©u ¢u. Trong lóc v−ît biÓn, nhiÒu ng−êi b¶n
xø, sau khi ®−îc mêi chøng kiÕn c¶nh kú diÖu cña trß biÓu diÔn khoa
häc vÒ phãng ng− l«i, ®· ®−îc xuèng tËn ®¸y biÓn ®Ó b¶o vÖ tæ quèc
cña c¸c loμi thuû qu¸i. Mét sè kh¸c ®· bá x¸c t¹i nh÷ng miÒn hoang
vu th¬ méng vïng Banc¨ng, lóc chÕt cßn tù hái ph¶i ch¨ng n−íc mÑ
muèn chiÕm ng«i nguyªn phi trong cung cÊm vua Thæ, - ch¶ thÕ sao
l¹i ®em n−íng hä ë nh÷ng miÒn xa x«i Êy? Mét sè kh¸c n÷a th× ®· anh
dòng ®−a th©n cho ng−êi ta tμn s¸t trªn bê s«ng M¸cn¬, hoÆc trong
b·i lÇy miÒn S¨mpanh¬, ®Ó lÊy m¸u m×nh t−íi nh÷ng vßng nguyÖt
quÕ cña c¸c cÊp chØ huy vμ lÊy x−¬ng m×nh ch¹m nªn nh÷ng chiÕc gËy
cña c¸c ngμi thèng chÕ.
___________
1) B¶n in n¨m 1925 cã lêi giíi thiÖu cña NguyÔn ThÕ TruyÒn.
2) Nguyªn v¨n: nos gouverneurs plus ou moins gÐnÐraux.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 24 25
Cuèi cïng, ë hËu ph−¬ng, nh÷ng ng−êi lμm kiÖt søc trong c¸c
x−ëng thuèc sóng ghª tëm, tuy kh«ng ph¶i hÝt h¬i ng¹t cña bän
"b«s¬"10F
1)
, nh−ng l¹i nhiÔm ph¶i nh÷ng luång khÝ ®éc ®á èi cña ng−êi
Ph¸p; ®»ng nμo còng thÕ th«i, v× nh÷ng kÎ khèn khæ Êy còng ®·
kh¹c ra tõng miÕng phæi, ch¼ng kh¸c g× ®· hÝt ph¶i h¬i ng¹t vËy.
Tæng céng cã 700.000 ng−êi b¶n xø ®· ®Æt ch©n lªn ®Êt Ph¸p;
vμ trong sè Êy, 80.000 ng−êi kh«ng bao giê cßn tr«ng thÊy mÆt trêi
trªn quª h−¬ng ®Êt n−íc m×nh n÷a!
II- CHÕ §é LÝNH T×NH NGUYÖN
Mét b¹n ®ång nghiÖp nãi víi chóng t«i: d©n lao khæ b¶n xø ë
§«ng D−¬ng tõ bao ®êi nay bÞ bãp nÆn b»ng ®ñ mäi thø thuÕ kho¸,
s−u sai, t¹p dÞch, b»ng c−ìng bøc ph¶i mua r−îu vμ thuèc phiÖn
theo lÖnh quan trªn, tõ 1915-1916 tíi nay, l¹i cßn ph¶i chÞu thªm
c¸i v¹ mé lÝnh n÷a.
Nh÷ng biÕn cè trong mÊy n¨m gÇn ®©y lμ c¸i cí ®Ó ng−êi ta tiÕn
hμnh nh÷ng cuéc lïng r¸p lín vÒ nh©n lùc trªn toμn câi §«ng D−¬ng.
Nh÷ng ng−êi bÞ b¾t ®Òu bÞ nhèt vμo tr¹i lÝnh víi ®ñ thø tªn: lÝnh khè
®á, lÝnh thî chuyªn nghiÖp, lÝnh thî kh«ng chuyªn nghiÖp, v.v..
Theo ý kiÕn cña tÊt c¶ c¸c c¬ quan cã thÈm quyÒn kh«ng thiªn
vÞ ®−îc giao cho sö dông ë ch©u ¢u "vËt liÖu biÕt nãi" ch©u ¸, th×
vËt liÖu nμy ®· kh«ng ®−a l¹i kÕt qu¶ t−¬ng xøng víi chi phÝ rÊt
lín vÒ chuyªn chë vμ b¶o qu¶n.
Sau n÷a, viÖc s¨n b¾t thø "vËt liÖu biÕt nãi" ®ã, mμ lóc bÊy giê
ng−êi ta gäi lμ "chÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn" (danh tõ mØa mai mét
c¸ch ghª tëm) ®· g©y ra nh÷ng vô nhòng l¹m hÕt søc tr¾ng trîn.
§©y! ChÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn Êy ®−îc tiÕn hμnh nh− thÕ nμy:
vÞ "chóa tØnh"- mçi viªn c«ng sø ë §«ng D−¬ng qu¶ lμ mét vÞ "chóa
tØnh"- ra lÖnh cho bän quan l¹i d−íi quyÒn, trong mét thêi h¹n nhÊt
®Þnh ph¶i nép cho ®ñ mét sè ng−êi nhÊt ®Þnh. B»ng c¸ch nμo, ®iÒu
®ã kh«ng quan träng. C¸c quan cø liÖu mμ xoay xë. Mμ c¸i ngãn
xoay xë kiÓu D11F2
)
th× c¸c «ng t−íng Êy th¹o hÕt chç nãi, nhÊt lμ xoay xë
lμm tiÒn.
___________
1) "Boches". Tõ cã nghÜa xÊu chØ qu©n §øc.
2) Nguyªn v¨n: Le SystÌme D. D, ch÷ ®Çu cña tõ dÐbrouillard, cã
nghÜa lμ xoay xë, th¸o v¸t.
Tho¹t tiªn, chóng tãm nh÷ng ng−êi khoÎ m¹nh, nghÌo khæ,
nh÷ng ng−êi nμy chØ chÞu chÕt th«i kh«ng cßn kªu cøu vμo ®©u ®−îc.
Sau ®ã, chóng míi ®ßi ®Õn con c¸i nhμ giμu. Nh÷ng ai cøng cæ th×
chóng t×m ngay ra dÞp ®Ó sinh chuyÖn víi hä hoÆc víi gia ®×nh hä, vμ
nÕu cÇn, th× giam cæ hä l¹i cho ®Õn khi hä ph¶i døt kho¸t chän lÊy
mét trong hai con ®−êng: "®i lÝnh t×nh nguyÖn, hoÆc x× tiÒn ra".
Nh÷ng ng−êi bÞ tãm ®i nh− thÕ cßn hμo høng g× n÷a víi c¸i
nghÒ cét vμo cæ hä. Cho nªn, b−íc ch©n vμo tr¹i lÝnh lμ hä liÒn t×m
mäi c¬ héi ®Ó trèn tho¸t.
Cßn nh÷ng ng−êi nμo thÊy kh«ng thÓ tho¸t khái sè phËn hÈm
hiu, th× t×m c¸ch tù lμm cho m×nh nhiÔm ph¶i nh÷ng bÖnh nÆng
nhÊt, mμ th«ng th−êng h¬n c¶ lμ bÖnh ®au m¾t toÐt ch¶y mñ, g©y
ra b»ng c¸ch x¸t vμo m¾t nhiÒu thø chÊt ®éc, tõ v«i sèng ®Õn mñ
bÖnh lËu.
*
* *
Êy thÕ mμ trong mét b¶n bè c¸o víi nh÷ng ng−êi bÞ b¾t lÝnh,
phñ toμn quyÒn §«ng D−¬ng, sau khi høa hÑn ban phÈm hμm cho
nh÷ng lÝnh sÏ cßn sèng sãt vμ truy tÆng nh÷ng ng−êi sÏ hy sinh
"cho Tæ quèc", ®· trÞnh träng tuyªn bè r»ng:
"C¸c b¹n ®· tÊp nËp ®Çu qu©n, c¸c b¹n ®· kh«ng ngÇn ng¹i rêi
bá quª h−¬ng xiÕt bao tr×u mÕn ®Ó ng−êi th× hiÕn d©ng x−¬ng m¸u
cña m×nh nh− lÝnh khè ®á12F1
)
, kÎ th× hiÕn d©ng c¸nh tay lao ®éng cña
m×nh nh− lÝnh thî".
NÕu qu¶ thËt ng−êi An Nam phÊn khëi ®i lÝnh ®Õn thÕ, t¹i sao
l¹i cã c¶nh, tèp th× bÞ xÝch tay ®iÖu vÒ tØnh lþ, tèp th× tr−íc khi
xuèng tμu, bÞ nhèt trong mét tr−êng trung häc ë Sμi Gßn, cã lÝnh
Ph¸p canh g¸c, l−ìi lª tuèt trÇn, ®¹n lªn nßng s½n? Nh÷ng cuéc
biÓu t×nh ®æ m¸u ë Cao Miªn, nh÷ng vô b¹o ®éng ë Sμi Gßn, ë Biªn
Hoμ vμ ë nhiÒu n¬i kh¸c n÷a, ph¶i ch¨ng lμ nh÷ng biÓu hiÖn cña
lßng sèt s¾ng ®Çu qu©n "tÊp nËp" vμ "kh«ng ngÇn ng¹i"?
Nh÷ng vô trèn ®i lÝnh vμ ®μo ngò (tÝnh ra cã ®Õn 50 phÇn tr¨m
___________
1) B¶n tiÕng Ph¸p: "Les tirailleurs".
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 26 27
trong hμng ngò qu©n dù bÞ) ®Òu bÞ ®μn ¸p kh«ng gím tay vμ nh÷ng
cuéc ®μn ¸p l¹i g©y ra nh÷ng cuéc binh biÕn bÞ d×m trong biÓn m¸13F1
)
.
B¶n bè c¸o cña phñ toμn quyÒn cßn cÈn thËn nh¾c thªm r»ng, tÊt
nhiªn muèn xøng ®¸ng víi "lßng tèt râ rÖt" vμ "®é l−îng lín lao" cña
chÝnh phñ th× "c¸c anh (binh lÝnh §«ng D−¬ng) cÇn ph¶i c− xö ®óng
®¾n vμ kh«ng ®−îc lμm mét ®iÒu g× cho ng−êi ta ph¶i phμn nμn c¶".
Viªn chØ huy tèi cao qu©n ®éi §«ng D−¬ng cßn cã mét lèi ®Ò phßng
kh¸c: «ng ta b¾t thÝch vμo l−ng hoÆc cæ tay cña tõng ng−êi lÝnh míi mé
mét con sè kh«ng thÓ nμo tÈy xo¸ ®−îc b»ng mét dung dÞch nit¬r¸t b¹c.
ë ®©y còng gièng nh− ë ch©u ¢u, sù khèn khæ cña nh÷ng ng−êi
nμy lμ nguån lîi nhuËn cña nh÷ng kÎ kh¸c: nμo lμ bän ®eo lon
chuyªn nghiÖp may m¾n ví ®−îc c«ng viÖc tuyÓn mé vμ qu¶n lý lÝnh
míi b¶n xø mμ l¸nh xa ®−îc cμng l©u cμng tèt nh÷ng cuéc giao chiÕn
nguy hiÓm ë ch©u ¢u; nμo lμ bän chñ thÇu l−¬ng thùc lμm giμu vïn
vôt b»ng c¸ch bá ®ãi nh÷ng lÝnh mé khèn khæ; nμo lμ bän ®éc quyÒn
tiÕp liÖu th«ng ®ång víi bän quan chøc ®Ó gian lËn, ®Çu c¬.
VÒ chuyÖn nμy, cÇn nãi thªm lμ cßn mét lo¹i chÕ ®é t×nh
nguyÖn kh¸c n÷a: t×nh nguyÖn mua c«ng tr¸i. BiÖn ph¸p tiÕn hμnh
th× còng nh− thÕ. Ai cã m¸u mÆt lμ ph¶i bá tiÒn ra. KÎ nμo khã b¶o
th× ng−êi ta dïng c¸ch dô dç vμ c−ìng b¸ch ®Õn ph¶i mua míi th«i.
PhÇn ®«ng nh÷ng ng−êi mua c«ng tr¸i ë §«ng D−¬ng kh«ng
hiÓu g× vÒ thÓ thøc tμi chÝnh c¶; hä coi viÖc mua c«ng tr¸i còng nh−
®ãng mét thø thuÕ míi vμ coi c¸c phiÕu c«ng tr¸i kh«ng kh¸c g×
nh÷ng biªn lai nép thuÕ.
*
* *
B©y giê thö xem chÕ ®é mé lÝnh t×nh nguyÖn ®· ®−îc tæ chøc ë
c¸c thuéc ®Þa kh¸c nh− thÕ nμo.
LÊy T©y Phi lμm thÝ dô:
ë ®©y, bän chØ huy qu©n ®éi kÐo qu©n ®Õn tõng lμng b¾t bän
___________
1) B¶n tiÕng Ph¸p: "... qui ont ÐtÐ ÐtouffÐes dans le sang" chØ cã nghÜa
"bÞ d×m trong m¸u".
hμo môc ph¶i nép ngay lËp tøc ®Çy ®ñ sè ng−êi chóng muèn tuyÓn
mé. §Ó buéc nh÷ng thanh niªn Xªnªgan bá trèn ph¶i ra nhËn ®éi
mò lÝnh, ch¼ng ph¶i mét viªn chØ huy ®· tra tÊn, hμnh h¹ c¸c th©n
nh©n cña hä, vμ cho r»ng lμm nh− thÕ lμ tμi giái ®ã sao? ChÝnh h¾n
®· b¾t c¸c «ng bμ giμ, ®μn bμ cã thai, con g¸i, ®em lét trÇn truång,
råi ®èt hÕt quÇn ¸o tr−íc mÆt hä. Nh÷ng n¹n nh©n khèn khæ ®ã
m×nh trÇn nh− nhéng, tay trãi c¸nh khuûu buéc ph¶i ch¹y kh¾p c¸c
th«n x· d−íi lμn roi vät, ®Ó "nªu g−¬ng"! Mét ng−êi ®μn bμ câng con
ph¶i van xin m·i míi ®−îc cëi trãi mét tay ®Ó ®ì ®øa bÐ. Trong khi
ch¹y, hai cô giμ ®· ng· chÕt ngÊt ®i; nhiÒu em g¸i khiÕp sî tr−íc
nh÷ng hμnh vi b¹o ng−îc ®ã, ®· hμnh kinh tr−íc tuæi; mét ng−êi
®μn bμ truþ thai, mét chÞ kh¸c ®Î mét ®øa con mï.
*
* *
Cã rÊt nhiÒu thñ ®o¹n b¾t lÝnh.
Thñ ®o¹n sau ®©y ®· tá ra nhanh vμ tiÖn nhÊt:
LÊy d©y ch¨ng ngang hai ®Çu con ®−êng chÝnh trong lμng l¹i.
ThÕ lμ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi da ®en ë vμo gi÷a ®Òu coi nh− chÝnh thøc
ph¶i tßng qu©n.
Mét nh©n chøng ®· viÕt cho chóng t«i nh− sau: "Gi÷a tr−a
ngμy 3 th¸ng 3 n¨m 1923, bän hiÕn binh v©y r¸p c¸c bÕn c¶ng
Ruyphixc¬ vμ §14F1
)
råi tãm tÊt c¶ nh÷ng ng−êi b¶n xø lμm viÖc ë ®ã.
Nh÷ng anh chμng nμy v× kh«ng tá vÎ sèt s¾ng ®i b¶o vÖ v¨n minh
ngay, nªn ng−êi ta r−íc hä lªn « t« cam nh«ng mêi vÒ nhμ lao. ë
®Êy, sau khi hä cã ®ñ th× giê ®Ó thay ®æi ý kiÕn råi, ng−êi ta míi
®−a hä sang tr¹i lÝnh.
"ë tr¹i lÝnh, sau nh÷ng nghi lÔ biÓu d−¬ng tinh thÇn yªu n−íc,
29 lÝnh t×nh nguyÖn ®−îc tuyªn d−¬ng cã thÓ trë nªn anh hïng cña
cuéc chiÕn tranh cuèi cïng nay mai... B©y giê th× tÊt c¶ ®Òu nãng
lßng muèn lÊy l¹i miÒn R 15F2
)
cho n−íc mÑ.
___________
1) Rufisque et Dakar. Tªn nh÷ng h¶i c¶ng cña n−íc Xªnªgan.
2) Ruhr. Vïng c«ng nghiÖp cña §øc, sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø
nhÊt bÞ c¾t giao cho Ph¸p tõ n¨m 1921 ®Õn n¨m 1925.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 28 29
Nh−ng theo t−íng M¨ 16F1
)
, ng−êi hiÓu râ hä nhÊt, th× ®ã chØ lμ
nh÷ng ®éi qu©n ®Ó ®em n−íng tr−íc mïa ®«ng".
Chóng t«i hiÖn cã trong tay bøc th− cña mét ng−êi §ah«m©y,
vèn lμ cùu binh, ®· tõng lμm "nghÜa vô" trong cuéc chiÕn tranh "v×
c«ng lý". Mét vμi ®o¹n trÝch trong bøc th− sÏ v¹ch râ cho c¸c b¹n
thÊy ng−êi "B 17F2
)
®· ®−îc b¶o vÖ nh− thÕ nμo vμ c¸c quan cai trÞ thuéc
®Þa nhμ ta ®· nÆn ra lßng trung thμnh cña ng−êi b¶n xø nh− thÕ
nμo ®Ó t« ®iÓm cho tÊt c¶ nh÷ng bμi diÔn v¨n cña c¸c nhμ cÇm
quyÒn vμ lμm ®Ò tμi cho tÊt c¶ nh÷ng bμi b¸o cña bän Rªgixm¨ngxª
vμ H«18F3
)
thuéc ®ñ cì.
Bøc th− viÕt: "N¨m 1915, khi «ng M.Nuphla, thèng ®èc
§ah«m©y, ra lÖnh b¾t lÝnh, th× lμng t«i bÞ bän c¶nh s¸t cïng lÝnh c¬
c−íp ph¸ vμ ®èt s¹ch. TÊt c¶ tμi s¶n cña t«i ®Òu bÞ mÊt hÕt trong
c¸c cuéc ®èt ph¸ ®ã. Tuy thÕ, t«i vÉn bÞ c−ìng b¸ch nhËp ngò, vμ
mÆc dÇu lμ n¹n nh©n cña viÖc xóc ph¹m bØ æi ®ã, t«i ®· lμm nghÜa
vô cña t«i ë mÆt trËn bªn Ph¸p. T«i bÞ th−¬ng ë trËn Exn¬.
"Ngμy nay, chiÕn tranh ®· chÊm døt, t«i s¾p trë vÒ n−íc,
nh−ng kh«ng cßn nhμ cöa, cña c¶i g× c¶.
"Ng−êi ta ®· c−íp cña t«i:
1000 phr¨ng tiÒn mÆt;
12 con lîn;
15 - cõu;
10 - dª;
60 - gμ;
8 tÊm v¶i quÊn m×nh;
5 ¸o mÆc ngoμi;
10 quÇn;
___________
1) Mangin. T−íng Ph¸p (1866-1925) ®· tham gia chiÕn th¾ng
VÐc®oong, tõng chØ huy ®éi qu©n x©m l−îc Xu®¨ng, B¾c Kú, Marèc.
2) Batouala. Tªn mét bé l¹c ë vïng xÝch ®¹o ch©u Phi.
3) RÐgismanset et Hauser. Tªn nh÷ng ng−êi viÕt b¸o tay sai, cã nghÜa
nh− nh÷ng tªn båi bót.
7 mò;
1 d©y chuyÒn b»ng b¹c;
2 hßm ®å vÆt.
"§©y lμ tªn nh÷ng b¹n cïng ë mét xãm ®· bÞ c−ìng b¸ch nhËp
ngò cïng ngμy víi t«i, vμ nhμ cöa còng ®· bÞ c−íp ph¸ vμ ®èt s¹ch.
(Ghi tiÕp theo tªn b¶y ng−êi).
"Cßn nhiÒu n¹n nh©n n÷a cña nh÷ng chiÕn c«ng kiÓu Êy cña
ngμi thèng ®èc Nuphla, nh−ng t«i kh«ng biÕt râ tªn nh÷ng ng−êi ®ã
®Ó göi cho c¸c anh h«m nay...".
Ch¾c bän "b«s¬" cña vua Ghi«m còng kh«ng lμm ®−îc h¬n thÕ.
III- KÕT QU¶ CñA Sù HY SINH
Khi ®¹i b¸c ®· ngÊy thÞt ®en, thÞt vμng råi, th× nh÷ng lêi tuyªn
bè t×nh tø cña c¸c ngμi cÇm quyÒn nhμ ta bçng d−ng im bÆt nh− cã
phÐp l¹, vμ c¶ ng−êi Nªgr«19F
1)
lÉn ng−êi "AnnamÝt" mÆc nhiªn trë l¹i
"gièng ng−êi bÈn thØu".
§Ó ghi nhí c«ng lao ng−êi lÝnh An Nam, ch¼ng ph¶i ng−êi ta
®· lét hÕt tÊt c¶ cña c¶i cña hä, tõ chiÕc ®ång hå, bé quÇn ¸o míi
toanh mμ hä bá tiÒn tói ra mua, ®Õn c¸c vËt kû niÖm ®ñ thø, v.v.
tr−íc khi ®−a hä ®Õn M¸cx©y xuèng tμu vÒ n−íc, ®ã sao? Ch¼ng
ph¶i ng−êi ta ®· giao hä cho bän sóc sinh kiÓm so¸t vμ ®¸nh ®Ëp hä
v« cí ®ã sao? Ch¼ng ph¶i ng−êi ta ®· cho hä ¨n nh− cho lîn ¨n vμ
xÕp hä nh− xÕp lîn d−íi hÇm tμu Èm −ít, kh«ng gi−êng n»m,
kh«ng ¸nh s¸ng, thiÕu kh«ng khÝ ®ã sao? VÒ ®Õn xø së, ch¼ng ph¶i
hä ®· ®−îc mét quan cai trÞ biÕt ¬n ®ãn chμo nång nhiÖt b»ng mét
bμi diÔn v¨n yªu n−íc. "C¸c anh ®· b¶o vÖ Tæ quèc, thÕ lμ tèt. B©y
giê, chóng t«i kh«ng cÇn ®Õn c¸c anh n÷a, cót ®i!", ®ã sao?
ThÕ lμ nh÷ng "cùu binh" - ®óng h¬n lμ c¸i x¸c cßn l¹i - sau khi
®· dòng c¶m b¶o vÖ chÝnh nghÜa vμ c«ng lý nay tay kh«ng trë vÒ
víi chÕ ®é b¶n xø cña hä, mét chÕ ®é kh«ng biÕt g× ®Õn chÝnh nghÜa
vμ c«ng lý c¶.
*
* *
___________
1) NÐgro. Tõ chØ ng−êi da ®en.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 30 31
Theo b¸o chÝ §«ng D−¬ng th× th−¬ng binh ng−êi Ph¸p bÞ mÊt mét
phÇn th©n thÓ vμ vî cña tö sÜ ng−êi Ph¸p ®Òu ®−îc cÊp m«n bμi
b¸n lÎ thuèc phiÖn.
Nh− thÕ lμ trong mét viÖc mμ chÝnh quyÒn thuéc ®Þa ®· ph¹m
tíi hai téi ¸c ®èi víi nh©n lo¹i. Mét mÆt, hä vÉn ch−a tho¶ khi tù
tay lμm c¸i viÖc bØ æi cña ng−êi ®Çu ®éc, mμ cßn muèn l«i kÐo vμo
®©y c¶ nh÷ng n¹n nh©n ®¸ng th−¬ng h¹i cña cuéc huynh ®Ö t−¬ng
tμn n÷a. MÆt kh¸c, hä coi rÎ tÝnh m¹ng vμ x−¬ng m¸u cña nh÷ng
kÎ ®· bÞ hä lõa bÞp, ®Õn nçi t−ëng r»ng chØ cÇn qu¼ng cho nh÷ng
ng−êi nμy khóc x−¬ng thèi Êy lμ ®ñ ®Òn bï ®−îc mét phÇn cña c¸nh
tay bÞ mÊt hoÆc m¹ng cña mét ng−êi chång.
Chóng t«i ch¾c r»ng th−¬ng binh vμ qu¶ phô chiÕn tranh sÏ ®¸
v¨ng mãn quμ nh¬ nhíp Êy vμ nhæ vμo mÆt kÎ tÆng quμ. Chóng t«i
còng tin ch¾c r»ng thÕ giíi v¨n minh vμ ng−êi Ph¸p l−¬ng thiÖn sÏ
®øng vÒ phÝa chóng t«i ®Ó lªn ¸n bän c¸ mËp thùc d©n ®ang kh«ng
ngÇn ng¹i ®Çu ®éc c¶ mét d©n téc ®Ó v¬ vÐt cho ®Çy tói.
*
* *
Theo tôc lÖ An Nam, khi trong lμng cã ng−êi chÕt th× nh÷ng
ng−êi xay lóa, gi· g¹o ph¶i tá lßng kÝnh träng vong linh ng−êi chÕt
vμ th«ng c¶m nçi ®au buån cña tang gia b»ng c¸ch im lÆng kh«ng
h¸t hß trong khi xay gi· nh− hä vÉn th−êng lμm. Nh−ng nÒn v¨n
minh hiÖn ®¹i ®−îc ®−a vμo n−íc chóng t«i b»ng b¹o lùc cã cÇn g×
ph¶i tÕ nhÞ ®Õn nh− thÕ. Xin ®äc c©u chuyÖn sau ®©y ®¨ng trªn mét
tê b¸o ë Nam Kú:
Nh÷ng ngμy héi ë Biªn Hoμ
"§Ó lÊy tiÒn bá vμo quü x©y dùng ®μi kû niÖm ng−êi An Nam
trËn vong cña tØnh Biªn Hoμ, ban tæ chøc ngμy héi ®ang tÝch cùc
chuÈn bÞ mét ch−¬ng tr×nh tuyÖt diÖu.
"Ng−êi ta bμn t¸n sÏ cã nμo lμ yÕn tiÖc gi÷a v−ên20F1
)
, nμo lμ chî
phiªn, nμo lμ khiªu vò ngoμi trêi, v.v., tãm l¹i, sÏ cã nhiÒu vμ ®ñ thø
trß ch¬i ®Ó ai ai còng cã thÓ gãp phÇn lμm viÖc nghÜa mét c¸ch thó
vÞ nhÊt ®êi.
___________
1) Nguyªn v¨n: Garden - Party.
"Quý «ng phi c«ng ë s©n bay Biªn Hoμ cã nh· ý sÏ gãp phÇn
vμo cuéc vui, vμ ngay tõ b©y giê ban tæ chøc ®· cã thÓ kh¼ng ®Þnh
r»ng sù cã mÆt cña c¸c quan chøc cao cÊp nhÊt ë Sμi Gßn sÏ lμm
cho ngμy héi thªm phÇn rùc rì.
"Xin tin thªm cho c¸c b¹n nam n÷ ë Sμi Gßn lªn dù héi biÕt
r»ng, c¸c b¹n sÏ kh«ng cÇn ph¶i bá dë cuéc vui ®Ó vÒ nhμ dïng
c¬m, v× ngay t¹i chç, sÏ cã phßng ¨n tæ chøc cùc kú chu ®¸o vμ ®Æc
biÖt ®Çy ®ñ, c¸c b¹n sμnh ¨n uèng nhÊt còng sÏ ®−îc hμi lßng.
"Ngμy 21 th¸ng 1 tíi, tÊt c¶ chóng ta h·y ®i Biªn Hoμ, chóng
ta sÏ võa ®−îc dù nh÷ng héi hÌ linh ®×nh vui t−¬i, võa ®−îc dÞp tá
cho nh÷ng gia ®×nh tö sÜ An Nam ë Biªn Hoμ thÊy r»ng chóng ta
biÕt t−ëng nhí ®Õn sù hy sinh cña con em hä".
ThËt lμ thêi ®¹i kh¸c, phong tôc kh¸c.
Nh−ng phong tôc kú qu¸i lμm sao!
Ng−êi ta cßn cho chóng t«i xem bøc th− sau ®©y n÷a:
Sμi Gßn, ngμy...
"NÕu trªn ®êi nμy mμ cã mét viÖc qu¸i gë võa th−¬ng t©m l¹i
võa lè bÞch, th× ®ã h¼n lμ viÖc b¾t mét d©n téc vÉn ®ang chÞu ®ùng
®ñ mäi thø bÊt c«ng vμ kh«ng cã bÊt cø thø quyÒn nμo ph¶i lμm lÔ
mõng cuéc chiÕn th¾ng cña "c«ng lý" vμ "chÝnh nghÜa". Êy thÕ mμ ë
bªn nμy chóng t«i ®· lμm nh− thÕ ®Êy. T«i t−ëng kh«ng cÇn thuËt
l¹i cho anh nghe vÒ nh÷ng héi hÌ vμ "trß vui c«ng céng" trong
thμnh phè nμy ngμy 11 th¸ng 11 lμm g×. ë ®©u vμ bao giê còng thÕ
th«i, r−íc ®Ìn, ®èt ph¸o b«ng, duyÖt binh, khiªu vò ë dinh thèng
®èc, ®ua xe hoa, më l¹c quyªn v× n−íc, qu¶ng c¸o, diÔn v¨n, tiÖc
tïng, v.v.. Trong tÊt c¶ nh÷ng trß hÒ ®ã, t«i chØ cßn nhí l¹i mét viÖc
®¸ng chó ý vÒ ph−¬ng diÖn t©m lý nh− sau: còng nh− c«ng chóng ë
tÊt c¶ c¸c n−íc, c«ng chóng Sμi Gßn rÊt thÝch xi nª. V× thÕ, mét
®¸m ng−êi dμy ®Æc ®· tô tËp tr−íc kh¸ch s¹n Palax¬ ®Ó xem phim,
nμo hÒ S¸cl«, nμo bän cao båi, nμo nh÷ng ng−êi "lÝnh quang vinh"
lÇn l−ît diÔn trªn mμn ¶nh. C«ng chóng trμn ngËp c¶ ®¹i lé, ®øng
chËt c¶ mÆt ®−êng vμ hÌ phè. Lóc bÊy giê «ng chñ kh¸ch s¹n Sμi
Gßn - Palax¬ kh«ng muèn cho ng−êi ta ®øng ®«ng trªn vØa hÌ tr−íc
cöa tiÖm cña «ng ta, «ng ta liÒn vung roi m©y quÊt tói bôi. Bμ chñ
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 32 33
còng ra gióp mét tay vμ ®¸nh bõa vμo ®¸m ®«ng. MÊy chó trÎ ranh
m·nh kh«ng biÕt lμm thÕ nμo mμ l¹i "c−íp" ®−îc ngän roi cña bμ, lμm
cho mäi ng−êi vç tay c−êi Çm lªn. ¤ng chñ ®iªn tiÕt ch¹y l¹i tiÕp viÖn
cho bμ chñ. LÇn nμy, «ng cÇm mét c¸i ba toong vμ hïng dòng phang
tíi tÊp xuèng ®Çu ng−êi ta, cø mái tay nμy th× ®æi tay kh¸c. Nh÷ng
ng−êi "nhμ quª" ph¶i ch¹y dån xuèng ®−êng; nh−ng v× say s−a víi
"chiÕn th¾ng" cña m×nh, «ng ng−êi Ph¸p quý ho¸ Êy liÒn hïng hæ v−ît
qua ®−êng vμ cø tiÕp tôc vôt tói bôi c¸i gËy to t−íng xuèng ®Çu, xuèng
vai, xuèng l−ng nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø ®¸ng th−¬ng Êy. Mét em bÐ
bÞ «ng tóm lÊy vμ "®¶" cho mét trËn nªn th©n"...
IV- HμNH VI QU¢N PHIÖT TIÕP DIÔN
B−íc ch©n ®Õn C 21F1
)
, thèng chÕ Li«t©y göi cho binh sÜ cña ®¹o
qu©n chiÕm ®ãng Marèc mét b¶n nhËt lÖnh nh− sau:
"B¶n chøc cã vinh dù ®−îc ChÝnh phñ n−íc Ph¸p céng hoμ
phong qu©n hμm cao nhÊt lμ nhê, trong chÝn n¨m nay, c¸c ng−êi ®·
hiÕn d©ng lßng trung thμnh vμ m¸u x−¬ng cña c¸c ng−êi mμ kh«ng
hÒ tÝnh to¸n.
"Chóng ta s¾p më mét chiÕn dÞch ®Ó hoμn thμnh c«ng cuéc
b×nh ®Þnh xø Marèc, v× lîi Ých chung cña d©n chóng trung thùc trªn
®Êt n−íc nμy, còng nh− v× lîi Ých cña quèc 22F2
)
b¶o hé, v.v.".
Nh−ng, còng trong ngμy Êy (ngμy 14 th¸ng 4), l¹i cã b¶n th«ng
c¸o sau ®©y:
"Trong mét cuéc giao chiÕn víi bän B¬ni B 23F3
)
ë B¸p en H¸cbe, bªn
ta ®· cã 29 binh sÜ hy sinh vμ 11 bÞ th−¬ng".
Khi ng−êi ta nhí r»ng ®· ph¶i tèn x−¬ng m¸u cña mét triÖu
r−ëi ng−êi lao ®éng míi t¹o nªn ®−îc s¸u chiÕc gËy thèng chÕ, th×
c¸i chÕt cña 29 kÎ khèn khæ ch−a ®ñ ®Ó hoan h« bμi diÔn v¨n hïng
___________
1) Casablanca. H¶i c¶ng lín cña n−íc Maroocs.
2) B¶n tiÕng Ph¸p: "nation protectrice".
3) Beni - Bouzert. Qu©n khëi nghÜa do ¸ptlen Crim, l·nh tô phong
trμo chèng Ph¸p cña Marèc, l·nh ®¹o.
hån cña ngμi thèng chÕ - kh©m sø! Nh−ng nh− vËy th× c¸i quyÒn
d©n téc tù quyÕt, mμ v× nã trong suèt bèn n¨m trêi, ng−êi ta ®·
chÐm giÕt lÉn nhau, c¸i quyÒn Êy, c¸c ngμi ®Ó ®©u mÊt råi? ThËt lμ
mét c¸ch khai ho¸ kú kh«i: ®Ó d¹y mäi ng−êi sèng cho ra sèng,
ng−êi ta b¾t ®Çu b»ng viÖc giÕt hä ®i ®·!
*
* *
ë ®©y (H¶i Phßng), còng cã nh÷ng cuéc b·i c«ng cña thuû thñ.
Ch¼ng h¹n nh− h«m thø n¨m (ngμy 15 th¸ng 8) lμ ngμy mμ hai
chiÕc tμu ph¶i nhæ neo ®Ó chë mét sè lín lÝnh khè ®á An Nam ®i
Xyri.
Nh−ng thuû thñ kh«ng chÞu ®i, v× ng−êi ta kh«ng chÞu ph¸t
l−¬ng cho hä b»ng tiÒn §«ng D−¬ng. Theo gi¸ thÞ tr−êng, th× mét
®ång §«ng D−¬ng ¨n kho¶ng m−êi phr¨ng chø kh«ng ph¶i 2
phr¨ng 50, thÕ mμ c¸c c«ng ty hμng h¶i l¹i lμm mét viÖc hμ l¹m
tr¾ng trîn lμ ®Þnh tr¶ l−¬ng cho thuû thñ b»ng phr¨ng chø kh«ng
tr¶ b»ng tiÒn §«ng D−¬ng nh− ®· tr¶ cho c«ng chøc.
ThÕ lμ ng−êi ta liÒn xua tÊt c¶ mäi ng−êi ë d−íi tμu lªn, råi lËp
tøc b¾t hÕt c¸c thuû thñ.
Râ rμng lμ thuû thñ Hoμng H¶i ch¼ng cã g× ph¶i so b× víi thuû
thñ H¾c H¶i.
Chóng t«i cùc lùc ph¶n ®èi viÖc ®−a lÝnh An Nam sang Xyri.
Ph¶i ch¨ng c¸c nhμ cÇm quyÒn cÊp cao cho r»ng bao nhiªu anh em
da vμng xÊu sè cña chóng t«i bÞ giÕt h¹i trªn c¸c chiÕn tr−êng tõ
n¨m 1914 ®Õn n¨m 1918, trong cuéc "chiÕn tranh v× v¨n minh vμ
c«ng lý", vÉn cßn ch−a ®ñ hay sao?
*
* *
C¸c ngμi chiÕn th¾ng quang vinh cña chóng ta th−êng quen
thãi "gi¸o dôc" ng−êi b¶n xø b»ng ®¸ ®Ýt hoÆc roi vät.
Anh Nah«ng ®¸ng th−¬ng h¹i ®· bÞ ¸m s¸t ®Õn hai lÇn. LÇn
thø nhÊt bëi tay tªn ®¹i uý Vida, lÇn thø hai bëi tay tªn lang b¨m
®ãng lon qu©n nh©n coi viÖc phÉu nghiÖm x¸c chÕt. Tªn nμy ®·
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 34 35
®¸nh c¾p vμ giÊu biÖt bé ãc ng−êi chÕt ®Ó phi tang, ®Æng cøu hung thñ
lμ b¹n cña h¾n. Nh−ng than «i! Anh Nah«ng kh«ng ph¶i lμ n¹n nh©n
duy nhÊt cña bän qu©n phiÖt thuéc ®Þa! Mét b¹n ®ång nghiÖp cña
chóng t«i ë thuéc ®Þa ®· thuËt chuyÖn mét n¹n nh©n kh¸c nh− sau:
"LÇn nμy, sù viÖc x¶y ra trong trung ®oμn lÝnh khè ®á thø 5 ë
Med«ng - C ª24F1
)
. N¹n nh©n lμ mét ng−êi lÝnh trÎ tuæi tªn lμ Terie quª ë
TªnÐt18)
thuéc líp qu©n dÞch n¨m 1921.
"Anh chÕt trong tr−êng hîp rÊt th−¬ng t©m. Ngμy 5 th¸ng 8,
anh lÝnh trÎ Terie ®Õn bÖnh x¸ cña trung ®oμn ®Ó xin thuèc tÈy.
Ng−êi ta ®−a thuèc tÈy cho anh, nãi ®óng h¬n lμ ®−a cho anh mét
thø thuèc mμ anh t−ëng lμ thuèc tÈy. Anh uèng vμ vμi giê sau anh
®au bông qu»n qu¹i, råi l¨n ®ïng ra chÕt.
"Cô th©n sinh ra Terie nhËn ®−îc mét bøc ®iÖn b¸o tin r»ng
ng−êi con ®éc nhÊt cña cô ®· chÕt vμ s¸ng h«m sau, chñ nhËt, sÏ
®−a ®¸m. Bøc ®iÖn kh«ng cã ®Õn nöa lêi an ñi hay gi¶i thÝch.
"§au xãt ®Õn cùc ®é, cô Terie ®Õn ngay Angiª, t×m trung ®oμn
lÝnh khè ®á thø 5 ë Med«ng- Carª. ë ®Êy cô ®−îc biÕt x¸c con ®ang
®Ó ë bÖnh viÖn Mai«. (Mμ lμm sao x¸c Terie l¹i chë ®Õn ®©y ®−îc
nhØ? Ph¶i ch¨ng ®Ó tr¸nh viÖc kh¸m nghiÖm mμ luËt lÖ ®· quy ®Þnh
lμ b¾t buéc ®èi víi mäi tr−êng hîp chÕt ë tr¹m y tÕ, ng−êi ta ®· chë
x¸c anh ta ®Õn bÖnh viÖn lμm ra vÎ nh− bÖnh nh©n ®· chÕt ë däc
®−êng?).
"§Õn bÖnh viÖn, ng−êi cha ®au khæ xin th¨m x¸c con; ng−êi ta
b¶o h·y chê ®·.
"M·i sau, mét quan t− thÇy thuèc míi ®Õn b¸o cho cô biÕt lμ
viÖc phÉu nghiÖm kh«ng ph¸t hiÖn dÊu vÕt g× kh¶ nghi c¶. Nãi xong
h¾n bá mÆc cô ®øng ®ã, kh«ng cho phÐp cô vμo th¨m x¸c con.
"Theo tin cuèi cïng th× h×nh nh− cô th©n sinh ra Terie ®· ®Õn
hái viªn ®¹i t¸ chØ huy trung ®oμn lÝnh khè ®á thø 5 vÒ nguyªn do
c¸i chÕt cña Terie vμ ®· ®−îc tr¶ lêi lμ con «ng chÕt v× ngé ®éc!".
___________
1) Maison- CarÐe. Mét thÞ x· thuéc tØnh Angiª ë Angiªri.
2) TÐnÌs. H¶i c¶ng cña Angiªri.
CH¦¥NG II
VIÖC §ÇU §éC NG¦êI B¶N Xø
Cø theo lêi ngμi Xar« quý mÕn, ®¶ng viªn ®¶ng cÊp tiÕn, nguyªn
Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, th× ngμi lμ ng−êi cha hiÒn cña d©n b¶n xø,
ngμi rÊt quý mÕn ng−êi An Nam vμ ®−îc ng−êi An Nam quý mÕn l¹i.
§Ó nhåi nhÐt v¨n minh "§¹i Ph¸p" cho ng−êi An Nam, ngμi
Xar«, ng−êi trïm cña sù nghiÖp ®ã ®· kh«ng tõ mét thñ ®o¹n nμo,
kÓ c¶ nh÷ng thñ ®o¹n bØ æi nhÊt vμ nh÷ng téi ¸c. §©y, mét chøng
cí: ®ã lμ bøc th− mμ ngμi ®· göi cho nh÷ng ng−êi thuéc quyÒn ngμi,
víi t− c¸ch lμ toμn quyÒn §«ng D−¬ng vμ nh»m v¬ vÐt cho ®Çy tói
tham cña bän kÎ c−íp thùc d©n vμ c¶ cña ngμi n÷a:
"KÝnh göi «ng c«ng sø,
"T«i tr©n träng yªu cÇu «ng vui lßng gióp ®ì nh÷ng cè g¾ng cña
nha th−¬ng chÝnh trong viÖc ®Æt thªm ®¹i lý b¸n lÎ thuèc phiÖn vμ r−îu,
theo chØ thÞ cña «ng tæng gi¸m ®èc nha th−¬ng chÝnh §«ng D−¬ng.
"§Ó tiÕn hμnh viÖc ®ã, t«i xin göi «ng mét b¶n danh s¸ch
nh÷ng ®¹i lý cÇn ®Æt trong c¸c x· ®· kª tªn; phÇn lín c¸c x· nμy,
tíi nay, vÉn hoμn toμn ch−a cã r−îu vμ thuèc phiÖn.
"Qua c¸c tØnh tr−ëng vμ c¸c x· tr−ëng Cao Miªn, «ng cã thÓ
dïng ¶nh h−ëng to t¸t cña «ng ®Ó lμm cho mét sè tiÓu th−¬ng ng−êi
b¶n xø thÊy r»ng bu«n thªm r−îu vμ thuèc phiÖn lμ rÊt cã lîi.
"VÒ phÇn chóng t«i, th× nh÷ng viªn chøc l−u ®éng trong khi ®i
kinh lý sÏ t×m c¸ch ®Æt ®¹i lý, trõ phi «ng muèn hä ®îi «ng tranh
thñ ®−îc sù gióp ®ì cña c¸c quan chøc ®Þa ph−¬ng tr−íc ®·. Trong
tr−êng hîp nμy, t«i ®Ò nghÞ «ng vui lßng b¸o c¸o cho t«i biÕt.
"Chóng ta chØ cã thÓ ®¹t kÕt qu¶ mü m·n, nÕu chóng ta hîp
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 36 37
®ång víi nhau chÆt chÏ vμ liªn tôc, v× lîi Ých tèi cao cña ng©n khè".
"Ký tªn: Anbe Xar«"
Lóc Êy, cø mét ngh×n lμng th× cã ®Õn mét ngh×n n¨m tr¨m ®¹i
lý b¸n lÎ r−îu vμ thuèc phiÖn. Nh−ng còng trong sè mét ngh×n lμng
®ã l¹i chØ cã vÎn vÑn m−êi tr−êng häc.
Tr−íc khi cã bøc th− quý ho¸ trªn, h»ng n¨m ng−êi ta còng ®·
täng tõ 23 ®Õn 24 triÖu lÝt r−îu cho 12 triÖu ng−êi b¶n xø, kÓ c¶
®μn bμ vμ trÎ con.
*
* *
"Nãi ®Õn c¸c mãn ®éc quyÒn, ng−êi ta cã thÓ h×nh dung §«ng
D−¬ng nh− mét con nai bÐo mËp bÞ trãi chÆt vμ ®−¬ng hÊp hèi d−íi
nh÷ng c¸i má quÆp cña mét bÇy diÒu h©u rØa rãi m·i kh«ng thÊy no".
Trong sè ng−êi cã cæ phÇn trong c«ng ty ®éc quyÒn r−îu, cã c¸c
nh©n vËt cao quý nhÊt ë §«ng D−¬ng vμ tÊt c¶ c¸c ngμnh cai trÞ
®Òu cã ®¹i diÖn tai to mÆt lín trong Êy. PhÇn ®«ng c¸c quan lín nμy
®Òu rÊt cã Ých cho c«ng ty, kh«ng ai chèi c·i ®−îc:
Ngμnh t− ph¸p, cã Ých ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vô l«i th«i víi
nh÷ng kÎ mμ ng−êi ta muèn c−ìng bøc, cã:
2 ch−ëng lý;
1 biÖn lý;
1 lôc sù - ch−ëng khÕ.
Ngμnh qu©n ®éi, cã Ých ®Ó ®μn ¸p mét cuéc næi lo¹n mμ ng−êi
ta tÝnh lμ cã thÓ x¶y ra do chØ riªng c¸i viÖc thi hμnh chÕ ®é ®éc
quyÒn bÐo bë, cã:
1 thiÕu t−íng;
1 trung t¸;
2 qu©n y sÜ cao cÊp;
1 thiÕu t¸;
2 ®¹i uý.
Ngμnh hμnh chÝnh mμ sù ©n cÇn v« t− lμ ®iÒu ®¶m
b¶o nhÊt cho viÖc kinh doanh thμnh c«ng, th× cã:
1 c«ng sø;
1 gi¸m ®èc tμi chÝnh;
1 tæng gi¸m ®èc ng©n khè;
1 thanh tra b−u chÝnh;
1 gi¸m ®èc tr−íc b¹;
1 quan cai trÞ;
2 gi¸o s−, v.v..
Vμ cuèi cïng lμ: ngμi Clªm¨ngten ®¸ng kÝnh, nghÞ viªn h¹t
Puy®¬- §«m.
*
* *
Trong héi chî triÓn l·m thuéc ®Þa ë M¸cx©y10
, «ng Xar« lín
tiÕng ba hoa: "N−íc Ph¸p h·y nh×n vμo ®©y vμ lÊy ®ã lμm tù hμo!".
Mμ qu¶ thÕ thËt. Nh÷ng anh l¹c ®μ Tuynidi th¶n nhiªn ®øng ng¸p
bªn c¹nh mÊy chó c¸ sÊu oai vÖ cña T©y Phi vμ nh÷ng anh chμng
c¸ sÊu25F
1)
®¸ng yªu cña Ma®ag¸txca chuyÖn trß th©n mËt víi c¸c ¶ bß
c¸i mü miÒu cña §«ng D−¬ng. Ch−a bao giê l¹i cã mét sù hoμ hîp
tuyÖt diÖu ®Õn thÕ, vμ tr−íc sù x©m nhËp hoμ b×nh cña c¸c loμi thó
thuéc ®Þa, chÞ c¸ trÝch trong huyÒn tho¹i cña H¶i c¶ng cò11
në nô
c−êi duyªn d¸ng cña mét bμ chñ nhμ mÕn kh¸ch.
Ng−êi ®i xem nh×n mét c¸ch rÊt thÝch thó chiÕc tr−êng kû lÞch
sö cña mét vÞ toμn quyÒn nä, thanh g−¬m cña viªn c«ng sø §¸cl¬
tõng dïng ®Ó ®©m vμo ®ïi tï nh©n B¾c Kú vμ c©y ®uèc mμ viªn
quan cai trÞ Bruye ®· dïng ®Ó thui sèng h¬n 200 thæ d©n Hu¸txa26F
2)
.
Gian hμng Cam¬run ®−îc ®Æc biÖt chó ý. ë ®Êy cã tÊm b¶ng ®Ò
mÊy dßng ch÷ yªu n−íc sau ®©y:
"Tr−íc kia ng−êi §øc nhËp vμo xø Cam¬run rÊt nhiÒu r−îu.
"Ngμy nay ng−êi Ph¸p l¹i cÊm r−îu".
___________
1) T¸c gi¶ dïng ch÷ crocodile, caiman, chóng t«i t¹m dÞch lμ c¸ sÊu c¶.
2) Houassas. Tªn mét bé téc ë ch©u Phi.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 38 39
Nh−ng, mét bμn tay ranh m·nh nμo ®ã ®· d¸n ngay vμo d−íi
tÊm b¶ng bøc th− cña ngμi Xar« chØ thÞ cho ng−êi thuéc quyÒn ngμi
t¨ng sè ®¹i lý b¸n lÎ r−îu vμ thuèc phiÖn ë c¸c lμng An Nam, kÌm
theo lêi phª:
"ThÕ mμ ng−êi An Nam l¹i ®· cã: nh÷ng 10 tr−êng häc, nh÷ng
1.500 ®¹i lý r−îu vμ thuèc phiÖn cho 1.000 lμng kia ®Êy!".
*
* *
§©y lμ mét sù kiÖn ®Çy ý nghÜa cña mét viªn chøc ®øng ®Çu
tØnh S¬n T©y, mét tØnh ë B¾c Kú.
Sè d©n tØnh nμy −íc tÝnh chØ ®é 200.000 ng−êi. Nh−ng ®Ó n©ng
sè l−îng r−îu ph¶i tiªu thô lªn, sè d©n Êy bçng nhiªn t¨ng vät
nhanh nh− chíp tíi 230.000 ng−êi. Nh−ng v× 230.000 d©n nμy uèng
qu¸ Ýt, viªn c«ng sø S¬n T©y ®· ra c«ng mét n¨m ®Èy sè l−îng r−îu
tiªu thô lªn 560.000 lÝt.
Ngay lËp tøc, viªn c«ng sø ®−îc th¨ng cÊp vμ ®−îc khen.
¤ng ®ê C... kh¼ng ®Þnh r»ng mét viªn c«ng sø kh¸c ®· ®−a «ng
xem mét bøc th− cña cÊp trªn, trong ®ã cã ®o¹n viÕt: "Sè r−îu tiªu
thô trong phñ X, ®· tôt xuèng d−íi con sè Z, cho mçi d©n ®inh. VËy
«ng cã nghÜ r»ng cÇn ph¶i cã biÖn ph¸p lμm g−¬ng kh«ng?". Viªn
c«ng sø bÞ c¶nh c¸o gi¸n tiÕp nh− thÕ bÌn ®ßi tæng lý trong phñ Êy
®Õn hiÓu thÞ r»ng së dÜ hä tiªu thô Ýt r−îu ®Õn nh− thÕ lμ v× hä nÊu
r−îu lËu. §Ó ®−îc yªn chuyÖn, c¸c lμng liÒn mua ngay sè r−îu quy
®Þnh chiÓu theo d©n sè mμ sù tÝnh to¸n cña c¸c phßng giÊy b¾t hä
ph¶i chÞu.
Râ rμng lμ ng−êi ta ®· Ên ®Þnh trªn thùc tÕ - nÕu kh«ng ph¶i
b»ng c¸ch hîp ph¸p - møc r−îu mμ mçi ng−êi b¶n xø buéc ph¶i
uèng h»ng n¨m. Vμ khi nãi mçi ng−êi b¶n xø th× còng ®õng t−ëng
®ã chØ lμ ng−êi ®øng tuæi mμ lμ toμn bé d©n sè, kÓ c¶ ng−êi giμ, phô
n÷, trÎ em, c¶ ®Õn ®øa cßn bó mÑ. Nh− thÕ lμ buéc th©n nh©n cña
hä ph¶i uèng thay, kh«ng ph¶i chØ mét lÝt mμ hai, ba lÝt.
D©n mét lμng B¾c Kú, buéc ph¶i uèng r−îu, thÊy tr−íc nguy c¬
®e do¹ Êy, ®· kªu víi viªn quan ng−êi Ph¸p "cña hä" r»ng:
"Ngay ®Õn c¸i ¨n, chóng t«i còng kh«ng cã g× c¶". Quan ®¸p:
"Chóng mμy quen ngμy ba b÷a, b©y giê bít ®i mét b÷a, hay nÕu cÇn
th× bít ®i mét b÷a r−ìi ®Ó cã thÓ mua r−îu cña nhμ n−íc".
Tr−íc ®©y, ng−êi b¶n xø quen mua r−îu tõng Ýt mét; hä mang
chai lä thÕ nμo cho võa th× th«i. Nay th× ng−êi ta ®ãng r−îu vμo
chai s½n. R−îu chØ b¸n trong chai nöa lÝt hay mét lÝt. Ng−êi An
Nam quen dïng r−îu tõ 20 ®Õn 22 ®é; ngμy nay ng−êi ta b¾t hä
dïng r−îu tõ 40 ®Õn 45 ®é. Hä quen dïng lo¹i r−îu cã mïi vÞ th¬m
dÞu do chÊt l−îng cña nh÷ng nguyªn liÖu mμ hä vÉn dïng; trong sè
nguyªn liÖu nμy cã thø g¹o thuéc vμo lo¹i ngon nhÊt. Cßn thø r−îu
mμ nay ng−êi ta buéc hä ph¶i uèng l¹i cÊt b»ng thø g¹o rÎ tiÒn,
pha thªm chÊt ho¸ häc, cã mïi vÞ nång nÆc khã chÞu.
Bän chñ ®éc quyÒn cßn ra th«ng t− b¾t nh©n viªn cña chóng
pha thªm n−íc l· vμo r−îu ®em b¸n; cø mçi hÐct«lÝt r−îu pha thªm
8 lÝt n−íc l·.
Nh− thÕ, tÝnh trªn toμn câi §«ng D−¬ng mçi ngμy cø b¸n 500
hÐct«lÝt r−îu th× cã 4.000 lÝt n−íc l· pha thªm vμo; 4.000 lÝt, mçi lÝt
gi¸ ba hμo, thμnh 1.200 ®ång mét ngμy, 36.000 ®ång mét th¸ng.
Nh− thÕ chØ cÇn më vßi n−íc l· kh«ng th«i, mçi n¨m c«ng ty còng
thu ®−îc mét mãn l·i nho nhá 432.000 ®ång, hay 4 triÖu phr¨ng.
Xem thÕ, ®ñ biÕt thø r−îu mμ bän ®éc quyÒn cÊt vμ ®em b¸n ë
§«ng D−¬ng lμ kh«ng hîp víi khÈu vÞ cña ng−êi b¶n xø vÒ ®é còng
nh− vÒ mïi vÞ, cho nªn ng−êi ta ph¶i c−ìng bøc hä mua.
V× b¾t buéc ph¶i tr¶ nh÷ng kho¶n chi tiªu th−êng xuyªn, ph¶i
trang tr¶i nh÷ng mãn kinh phÝ ngμy cμng t¨ng cña phñ toμn
quyÒn, cña nh÷ng tr¸i kho¶n lín, cña nh÷ng c«ng tr×nh kiÕn thiÕt
qu©n sù vμ ph¶i ®Æt ra - nÕu kh«ng ph¶i lμ nh÷ng chøc vô thùc sù-
th× Ýt ra còng lμ nh÷ng kho¶n l−¬ng cho mét ®¸m ®«ng c«ng chøc tõ
Pari g¸n sang, cho nªn ChÝnh phñ ®· t×m mäi c¸ch thóc ®Èy c¸c
viªn chøc, tõ c«ng sø ®Õn nh©n viªn h¹ng bÐt, ph¶i lμm t¨ng møc
tiªu thô r−îu lªn.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 40 41
CH¦¥NG III
C¸C QUAN THèNG §èC
I- ¤NG PHUèC
¤ng Phuèc, thèng ®èc xø §ah«m©y, cai trÞ giái ®Õn nçi ng−êi
b¶n xø nμo ë thuéc ®Þa Êy còng kªu ca vÒ «ng ta. §Ó xoa dÞu lßng
c«ng phÉn, ng−êi ta vê ph¸i sang ®ã mét viªn thanh tra. Viªn
thanh tra nμy kiÓm tra giái ®Õn nçi ch−a thÌm xÐt g× ®Õn ®¬n khiÕu
n¹i cña nh©n d©n ®· cuèn gãi chuån th¼27F1
)
.
VÒ viÖc nμy, chóng t«i cã nhËn ®−îc mét bøc th− cña uû ban
hμnh ®éng Ph¸p - Håi ë Poãct« - N«v«2)
trong ®ã cã nh÷ng ®o¹n
chÝnh nh− sau:
"Tr−íc lóc ng−êi Ph¸p ®Õn §ah«m©y rÊt l©u, ë Poãct« - N«v«
®· cã mét thñ lÜnh Håi gi¸o gäi lμ Im¨ng cã nhiÖm vô ®¹i diÖn cho
tËp thÓ ng−êi Håi ë bÊt cø chç nμo cÇn thiÕt, qu¶n lý tμi s¶n cña
tËp thÓ Håi gi¸o Êy vμ tr«ng nom viÖc lÔ b¸i.
"Theo tôc lÖ, Im¨ng ph¶i do mét ®oμn cö tri bÇu lªn, chän trong
nh÷ng ng−êi Håi gi¸o ngoan ®¹o, cã tiÕng lμ ®øc ®é vμ ®· tõng lμm
phã Im¨ng mét thêi gian l©u. H¬n n÷a, tr−íc khi chÕt, Im¨ng ®−¬ng
quyÒn cã ý kiÕn vÒ vÞ phã nμo cã ®ñ t− c¸ch ®Ó thay thÕ m×nh.
"ý kiÕn cña Im¨ng lóc ®ã lμ ý kiÕn kh«ng ®−îc söa ®æi.
"Tr−íc khi qua ®êi, Im¨ng C¸txumu ®· chØ ®Þnh viªn phã
___________
1) B¶n tiÕng Ph¸p: "Celuici inspecte si biªn qu'il f ... le camp", viÕt t¾t
cña tõ foutre le camp, cã nghÜa lμ "chuån th¼ng". Tõ nμy b¾t ®Çu ch÷ f nh−
tªn «ng thèng ®èc Fourn.
2) Porto Novo. Thñ phñ §ah«m©y.
Xarucu lμm ng−êi kÕ vÞ m×nh. §oμn cö tri vμ ®a sè ng−êi Håi
gi¸o còng ®· t¸n thμnh.
"Khi C¸txumu mÊt, ®¸ng lÏ Xarucu ph¶i ®−îc bÇu lªn, nh−ng tªn
Inhaxi« Pared« dùa vμo thÕ cña thèng ®èc ®· ®éc ®o¸n c¶n trë, b¾t Ðp
ng−êi Håi gi¸o ph¶i nhËn tªn Lavani Cètx«c« lμ b¹n th©n cña y, lμm
Im¨ng. Tªn Cètx«c«, còng nh− y, chØ theo ®¹o Håi trªn danh nghÜa.
"ThÊy ®oμn cö tri vμ ®a sè ng−êi Håi gi¸o chèng l¹i viÖc cö tªn
Cètx«c« mét c¸ch bÊt hîp ph¸p, Pared« liÒn nhê viªn thñ lÜnh cao
cÊp lμ Hótgi can thiÖp. Hótgi lμ tÝn ®å ®¹o b¸i vËt, ®−îc chÝnh phñ
che chë, nªn h¾n cø cö tªn Lavani Cètx«c« lμm Im¨ng, bÊt chÊp
nguyÖn väng ng−êi Håi gi¸o.
"KÓ ra, nÕu Lavani Cètx«c« lμ mét ng−êi Håi gi¸o tèt vμ l−¬ng
thiÖn th× chóng t«i còng lμm ng¬ viÖc h¾n ®−îc cö lμm Im¨ng,
nh−ng h¾n l¹i lμ mét tªn bÊt l−¬ng ch−a tõng thÊy trªn ®êi nμy.
Chóng t«i nãi nh− thÕ lμ cã b»ng cø:
"Lavani Cètx«c« sinh ë Lagèt (xø Nigiªria thuéc Anh). H¾n lμ
d©n thuéc ®Þa Anh. V× can nhiÒu téi giÕt ng−êi vμ nhiÒu téi ¸c kh¸c
ë Nigiªria thuéc Anh, nªn bÞ nhμ chøc tr¸ch Anh truy n·.
"¤ng thèng ®èc cña chóng t«i håi ®ã ®· thu dông tªn d©n thuéc
®Þa Anh bÊt l−¬ng nμy vμ nh− ®Ó th−ëng c«ng cho h¾n, ®· cö h¾n
lμm tï tr−ëng c¸c x· ven hå nh− ¸pph«t«nu Aghªghª,
¸pl¨ngc¨ngt¨ng, v.v.. Toμn d©n vïng Êy ngμy nay ®Òu ghª tëm
nh÷ng hμnh vi nhòng l¹m, nh÷ng téi ¸c cña h¾n, vμ kªu ca vÒ h¾n.
"Nguyªn chóng t«i cã mét ®iÖn thê ë khu phè Atpatxa t¹i
Poãct«- N«v«. Nhμ ®−¬ng côc Ph¸p ®· ph¸ huû ®iÖn thê Êy víi lý do
v× lîi Ých c«ng céng råi båi th−êng cho chóng t«i n¨m ngh×n phr¨ng.
"TiÒn båi th−êng kh«ng ®ñ ®Ó x©y dùng mét ®iÖn thê míi.
Chóng t«i ®· më mét cuéc l¹c quyªn riªng, thu ®−îc 22.000 phr¨ng.
"Pared« lμ ng−êi cã ch©n trong tiÓu ban mua s¾m vËt liÖu vμ
ph¸t l−¬ng cho thî.
"Khi viªn phã Im¨ng BÝtxiriu - ng−êi n¾m gi÷ ch×a khãa kÐt -
chÕt, th× Pared« trë thμnh ng−êi gi÷ ch×a kho¸ kÐt. H¾n lîi dông
®Þa vÞ Êy ®Ó biÓn thñ sè tiÒn 2.775 phr¨ng. TiÓu ban b¾t buéc ph¶i
khai trõ h¾n ra khái tiÓu ban.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 42 43
"Inhaxi« Pared« c¨m tøc, bÌn bμn m−u tÝnh kÕ víi «ng thèng
®èc. ThÕ lμ «ng nμy cho thi hμnh nh÷ng biÖn ph¸p ®éc ®o¸n ®èi víi
chóng t«i, vμ lμm trë ng¹i viÖc x©y dùng ®iÖn thê cña chóng t«i.
"Giê ®©y, do m−u m« cña Inhaxi« Pared« ®−îc «ng thèng ®èc tiÕp
tay cho trong viÖc cö mét c¸ch tr¸i ®¹o tªn Cètx«c« lμm Im¨ng, d©n
Håi gi¸o ë Poãct« - N«v« ®· chia thμnh hai phe. T×nh tr¹ng Êy lμm tæn
th−¬ng t×nh ®oμn kÕt, hoμ hîp cña ng−êi Håi gi¸o, lμm h¹i cho viÖc tù
do hμnh ®¹o cña chóng t«i vμ g©y ra nh÷ng vô lén xén lín".
II- ¤NG L¤NG
D−íi ®©y lμ mÊy ®o¹n trÝch ë mét l¸ th− cña ®¹i t¸ BÐcna göi
cho b¸o La RÐpublique Française, ngμy 6 th¸ng 12 n¨m 1922. Th−a
ngμi Bé tr−ëng, xin ngμi v÷ng t©m, ®¹i t¸ BÐcna kh«ng ph¶i lμ
céng s¶n ®©u.
"Con sè hμng xuÊt khÈu ë §«ng D−¬ng, bøc th− viÕt, hiÖn ®ang
giÉm ch©n t¹i chç, thËm chÝ cßn ®ang sôt xuèng. N¨m 1914, §«ng
D−¬ng ®· xuÊt khÈu 45.000 kil« t¬ lôa, 99.000 tÊn ng«, 480 tÊn
chÌ; n¨m ngo¸i chØ xuÊt khÈu cã 15.000 kil« t¬ lôa, 32.000 tÊn ng«,
156 tÊn chÌ.
Ng−êi ta còng t−ëng r»ng hiÖn nay chÝnh phñ §«ng D−¬ng
®ang tÝch cùc tiÕn hμnh nh÷ng c«ng tr×nh lín cÇn thiÕt cho viÖc
khai th¸c thuéc ®Þa. Êy thÕ mμ, tõ n¨m 1914 ®Õn nay, ng−êi ta
kh«ng hÒ ®Æt thªm ®−îc mét kil«mÐt ®−êng s¾t nμo, còng kh«ng
khai th¸c ®−îc lÊy mét hÐcta ruéng nμo. C¸ch ®©y 10 n¨m, «ng
Xar« cã ®−a th«ng qua mét ch−¬ng tr×nh kiÕn thiÕt, bao gåm viÖc
x©y dùng con ®−êng s¾t tõ Vinh ®Õn §«ng Hμ vμ bèn hÖ thèng ®¹i
thuû n«ng; tÊt c¶ nh÷ng c«ng tr×nh ®ã ®Òu ®· ngõng l¹i tõ h¬n 5
n¨m nay, lÊy cí lμ kh«ng cã kinh phÝ. Nh−ng, còng trong thêi gian
Êy, xø §«ng D−¬ng l¹i bá ra 65 triÖu ®ång tøc lμ 450 triÖu phr¨ng
®Ó lμm ®−êng vμ dinh thù. Mêi «ng Phaghª h·y suy nghÜ vÒ nh÷ng
con sè ®ã xem! Tiªu gÇn nöa tû ®Ó lμm nh÷ng ®−êng « t« mμ trªn
®ã kh«ng hÒ l−u th«ng mét tÊn hμng ho¸ nμo; ®Ó x©y dùng nh÷ng
dinh thù vμ phßng giÊy cho ®¸m c«ng chøc ®ang mäc ®Çy rÉy lªn ë
§«ng D−¬ng nh− cá c©y vïng nhiÖt ®íi; trong khi Êy th× nh÷ng
c«ng tr×nh ®· ®−îc thõa nhËn lμ cÇn thiÕt vμ ®· ®−îc NghÞ viÖn
th«ng qua, l¹i bÞ bá r¬i!
Nh−ng ®õng t−ëng lμ ng−êi ta cã ý muèn thay ®æi ph−¬ng ph¸p ë
§«ng D−¬ng. §Ó hoμn thμnh ch−¬ng tr×nh n¨m 1912, «ng L«ng ®· xin
NghÞ viÖn cho phÐp ph¸t hμnh mét ®ît c«ng tr¸i. Nay, «ng ta l¹i xin
ph¸t hμnh mét ®ît thø hai n÷a. Nh÷ng kÎ hiÖn ®ang ®iÒu khiÓn viÖc
khai th¸c §«ng D−¬ng h×nh nh− ®· ®Þnh t©m kh«ng lμm c¸i g× thËt sù
cã Ých lîi c¶ nÕu tr−íc hÕt ng−êi ta kh«ng cho phÐp hä vay nî. Cßn ®èi
víi tμi nguyªn ng©n s¸ch, ®èi víi nh÷ng dù tr÷ tÝch luü ®−îc trong vμ
sau thêi kú chiÕn tranh, th× hä quyÕt vung tay nÐm qua cöa sæ nÕu
NghÞ viÖn kh«ng ®−a vμo nÒn nÕp".
III - ¤NG G¸CBI
¤ng G¸cbi, toμn quyÒn ®¶o Ma®ag¸txca, võa vÒ Ph¸p. Còng
nh− tÊt c¶ c¸c viªn thèng ®èc, b¹n ®ång nghiÖp cña «ng, «ng G¸cbi
rÊt lÊy lμm hμi lßng vÒ c¸i thuéc ®Þa "cña m×nh": tiÕn bé, giμu cã,
trung thμnh, an c− l¹c nghiÖp, cã tæ chøc, cã dù ¸n nμy, ch−¬ng
tr×nh nä, v.v.. §ã lμ c¸i bäc hμnh lý mu«n thuë, bÊt di bÊt dÞch cña
c¸c ngμi thèng ®èc vÒ nghØ, mμ nay ®Õn l−ît «ng G¸cbi l¹i ©n cÇn
më ra cho tÊt c¶ nh÷ng ai muèn xem... Vμ v−ît lªn trªn tÊt c¶
nh÷ng ngãn bÞp bîm cò rÝch Êy, «ng G¸cbi cßn khÐo lÐo gië ra ngãn
bÞp kh¸c (hay ®óng h¬n ngãn bÞp cña ng−êi kh¸c) rÊt mùc tinh vi:
viÖc khai th¸c thuéc ®Þa. Chóng t«i xin chμo mõng quan toμn
quyÒn míi vÒ, vμ xin hái ngμi:
"Ph¶i ch¨ng ph¸i ®oμn thanh tra cña bé ®· kh«ng cã ®ñ xμ
phßng ®Ó x¸28F1
)
lªn ®Çu quan toμn quyÒn, ®ång thêi thoa tr¬n c¸i dèc,
trªn ®ã cô lín ph¶i tr−ît th¼ng vÒ chÝnh quèc ®Ó ë l¹i ®ã m·i m·i
®Õn m·n ®êi trän kiÕp?
"Ph¶i ch¨ng ®Ó cøu vít thÓ diÖn cho ngμi, mét vμi tªn tay sai
®¾c lùc ®· tæ chøc mét tiÖc r−îu tiÔn hμnh, vμ ®Ó lμm viÖc ®ã,
chóng ®· ph¶i ch¹y bë h¬i tai, v× ngoμi ban tæ chøc ra, kh«ng ma
nμo buån ®Õn dù tiÖc c¶?
"Ph¶i ch¨ng bän tay ch©n cña quan toμn quyÒn ®· ®Þnh lμm
mét l¸ ®¬n ¸i mé xin ngμi trë l¹i thuéc ®Þa, nh−ng l¹i kh«ng d¸m
®−a ra v× sî cã ®¬n chèng l¹i?
___________
1) Savonner. NghÜa ®en lμ x¸t xμ phßng, nghÜa bãng lμ khiÓn tr¸ch
kÞch liÖt.
Hồ ChÝ Minh toμn tËp 44 45
"Sau cïng, ph¶i ch¨ng nh©n d©n b¶n xø ®· tÆng ngμi lêi chóc th©n
¸i nμy: "Th«i nhÐ, chó G¸cbi! Xin chóc kh«ng bao giê gÆp l¹i chó n÷a!"
IV- ¤NG MÐCLANH
VËn mÖnh hai m−¬i triÖu ng−êi An Nam tèt sè ®ang n»m trong
tay «ng M¸cxian MÐclanh.
C¸c b¹n sÏ hái t«i: "C¸i «ng MÐclanh Êy lμ ai vËy?". §ã lμ mét
«ng ®· tõng lμm quan cai trÞ ë quÇn ®¶o G¨mbiª, sau gi÷ chøc phã
thèng ®èc T©y Phi, råi lªn lμm thèng ®èc xø Êy. §ã lμ mét «ng ®· bá
ra ba m−¬i s¸u n¨m cña ®êi m×nh ®Ó nhåi nhÐt c¸i v¨n minh ®Çy
©n huÖ cña n−íc Ph¸p vμo ®Çu ãc ng−êi b¶n xø.
Cã lÏ c¸c b¹n cho r»ng ®−a mét ng−êi kh«ng hiÓu g× vÒ §«ng
D−¬ng ®Õn n¾m vËn mÖnh §«ng D−¬ng th× thËt lμ mét trß hÒ lín
kiÓu §«ng D−¬ng chø g×.
§óng ®Êy! Nh−ng ®ã lμ c¸i "mèt". Mét b¹n ®ång nghiÖp cho
biÕt r»ng: t¹i Bé Thuéc ®Þa, mét viªn quan cai trÞ cò ë §«ng D−¬ng
ngåi chÔm chÖ t¹i vô T©y Phi thuéc Ph¸p; mét viªn quan cai trÞ cò
ë T©y Phi phô tr¸ch vô ch©u Phi xÝch ®¹o thuéc Ph¸p; mét viªn
chøc cò ë Xu®¨ng phô tr¸ch nh÷ng vÊn ®Ò vÒ Ma®ag¸txca; cßn ®¹i
diÖn cho xø Cam¬run ë héi chî triÓn l·m thuéc ®Þa l¹i lμ mét viªn
chøc ch−a hÒ bao giê ®Æt ch©n lªn ®Êt Cam¬run.
ThÕ nªn, tr−íc khi sang §«ng D−¬ng khai ho¸ cho ng−êi §«ng
D−¬ng, quan toμn quyÒn MÐclanh ®Þnh b¾t ®Çu khai ho¸ nh÷ng
ng−êi §«ng D−¬ng chÕt ë Ph¸p, tøc lμ nh÷ng ng−êi ®· hy sinh v× tæ
quèc, v× c«ng lý, vμ v× v©n v©n Êy mμ!
C−êi trong nghÜa ®Þa lμ mét c¸i thó ®èi víi nh÷ng vÜ nh©n,
nh−ng c−êi mét m×nh ë ®ã th× cã lÏ lμ kh«ng kho¸i l¾m. Bëi vËy, Cô
lín MÐclanh ®· ra lÖnh cho nh÷ng thanh niªn An Nam ®−îc trî cÊp
ph¶i theo Cô lín ®Õn nghÜa trang N«gi¨ng trªn bê s«ng M¸cn¬ ®Ó
®äc mét bμi diÔn v¨n tr−íc sù chøng kiÕn long träng cña ngμi.
Nh−ng bμi diÔn v¨n Êy ph¶i ®Ö tr×nh cho Cô lín kiÓm duyÖt tr−íc.
Hä ®· lμm ®óng nh− thÕ. Nh−ng Cô lín thÊy bμi diÔn v¨n qu¸ −
qu¸ khÝch, nªn Cô bá ph¾t ®i vμ thay b»ng mét bμi kh¸c do Cô tù
tay v¹ch ra dμn bμi.
DÜ nhiªn, bμi diÔn v¨n ®−îc xμo x¸o theo kiÓu nhμ quan nh−
vËy th× ph¶i sÆc mïi trung thμnh vμ quyÕn luyÕn.
NÕu ng−êi chÕt mμ nãi ®−îc, nh− bän phï thuû th−êng b¶o, th×
hån ma cña nh÷ng ng−êi An Nam ch«n ë N«gi¨ng, h¼n ®· nãi r»ng:
"Ngμi toμn quyÒn «i! Xin c... c¶m ¬n ngμi! Nh−ng xin Ngμi lμm ¬n...
xÐo ®i cho!"29F
1)
.
V- ¤NG GI£R£MI L¥ME
Chóng t«i ®äc tê Annales coloniales thÊy mÈu tin ng¾n nh− sau:
"Chóng t«i ®−îc tin Giªrªmi L¬me, cùu thèng ®èc thuéc ®Þa,
cùu nghÞ viªn cña Ên §é thuéc Ph¸p, ®−¬ng bÞ truy tè tr−íc toμ.
¤ng ta nguyªn lμ chñ tÞch mét nhμ b¨ng do «ng Phr¬dun lμm qu¶n
trÞ- uû nhiÖm. Nhμ b¨ng Êy ®· tuyªn bè vì nî c¸ch ®©y hai n¨m.
"§ã lμ sù kÕt liÔu ®Ých ®¸ng con ®−êng c«ng danh cña tªn v« l¹i
Êy".
¤! ¤! ThÕ ra còng cã nh÷ng tªn v« l¹i trong c¸i giíi thèng ®èc
vμ nghÞ viªn thuéc ®Þa cao quý Êy −? Ai ngê nhØ!
VI- ¤NG UT¥R¢Y
¤ng Ut¬r©y lμ mét nghÞ viªn Nam Kú («ng ta lμ ng−êi Nam Kú
còng gièng nh− «ng P. L«ti lμ ng−êi n−íc Thæ vËy). ¤ng ta ®äc diÔn
v¨n ë nghÞ viÖn, vμ kinh doanh ë Sμi Gßn. Lμ nghÞ viªn «ng ta nhËn
cÊp phÝ ®Òu ®Æn; lμ thùc d©n, «ng ta kh«ng nép thuÕ. ¤ng nghÞ liªm
chÝnh nμy cã mét ®ån ®iÒn 2.000 hÐcta, vμ m−êi l¨m n¨m nay, «ng
chñ ®ån ®iÒn ®¸ng kÝnh ®ã kh«ng nép mét xu nhá thuÕ nμo. Khi së
thuÕ yªu cÇu «ng lμm ®óng luËt lÖ th× «ng tr¶ lêi: c...¶m ¬n. V× «ng
ta lμ nghÞ viªn nªn ng−êi ta kh«ng ®éng ®Õn «ng.
§· cã mét thêi, c¸i «ng Ut¬r©y Êy ®· gi÷ chøc quyÒn thèng ®èc
___________
1) M... erci μ toi,... F... nous la paix! Trong Ph¸p v¨n ch÷ M viÕt t¾t,
ng−êi ta th−êng hiÓu lμ Merde, lμ mét tiÕng chöi rña rÊt tôc, còng cã nghÜa
lμ ph©n; ch÷ F. lμ Foutre, cã nghÜa lμ cót, xÐo ®i, ®Ó yªn... (Foutre le camp,
Foutre la paix... ). §©y lμ lèi ch¬i ch÷ cña t¸c gi¶.
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2
Ho chi minh toan tap   tap 2

More Related Content

What's hot

ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...
ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...
ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...nataliej4
 
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6Quang Huy
 
Ho chi minh toan tap tap 6
Ho chi minh toan tap   tap 6Ho chi minh toan tap   tap 6
Ho chi minh toan tap tap 6Wild Wolf
 
On tap ngu van 9
On tap ngu van 9On tap ngu van 9
On tap ngu van 9Tam Vu Minh
 
Ho chi minh toan tap tap 11
Ho chi minh toan tap   tap 11Ho chi minh toan tap   tap 11
Ho chi minh toan tap tap 11Wild Wolf
 
On thi dai_hoc_mon_van_2010
On thi dai_hoc_mon_van_2010On thi dai_hoc_mon_van_2010
On thi dai_hoc_mon_van_2010Lam Hoang
 
Cau hoi mon giao duc quoc phong
Cau hoi mon giao duc quoc phongCau hoi mon giao duc quoc phong
Cau hoi mon giao duc quoc phongThanh Hoang
 
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vn
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vnDiến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vn
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vnlongvanhien
 
Suy ngham lai su than ky dong a 1
Suy ngham lai su than ky dong a 1Suy ngham lai su than ky dong a 1
Suy ngham lai su than ky dong a 1Tiến Đồng Sỹ
 

What's hot (12)

ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...
ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...
ĐƯỜNG LỐI CHIẾN TRANH NHÂN DÂN CỦA ĐẢNG TRONG THỜI KỲ KHÁNG CHIẾN CHỐNG THỰC ...
 
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6
[HANU] - Đường lối Đảng CS VN - Chuong 6
 
Mon ngu van 9
Mon ngu van 9Mon ngu van 9
Mon ngu van 9
 
Ho chi minh toan tap tap 6
Ho chi minh toan tap   tap 6Ho chi minh toan tap   tap 6
Ho chi minh toan tap tap 6
 
On tap ngu van 9
On tap ngu van 9On tap ngu van 9
On tap ngu van 9
 
Ho chi minh toan tap tap 11
Ho chi minh toan tap   tap 11Ho chi minh toan tap   tap 11
Ho chi minh toan tap tap 11
 
On thi dai_hoc_mon_van_2010
On thi dai_hoc_mon_van_2010On thi dai_hoc_mon_van_2010
On thi dai_hoc_mon_van_2010
 
Cau hoi mon giao duc quoc phong
Cau hoi mon giao duc quoc phongCau hoi mon giao duc quoc phong
Cau hoi mon giao duc quoc phong
 
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vn
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vnDiến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vn
Diến đàn văn nghệ Việt Nam - Số 8/2013 - vanhien.vn
 
Dinhduong
DinhduongDinhduong
Dinhduong
 
Tutuong hcm
Tutuong hcmTutuong hcm
Tutuong hcm
 
Suy ngham lai su than ky dong a 1
Suy ngham lai su than ky dong a 1Suy ngham lai su than ky dong a 1
Suy ngham lai su than ky dong a 1
 

Viewers also liked

Ho chi minh toan tap tap 3
Ho chi minh toan tap   tap 3Ho chi minh toan tap   tap 3
Ho chi minh toan tap tap 3Wild Wolf
 
Ho chi minh toan tap tap 9
Ho chi minh toan tap   tap 9Ho chi minh toan tap   tap 9
Ho chi minh toan tap tap 9Wild Wolf
 
Ho chi minh toan tap tap 5
Ho chi minh toan tap   tap 5Ho chi minh toan tap   tap 5
Ho chi minh toan tap tap 5Wild Wolf
 
Lich su viet_nam[1]
Lich su viet_nam[1]Lich su viet_nam[1]
Lich su viet_nam[1]Wild Wolf
 
Dia ly lich_su_viet_nam[1]
Dia ly lich_su_viet_nam[1]Dia ly lich_su_viet_nam[1]
Dia ly lich_su_viet_nam[1]Wild Wolf
 
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cư
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cưCâu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cư
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cưWild Wolf
 
Personnaliser l’enseignement
Personnaliser l’enseignementPersonnaliser l’enseignement
Personnaliser l’enseignementCRDPcentre
 
Diagnostic d'établissement et analyse stratégique
Diagnostic d'établissement et analyse stratégiqueDiagnostic d'établissement et analyse stratégique
Diagnostic d'établissement et analyse stratégiqueCRDPcentre
 
Giao trinh autocad 2007 full
Giao trinh autocad 2007 fullGiao trinh autocad 2007 full
Giao trinh autocad 2007 fullWild Wolf
 
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]Wild Wolf
 
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo đề thi Kết cấu công trình - tham khảo
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo Wild Wolf
 
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie Leo Pollard
 

Viewers also liked (14)

as
asas
as
 
Ho chi minh toan tap tap 3
Ho chi minh toan tap   tap 3Ho chi minh toan tap   tap 3
Ho chi minh toan tap tap 3
 
lol
lollol
lol
 
Ho chi minh toan tap tap 9
Ho chi minh toan tap   tap 9Ho chi minh toan tap   tap 9
Ho chi minh toan tap tap 9
 
Ho chi minh toan tap tap 5
Ho chi minh toan tap   tap 5Ho chi minh toan tap   tap 5
Ho chi minh toan tap tap 5
 
Lich su viet_nam[1]
Lich su viet_nam[1]Lich su viet_nam[1]
Lich su viet_nam[1]
 
Dia ly lich_su_viet_nam[1]
Dia ly lich_su_viet_nam[1]Dia ly lich_su_viet_nam[1]
Dia ly lich_su_viet_nam[1]
 
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cư
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cưCâu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cư
Câu hỏi trắc nghiệm chuyên đề kiến trúc giao thông hành chính chung cư
 
Personnaliser l’enseignement
Personnaliser l’enseignementPersonnaliser l’enseignement
Personnaliser l’enseignement
 
Diagnostic d'établissement et analyse stratégique
Diagnostic d'établissement et analyse stratégiqueDiagnostic d'établissement et analyse stratégique
Diagnostic d'établissement et analyse stratégique
 
Giao trinh autocad 2007 full
Giao trinh autocad 2007 fullGiao trinh autocad 2007 full
Giao trinh autocad 2007 full
 
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]
Tu dien nhan_vat_lich_su_viet_nam[1]
 
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo đề thi Kết cấu công trình - tham khảo
đề thi Kết cấu công trình - tham khảo
 
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie
Leo pollard Teaches How To Tie A Bow Tie
 

Similar to Ho chi minh toan tap tap 2

HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdf
HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdfHO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdf
HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdfluuthevinh557
 
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minhHaiphong Nguyen
 
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009 2010 môn văntruonghocso.com
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009   2010 môn văntruonghocso.comđề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009   2010 môn văntruonghocso.com
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009 2010 môn văntruonghocso.comThế Giới Tinh Hoa
 
Ho chi minh toan tap tap 4
Ho chi minh toan tap   tap 4Ho chi minh toan tap   tap 4
Ho chi minh toan tap tap 4Wild Wolf
 
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)Lam Hoang
 
Bai giang tthcm 39 hc sua gt moi
Bai giang tthcm 39 hc   sua gt moiBai giang tthcm 39 hc   sua gt moi
Bai giang tthcm 39 hc sua gt moiĐặng Cương
 
đề 10 bookbooming
đề 10 bookboomingđề 10 bookbooming
đề 10 bookboomingbookbooming
 
Ho chi minh toan tap tap 8
Ho chi minh toan tap   tap 8Ho chi minh toan tap   tap 8
Ho chi minh toan tap tap 8Wild Wolf
 
Ho chi minh toan tap tap 1
Ho chi minh toan tap   tap 1Ho chi minh toan tap   tap 1
Ho chi minh toan tap tap 1Wild Wolf
 
Suy nghĩ và làm giàu (213p)
Suy nghĩ và làm giàu (213p)Suy nghĩ và làm giàu (213p)
Suy nghĩ và làm giàu (213p)Kiệm Phan
 
Chương 1 tu tuong hcm
Chương 1 tu tuong hcmChương 1 tu tuong hcm
Chương 1 tu tuong hcmVũ Thanh
 
Duyen hai bac trung vn. litana
Duyen hai bac  trung vn. litanaDuyen hai bac  trung vn. litana
Duyen hai bac trung vn. litanaDO Alex
 
Cảm hóa viện ban trưởng
Cảm hóa viện ban trưởngCảm hóa viện ban trưởng
Cảm hóa viện ban trưởngHoàng Lý Quốc
 
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdf
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdfGiáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdf
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdfMan_Ebook
 
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...nataliej4
 
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdf
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdfVăn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdf
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdfMan_Ebook
 

Similar to Ho chi minh toan tap tap 2 (19)

Tai lieu on tap lich su dang
Tai lieu on tap lich su dangTai lieu on tap lich su dang
Tai lieu on tap lich su dang
 
HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdf
HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdfHO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdf
HO CHI MINH TOAN TAP - TAP 2.pdf
 
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh
117 cau chuyen_ke_ve_tam_guong_dao_duc_ho_chi_minh
 
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009 2010 môn văntruonghocso.com
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009   2010 môn văntruonghocso.comđề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009   2010 môn văntruonghocso.com
đề Cương ôn thi tốt nghiệp thpt năm học 2009 2010 môn văntruonghocso.com
 
Ho chi minh toan tap tap 4
Ho chi minh toan tap   tap 4Ho chi minh toan tap   tap 4
Ho chi minh toan tap tap 4
 
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)
On thi dai_hoc_mon_van_2010 (1)
 
Bai giang tthcm 39 hc sua gt moi
Bai giang tthcm 39 hc   sua gt moiBai giang tthcm 39 hc   sua gt moi
Bai giang tthcm 39 hc sua gt moi
 
đề 10 bookbooming
đề 10 bookboomingđề 10 bookbooming
đề 10 bookbooming
 
Ho chi minh toan tap tap 8
Ho chi minh toan tap   tap 8Ho chi minh toan tap   tap 8
Ho chi minh toan tap tap 8
 
Ch²⌡ng 2
Ch²⌡ng 2Ch²⌡ng 2
Ch²⌡ng 2
 
Ho chi minh toan tap tap 1
Ho chi minh toan tap   tap 1Ho chi minh toan tap   tap 1
Ho chi minh toan tap tap 1
 
Suy nghĩ và làm giàu (213p)
Suy nghĩ và làm giàu (213p)Suy nghĩ và làm giàu (213p)
Suy nghĩ và làm giàu (213p)
 
Chương 1 tu tuong hcm
Chương 1 tu tuong hcmChương 1 tu tuong hcm
Chương 1 tu tuong hcm
 
Duyen hai bac trung vn. litana
Duyen hai bac  trung vn. litanaDuyen hai bac  trung vn. litana
Duyen hai bac trung vn. litana
 
Cảm hóa viện ban trưởng
Cảm hóa viện ban trưởngCảm hóa viện ban trưởng
Cảm hóa viện ban trưởng
 
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdf
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdfGiáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdf
Giáo trình nông học đại cương - Đinh Thế Lộc;Trịnh Xuân Ngọ (chủ biên).pdf
 
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...
Quá trình cải cách và mở cửa của trung quốc trong hơn 20 năm qua cũng như việ...
 
Tranhdangianvietnam1
Tranhdangianvietnam1Tranhdangianvietnam1
Tranhdangianvietnam1
 
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdf
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdfVăn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdf
Văn hóa ứng xử của người việt qua tục ngữ - ca dao.pdf
 

Recently uploaded

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...cogiahuy36
 
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docx
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docxTổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docx
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docxTrangL188166
 
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...Nguyen Thanh Tu Collection
 
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...Nguyen Thanh Tu Collection
 
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"LaiHoang6
 
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...Nguyen Thanh Tu Collection
 
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hay
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hayGiáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hay
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hayLcTh15
 
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...Nguyen Thanh Tu Collection
 
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...Nguyen Thanh Tu Collection
 
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...Nguyen Thanh Tu Collection
 
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdf
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdfXem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdf
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdfXem Số Mệnh
 
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...Xem Số Mệnh
 
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdf
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdfGieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdf
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdfXem Số Mệnh
 
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...Xem Số Mệnh
 
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docxNỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx7E26NguynThThyLinh
 
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...Nguyen Thanh Tu Collection
 
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...Nguyen Thanh Tu Collection
 
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ haoBookoTime
 
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kì
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kìchủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kì
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kìanlqd1402
 
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...Nguyen Thanh Tu Collection
 

Recently uploaded (20)

TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...
TƯ TƯỞNG HỒ CHÍ MINH VỀ NHÀ NƯỚC CỦA NHÂN DÂN, DO NHÂN DÂN, VÌ NHÂN DÂN VÀ VẬ...
 
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docx
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docxTổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docx
Tổng hợp Ngữ pháp Tiếng Anh 11 cho học sinh.docx
 
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...
BỘ ĐỀ CHÍNH THỨC + TÁCH ĐỀ + ĐỀ LUYỆN THI VÀO LỚP 10 CHUYÊN TOÁN CÁC TỈNH NĂM...
 
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...
TỔNG HỢP 30 ĐỀ THI CHỌN HSG CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN VÙNG DUYÊN HẢI & ĐỒNG BẰNG...
 
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"
syllabus for the book "Tiếng Anh 6 i-Learn Smart World"
 
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...
ĐỀ THAM KHẢO THEO HƯỚNG MINH HỌA 2025 KIỂM TRA GIỮA HỌC KÌ + CUỐI HỌC KÌ 2 NĂ...
 
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hay
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hayGiáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hay
Giáo trình xã hội học Thể dục Thể thao hay
 
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
50 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
 
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
 
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
 
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdf
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdfXem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdf
Xem sim phong thủy luận Hung - Cát số điện thoại chính xác nhất.pdf
 
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...
Lập lá số tử vi trọn đời có luận giải chi tiết, chính xác n...
 
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdf
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdfGieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdf
Gieo quẻ kinh dịch, xin xăm,Xin lộc thánh.pdf
 
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...
Luận giải tử vi của 12 con giáp năm 2024 chi tiết và chính xác -...
 
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docxNỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx
NỘI DUNG HỌC THI ôn thi môn LỊCH SỬ ĐẢNG.docx
 
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
30 ĐỀ PHÁT TRIỂN THEO CẤU TRÚC ĐỀ MINH HỌA BGD NGÀY 22-3-2024 KỲ THI TỐT NGHI...
 
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...
GIÁO TRÌNH BỒI DƯỠNG HỌC SINH GIỎI THCS VÀ THI VÀO 10 THPT CHUYÊN MÔN TIẾNG A...
 
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao
1第一课:你好.pptx. Chinese lesson 1: Hello.Nỉ hao
 
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kì
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kìchủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kì
chủ nghĩa xã hội khoa học về đề tài cuối kì
 
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
ĐỀ CƯƠNG + TEST ÔN TẬP CUỐI KÌ 2 TIẾNG ANH 11 - GLOBAL SUCCESS (THEO CHUẨN MI...
 

Ho chi minh toan tap tap 2

  • 1. Hồ ChÝ Minh toμn tËp -8 -7 Héi ®ång xuÊt b¶n ®μo duy tïng Chñ tÞch Héi ®ång nguyÔn ®øc b×nh Phã Chñ tÞch Héi ®ång Hμ ®¨ng Uû viªn Héi ®ång ®Æng xu©n kú " trÇn träng t©n " NguyÔn duy quý " ®ç nguyªn ph−¬ng " Hoμng minh th¶o " TrÇn nh©m " Ban chØ ®¹o x©y dùng b¶n th¶o ®Æng xu©n kú song thμnh nhãm x©y dùng b¶n th¶o tËp 2 phan ngäc liªn (Chñ biªn) nguyÔn v¨n khoan nguyÔn thÞ giang hå chÝ minh toμn tËp 2 1924 - 1930 XuÊt b¶n lÇn thø hai Nhμ xuÊt b¶n chÝnh trÞ quèc gia Hμ Néi - 2000
  • 2. Hồ ChÝ Minh toμn tËp -6 -5 Lêi GIíI THiÖU TËP 2 TËp 2 cña bé s¸ch Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn thø hai, bao gåm nh÷ng t¸c phÈm do Chñ tÞch Hå ChÝ Minh viÕt tõ th¸ng 11-1924 ®Õn ®Çu n¨m 1930. §©y lμ thêi gian kÓ tõ lóc NguyÔn ¸i Quèc tõ Liªn X« ®Õn Qu¶ng Ch©u (Trung Quèc) ho¹t ®éng ®Õn khi thμnh lËp §¶ng. Thêi gian kh«ng dμi song cã nhiÒu sù kiÖn quan träng ®èi víi phong trμo c¸ch m¹ng thÕ giíi vμ ViÖt Nam, ®¸nh dÊu mét b−íc tiÕn quan träng trong qu¸ tr×nh ph¸t triÓn cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh. Víi c−¬ng vÞ Uû viªn Ban Ph−¬ng §«ng cña Quèc tÕ Céng s¶n, phô tr¸ch V¨n phßng Ph−¬ng Nam, NguyÔn ¸i Quèc ®¶m nhËn viÖc truyÒn b¸ chñ nghÜa céng s¶n vμo ch©u ¸ nãi chung vμ §«ng D−¬ng nãi riªng, theo dâi vμ chØ ®¹o phong trμo c¸ch m¹ng ë mét sè n−íc, chuÈn bÞ mäi ®iÒu kiÖn cho viÖc thμnh lËp chÝnh ®¶ng cña giai cÊp v« s¶n. §ång thêi, Ng−êi dμnh nhiÒu th× giê trùc tiÕp l·nh ®¹o c¸ch m¹ng ViÖt Nam, ®Æc biÖt quan t©m ®Õn viÖc ra ®êi cña §¶ng. §èi víi lÞch sö c¸ch m¹ng n−íc ta, cã thÓ coi nh÷ng n¨m 1925- 1930 lμ thêi gian Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trùc tiÕp chuÈn bÞ vÒ chÝnh trÞ, t− t−ëng vμ tæ chøc ®Ó tiÕn tíi sù kiÖn träng ®¹i nμy. §èi víi phong trμo c¸ch m¹ng c¸c n−íc ph−¬ng §«ng, chñ yÕu ë ch©u ¸, Ng−êi còng cã nhiÒu ®ãng gãp cho cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc vμ sù th¾ng lîi cña chñ nghÜa céng s¶n. Ng−êi ®· tiÕn hμnh nhiÖm vô cao c¶ ®ã trong nh÷ng ®iÒu kiÖn cùc kú khã kh¨n vμ phøc t¹p, nh−ng còng cã nhiÒu thuËn lîi c¬ b¶n: Phong trμo chèng Ph¸p ë ViÖt Nam vÉn rÇm ré, Quèc tÕ Céng s¶n ®· më réng ¶nh h−ëng vμ tæ chøc cña m×nh ra nhiÒu n−íc, kÓ c¶ c¸c n−íc thuéc ®Þa. Quèc tÕ thø hai ngμy cμng dÊn s©u vμo con ®−êng tho¶ hiÖp víi giai cÊp t− s¶n, ®i theo chóng ®Ó chèng l¹i giai cÊp v« s¶n vμ c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc. Varen, ®¶ng viªn §¶ng X· héi Ph¸p lμ mét vÝ dô. H¾n ®· nhËn chøc Toμn quyÒn §«ng D−¬ng, t×m c¸ch ®μn ¸p phong trμo yªu nuíc cña nh©n d©n ba n−íc §«ng D−¬ng. Giai cÊp t− s¶n d©n téc ë c¸c n−íc phô thuéc vμ thuéc ®Þa ngμy cμng tá ra kh«ng ®¶m ®−¬ng næi sø mÖnh l·nh ®¹o sù nghiÖp gi¶i phãng d©n téc cña n−íc m×nh, chèng l¹i nh÷ng thñ ®o¹n ®μn ¸p ®i ®«i víi VII
  • 3. Hồ ChÝ Minh toμn tËp -4 -3 lõa bÞp cña bän ®Õ quèc thùc d©n. Khuynh h−íng c¶i l−¬ng, tho¶ hiÖp ngμy cμng râ rÖt trong hμng ngò t− s¶n d©n téc; ë mét sè n−íc, chóng ®· ph¶n béi, ®Çu hμng. Ngay t¹i Trung Quèc, n¬i ho¹t ®éng cña NguyÔn ¸i Quèc lóc bÊy giê, cuéc ph¶n biÕn cña T−ëng Giíi Th¹ch, th¸ng 4 n¨m 1927, ®· béc lé b¶n chÊt ph¶n c¸ch m¹ng cña nh÷ng kÎ ®¹i diÖn cho mét bé phËn t− s¶n g¾n víi chñ nghÜa ®Õ quèc. Cuéc ®Êu tranh chèng Ph¸p cña nh©n d©n ViÖt Nam lóc bÊy giê vÉn sôc s«i, nh−ng ch−a ra khái cuéc khñng ho¶ng s©u s¾c vÒ ®−êng lèi cøu n−íc vμ l·nh ®¹o. C¸c cuéc vËn ®éng cøu n−íc do Phan Béi Ch©u, Phan Chu Trinh khëi x−íng suy yÕu dÇn. Chñ nghÜa c¶i l−¬ng “®Ò huÒ”, do bän thùc d©n nu«i d−ìng, ®ang ra søc lμm tª liÖt tinh thÇn yªu n−íc cña nh©n d©n ta. Tuy nhiªn, cïng víi cuéc vËn ®éng yªu n−íc, ®ßi tù do d©n chñ, phong trμo ®Êu tranh cña c«ng nh©n ®· cã b−íc ph¸t triÓn míi, lμm c¬ së cho c¸c tæ chøc vμ phong trμo chÝnh trÞ cao h¬n vÒ sau. Cuéc b·i c«ng cña thî m¸y x−ëng Ba Son (söa ch÷a vμ ®ãng tμu thuû cña h¶i qu©n Ph¸p) ë c¶ng Sμi Gßn (8-1925) ®¸nh dÊu mét b−íc tiÕn míi cña phong trμo c«ng nh©n ViÖt Nam, giai cÊp c«ng nh©n n−íc ta tõ ®©y b−íc ®Çu ®i vμo ®Êu tranh tù gi¸c. Sù ra ®êi cña ViÖt Nam Thanh niªn c¸ch m¹ng ®ång chÝ héi, do NguyÔn ¸i Quèc thμnh lËp (6-1925), lμm cho phong trμo ®Êu tranh cña nh©n d©n ta mang thªm s¾c th¸i míi - s¾c th¸i cña giai cÊp v« s¶n. Cïng kho¶ng thêi gian nμy, ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng ®−îc thμnh lËp (25-12- 1927). §©y lμ mét ®¶ng chÝnh trÞ theo xu h−íng d©n chñ t− s¶n, tiªu biÓu cho bé phËn t− s¶n d©n téc ViÖt Nam. Sau sù kiÖn Yªn B¸i n¨m 1930, vai trß lÞch sö cña ViÖt Nam Quèc d©n ®¶ng chÊm døt. Sø mÖnh l·nh ®¹o phong trμo gi¶i phãng d©n téc theo con ®−êng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin ®−îc trao trän vÑn cho giai cÊp c«ng nh©n ViÖt Nam vμ §¶ng cña nã, do NguyÔn ¸i Quèc thμnh lËp, gi¸o dôc vμ l·nh ®¹o. Víi t− c¸ch lμ mét nhμ yªu n−íc ch©n chÝnh, mét chiÕn sÜ céng s¶n, NguyÔn ¸i Quèc ®· tiÕn hμnh nhiÒu c«ng viÖc to lín - truyÒn b¸ chñ nghÜa M¸c - Lªnin, x¸c ®Þnh ®−êng lèi cøu n−íc ®óng, chuÈn bÞ thμnh lËp §¶ng ®Ó b¶o ®¶m cho th¾ng lîi cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam. §ång thêi, Ng−êi kh«ng quªn tr¸ch nhiÖm cña mét chiÕn sÜ quèc tÕ, ®¹i diÖn cña Quèc tÕ Céng s¶n tham gia tæ chøc x©y dùng phong trμo c¸ch m¹ng ë nhiÒu n−íc kh¸c cña ch©u ¸. Nh÷ng ho¹t ®éng phong phó cña NguyÔn ¸i Quèc, vÒ t− duy lý luËn còng nh− thùc tiÔn trong thêi kú 1924-1930, ®−îc ph¶n ¸nh trong tËp 2 cña bé Hå ChÝ Minh Toμn tËp, xuÊt b¶n lÇn nμy. Nhê kÕt qu¶ s−u tÇm, x¸c minh cña nhiÒu c¬ quan l−u tr÷, b¶o tμng... vμ cña c¸c nhμ khoa häc, nhiÒu tμi liÖu ®· ®−îc ph¸t hiÖn, dÞch, xö lý, vμ lÇn ®Çu tiªn ®−îc c«ng bè b»ng tiÕng ViÖt. QuyÓn "B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p", xuÊt b¶n n¨m 1925, tr−íc in ë tËp 1, lÇn xuÊt b¶n nμy ®−îc ®−a vμo tËp 2, cho phï hîp víi thêi ®iÓm ra ®êi cña t¸c phÈm. C¸c tμi liÖu míi ®−îc x¸c ®Þnh theo nh÷ng nguyªn t¾c cña v¨n b¶n häc: tμi liÖu cã ghi tªn cña NguyÔn ¸i Quèc, hoÆc nh÷ng bót danh kh¸c nhau ®· ®−îc x¸c nhËn; cã trong hå s¬ l−u tr÷ cña Quèc tÕ Céng s¶n trao cho Trung −¬ng §¶ng ta ®· ®−îc kh¼ng ®Þnh... Mét sè tμi liÖu ch−a x¸c ®Þnh ch¾c ch¾n lμ cña NguyÔn ¸i Quèc th× ®−îc xÕp ë phÇn Phô lôc ®Ó nghiªn cøu thªm. Qua khèi l−îng tμi liÖu ®−îc ®−a vμo tËp 2 nμy, chóng ta nhËn thÊy b−íc ph¸t triÓn cña t− t−ëng Hå ChÝ Minh vμ c«ng lao to lín cña Ng−êi ®èi víi d©n téc, giai cÊp vμ phong trμo c¸ch m¹ng thÕ giíi. Ng−êi ®· sím tiÕp thu ¸nh s¸ng cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t×m thÊy con ®−êng gi¶i phãng c¸c d©n téc thuéc ®Þa g¾n chÆt víi cuéc ®Êu tranh cña giai cÊp v« s¶n, tõ ®ã Ng−êi ®· tiÕn hμnh ®Êu tranh vμ phª ph¸n m¹nh mÏ nh÷ng nhËn thøc sai lÇm vÒ vÊn ®Ò d©n téc vμ thuéc ®Þa trong phong trμo c«ng nh©n ë c¸c n−íc ch©u ¢u, ®ång thêi, Ng−êi ®· ra søc ®Èy m¹nh viÖc truyÒn b¸ nh÷ng t− t−ëng cña Lªnin vμ Quèc tÕ Céng s¶n, vμo c¸c d©n téc thuéc ®Þa. Trong bμi "Lªnin vμ c¸c d©n téc thuéc ®Þa" Ng−êi viÕt: "Lªnin lμ ng−êi ®Çu tiªn ®· hiÓu vμ ®¸nh gi¸ hÕt tÇm quan träng lín lao cña viÖc l«i cuèn nh©n d©n c¸c n−íc thuéc ®Þa vμo phong trμo c¸ch m¹ng. Lªnin lμ ng−êi ®Çu tiªn ®· chØ râ r»ng, nÕu kh«ng cã sù tham gia cña c¸c d©n téc thuéc ®Þa, th× c¸ch m¹ng x· héi kh«ng thÓ cã ®−îc" (tr. 136). Trong mét bμi kh¸c cïng nhan ®Ò, nh−ng ®Ó nãi víi c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc, Ng−êi viÕt: "Khi cßn sèng, Lªnin lμ ng−êi thÇy, ng−êi cha cña nh©n d©n bÞ ¸p bøc. Sau khi mÊt, Ng−êi lμ ng«i sao chØ ®−êng tiÕn tíi sù nghiÖp gi¶i phãng vÜ ®¹i cña nh©n d©n bÞ ¸p bøc. Lªnin sèng m·i trong lßng mäi ng−êi d©n n« lÖ ë c¸c n−íc thuéc ®Þa!" (tr.209). Khi ho¹t ®éng ë Qu¶ng Ch©u, Ng−êi ®· lËp ra “ViÖt Nam Thanh niªn c¸ch mÖnh ®ång chÝ héi", trong ®ã cã céng s¶n ®oμn lμm nßng cèt. §ã lμ b−íc ®i thÝch hîp ®Ó tiÕn tíi thμnh lËp mét chÝnh ®¶ng v« s¶n kiÓu míi theo chñ nghÜa Lªnin ë mét n−íc thuéc ®Þa, n«ng nghiÖp l¹c hËu. §©y lμ IXVII
  • 4. Hồ ChÝ Minh toμn tËp -2 -1 b−íc chuÈn bÞ vÒ chÝnh trÞ, t− t−ëng, tæ chøc vμ ph−¬ng ph¸p ®Êu tranh c¸ch m¹ng cho ®éi tiªn phong chiÕn ®Êu cña giai cÊp c«ng nh©n ViÖt Nam. Nh÷ng bμi gi¶ng cña Ng−êi ë c¸c líp huÊn luyÖn chÝnh trÞ Qu¶ng Ch©u (1925-1927), sau ®−îc tËp hîp thμnh cuèn §−êng c¸ch mÖnh ®· ®Æt c¬ së cho viÖc h×nh thμnh ®−êng lèi vμ ph−¬ng ph¸p cña c¸ch m¹ng ViÖt Nam theo quan ®iÓm cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin. §−êng c¸ch mÖnh lμ sù tiÕp nèi hîp l«gÝc. B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p; nã chØ râ môc tiªu con ®−êng vμ nh÷ng biÖn ph¸p cô thÓ ®Ó ®i tíi th¾ng lîi. §iÒu kiÖn quan träng hμng ®Çu lμ ph¶i cã §¶ng cña giai cÊp c«ng nh©n l·nh ®¹o "®Ó trong th× vËn ®éng vμ tæ chøc d©n chóng, ngoμi th× liªn l¹c víi d©n téc bÞ ¸p bøc vμ v« s¶n giai cÊp mäi n¬i. §¶ng cã v÷ng c¸ch mÖnh míi thμnh c«ng" (tr.267-268), §¶ng muèn v÷ng th× ph¶i cã chñ nghÜa lμm cèt... §¶ng mμ kh«ng cã chñ nghÜa còng nh− ng−êi kh«ng cã trÝ kh«n, tÇu kh«ng cã bμn chØ nam" (tr.268). Ng−êi kh¼ng ®Þnh: "B©y giê häc thuyÕt nhiÒu, chñ nghÜa nhiÒu, nh−ng chñ nghÜa ch©n chÝnh nhÊt, ch¾c ch¾n nhÊt, c¸ch mÖnh nhÊt lμ chñ nghÜa Lªnin" (tr.268). B»ng sù ph©n tÝch s©u s¾c trªn c¬ së cø liÖu lÞch sö chÝnh x¸c, NguyÔn ¸i Quèc ®· chØ cho nh©n d©n ViÖt Nam còng nh− nh©n d©n nhiÒu n−íc thuéc ®Þa thÊy r»ng c«ng cuéc ®Êu tranh gi¶i phãng d©n téc kh«ng thÓ ®i theo con ®−êng c¸ch m¹ng t− s¶n, v× ®ã lμ “c¸ch mÖnh kh«ng ®Õn n¬i, tiÕng lμ céng hoμ vμ d©n chñ, kú thùc trong th× nã t−íc lôc c«ng n«ng, ngoμi th× nã ¸p bøc thuéc ®Þa" (tr. 268). Con ®−êng ®óng theo NguyÔn ¸i Quèc lμ con ®−êng C¸ch m¹ng th¸ng M−êi Nga: “C¸ch mÖnh Nga d¹y cho chóng ta r»ng muèn c¸ch mÖnh thμnh c«ng th× ph¶i d©n chóng (c«ng n«ng) lμm gèc, ph¶i cã ®¶ng v÷ng bÒn, ph¶i bÒn gan, ph¶i hy sinh, ph¶i thèng nhÊt. Nãi tãm l¹i ph¶i theo chñ nghÜa M· Kh¾c T− vμ Lªnin" (tr.280). Chñ tÞch Hå ChÝ Minh còng v¹ch râ sù cÇn thiÕt ph¶i g¾n c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc víi c¸ch m¹ng v« s¶n thÕ giíi. Trong B¶n ¸n chÕ ®é thùc d©n Ph¸p, Ng−êi viÕt: "§øng tr−íc chñ nghÜa t− b¶n vμ chñ nghÜa ®Õ quèc, quyÒn lîi cña chóng ta lμ thèng nhÊt" (tr.128). V× vËy, cÇn cã sù liªn minh chiÕn ®Êu gi÷a c¸c lùc l−îng c¸ch m¹ng v« s¶n vμ c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc chèng chñ nghÜa ®Õ quèc nh»m thùc hiÖn môc tiªu ®éc lËp d©n téc, d©n chñ vμ chñ nghÜa x· héi. §iÒu ®ã ®· ®−îc NguyÔn ¸i Quèc ®óc kÕt thμnh nguyªn lý: ..."Lμm cho ®éi tiªn phong cña lao ®éng thuéc ®Þa tiÕp xóc mËt thiÕt víi giai cÊp v« s¶n ph−¬ng T©y ®Ó dän ®−êng cho mét sù hîp t¸c thËt sù sau nμy, chØ cã sù hîp t¸c nμy míi b¶o ®¶m cho giai cÊp c«ng nh©n quèc tÕ giμnh ®−îc th¾ng lîi cuèi cïng" (tr.124). "Lμm cho c¸c d©n téc thuéc ®Þa, tõ tr−íc ®Õn nay vÉn c¸ch biÖt nhau, hiÓu biÕt nhau h¬n vμ ®oμn kÕt l¹i ®Ó ®Æt c¬ së cho mét Liªn minh ph−¬ng §«ng t−¬ng lai, khèi liªn minh nμy sÏ lμ mét trong nh÷ng c¸i c¸nh cña c¸ch m¹ng v« s¶n". (tr.124). Trong khi ch¨m lo x©y dùng §¶ng m¸cxÝt lªninnÝt, x©y dùng khèi ®oμn kÕt quèc tÕ, Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vÉn tiÕp tôc lªn ¸n, tè c¸o téi ¸c cña chñ nghÜa ®Õ quèc thùc d©n ë §«ng D−¬ng vμ ë c¸c n−íc thuéc ®Þa, phô thuéc kh¸c trªn c¸c mÆt chÝnh trÞ, kinh tÕ, qu©n sù, v¨n ho¸, gi¸o dôc... Trong bμi ph¸t biÓu t¹i §¹i héi ®¹i biÓu toμn quèc lÇn thø II cña Quèc d©n ®¶ng Trung Quèc (14-1-1926), NguyÔn ¸i Quèc ®· tè c¸o mét c¸ch toμn diÖn "sù tμn ¸c cña ¸ch ¸p bøc cña ng−êi Ph¸p" vμ ®i tíi kÕt luËn r»ng: "Bän ®Õ quèc cè nhiªn lμ ¸p bøc ng−êi An Nam, nh−ng ®ång thêi chóng còng ¸p bøc c¶ ng−êi Trung Quèc... Chóng ta biÕt r»ng, c¸c d©n téc bÞ ¸p bøc trªn thÕ giíi hiÖn nay cã Ai CËp, Marèc, Xyri, An Nam, Trung Quèc vμ rÊt nhiÒu n−íc kh¸c. Cho nªn, chóng ta ph¶i liªn hiÖp l¹i, cïng nhau chèng chñ nghÜa ®Õ quèc" (tr.216). B»ng nhiÒu dÉn chøng chÝnh x¸c, cô thÓ vÒ téi ¸c cña chñ nghÜa thùc d©n ®Õ quèc ë kh¾p mäi n¬i, NguyÔn ¸i Quèc kÕt luËn: "... mäi chÕ ®é thùc d©n ®Õ quèc ®Òu tiªu diÖt hÕt c¸c nßi gièng b¶n xø, vμ muèn cøu v·n nh÷ng nßi gièng nμy, ta ph¶i lËt ®æ chñ nghÜa ®Õ quèc!" (tr.340). Khi cuéc khñng ho¶ng kinh tÕ thÕ giíi ngμy cμng tíi gÇn th× ¸ch ¸p bøc vμ bãc lét thùc d©n ngμy cμng t¨ng; ®ång thêi cuéc ®Êu tranh cña nh©n d©n ViÖt Nam, còng nh− nh©n d©n Trung Quèc, Ên §é, d−íi sù t¸c ®éng cña nh÷ng t− t−ëng tiÕn bé còng mçi ngμy mét s«i næi. Hå ChÝ Minh ®· thÓ hiÖn tinh thÇn quèc tÕ v« s¶n kh«ng chØ trªn lêi nãi mμ cßn b»ng hμnh ®éng cô thÓ cho sù ph¸t triÓn cña phong trμo c¸ch m¹ng thÕ giíi. ë ViÖt Nam, nh÷ng tæ chøc céng s¶n ®Çu tiªn ®−îc h×nh thμnh vμo cuèi nh÷ng n¨m 1920 ®¸nh dÊu sù chÝn muåi cho sù ra ®êi cña mét chÝnh ®¶ng v« s¶n m¸cxÝt - lªninnÝt cña giai cÊp c«ng nh©n. V× vËy, Ng−êi ®· thay mÆt Quèc tÕ Céng s¶n ®øng ra thèng nhÊt c¸c tæ chøc céng s¶n ë trong n−íc, chÝnh thøc thμnh lËp §¶ng Céng s¶n ViÖt Nam. Toμn bé t¸c phÈm cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh trong tËp 2 cña lÇn xuÊt XIX
  • 5. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 0 1 b¶n nμy ph¶n ¸nh sù s¸ng t¹o ®éc ®¸o cña Ng−êi kh«ng chØ trong viÖc vËn dông s¸ng t¹o chñ nghÜa M¸c-Lªnin vμo ®iÒu kiÖn cô thÓ cña ViÖt Nam, vμ c¸c n−íc thuéc ®Þa, phô thuéc kh¸c, mμ cßn gãp phÇn ph¸t triÓn vμ lμm phong phó thªm lý luËn cña chñ nghÜa M¸c - Lªnin, t− t−ëng Hå ChÝ Minh vÒ c¸ch m¹ng gi¶i phãng d©n téc ë thuéc ®Þa. T− t−ëng Hå ChÝ Minh ë giai ®o¹n nμy ®· ®Æt c¬ së khoa häc cho ®−êng lèi c¸ch m¹ng ®óng ®¾n, s¸ng t¹o cña §¶ng ta. §−êng lèi ®ã lμ ngän ®Ìn pha soi s¸ng cho c¸ch m¹ng ViÖt Nam tiÕn tíi, ®ång thêi lμ vò khÝ s¾c bÐn ®Ó chiÕn th¾ng nh÷ng t− t−ëng c¶i l−¬ng, d©n téc hÑp hßi, t− t−ëng tho¶ hiÖp cña giai cÊp t− s¶n gãp phÇn x¸c lËp v÷ng ch¾c ®Þa vÞ l·nh ®¹o cña giai cÊp v« s¶n vμ chÝnh §¶ng cña nã ®èi víi c¸ch m¹ng ViÖt Nam. Nã còng gióp cho nhiÒu chiÕn sÜ yªu n−íc chuyÓn sang lËp tr−êng cña giai cÊp v« s¶n kh¾c phôc nh÷ng biÓu hiÖn cña t− t−ëng t¶ khuynh, hÑp hßi, biÖt ph¸i... T− t−ëng cña Chñ tÞch Hå ChÝ Minh vμ ®−êng lèi cña §¶ng ®· nhanh chãng th©m nhËp vμo quÇn chóng nh©n d©n, biÕn thμnh søc m¹nh to lín ®−a ®Õn nh÷ng th¾ng lîi vÜ ®¹i. VIÖN NGHI£N Cøu CHñ NGhÜa M¸C - lªNIN Vμ T¦ T−ëNG Hå CHÝ MiNH GöI TæNG TH¦ Ký QUèC TÕ N¤NG D¢N 1) Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924 Göi ®ång chÝ §«mban, Tæng th− ký Quèc tÕ N«ng d©n1 , §ång chÝ th©n mÕn, ChuyÕn ®i cña t«i tõ M¸txc¬va ®−îc quyÕt ®Þnh h¬i ®ét ngét, vμ t«i kh«ng thÓ b¸o tr−íc cho ®ång chÝ ®iÒu ®ã. T«i xin ®ång chÝ thø lçi vμ chuyÓn sù t¹ lçi cña t«i ®Õn c¸c ®ång chÝ chóng ta ë Héi ®ång. ë ®©y, chóng ta cã mét phong trμo n«ng d©n rÊt ®¸ng chó ý: d−íi sù b¶o trî cña Quèc d©n ®¶ng vμ d−íi sù l·nh ®¹o cña nh÷ng ng−êi céng s¶n, nh÷ng n«ng d©n nghÌo ®· tù tæ chøc l¹i. VÒ phÝa c¸c ®Þa chñ, hä còng cã tæ chøc nh−ng tÊt nhiªn víi mét môc ®Ých kh¸c. §ã lμ mét c¬ héi tuyÖt diÖu cho sù tuyªn truyÒn cña chóng ta. VËy t«i ®Ò nghÞ ®ång chÝ vui lßng göi cho t«i tÊt c¶ mäi tμi liÖu mμ ®ång chÝ cã thÓ cã nh− c¸c b¸o, c¸c tuyªn ng«n, v.v.. T«i sÏ ®¶m nhiÖm thu xÕp víi c¸c ®ång chÝ chóng ta ë ®©y ®Ó phæ biÕn chóng. VÒ viÖc liªn quan tíi vÞ trÝ cña t«i lμ uû viªn §oμn Chñ tÞch Quèc tÕ N«ng d©n th× ®ång chÝ cø lμm nÕu nh− ®ång chÝ xÐt lμ tèt hoÆc lμ ®Ò nghÞ thay thÕ t«i, ë tr−êng hîp nμy ®ång chÝ nãi lμ t«i èm, chø ®õng nãi lμ t«i v¾ng mÆt, bëi v× t«i sèng bÊt hîp ph¸p ë ®©y. HoÆc lμ nÕu ®ång chÝ thÊy cã Ých th× cø gi÷ l¹i c¸i danh nghÜa d©n thuéc ®Þa NguyÔn ¸i Quèc ®Ó trang trÝ cho nh÷ng tuyªn ng«n vμ nh÷ng lêi kªu gäi cña Héi ®ång. ___________ 1) §Çu ®Ò do BBT ®Æt. XII
  • 6. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 2 3 Xin göi ®ång chÝ vμ tÊt c¶ c¸c ®ång chÝ cña chóng ta lêi chμo céng s¶n. §Þa chØ ®Ó göi tμi liÖu: ¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc. NGUYÔN ¸I QUèC Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. GöI BAN BI£N TËP T¹P CHÝ RABOTNHITXA Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924 C¸c n÷ ®ång chÝ th©n mÕn, Khi t«i cßn ë Quèc tÕ Céng s¶n2 , t«i phÊn khëi ®−îc ®«i lÇn céng t¸c víi tê b¸o cña c¸c ®ång chÝ. Nay t«i muèn tiÕp tôc sù céng t¸c Êy. Nh−ng v× ë ®©y t«i ho¹t ®éng bÊt hîp ph¸p, cho nªn t«i göi bμi cho c¸c ®ång chÝ d−íi h×nh thøc "Nh÷ng bøc th− tõ Trung Quèc" vμ ký tªn mét phô n÷. T«i nghÜ r»ng lμm nh− vËy nh÷ng bμi viÕt cã tÝnh chÊt ®éc ®¸o h¬n vμ phong phó h¬n ®èi víi ®éc gi¶, ®ång thêi còng b¶o ®¶m giÊu ®−îc tªn thËt cña t«i. Xin c¸c ®ång chÝ göi ®Òu ®Æn cho t«i kh«ng chØ riªng b¸o cña c¸c ®ång chÝ, mμ c¶ nh÷ng s¸ch b¸o Nga mμ phô n÷ vμ thiÕu nhi cã thÓ −a thÝch, bëi v× ë ®©y cßn ph¶i lμm nhiÒu viÖc vËn ®éng phô n÷ vμ thiÕu nhi, nh−ng c¸c ®ång chÝ cña chóng ta ë ®©y l¹i ch−a cã ®ñ tμi liÖu huÊn luyÖn vμ tuyªn truyÒn. VÒ phÇn t«i, t«i høa sÏ cung cÊp cho c¸c ®ång chÝ tin tøc vÒ phong trμo phô n÷ ë ph−¬ng §«ng nãi chung vμ ë Trung Quèc nãi riªng. NÕu ph¶i tr¶ tiÒn ®Æt mua c¸c thø b¸o mμ c¸c ®ång chÝ sÏ göi cho t«i, xin c¸c ®ång chÝ cø gi÷ l¹i tiÒn thï lao c¸c bμi b¸o t«i viÕt ®Ó tr¶. Xin c¸c ®ång chÝ nhËn lêi chμo céng s¶n cña t«i. §Þa chØ nhËn b¸o: ¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc. Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. nguyÔn ¸i quèc
  • 7. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 4 5 Göi mét ®ång chÝ trong quèc tÕ céng s¶1F1 ) Qu¶ng Ch©u, ngμy 12-11-1924 §ång chÝ th©n mÕn, ChØ cã mét dßng ch÷ ®Ó b¸o cho ®ång chÝ biÕt r»ng t«i ®· ®Õn ®©y h«m qua, vμ ®ang ë nhμ ®ång chÝ B«r«®in víi 2 hoÆc 3 ®ång chÝ Trung Quèc. T«i ch−a gÆp ai c¶. Mäi ng−êi ë ®©y ®Òu bËn vÒ viÖc B¸c sÜ T«n lªn ph−¬ng B¾c. T«i sÏ viÕt th− cho ®ång chÝ sím. Xin göi lêi chμo anh em cña t«i ®Õn ®ång chÝ vμ tÊt c¶ c¸c ®ång chÝ chóng ta ë Quèc tÕ Céng s¶n. NguyÔn ¸i quèc §Þa chØ: ¤.Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u, Trung Quèc. Vui lßng chuyÓn gióp bøc th− sau ®©y tíi V¨n phßng §¶ng Ph¸p. Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. ___________ 1) Th− kh«ng ®Ò tªn ng−êi nhËn. Cã thÓ lμ göi ®Õn mét ®ång chÝ trong Ban ph−¬ng §«ng cña Quèc tÕ Céng s¶n. TH¦ Tõ TRUNG QUèC, Sè 1 C¸c n÷ ®ång chÝ th©n mÕn, C¸c ®ång chÝ biÕt r»ng n−íc t«i, Trung Quèc, bÞ k×m kÑp tμn nhÉn trong mét c¸i k×m mμ nh÷ng ®Õ quèc n−íc ngoμi lμ mét gäng vμ nh÷ng tay sai trung thμnh cña chóng - nh÷ng bän qu©n phiÖt Trung Quèc - lμ gäng kh¸c. Bän chóng gióp nhau ®Ó bãc lét chóng t«i. Mçi khi chóng thÊy phong trμo gi¶i phãng n¶y sinh - dï cña ®μn «ng hay ®μn bμ - chóng kh«ng tõ viÖc g× ®Ó bãp chÕt nã. Sù ¸p bøc ®Ì nÆng lªn chóng t«i, nh−ng chóng t«i bÞ ¸p bøc nÆng nÒ h¬n gÊp ngh×n lÇn ®μn «ng ... Kh«ng cã chót quyÒn tù do chÝnh trÞ, kinh tÕ vμ x· héi, chóng t«i bÞ bãc lét gÊp ®«i bëi v× lμ lao ®éng vμ v× lμ ®μn bμ. ViÖc kh«ng cã häc vÊn, tÝnh thô ®éng, tËp tôc cßn lμm cho nh÷ng nçi khæ cùc cña chóng t«i cμng nÆng nÒ thªm. TiÕng vang cña c¸ch m¹ng Nga3 lμm cho chóng t«i d−êng nh− tho¸t khái c¬n ¸c méng ®au ®ín. DÇn dÇn chóng t«i b¾t ®Çu nghe, nh×n, suy nghÜ vμ trë nªn ý thøc ®−îc r»ng chóng t«i còng vËy, chóng t«i lμ nh÷ng con ng−êi nh− nh÷ng ®μn «ng, r»ng chóng t«i còng vËy, chóng t«i ph¶i cã quyÒn sèng vμ lμm viÖc, vμ sau hÕt r»ng ®Ó giμnh ®−îc quyÒn ®ã, chóng t«i còng ph¶i ®Êu tranh nh− nh÷ng ®μn «ng vμ cïng víi ®μn «ng chèng l¹i nh÷ng kÎ bãc lét chóng t«i. Tõ ®ã, nh÷ng ng−êi tiÕn bé nhÊt trong chóng t«i vμo §¶ng céng s¶n, vμo Thanh niªn céng s¶n; nh÷ng ng−êi kh¸c gia nhËp ®¶ng c¸ch m¹ng lμ Quèc d©n ®¶ng. §¶ng nμy cã c¶m t×nh thμnh thËt víi n−íc Céng hoμ X«viÕt.
  • 8. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 6 7 N−íc Nga c¸ch m¹ng kh«ng chØ nªu mét tÊm g−¬ng mμ cßn cho chóng t«i ng−êi h−íng dÉn n÷a. Chóng t«i ®−îc may m¾n lμ ë ®©y cã n÷ ®ång chÝ, ®ång chÝ B«r«®in. §ång chÝ nμy nç lùc lμm cho chóng t«i hiÓu vμ lμm viÖc trªn con ®−êng gi¶i phãng. §ång chÝ tæ chøc, gi¸o dôc, khuyÕn khÝch, lμm thøc tØnh t¹i mäi n¬i mμ ®ång chÝ ®Õn. Khi lμm cho chóng t«i c¶m phôc C¸ch m¹ng Nga, ®ång thêi, ®ång chÝ còng lμm cho chóng t«i c¶m thÊy sù tÊt yÕu cña c¸ch m¹ng Trung Quèc. §ång chÝ cã c¸ch ®Æc biÖt ®Ó nãi chuyÖn víi chóng t«i. Nh÷ng lêi râ rμng, ®¬n gi¶n vμ thμnh thùc cña ®ång chÝ khiÕn chóng t«i hiÓu ®−îc vμ suy nghÜ. §ång chÝ biÕt khuyÕn khÝch nh÷ng chÞ ®· hiÓu chót Ýt vμ lμm cho nh÷ng chÞ kh¸c cßn ch−a hiÓu th× hiÓu. C¸c ®ång chÝ biÕt r»ng chóng t«i, phô n÷ Trung Quèc, cßn rÊt l¹c hËu, nhót nh¸t vμ h÷ng hê. §ã lμ mét nhiÖm vô kh¸ khã kh¨n ®Ó lμm cho chóng t«i ®ét nhiªn tho¸t khái tËp qu¸n hμng ngh×n n¨m ®ã, vËy mμ ®ång chÝ th©n mÕn cña chóng t«i ®· lμm c¸i ®ã khÐo lÐo ®Õn thÕ vμ ©n cÇn niÒm në ®Õn thÕ, nÕu nh− t«i cã thÓ bμy tá nh− vËy. C¸c ®ång chÝ h·y ghi nhËn ®©y lμ mét vÝ dô: Th¸ng tr−íc, t¹i buæi lÔ kû niÖm C¸ch m¹ng Nga, do lêi kªu gäi cña n÷ ®ång chÝ B«r«®in, h¬n 3.000 n÷ c«ng nh©n vμ n÷ sinh viªn Qu¶ng Ch©u ®· ®i biÓu t×nh víi nam giíi vμ ®· dù mÝt tinh. Sau khi nghe ng−êi ®ång chÝ chóng ta nãi trong mét giê mμ bμi diÔn v¨n bÞ ng¾t qu·ng bëi nh÷ng trμng vç tay kÐo dμi, mét chÞ cña chóng t«i ®· ®äc nghÞ quyÕt sau ®©y: H«m nay, chóng t«i ë ®©y ®Ó lμm lÔ kû niÖm cuéc C¸ch m¹ng vÜ ®¹i nhÊt mμ lÞch sö ®· chøng kiÕn: Cuéc C¸ch m¹ng Nga. ChÝnh nhê cuéc c¸ch m¹ng nμy mμ c¬ së cña quyÒn tù do ch©n chÝnh vμ quyÒn b×nh ®¼ng thùc sù ®· ®−îc ®Æt ra cho loμi ng−êi. ChÝnh nhê cuéc c¸ch m¹ng nμy mμ sù gi¶i phãng phô n÷ sÏ cã gi¸ trÞ vμ cã nh÷ng ý nghÜa ®Çy ®ñ, trän vÑn. Thay mÆt cho tÊt c¶ c¸c chÞ em, c¶m ¬n n÷ ®ång chÝ vμ cam kÕt lμm viÖc hÕt søc m×nh ®Ó hîp søc vμo sù chiÕn th¾ng cuèi cïng cña c¸ch m¹ng thÕ giíi, më ®Çu mét c¸ch th¾ng lîi bëi giai cÊp v« s¶n anh hïng n−íc Nga. NghÞ quyÕt nμy ®· ®−îc biÓu quyÕt nhÊt trÝ víi tiÕng h« to: C¸ch m¹ng Nga mu«n n¨m! C¸ch m¹ng Trung Quèc mu«n n¨m! §¶ ®¶o chñ nghÜa ®Õ quèc! Ng−êi ta ch−a bao giê thÊy phÊn khëi nhiÒu nh− thÕ trong phô n÷ chóng t«i! §ã thËt sù ®· lμ cuéc c¸ch m¹ng nhá! Trong th− sau, t«i sÏ cho c¸c ®ång chÝ biÕt chóng t«i ho¹t ®éng ë ®©y nh− thÕ nμo. Trong khi chê ®îi niÒm vui ®−îc ®äc th− c¸c ®ång chÝ, thay mÆt c¸c ®ång chÝ cña t«i, xin göi ®Õn c¸c ®ång chÝ lêi chμo ch©n thμnh nhÊt. Qu¶ng Ch©u, 12-11-1924. LOO SHING YAN2F1 ) n÷ ®¶ng viªn Quèc d©n ®¶ng Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. ___________ 1) Trong th− göi t¹p chÝ Rabotnhitxa ngμy 12-11-1924, NguyÔn ¸i Quèc th«ng b¸o: c¸c bμi b¸o göi t¹p chÝ lÊy tªn "Th− tõ Trung Quèc" vμ ký tªn mét phô n÷.
  • 9. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 8 9 GöI CHñ TÞCH §OμN QUèC TÕ CéNG S¶N T«i ®Õn Qu¶ng Ch©u4 vμo gi÷a th¸ng 12. T«i ®· gÆp t¹i ®©y vμi ba nhμ c¸ch m¹ng quèc gia An Nam, trong sè nμy cã mét ng−êi ®· xa rêi xø së tõ ba m−¬i n¨m 3F1 ) . Trong thêi gian ®ã «ng ta ®· tæ chøc nhiÒu cuéc næi dËy chèng Ph¸p. TÊt c¶ nh÷ng cuéc næi dËy Êy ®Òu ®· ®−a tíi c¸i chÕt cña mÊy tªn sÜ quan vμ binh lÝnh Ph¸p, sù chiÕm ®o¹t mÊy khÈu sóng vμ... lμ viÖc ng−êi cña chóng ta ch¹y tho¸t, do kh«ng ®−îc gióp ®ì vμ viÖn trî. Môc ®Ých duy nhÊt cña «ng nμy lμ tr¶ thï cho n−íc, cho nhμ ®· bÞ bän Ph¸p tμn s¸t. ¤ng kh«ng hiÓu chÝnh trÞ, vμ l¹i cμng kh«ng hiÓu viÖc tæ chøc quÇn chóng. Trong c¸c cuéc th¶o luËn, t«i ®· gi¶i thÝch cho «ng hiÓu sù cÇn thiÕt cña tæ chøc vμ sù v« Ých cña nh÷ng hμnh ®éng kh«ng c¬ së. ¤ng ®· ®ång ý. Vμ ®©y lμ nh÷ng viÖc mμ chóng t«i b¾t ®Çu cïng nhau tiÕn hμnh: a) T«i ®· v¹ch mét kÕ ho¹ch tæ chøc vμ xin göi kÌm b¶n sao theo ®©y. b) Sau khi ®· t¸n thμnh kÕ ho¹ch nμy, «ng ®· ®−a cho t«i mét b¶n danh s¸ch 10 ng−êi An Nam ®· cïng «ng ho¹t ®éng bÊy l©u. c) T«i ®· chän 5 ng−êi quª ë 5 tØnh kh¸c nhau. Chóng t«i sÏ cö mét ng−êi An Nam ®−a hä tíi Qu¶ng Ch©u. T«i sÏ huÊn luyÖn cho hä vÒ ph−¬ng ph¸p tæ chøc. Chóng t«i sÏ göi hä trë ___________ 1) Nguyªn b¶n tiÕng Ph¸p viÕt lμ: "ba m−¬i n¨m nay". Cã lÏ "hai m−¬i n¨m nay" ®óng h¬n. vÒ §«ng D−¬ng ho¹t ®éng sau 3 th¸ng häc tËp; vμ chóng t«i sÏ lÊy ra mét ®oμn kh¸c. Trong lóc nμy, ®©y lμ biÖn ph¸p duy nhÊt. §Ó chi vμo c¸c phÝ tæn, t«i ®· lÊy sè cßn l¹i trong mãn tiÒn ®i ®−êng cña c¸c ®ång chÝ ®· cho t«i (150 ®ång) vμ vÒ sau th× sao ? T«i lμm viÖc mçi ngμy vμi giê cho h·ng R«xta; nh−ng tiÒn l−¬ng cña t«i kh«ng cho phÐp t«i cã thÓ mét m×nh bao cho "c¸c häc viªn" cña t«i. Vμ khi c¸c häc viªn ®Õn Qu¶ng Ch©u, rÊt cã thÓ råi sÏ ph¶i ®em tÊt c¶ hoÆc gÇn tÊt c¶ th× giê cña t«i vμo viÖc huÊn luyÖn hä, lóc ®ã t×nh h×nh tμi chÝnh cña t«i sÏ kh«ng cã lèi tho¸t. Bëi vËy, t«i ®Ò nghÞ ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®¹i diÖn cña ®ång chÝ ë Qu¶ng Ch©u còng ph¶i ch¨m lo ®Õn §«ng D−¬ng. T«i thiÕt t−ëng ch−a cÇn ph¶i th¶o mét b¶n b¸o c¸o vÒ t×nh h×nh Trung Quèc bëi v× c¸c ®ång chÝ Trung Quèc vμ Nga ®· lμm viÖc ®ã; tuy nhiªn, b©y giê t«i l−u ý ®ång chÝ vÊn ®Ò tuyªn truyÒn trong phô n÷ vμ thiÕu nhi. N÷ ®ång chÝ B«r«®in ®· phμn nμn lμ kh«ng nhËn ®−îc tμi liÖu (b¸o chÝ, ch−¬ng tr×nh, v.v.) mμ n÷ ®ång chÝ ®· xin M¸txc¬va. §iÒu ®ã ®· ng¨n c¶n kh«ng cho c«ng t¸c cña n÷ ®ång chÝ Êy tiÕn triÓn vμ còng cã lóc ®· c¶n trë hoμn toμn c«ng t¸c cña n÷ ®ång chÝ Êy. N÷ ®ång chÝ Êy ®· viÕt th− nhiÒu lÇn cho Quèc tÕ Phô n÷, nh−ng c¸c bøc th− ®Òu kh«ng cã håi ®¸p vμ kh«ng mang l¹i kÕt qu¶. Mong c¸c ®ång chÝ nhËn cho lêi chμo céng s¶n. Qu¶ng Ch©u, ngμy 18 th¸ng 12 n¨m 1924. (Trong lóc nμy t«i lμ mét ng−êi Trung Quèc chø kh«ng ph¶i lμ mét ng−êi An Nam, vμ tªn t«i lμ Lý Thuþ chø kh«ng ph¶i lμ NguyÔn ¸i Quèc). Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i Côc l−u tr÷ V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng.
  • 10. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 10 11 T×NH H×NH §¤NG D¦¥NG Th¸ng 11 vμ 12-1924 T×nh h×nh kinh tÕ: 1. Mét tæng ng©n s¸ch 76.743.000 ®ång §«ng D−¬ng ®· ®−îc biÓu quyÕt. 1/5 sè tiÒn ®ã lμ tiÒn l·i trong viÖc b¸n thuèc phiÖn (14.900.000 ®ång §«ng D−¬ng). 2. Vμo th¸ng 10, nhiÒu tØnh ®· bÞ lôt vμ b·o tμn ph¸. Nh÷ng sù thiÖt h¹i kh«ng ®−îc râ; ChÝnh phñ kh«ng muèn cho biÕt ®iÒu nμy. Theo nh÷ng th«ng tin c¸ nh©n th× cã nh÷ng n¬i cã tíi nöa sè d©n bÞ chÕt ®uèi hay chÕt ®ãi. Trõ Nam Kú, sù khèn cïng ngù trÞ ë kh¾p n¬i. 3. Ng©n hμng c«ng nghiÖp Trung Quèc - mμ sù ph¸ s¶n vμ sù cøu trî ®· g©y nªn nhiÒu tin ®ån trong b¸o chÝ Ph¸p - ®· hoμn l¹i tiÒn cho kh¸ch hμng ng−êi n−íc ngoμi cña nã, nh−ng kh«ng tr¶ cho §«ng D−¬ng chót nμo tiÒn gãp 30 triÖu phr¨ng. Vμo nh÷ng ngμy chãt nμy, nh÷ng chñ nî ng−êi Ph¸p vμ ng−êi An Nam ®· lËp thμnh mét mÆt trËn thèng nhÊt ®Ó ®ßi nî cña hä. 4. H×nh nh− ChÝnh phñ thuéc ®Þa s¾p ®ång ý cho th−¬ng nghiÖp NhËt B¶n biÓu gi¸ thÊp nhÊt. Nh÷ng ng−êi An Nam lo sî, cßn nh÷ng nhμ bu«n Ph¸p chèng l¹i sù ®ång ý nμy. T×nh h×nh chÝnh trÞ: 1. ChÝnh phñ cè søc ng¨n c¶n thanh niªn An Nam ®i häc ë Ph¸p. §iÒu ®ã ch¾c ch¾n v× lo sî tuyªn truyÒn céng s¶n. 2. Nh÷ng tê b¸o An Nam ®· nãi ®Õn mét Uû ban ®−îc lËp nªn ë Pari, gåm 10 nhμ chÝnh trÞ, nhμ b¸o vμ nhμ tμi chÝnh ng−êi Ph¸p. Uû ban nμy cã môc ®Ých nghiªn cøu kh¶ n¨ng b¸n §«ng D−¬ng cho mét n−íc kh¸c. §ã lμ vÊn ®Ò ®· nªu ra tõ trong chiÕn tranh. C¨n cø h¶i qu©n cña Anh ë Xanhgapo, nh÷ng cuéc diÔn tËp cña h¶i qu©n Mü ë Th¸i B×nh D−¬ng vμ sù x©m nhËp khÐo lÐo cña NhËt B¶n h×nh nh− lμm cho thùc d©n Ph¸p thËt sù lo l¾ng. ë ®©y, viÖc lo sî chñ nghÜa b«nsªvÝch còng ®¸ng kÓ. B»ng nhiÒu bμi diÔn v¨n vμ qu¶ng c¸o, ChÝnh phñ th«ng b¸o mét cuéc c¶i c¸ch lín: ChÝnh phñ s¾p tæ chøc "§¹i héi §«ng D−¬ng" th−êng trùc. §¹i héi sÏ gåm cã 27 ng−êi Ph¸p - phÇn lín lμ viªn chøc - ®−îc bÇu 4 n¨m mét lÇn; vμ 17 ng−êi An Nam - tÊt nhiªn lμ ®−îc chän trong sè nh÷ng ng−êi trung thμnh nhÊt víi chñ - ®−îc bÇu mét n¨m mét lÇn. §¹i héi cã tiÕng nãi tham kh¶o cho c«ng viÖc cña ChÝnh phñ, ®iÒu ®ã nghÜa lμ ®¹i héi nμy sÏ rÊt v« tÝch sù. 3. ChÝnh trÞ b¶n xø: Cã mét ®¶ng gäi tªn lμ "§¶ng lËp hiÕn An Nam"5 . §ã kh«ng ph¶i lμ mét ®¶ng cã tæ chøc, mμ ®¬n thuÇn chØ lμ mét vμi nhμ trÝ thøc theo kiÓu Ph¸p ®Æt tªn ®¶ng. Nh÷ng thñ lÜnh cña ®¶ng nμy lμ nh÷ng ng−êi theo quèc tÞch Ph¸p (cã 250 ng−êi Nam Kú). C−¬ng lÜnh cña hä. Nh÷ng yªu s¸ch cña hä lμ nh− sau: a) C¶i c¸ch gi¸o dôc (hiÖn nay cã 90% trÎ em An Nam kh«ng cã tr−êng häc). b) C¶i c¸ch vÒ t− ph¸p: cho nh÷ng ng−êi An Nam tèt nghiÖp vÒ luËt ph¸p ®−îc lμm luËt s− (tíi nay, nh÷ng ng−êi tèt nghiÖp Êy th−êng cã thÓ hμnh nghÒ ë Ph¸p, nh−ng kh«ng bao giê ë chÝnh ®Êt n−íc hä, trõ phi hä ®−îc nhËp quèc tÞch Ph¸p). ChuÈn y cho nh÷ng ng−êi An Nam quyÒn cã Ban héi thÈm (hiÖn nay chØ cã Ban héi thÈm Ph¸p, v× thÕ, tÊt c¶ nh÷ng ng−êi Ph¸p ®· giÕt h¹i ng−êi An Nam hay ph¹m nh÷ng téi ¸c kh¸c ®èi víi ng−êi b¶n xø lu«n lu«n ®−îc miÔn nghÞ). c) Giíi thiÖu ng−êi An Nam vμo Quèc héi Ph¸p. d) Më réng viÖc nhËp quèc tÞch Ph¸p.
  • 11. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 12 13 §Ó tr×nh bμy nh÷ng yªu s¸ch cña hä víi Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, hä ®· ph¸i mét ng−êi nguyªn lμ tªn v« chÝnh phñ ng−êi Ph¸p: Gioãcgi¬ Gr¨nggi¨ng. B¸o chÝ cña hä. a. Do cã quyÒn tù do b¸o chÝ nh− nh÷ng c«ng d©n Ph¸p, hä lîi dông ®iÒu ®ã ®Ó xuÊt b¶n 2 hoÆc 4 tê b¸o mμ 2 tê lín nhÊt cã sè l−îng ph¸t hμnh mçi ngμy 2000 b¶n. b. Hä bao giê còng nóp sau c¸i méc "lßng trung thμnh" khi phª b×nh c«ng khai nh÷ng khuyÕt ®iÓm cña ChÝnh phñ thuéc ®Þa. Trong tÊt c¶ c¸c bμi b¸o, hä tuyªn bè "vÜnh viÔn g¾n bã víi mÉu quèc". Hä theo khuynh h−íng cña §¶ng X· héi cÊp tiÕn Ph¸p6 (®¶ng cña Eri«), Ýt nhÊt trong lóc nμy lμ thÇn t−îng lín cña hä. c. Hä vèn rÊt kÝnh träng TriÒu ®×nh n−íc Nam. §ét nhiªn, hä ®æi giäng vμ b¾t ®Çu c«ng kÝch nã kh¸ thËm tÖ. ThËm chÝ hä cßn viÕt: "T− t−ëng céng hoμ ®· th¾ng trªn thÕ giíi, vμ nh÷ng ng−êi An Nam ®· d©n chñ vÒ c¨n b¶n, ®· ®−îc chuÈn bÞ kü ®Ó hiÓu c¸i ®Ñp cña nã. Mét v−¬ng quyÒn ®Ó ph« tr−¬ng chØ cã thÓ lμm mê ý nghÜa cña nã tr−íc quÇn chóng". §iÒu ®ã ë An Nam ®¸ng khÐp téi khi qu©n. Gi¶ dô r»ng nh÷ng ng−êi ë §¶ng lËp hiÕn cña chóng ta, ®· c¶m thÊy c¸i g× ®ã tõ Pari déi vÒ: §Êng uy nghiªm Khê kh¹o ngåi trªn ng«i vua n−íc An Nam lμ ng−êi ®−îc che chë bëi Anbe Xar«, cùu Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, bÞ khai trõ khái ®¶ng cña Eri«, bÞ khai trõ v× ®· bÇu cho Po¨ngcarª. Khi bá ®¶ng, Xar« ®· c«ng bè mét bøc th− ngá rÊt v« lÔ göi Eri«, Chñ tÞch ®¶ng nμy. Eri« s¾p th¶i vua An Nam ®Ó tr¶ thï Xar« ch¨ng? RÊt cã thÓ. Nh÷ng ®¶ng viªn §¶ng lËp hiÕn An Nam vμ chñ nghÜa céng s¶n. Hä lμ nh÷ng ng−êi cã thiÖn c¶m víi chñ nghÜa céng s¶n − ? Kh«ng h¬n g× nh÷ng ng−êi d©n chñ x· héi cña nh÷ng n−íc kh¸c. Tuy nhiªn hä kh¸ kh«n khÐo chiÕm lÊy mäi c¬ héi ®Ó lμm ChÝnh phñ thuéc ®Þa sî h·i bãng ma b«nsªvÝch. VÒ viÖc Ph¸p c«ng nhËn Liªn X«, hä viÕt: "Mét sè kÎ thùc d©n ®· dù ®o¸n mét t−¬ng lai ®en tèi cho §«ng D−¬ng, tiÕp sau viÖc ChÝnh phñ Ph¸p c«ng nhËn Liªn X«; trªn thùc tÕ, ng−êi Nga dù ®Þnh n©ng ®ì nh÷ng ng−êi b¶n xø ë c¸c thuéc ®Þa cña ch©u ¢u chèng l¹i sù thèng trÞ cña n−íc ngoμi t¹i ch©u ¸. T×nh h×nh sôc s«i cña c¸c sinh linh trong n−íc chóng t«i do nh÷ng sai lÇm cña ¸ch cai trÞ thùc d©n thiÓn cËn g©y ra th× c¸i g× còng cã thÓ x¶y ra ë ®Êt n−íc nμy (t«i g¹ch d−íi) chØ cÇn nh÷ng ph−¬ng ph¸p khai ho¸ Êy tiÕp tôc ®−îc ¸p dông ®èi víi c¸c d©n téc bÞ lÖ thuéc vμ ®−îc b¶o hé". §e däa nh− thÕ råi, hä tiÕp tôc cho tíi cuèi bμi b¸o, kªu nμi sù hîp t¸c Ph¸p- An Nam. Nh−ng cßn mét vÝ dô kh¸c n÷a. Hä ®· in l¹i mét bμi cña b¸o Les Continents xuÊt b¶n ë Pari cña R¬nª Mar¨ng. §©y lμ bμi b¸o ®ã: "Sù tuyªn truyÒn céng s¶n ë nh÷ng thuéc ®Þa Ph¸p. Chóng t«i míi b¸o tin r»ng nh÷ng ng−êi Liªn X« chuÈn bÞ mét chiÕn dÞch tuyªn truyÒn réng r·i ë nh÷ng thuéc ®Þa cña chóng ta. §¹i héi lÇn thø V cña Quèc tÕ Céng s¶n cña M¸txc¬va7 võa cho thÊy chóng ta cã lý. ThËt vËy, viÖc thiÕt lËp mét Ban thuéc ®Þa gåm cã nh÷ng ng−êi Anh, ng−êi BØ, ng−êi Hμ Lan vμ ng−êi T©y Ban Nha ®· ®−îc quyÕt ®Þnh. Trô së cña Ban nμy ®Æt ë Gi¬nev¬. NhiÖm vô cña nã lμ dÊy lªn nh÷ng sù næi dËy vμ khëi nghÜa trong nh÷ng thuéc ®Þa. Thuéc ®Þa chÝnh ®−îc nh»m tíi lμ Ma®ag¸txca råi §ah«m©y. Ng−êi ta còng ph¶i ho¹t ®éng ë Tuynidi, ë Marèc, ë Goa®¬lóp, ë ¡ngti¬ vμ ë B¾c Kú. ChÝnh phñ X«viÕt ®· ®Ó 10 triÖu phr¨ng vμng cho Ban sö dông nh−ng nh÷ng ®¶ng céng s¶n Ph¸p, Anh, BØ ph¶i ®ãng gãp nhiÒu, v× nh÷ng chi phÝ dù tÝnh lμ to lín. Nh÷ng uû viªn ng−êi Ph¸p cña Ban lμ c¸c «ng Casanh, T¬ranh, Xeliª, Ghinb« vμ C«xta. §øng tr−íc nguy c¬ nμy, nh÷ng sù tÕ nhÞ qu¸ ®¸ng, khóm nóm cña «ng §enphètx¬ kh«ng thÓ lμm g× h¬n. VÊn ®Ò kh«ng cßn lμ t×m ra bμn tay cña M¸txc¬va ë kh¾p mäi n¬i n÷a. Ph¶i tè c¸o n¬i nã Èn nÊp. Kh«ng ph¶i b»ng cÆp m¾t bÞ b−ng bÝt bëi ãc bÌ ph¸i thuéc ®Þa mμ chóng ta sÏ t×m ®−îc bμn tay Êy. Sau ®ã, nhÊt lμ NghÞ viÖn hiÖn nay vμ ChÝnh phñ ph¶i ngay lËp tøc cho ng−êi b¶n xø cña c¸c thuéc ®Þa nh÷ng quyÒn s¬ ®¼ng mμ hä ®ßi (t«i g¹ch d−íi). Nh÷ng cùu
  • 12. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 14 15 chiÕn binh, nh÷ng gi¸o viªn vμ nh÷ng viªn chøc ng−êi b¶n xø sÏ lμ nh÷ng ng−êi ®Çu tiªn bÞ xóc ®éng bëi sù tuyªn truyÒn nμy... ChÝnh nhê ®Êu tranh chèng l¹i c¸c nhμ cai trÞ vông vÒ vμ chèng l¹i nh÷ng thèng ®èc chuyªn chÕ qu¸ ®¸ng mμ chóng ta sÏ lμm yªn ®−îc sù bÊt b×nh chÝnh ®¸ng cña ng−êi b¶n xø. NÕu kh«ng th× nh÷ng n÷ thÇn Xiren sÏ cã dÞp tèt ®Ó ca tông sù næi lo¹n". NguyÖn väng cña nh÷ng ®¶ng viªn lËp hiÕn An Nam. G.Gr¨nggi¨ng, ®¹i biÓu cña hä ë Ph¸p ®· tãm t¾t ®óng nh÷ng nguyÖn väng Êy: "Hä chØ muèn ®¬n gi¶n lμ chÝnh s¸ch hîp t¸c (Ph¸p- An Nam) ®−îc thùc hμnh ... Hä muèn ®−îc dÇn dÇn tham gia vμo nh÷ng c«ng viÖc cña ®Êt n−íc hä ... Kh«ng muèn g× h¬n". V¶ l¹i, tÊt c¶ nh÷ng g× hä ®ßi lμ quyÒn nhËp quèc tÞch Ph¸p, miÔn trõ qu©n dÞch (4 n¨m ®èi víi ng−êi An Nam), bÇu cö, v.v.. Hä chØ ®ßi cho "líp th−îng l−u ®· ®−îc gi¸o dôc th«i". Cßn quÇn chóng th× ch¼ng ®−îc g×. Chóng ta cã thÓ dïng hä kh«ng? §iÒu ®ã tuú thuéc hai ®iÒu: th¸i ®é cña ChÝnh phñ Ph¸p vμ sù kh«n khÐo cña chóng ta. Linh tinh - Mét lÝnh Ph¸p ®· giÕt mét ng−êi An Nam; h¾n ®· bÞ kÕt ¸n mét th¸ng tï ¸n treo. 200 häc sinh trÎ tuæi cña mét tØnh ë Nam Kú ®· biÓu t×nh tr−íc ®ån c¶nh s¸t ®ßi th¶ hai ng−êi b¹n cña hä bÞ b¾t gi÷. §ång thêi, hä do¹ b·i kho¸ nÕu c¸c b¹n cña hä kh«ng ®−îc th¶ ngay. Hä ®· th¾ng lîi. §©y lμ lÇn ®Çu tiªn, ë §«ng D−¬ng x¶y ra mét viÖc nh− vËy. §ã lμ mét dÊu hiÖu cña thêi ®¹i. 19-12-19244F1 ) Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. ___________ 1) B¸o c¸o cña NguyÔn ¸i Quèc göi Ban ChÊp hμnh Quèc tÕ Céng s¶n. TH¦ GöI MéT §åNG CHÝ TRONG QUèC TÕ CéNG S¶N5F1 ) §ång chÝ th©n mÕn, T«i göi ®Õn ®ång chÝ mét b¸o c¸o vÒ t×nh h×nh §«ng D−¬ng. T«i ®· t×m thÊy ë ®©y vμi ng−êi §«ng D−¬ng mμ víi hä, t«i hy väng lμm ®−îc viÖc g× ®ã. Xin ®ång chÝ chØ thÞ cho nh÷ng ®ång chÝ ng−êi Nga ë ®©y còng nhËn tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c c«ng viÖc cña §«ng D−¬ng, bëi v× mét m×nh t«i kh«ng thÓ lμm nhiÒu ®−îc. T«i ®ang c«ng t¸c ë h·ng R«xta. T«i chØ gÆp ®ång chÝ Malaca mét lÇn; ®ång chÝ Êy èm vμ nãi víi t«i r»ng ®ång chÝ cè g¾ng trë vÒ n−íc. T«i nghÜ r»ng ®ång chÝ Êy ®· vÒ råi, bëi v× ®· rÊt l©u t«i kh«ng gÆp n÷a. T«i sÏ göi ®Õn ®ång chÝ mét b¸o c¸o vÒ c«ng t¸c chÝnh trÞ cña t«i tiÕp sau. §Þa chØ cña t«i: «ng Lu, H·ng th«ng tÊn R«xta, Qu¶ng Ch©u. NÕu ®ång chÝ viÕt th− vÒ th× nhê ®ång chÝ nh¾n c¸c ®ång chÝ chóng ta göi nh÷ng th− cña t«i ®Õn ®©y cho t«i. T«i tin r»ng thÕ nμo còng cã mét vμi c¸i. Chμo céng s¶n. Qu¶ng Ch©u, ngμy 22-12-1924. NGUYÔN ¸I QUèC Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. ___________ 1) Cã thÓ th− nμy göi ®ång chÝ ®¹i diÖn V¨n phßng Ban Ph−¬ng §«ng cña Quèc tÕ Céng s¶n ë Th−îng H¶i.
  • 13. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 16 17 VÊN §Ò §¤NG D¦¥NG6F1 ) 1- NÕu ®ång chÝ ®ång ý cho t«i göi ngay mét hoÆc hai sinh viªn th× ®iÒu ®ã sÏ cho phÐp t«i tuyªn truyÒn tèt, vμ nãi r»ng c¸ch m¹ng Nga ®ang vμ sÏ cã thÓ lμm g× cho d©n chóng thuéc ®Þa. §iÒu ®ã còng sÏ cho phÐp t«i - tõ nay ®Õn th¸ng t¸m - tranh thñ ®−îc nh÷ng phÇn tö tèt cña Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng. H¬n n÷a, ®iÒu ®ã cho phÐp t«i chän ngay ®−îc vμi ng−êi trong sè hä ®Ó ph¸i vÒ n−íc. 2- T«i kh«ng hiÓu râ v× sao ®ång chÝ ngÇn ng¹i cho t«i vay tiÒn. §ã lμ mét viÖc gi÷a ®ång chÝ víi t«i, vμ kh«ng mét ai kh¸c biÕt ®−îc tý nμo vÒ viÖc nμy. TiÒn vay ®ã sÏ cho phÐp t«i: a/ Cã ®−îc mét c¬ së ë trong n−íc. b/ Cã ng−êi s½n sμng lμm tuyªn truyÒn viªn. c/ Thùc hiÖn viÖc tuyªn truyÒn ®Õn n¬i ®Õn chèn vμ, d/ B¾t ®Çu ngay c«ng t¸c tæ chøc. Kh«ng cã ng−êi nμo kh¸c cã thÓ gióp t«i trong viÖc nμy, bëi v× t«i lμ mét d©y liªn l¹c gi÷ bÝ mËt kÕ ho¹ch cña chóng ta. 3- Tuyªn truyÒn vμ lμm c«ng t¸c kh¸c, t«i ph¶i: a/ DÞch tμi liÖu b/ In Ên nã c/ LÊy ng−êi tõ trong n−íc ®Õn Qu¶ng Ch©u d/ HuÊn luyÖn hä ___________ 1) Th− kh«ng ®Ò ngμy th¸ng vμ tªn ng−êi nhËn. C¨n cø néi dung, chóng t«i dù ®o¸n th− göi cho mét ®ång chÝ ®¹i diÖn §¶ng Céng s¶n Ph¸p t¹i Quèc tÕ Céng s¶n, kho¶ng ®Çu n¨m 1925. e/ Ph¸i hä trë vÒ. Kh«ng cã tiÒn, tÊt c¶ nh÷ng ®iÒu ®ã ®Òu kh«ng thÓ lμm ®−îc. V× thÕ t«i muèn ®Ò nghÞ ®ång chÝ cÊp cho mét quü nμo ®ã. 4- Kh«ng cã sù ®ång ý vμ sù gióp ®ì cña c¸c ®ång chÝ Nga cña chóng ta th× t«i sÏ khã mμ tr¸nh khái sai lÇm. Nh−ng t«i còng kh«ng nhËn ®−îc g× nÕu kh«ng cã chØ thÞ cña ®ång chÝ. Vμ hä cã thÓ kh«ng lμm g× cho t«i khi t«i ®Õn tay kh«ng. 5- NÕu 4 yªu cÇu nμy kh«ng cã kÕt qu¶ th× triÓn väng vÒ sau ®èi víi t«i sÏ lμ nh− sau: a/ T«i kh«ng cã chøng cø ®Ó chØ ra ®−îc nh÷ng phÇn tö tèt nhÊt ë Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng ®Ó nhËn hä ®Õn víi ta. b/ T«i kh«ng thÓ vÒ n−íc ®−îc. c/ Do ®ang m¾c nî trªn 350 ®«la cho c«ng t¸c ®Çu tiªn, t«i sÏ ph¶i lμm viÖc Ýt ra lμ 5 th¸ng ®Ó tr¶ nî. ë ®iÒu kiÖn ®ã, t«i sÏ kh«ng cã thêi giê, kh«ng cã tiÒn ®Ó lμm c«ng t¸c kh¸c. T«i rÊt hy väng ®ång chÝ sÏ ñng hé yªu cÇu cña t«i. Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh.
  • 14. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 18 19 TH¦ GöI MéT §åNG CHÝ ë QUèC TÕ CéNG S¶N §ång chÝ th©n mÕn, Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng võa ®−îc thμnh lËp vμo ngμy 3 th¸ng nμy víi 3 ®¶ng viªn lóc b¾t ®Çu. Mét ng−êi sÏ ®−îc ph¸i ®i Trung Kú vμ Lμo. Mét ng−êi kh¸c (ch−a ph¶i lμ ®¶ng viªn) sÏ ®−îc ph¸i ®Õn B¾c Kú ®Ó lÊy 5 ng−êi ®i Qu¶ng Ch©u häc c¸ch lμm c«ng t¸c tæ chøc. T«i nghÜ cã thÓ t×m nam thanh niªn ®Ó göi ®i häc ë Tr−êng ®¹i häc M¸txc¬va8 . Xin ®ång chÝ vui lßng cho biÕt cã thÓ cho t«i göi bao nhiªu sinh viªn. §ång thêi, t«i xin ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®ång chÝ Nga ë ®©y còng nhËn tr¸ch nhiÖm vÒ c¸c c«ng viÖc cña §«ng D−¬ng bëi v× cã mét m×nh, t«i kh«ng thÓ lμm qu¸ nhiÒu viÖc ®−îc. Qu¶ng Ch©u, ngμy 5-1-25. Chμo céng s¶n N.A.Q Th− ®¸nh m¸y b»ng tiÕng Anh, b¶n chôp l−u t¹i ViÖn Hå ChÝ Minh. GöI §OμN CHñ TÞCH QUèC TÕ CéNG S¶N Qu¶ng Ch©u, ngμy 10-1-1925 KÝnh göi §oμn Chñ tÞch Quèc tÕ Céng s¶n, C¸c ®ång chÝ th©n mÕn, Quèc d©n ®¶ng (Quèc d©n ®¶ng §«ng D−¬ng), chiÒu h«m qua ®· kÕt n¹p ng−êi ®¶ng viªn thø t−. Mét trong sè nh÷ng ®¶ng viªn ®ã, xÕ tr−a nay, ®· ®i Trung Kú vμ Lμo, víi nhiÖm vô lμ tæ chøc nh÷ng c¬ së ë c¸c xø ®ã vμ t×m thanh niªn ®Ó ®i häc Tr−êng ®¹i häc céng s¶n chñ nghÜa ë M¸txc¬va. C¸c ®ång chÝ cho t«i biÕt c¸c ®ång chÝ muèn nhËn bao nhiªu sinh viªn An Nam vμo häc Tr−êng ®¹i häc Êy. Ngμy 15 s¾p tíi, mét ®¶ng viªn thø hai sÏ ®−îc göi ®Õn B¾c Kú ®Ó lÊy 5 ng−êi B¾c Kú sang häc Tr−êng n«ng d©n ë Qu¶ng Ch©u. Nh÷ng ng−êi nμy sÏ häc c¸ch tæ chøc nh− thÕ nμo. Ph¶i chi phÝ cho ph¸i viªn thø nhÊt lμ 290 ®«la vμ cho ph¸i viªn thø hai 230 ®«la. Sè tiÒn ®ã lμ do sè tiÒn ®i ®−êng cßn l¹i cña t«i, gép víi sè tiÒn l−¬ng mμ R«xta ®· øng tr−íc cho t«i. Q.D.§7F 1) cã thÓ cã nhiÒu triÓn väng, nh−ng nh÷ng ph−¬ng tiÖn tμi chÝnh cña nã rÊt eo hÑp: Ýt ra lμ tíi lóc nμy, nh÷ng ph−¬ng tiÖn Êy chØ do t«i cung cÊp th«i. ___________ 1) ViÕt t¾t Quèc d©n ®¶ng.
  • 15. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 20 21 ChuyÕn th− s¾p khëi hμnh råi. T«i xin kÕt thóc b¶n b¸o c¸o cña t«i. ChuyÕn th− sau, t«i sÏ göi c¸c ®ång chÝ mét b¶n b¸o c¸o chi tiÕt h¬n. Xin göi lêi chμo céng s¶n NGUYÔN ¸I QUèC T.B. Yªu cÇu c¸c ®ång chÝ chØ thÞ cho c¸c ®¹i diÖn cña c¸c ®ång chÝ ë Qu¶ng Ch©u còng ph¶i ch¨m lo ®Õn §«ng D−¬ng. Tμi liÖu tiÕng Ph¸p, l−u t¹i Côc l−u tr÷ V¨n phßng Trung −¬ng §¶ng. B¶N ¸N CHÕ §é THùC D¢N PH¸P9 ViÕt b»ng tiÕng Ph¸p, xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn t¹i Pari (Ph¸p) n¨m 1925, xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn ë ViÖt Nam n¨m 1946. DÞch theo cuèn s¸ch xuÊt b¶n lÇn ®Çu tiªn vμ ®· ®èi chiÕu víi cuèn xuÊt b¶n n¨m 1946 ë ViÖt Nam. Ký tªn: NGUYÔN ¸I QUèC.
  • 16. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 22 23 CH¦¥NG I8F1 ) THUÕ M¸U I- CHIÕN TRANH Vμ "NG¦êI B¶N Xø" Tr−íc n¨m 1914, hä chØ lμ nh÷ng tªn da ®en bÈn thØu, nh÷ng tªn "AnnamÝt" bÈn thØu, giái l¾m th× còng chØ biÕt kÐo xe tay vμ ¨n ®ßn cña c¸c quan cai trÞ nhμ ta. Êy thÕ mμ cuéc chiÕn tranh vui t−¬i võa bïng næ, th× lËp tøc hä biÕn thμnh nh÷ng ®øa "con yªu", nh÷ng ng−êi "b¹n hiÒn" cña c¸c quan cai trÞ phô mÉu nh©n hËu, thËm chÝ cña c¶ c¸c quan toμn quyÒn lín, toμn quyÒn bÐ n÷9F2 ) . §ïng mét c¸i, hä (nh÷ng ng−êi b¶n xø) ®−îc phong cho c¸i danh hiÖu tèi cao lμ "chiÕn sÜ b¶o vÖ c«ng lý vμ tù do". Nh−ng hä ®· ph¶i tr¶ b»ng mét gi¸ kh¸ ®¾t c¸i vinh dù ®ét ngét Êy, v× ®Ó b¶o vÖ cho c¸i c«ng lý vμ tù do mμ chÝnh hä kh«ng ®−îc h−ëng mét tÝ nμo, hä ®· ph¶i ®ét ngét xa l×a vî con, rêi bá m¶nh ruéng hoÆc ®μn cõu cña hä, ®Ó v−ît ®¹i d−¬ng, ®i ph¬i th©y trªn c¸c b·i chiÕn tr−êng ch©u ¢u. Trong lóc v−ît biÓn, nhiÒu ng−êi b¶n xø, sau khi ®−îc mêi chøng kiÕn c¶nh kú diÖu cña trß biÓu diÔn khoa häc vÒ phãng ng− l«i, ®· ®−îc xuèng tËn ®¸y biÓn ®Ó b¶o vÖ tæ quèc cña c¸c loμi thuû qu¸i. Mét sè kh¸c ®· bá x¸c t¹i nh÷ng miÒn hoang vu th¬ méng vïng Banc¨ng, lóc chÕt cßn tù hái ph¶i ch¨ng n−íc mÑ muèn chiÕm ng«i nguyªn phi trong cung cÊm vua Thæ, - ch¶ thÕ sao l¹i ®em n−íng hä ë nh÷ng miÒn xa x«i Êy? Mét sè kh¸c n÷a th× ®· anh dòng ®−a th©n cho ng−êi ta tμn s¸t trªn bê s«ng M¸cn¬, hoÆc trong b·i lÇy miÒn S¨mpanh¬, ®Ó lÊy m¸u m×nh t−íi nh÷ng vßng nguyÖt quÕ cña c¸c cÊp chØ huy vμ lÊy x−¬ng m×nh ch¹m nªn nh÷ng chiÕc gËy cña c¸c ngμi thèng chÕ. ___________ 1) B¶n in n¨m 1925 cã lêi giíi thiÖu cña NguyÔn ThÕ TruyÒn. 2) Nguyªn v¨n: nos gouverneurs plus ou moins gÐnÐraux.
  • 17. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 24 25 Cuèi cïng, ë hËu ph−¬ng, nh÷ng ng−êi lμm kiÖt søc trong c¸c x−ëng thuèc sóng ghª tëm, tuy kh«ng ph¶i hÝt h¬i ng¹t cña bän "b«s¬"10F 1) , nh−ng l¹i nhiÔm ph¶i nh÷ng luång khÝ ®éc ®á èi cña ng−êi Ph¸p; ®»ng nμo còng thÕ th«i, v× nh÷ng kÎ khèn khæ Êy còng ®· kh¹c ra tõng miÕng phæi, ch¼ng kh¸c g× ®· hÝt ph¶i h¬i ng¹t vËy. Tæng céng cã 700.000 ng−êi b¶n xø ®· ®Æt ch©n lªn ®Êt Ph¸p; vμ trong sè Êy, 80.000 ng−êi kh«ng bao giê cßn tr«ng thÊy mÆt trêi trªn quª h−¬ng ®Êt n−íc m×nh n÷a! II- CHÕ §é LÝNH T×NH NGUYÖN Mét b¹n ®ång nghiÖp nãi víi chóng t«i: d©n lao khæ b¶n xø ë §«ng D−¬ng tõ bao ®êi nay bÞ bãp nÆn b»ng ®ñ mäi thø thuÕ kho¸, s−u sai, t¹p dÞch, b»ng c−ìng bøc ph¶i mua r−îu vμ thuèc phiÖn theo lÖnh quan trªn, tõ 1915-1916 tíi nay, l¹i cßn ph¶i chÞu thªm c¸i v¹ mé lÝnh n÷a. Nh÷ng biÕn cè trong mÊy n¨m gÇn ®©y lμ c¸i cí ®Ó ng−êi ta tiÕn hμnh nh÷ng cuéc lïng r¸p lín vÒ nh©n lùc trªn toμn câi §«ng D−¬ng. Nh÷ng ng−êi bÞ b¾t ®Òu bÞ nhèt vμo tr¹i lÝnh víi ®ñ thø tªn: lÝnh khè ®á, lÝnh thî chuyªn nghiÖp, lÝnh thî kh«ng chuyªn nghiÖp, v.v.. Theo ý kiÕn cña tÊt c¶ c¸c c¬ quan cã thÈm quyÒn kh«ng thiªn vÞ ®−îc giao cho sö dông ë ch©u ¢u "vËt liÖu biÕt nãi" ch©u ¸, th× vËt liÖu nμy ®· kh«ng ®−a l¹i kÕt qu¶ t−¬ng xøng víi chi phÝ rÊt lín vÒ chuyªn chë vμ b¶o qu¶n. Sau n÷a, viÖc s¨n b¾t thø "vËt liÖu biÕt nãi" ®ã, mμ lóc bÊy giê ng−êi ta gäi lμ "chÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn" (danh tõ mØa mai mét c¸ch ghª tëm) ®· g©y ra nh÷ng vô nhòng l¹m hÕt søc tr¾ng trîn. §©y! ChÕ ®é lÝnh t×nh nguyÖn Êy ®−îc tiÕn hμnh nh− thÕ nμy: vÞ "chóa tØnh"- mçi viªn c«ng sø ë §«ng D−¬ng qu¶ lμ mét vÞ "chóa tØnh"- ra lÖnh cho bän quan l¹i d−íi quyÒn, trong mét thêi h¹n nhÊt ®Þnh ph¶i nép cho ®ñ mét sè ng−êi nhÊt ®Þnh. B»ng c¸ch nμo, ®iÒu ®ã kh«ng quan träng. C¸c quan cø liÖu mμ xoay xë. Mμ c¸i ngãn xoay xë kiÓu D11F2 ) th× c¸c «ng t−íng Êy th¹o hÕt chç nãi, nhÊt lμ xoay xë lμm tiÒn. ___________ 1) "Boches". Tõ cã nghÜa xÊu chØ qu©n §øc. 2) Nguyªn v¨n: Le SystÌme D. D, ch÷ ®Çu cña tõ dÐbrouillard, cã nghÜa lμ xoay xë, th¸o v¸t. Tho¹t tiªn, chóng tãm nh÷ng ng−êi khoÎ m¹nh, nghÌo khæ, nh÷ng ng−êi nμy chØ chÞu chÕt th«i kh«ng cßn kªu cøu vμo ®©u ®−îc. Sau ®ã, chóng míi ®ßi ®Õn con c¸i nhμ giμu. Nh÷ng ai cøng cæ th× chóng t×m ngay ra dÞp ®Ó sinh chuyÖn víi hä hoÆc víi gia ®×nh hä, vμ nÕu cÇn, th× giam cæ hä l¹i cho ®Õn khi hä ph¶i døt kho¸t chän lÊy mét trong hai con ®−êng: "®i lÝnh t×nh nguyÖn, hoÆc x× tiÒn ra". Nh÷ng ng−êi bÞ tãm ®i nh− thÕ cßn hμo høng g× n÷a víi c¸i nghÒ cét vμo cæ hä. Cho nªn, b−íc ch©n vμo tr¹i lÝnh lμ hä liÒn t×m mäi c¬ héi ®Ó trèn tho¸t. Cßn nh÷ng ng−êi nμo thÊy kh«ng thÓ tho¸t khái sè phËn hÈm hiu, th× t×m c¸ch tù lμm cho m×nh nhiÔm ph¶i nh÷ng bÖnh nÆng nhÊt, mμ th«ng th−êng h¬n c¶ lμ bÖnh ®au m¾t toÐt ch¶y mñ, g©y ra b»ng c¸ch x¸t vμo m¾t nhiÒu thø chÊt ®éc, tõ v«i sèng ®Õn mñ bÖnh lËu. * * * Êy thÕ mμ trong mét b¶n bè c¸o víi nh÷ng ng−êi bÞ b¾t lÝnh, phñ toμn quyÒn §«ng D−¬ng, sau khi høa hÑn ban phÈm hμm cho nh÷ng lÝnh sÏ cßn sèng sãt vμ truy tÆng nh÷ng ng−êi sÏ hy sinh "cho Tæ quèc", ®· trÞnh träng tuyªn bè r»ng: "C¸c b¹n ®· tÊp nËp ®Çu qu©n, c¸c b¹n ®· kh«ng ngÇn ng¹i rêi bá quª h−¬ng xiÕt bao tr×u mÕn ®Ó ng−êi th× hiÕn d©ng x−¬ng m¸u cña m×nh nh− lÝnh khè ®á12F1 ) , kÎ th× hiÕn d©ng c¸nh tay lao ®éng cña m×nh nh− lÝnh thî". NÕu qu¶ thËt ng−êi An Nam phÊn khëi ®i lÝnh ®Õn thÕ, t¹i sao l¹i cã c¶nh, tèp th× bÞ xÝch tay ®iÖu vÒ tØnh lþ, tèp th× tr−íc khi xuèng tμu, bÞ nhèt trong mét tr−êng trung häc ë Sμi Gßn, cã lÝnh Ph¸p canh g¸c, l−ìi lª tuèt trÇn, ®¹n lªn nßng s½n? Nh÷ng cuéc biÓu t×nh ®æ m¸u ë Cao Miªn, nh÷ng vô b¹o ®éng ë Sμi Gßn, ë Biªn Hoμ vμ ë nhiÒu n¬i kh¸c n÷a, ph¶i ch¨ng lμ nh÷ng biÓu hiÖn cña lßng sèt s¾ng ®Çu qu©n "tÊp nËp" vμ "kh«ng ngÇn ng¹i"? Nh÷ng vô trèn ®i lÝnh vμ ®μo ngò (tÝnh ra cã ®Õn 50 phÇn tr¨m ___________ 1) B¶n tiÕng Ph¸p: "Les tirailleurs".
  • 18. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 26 27 trong hμng ngò qu©n dù bÞ) ®Òu bÞ ®μn ¸p kh«ng gím tay vμ nh÷ng cuéc ®μn ¸p l¹i g©y ra nh÷ng cuéc binh biÕn bÞ d×m trong biÓn m¸13F1 ) . B¶n bè c¸o cña phñ toμn quyÒn cßn cÈn thËn nh¾c thªm r»ng, tÊt nhiªn muèn xøng ®¸ng víi "lßng tèt râ rÖt" vμ "®é l−îng lín lao" cña chÝnh phñ th× "c¸c anh (binh lÝnh §«ng D−¬ng) cÇn ph¶i c− xö ®óng ®¾n vμ kh«ng ®−îc lμm mét ®iÒu g× cho ng−êi ta ph¶i phμn nμn c¶". Viªn chØ huy tèi cao qu©n ®éi §«ng D−¬ng cßn cã mét lèi ®Ò phßng kh¸c: «ng ta b¾t thÝch vμo l−ng hoÆc cæ tay cña tõng ng−êi lÝnh míi mé mét con sè kh«ng thÓ nμo tÈy xo¸ ®−îc b»ng mét dung dÞch nit¬r¸t b¹c. ë ®©y còng gièng nh− ë ch©u ¢u, sù khèn khæ cña nh÷ng ng−êi nμy lμ nguån lîi nhuËn cña nh÷ng kÎ kh¸c: nμo lμ bän ®eo lon chuyªn nghiÖp may m¾n ví ®−îc c«ng viÖc tuyÓn mé vμ qu¶n lý lÝnh míi b¶n xø mμ l¸nh xa ®−îc cμng l©u cμng tèt nh÷ng cuéc giao chiÕn nguy hiÓm ë ch©u ¢u; nμo lμ bän chñ thÇu l−¬ng thùc lμm giμu vïn vôt b»ng c¸ch bá ®ãi nh÷ng lÝnh mé khèn khæ; nμo lμ bän ®éc quyÒn tiÕp liÖu th«ng ®ång víi bän quan chøc ®Ó gian lËn, ®Çu c¬. VÒ chuyÖn nμy, cÇn nãi thªm lμ cßn mét lo¹i chÕ ®é t×nh nguyÖn kh¸c n÷a: t×nh nguyÖn mua c«ng tr¸i. BiÖn ph¸p tiÕn hμnh th× còng nh− thÕ. Ai cã m¸u mÆt lμ ph¶i bá tiÒn ra. KÎ nμo khã b¶o th× ng−êi ta dïng c¸ch dô dç vμ c−ìng b¸ch ®Õn ph¶i mua míi th«i. PhÇn ®«ng nh÷ng ng−êi mua c«ng tr¸i ë §«ng D−¬ng kh«ng hiÓu g× vÒ thÓ thøc tμi chÝnh c¶; hä coi viÖc mua c«ng tr¸i còng nh− ®ãng mét thø thuÕ míi vμ coi c¸c phiÕu c«ng tr¸i kh«ng kh¸c g× nh÷ng biªn lai nép thuÕ. * * * B©y giê thö xem chÕ ®é mé lÝnh t×nh nguyÖn ®· ®−îc tæ chøc ë c¸c thuéc ®Þa kh¸c nh− thÕ nμo. LÊy T©y Phi lμm thÝ dô: ë ®©y, bän chØ huy qu©n ®éi kÐo qu©n ®Õn tõng lμng b¾t bän ___________ 1) B¶n tiÕng Ph¸p: "... qui ont ÐtÐ ÐtouffÐes dans le sang" chØ cã nghÜa "bÞ d×m trong m¸u". hμo môc ph¶i nép ngay lËp tøc ®Çy ®ñ sè ng−êi chóng muèn tuyÓn mé. §Ó buéc nh÷ng thanh niªn Xªnªgan bá trèn ph¶i ra nhËn ®éi mò lÝnh, ch¼ng ph¶i mét viªn chØ huy ®· tra tÊn, hμnh h¹ c¸c th©n nh©n cña hä, vμ cho r»ng lμm nh− thÕ lμ tμi giái ®ã sao? ChÝnh h¾n ®· b¾t c¸c «ng bμ giμ, ®μn bμ cã thai, con g¸i, ®em lét trÇn truång, råi ®èt hÕt quÇn ¸o tr−íc mÆt hä. Nh÷ng n¹n nh©n khèn khæ ®ã m×nh trÇn nh− nhéng, tay trãi c¸nh khuûu buéc ph¶i ch¹y kh¾p c¸c th«n x· d−íi lμn roi vät, ®Ó "nªu g−¬ng"! Mét ng−êi ®μn bμ câng con ph¶i van xin m·i míi ®−îc cëi trãi mét tay ®Ó ®ì ®øa bÐ. Trong khi ch¹y, hai cô giμ ®· ng· chÕt ngÊt ®i; nhiÒu em g¸i khiÕp sî tr−íc nh÷ng hμnh vi b¹o ng−îc ®ã, ®· hμnh kinh tr−íc tuæi; mét ng−êi ®μn bμ truþ thai, mét chÞ kh¸c ®Î mét ®øa con mï. * * * Cã rÊt nhiÒu thñ ®o¹n b¾t lÝnh. Thñ ®o¹n sau ®©y ®· tá ra nhanh vμ tiÖn nhÊt: LÊy d©y ch¨ng ngang hai ®Çu con ®−êng chÝnh trong lμng l¹i. ThÕ lμ tÊt c¶ nh÷ng ng−êi da ®en ë vμo gi÷a ®Òu coi nh− chÝnh thøc ph¶i tßng qu©n. Mét nh©n chøng ®· viÕt cho chóng t«i nh− sau: "Gi÷a tr−a ngμy 3 th¸ng 3 n¨m 1923, bän hiÕn binh v©y r¸p c¸c bÕn c¶ng Ruyphixc¬ vμ §14F1 ) råi tãm tÊt c¶ nh÷ng ng−êi b¶n xø lμm viÖc ë ®ã. Nh÷ng anh chμng nμy v× kh«ng tá vÎ sèt s¾ng ®i b¶o vÖ v¨n minh ngay, nªn ng−êi ta r−íc hä lªn « t« cam nh«ng mêi vÒ nhμ lao. ë ®Êy, sau khi hä cã ®ñ th× giê ®Ó thay ®æi ý kiÕn råi, ng−êi ta míi ®−a hä sang tr¹i lÝnh. "ë tr¹i lÝnh, sau nh÷ng nghi lÔ biÓu d−¬ng tinh thÇn yªu n−íc, 29 lÝnh t×nh nguyÖn ®−îc tuyªn d−¬ng cã thÓ trë nªn anh hïng cña cuéc chiÕn tranh cuèi cïng nay mai... B©y giê th× tÊt c¶ ®Òu nãng lßng muèn lÊy l¹i miÒn R 15F2 ) cho n−íc mÑ. ___________ 1) Rufisque et Dakar. Tªn nh÷ng h¶i c¶ng cña n−íc Xªnªgan. 2) Ruhr. Vïng c«ng nghiÖp cña §øc, sau ChiÕn tranh thÕ giíi thø nhÊt bÞ c¾t giao cho Ph¸p tõ n¨m 1921 ®Õn n¨m 1925.
  • 19. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 28 29 Nh−ng theo t−íng M¨ 16F1 ) , ng−êi hiÓu râ hä nhÊt, th× ®ã chØ lμ nh÷ng ®éi qu©n ®Ó ®em n−íng tr−íc mïa ®«ng". Chóng t«i hiÖn cã trong tay bøc th− cña mét ng−êi §ah«m©y, vèn lμ cùu binh, ®· tõng lμm "nghÜa vô" trong cuéc chiÕn tranh "v× c«ng lý". Mét vμi ®o¹n trÝch trong bøc th− sÏ v¹ch râ cho c¸c b¹n thÊy ng−êi "B 17F2 ) ®· ®−îc b¶o vÖ nh− thÕ nμo vμ c¸c quan cai trÞ thuéc ®Þa nhμ ta ®· nÆn ra lßng trung thμnh cña ng−êi b¶n xø nh− thÕ nμo ®Ó t« ®iÓm cho tÊt c¶ nh÷ng bμi diÔn v¨n cña c¸c nhμ cÇm quyÒn vμ lμm ®Ò tμi cho tÊt c¶ nh÷ng bμi b¸o cña bän Rªgixm¨ngxª vμ H«18F3 ) thuéc ®ñ cì. Bøc th− viÕt: "N¨m 1915, khi «ng M.Nuphla, thèng ®èc §ah«m©y, ra lÖnh b¾t lÝnh, th× lμng t«i bÞ bän c¶nh s¸t cïng lÝnh c¬ c−íp ph¸ vμ ®èt s¹ch. TÊt c¶ tμi s¶n cña t«i ®Òu bÞ mÊt hÕt trong c¸c cuéc ®èt ph¸ ®ã. Tuy thÕ, t«i vÉn bÞ c−ìng b¸ch nhËp ngò, vμ mÆc dÇu lμ n¹n nh©n cña viÖc xóc ph¹m bØ æi ®ã, t«i ®· lμm nghÜa vô cña t«i ë mÆt trËn bªn Ph¸p. T«i bÞ th−¬ng ë trËn Exn¬. "Ngμy nay, chiÕn tranh ®· chÊm døt, t«i s¾p trë vÒ n−íc, nh−ng kh«ng cßn nhμ cöa, cña c¶i g× c¶. "Ng−êi ta ®· c−íp cña t«i: 1000 phr¨ng tiÒn mÆt; 12 con lîn; 15 - cõu; 10 - dª; 60 - gμ; 8 tÊm v¶i quÊn m×nh; 5 ¸o mÆc ngoμi; 10 quÇn; ___________ 1) Mangin. T−íng Ph¸p (1866-1925) ®· tham gia chiÕn th¾ng VÐc®oong, tõng chØ huy ®éi qu©n x©m l−îc Xu®¨ng, B¾c Kú, Marèc. 2) Batouala. Tªn mét bé l¹c ë vïng xÝch ®¹o ch©u Phi. 3) RÐgismanset et Hauser. Tªn nh÷ng ng−êi viÕt b¸o tay sai, cã nghÜa nh− nh÷ng tªn båi bót. 7 mò; 1 d©y chuyÒn b»ng b¹c; 2 hßm ®å vÆt. "§©y lμ tªn nh÷ng b¹n cïng ë mét xãm ®· bÞ c−ìng b¸ch nhËp ngò cïng ngμy víi t«i, vμ nhμ cöa còng ®· bÞ c−íp ph¸ vμ ®èt s¹ch. (Ghi tiÕp theo tªn b¶y ng−êi). "Cßn nhiÒu n¹n nh©n n÷a cña nh÷ng chiÕn c«ng kiÓu Êy cña ngμi thèng ®èc Nuphla, nh−ng t«i kh«ng biÕt râ tªn nh÷ng ng−êi ®ã ®Ó göi cho c¸c anh h«m nay...". Ch¾c bän "b«s¬" cña vua Ghi«m còng kh«ng lμm ®−îc h¬n thÕ. III- KÕT QU¶ CñA Sù HY SINH Khi ®¹i b¸c ®· ngÊy thÞt ®en, thÞt vμng råi, th× nh÷ng lêi tuyªn bè t×nh tø cña c¸c ngμi cÇm quyÒn nhμ ta bçng d−ng im bÆt nh− cã phÐp l¹, vμ c¶ ng−êi Nªgr«19F 1) lÉn ng−êi "AnnamÝt" mÆc nhiªn trë l¹i "gièng ng−êi bÈn thØu". §Ó ghi nhí c«ng lao ng−êi lÝnh An Nam, ch¼ng ph¶i ng−êi ta ®· lét hÕt tÊt c¶ cña c¶i cña hä, tõ chiÕc ®ång hå, bé quÇn ¸o míi toanh mμ hä bá tiÒn tói ra mua, ®Õn c¸c vËt kû niÖm ®ñ thø, v.v. tr−íc khi ®−a hä ®Õn M¸cx©y xuèng tμu vÒ n−íc, ®ã sao? Ch¼ng ph¶i ng−êi ta ®· giao hä cho bän sóc sinh kiÓm so¸t vμ ®¸nh ®Ëp hä v« cí ®ã sao? Ch¼ng ph¶i ng−êi ta ®· cho hä ¨n nh− cho lîn ¨n vμ xÕp hä nh− xÕp lîn d−íi hÇm tμu Èm −ít, kh«ng gi−êng n»m, kh«ng ¸nh s¸ng, thiÕu kh«ng khÝ ®ã sao? VÒ ®Õn xø së, ch¼ng ph¶i hä ®· ®−îc mét quan cai trÞ biÕt ¬n ®ãn chμo nång nhiÖt b»ng mét bμi diÔn v¨n yªu n−íc. "C¸c anh ®· b¶o vÖ Tæ quèc, thÕ lμ tèt. B©y giê, chóng t«i kh«ng cÇn ®Õn c¸c anh n÷a, cót ®i!", ®ã sao? ThÕ lμ nh÷ng "cùu binh" - ®óng h¬n lμ c¸i x¸c cßn l¹i - sau khi ®· dòng c¶m b¶o vÖ chÝnh nghÜa vμ c«ng lý nay tay kh«ng trë vÒ víi chÕ ®é b¶n xø cña hä, mét chÕ ®é kh«ng biÕt g× ®Õn chÝnh nghÜa vμ c«ng lý c¶. * * * ___________ 1) NÐgro. Tõ chØ ng−êi da ®en.
  • 20. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 30 31 Theo b¸o chÝ §«ng D−¬ng th× th−¬ng binh ng−êi Ph¸p bÞ mÊt mét phÇn th©n thÓ vμ vî cña tö sÜ ng−êi Ph¸p ®Òu ®−îc cÊp m«n bμi b¸n lÎ thuèc phiÖn. Nh− thÕ lμ trong mét viÖc mμ chÝnh quyÒn thuéc ®Þa ®· ph¹m tíi hai téi ¸c ®èi víi nh©n lo¹i. Mét mÆt, hä vÉn ch−a tho¶ khi tù tay lμm c¸i viÖc bØ æi cña ng−êi ®Çu ®éc, mμ cßn muèn l«i kÐo vμo ®©y c¶ nh÷ng n¹n nh©n ®¸ng th−¬ng h¹i cña cuéc huynh ®Ö t−¬ng tμn n÷a. MÆt kh¸c, hä coi rÎ tÝnh m¹ng vμ x−¬ng m¸u cña nh÷ng kÎ ®· bÞ hä lõa bÞp, ®Õn nçi t−ëng r»ng chØ cÇn qu¼ng cho nh÷ng ng−êi nμy khóc x−¬ng thèi Êy lμ ®ñ ®Òn bï ®−îc mét phÇn cña c¸nh tay bÞ mÊt hoÆc m¹ng cña mét ng−êi chång. Chóng t«i ch¾c r»ng th−¬ng binh vμ qu¶ phô chiÕn tranh sÏ ®¸ v¨ng mãn quμ nh¬ nhíp Êy vμ nhæ vμo mÆt kÎ tÆng quμ. Chóng t«i còng tin ch¾c r»ng thÕ giíi v¨n minh vμ ng−êi Ph¸p l−¬ng thiÖn sÏ ®øng vÒ phÝa chóng t«i ®Ó lªn ¸n bän c¸ mËp thùc d©n ®ang kh«ng ngÇn ng¹i ®Çu ®éc c¶ mét d©n téc ®Ó v¬ vÐt cho ®Çy tói. * * * Theo tôc lÖ An Nam, khi trong lμng cã ng−êi chÕt th× nh÷ng ng−êi xay lóa, gi· g¹o ph¶i tá lßng kÝnh träng vong linh ng−êi chÕt vμ th«ng c¶m nçi ®au buån cña tang gia b»ng c¸ch im lÆng kh«ng h¸t hß trong khi xay gi· nh− hä vÉn th−êng lμm. Nh−ng nÒn v¨n minh hiÖn ®¹i ®−îc ®−a vμo n−íc chóng t«i b»ng b¹o lùc cã cÇn g× ph¶i tÕ nhÞ ®Õn nh− thÕ. Xin ®äc c©u chuyÖn sau ®©y ®¨ng trªn mét tê b¸o ë Nam Kú: Nh÷ng ngμy héi ë Biªn Hoμ "§Ó lÊy tiÒn bá vμo quü x©y dùng ®μi kû niÖm ng−êi An Nam trËn vong cña tØnh Biªn Hoμ, ban tæ chøc ngμy héi ®ang tÝch cùc chuÈn bÞ mét ch−¬ng tr×nh tuyÖt diÖu. "Ng−êi ta bμn t¸n sÏ cã nμo lμ yÕn tiÖc gi÷a v−ên20F1 ) , nμo lμ chî phiªn, nμo lμ khiªu vò ngoμi trêi, v.v., tãm l¹i, sÏ cã nhiÒu vμ ®ñ thø trß ch¬i ®Ó ai ai còng cã thÓ gãp phÇn lμm viÖc nghÜa mét c¸ch thó vÞ nhÊt ®êi. ___________ 1) Nguyªn v¨n: Garden - Party. "Quý «ng phi c«ng ë s©n bay Biªn Hoμ cã nh· ý sÏ gãp phÇn vμo cuéc vui, vμ ngay tõ b©y giê ban tæ chøc ®· cã thÓ kh¼ng ®Þnh r»ng sù cã mÆt cña c¸c quan chøc cao cÊp nhÊt ë Sμi Gßn sÏ lμm cho ngμy héi thªm phÇn rùc rì. "Xin tin thªm cho c¸c b¹n nam n÷ ë Sμi Gßn lªn dù héi biÕt r»ng, c¸c b¹n sÏ kh«ng cÇn ph¶i bá dë cuéc vui ®Ó vÒ nhμ dïng c¬m, v× ngay t¹i chç, sÏ cã phßng ¨n tæ chøc cùc kú chu ®¸o vμ ®Æc biÖt ®Çy ®ñ, c¸c b¹n sμnh ¨n uèng nhÊt còng sÏ ®−îc hμi lßng. "Ngμy 21 th¸ng 1 tíi, tÊt c¶ chóng ta h·y ®i Biªn Hoμ, chóng ta sÏ võa ®−îc dù nh÷ng héi hÌ linh ®×nh vui t−¬i, võa ®−îc dÞp tá cho nh÷ng gia ®×nh tö sÜ An Nam ë Biªn Hoμ thÊy r»ng chóng ta biÕt t−ëng nhí ®Õn sù hy sinh cña con em hä". ThËt lμ thêi ®¹i kh¸c, phong tôc kh¸c. Nh−ng phong tôc kú qu¸i lμm sao! Ng−êi ta cßn cho chóng t«i xem bøc th− sau ®©y n÷a: Sμi Gßn, ngμy... "NÕu trªn ®êi nμy mμ cã mét viÖc qu¸i gë võa th−¬ng t©m l¹i võa lè bÞch, th× ®ã h¼n lμ viÖc b¾t mét d©n téc vÉn ®ang chÞu ®ùng ®ñ mäi thø bÊt c«ng vμ kh«ng cã bÊt cø thø quyÒn nμo ph¶i lμm lÔ mõng cuéc chiÕn th¾ng cña "c«ng lý" vμ "chÝnh nghÜa". Êy thÕ mμ ë bªn nμy chóng t«i ®· lμm nh− thÕ ®Êy. T«i t−ëng kh«ng cÇn thuËt l¹i cho anh nghe vÒ nh÷ng héi hÌ vμ "trß vui c«ng céng" trong thμnh phè nμy ngμy 11 th¸ng 11 lμm g×. ë ®©u vμ bao giê còng thÕ th«i, r−íc ®Ìn, ®èt ph¸o b«ng, duyÖt binh, khiªu vò ë dinh thèng ®èc, ®ua xe hoa, më l¹c quyªn v× n−íc, qu¶ng c¸o, diÔn v¨n, tiÖc tïng, v.v.. Trong tÊt c¶ nh÷ng trß hÒ ®ã, t«i chØ cßn nhí l¹i mét viÖc ®¸ng chó ý vÒ ph−¬ng diÖn t©m lý nh− sau: còng nh− c«ng chóng ë tÊt c¶ c¸c n−íc, c«ng chóng Sμi Gßn rÊt thÝch xi nª. V× thÕ, mét ®¸m ng−êi dμy ®Æc ®· tô tËp tr−íc kh¸ch s¹n Palax¬ ®Ó xem phim, nμo hÒ S¸cl«, nμo bän cao båi, nμo nh÷ng ng−êi "lÝnh quang vinh" lÇn l−ît diÔn trªn mμn ¶nh. C«ng chóng trμn ngËp c¶ ®¹i lé, ®øng chËt c¶ mÆt ®−êng vμ hÌ phè. Lóc bÊy giê «ng chñ kh¸ch s¹n Sμi Gßn - Palax¬ kh«ng muèn cho ng−êi ta ®øng ®«ng trªn vØa hÌ tr−íc cöa tiÖm cña «ng ta, «ng ta liÒn vung roi m©y quÊt tói bôi. Bμ chñ
  • 21. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 32 33 còng ra gióp mét tay vμ ®¸nh bõa vμo ®¸m ®«ng. MÊy chó trÎ ranh m·nh kh«ng biÕt lμm thÕ nμo mμ l¹i "c−íp" ®−îc ngän roi cña bμ, lμm cho mäi ng−êi vç tay c−êi Çm lªn. ¤ng chñ ®iªn tiÕt ch¹y l¹i tiÕp viÖn cho bμ chñ. LÇn nμy, «ng cÇm mét c¸i ba toong vμ hïng dòng phang tíi tÊp xuèng ®Çu ng−êi ta, cø mái tay nμy th× ®æi tay kh¸c. Nh÷ng ng−êi "nhμ quª" ph¶i ch¹y dån xuèng ®−êng; nh−ng v× say s−a víi "chiÕn th¾ng" cña m×nh, «ng ng−êi Ph¸p quý ho¸ Êy liÒn hïng hæ v−ît qua ®−êng vμ cø tiÕp tôc vôt tói bôi c¸i gËy to t−íng xuèng ®Çu, xuèng vai, xuèng l−ng nh÷ng ng−êi d©n b¶n xø ®¸ng th−¬ng Êy. Mét em bÐ bÞ «ng tóm lÊy vμ "®¶" cho mét trËn nªn th©n"... IV- HμNH VI QU¢N PHIÖT TIÕP DIÔN B−íc ch©n ®Õn C 21F1 ) , thèng chÕ Li«t©y göi cho binh sÜ cña ®¹o qu©n chiÕm ®ãng Marèc mét b¶n nhËt lÖnh nh− sau: "B¶n chøc cã vinh dù ®−îc ChÝnh phñ n−íc Ph¸p céng hoμ phong qu©n hμm cao nhÊt lμ nhê, trong chÝn n¨m nay, c¸c ng−êi ®· hiÕn d©ng lßng trung thμnh vμ m¸u x−¬ng cña c¸c ng−êi mμ kh«ng hÒ tÝnh to¸n. "Chóng ta s¾p më mét chiÕn dÞch ®Ó hoμn thμnh c«ng cuéc b×nh ®Þnh xø Marèc, v× lîi Ých chung cña d©n chóng trung thùc trªn ®Êt n−íc nμy, còng nh− v× lîi Ých cña quèc 22F2 ) b¶o hé, v.v.". Nh−ng, còng trong ngμy Êy (ngμy 14 th¸ng 4), l¹i cã b¶n th«ng c¸o sau ®©y: "Trong mét cuéc giao chiÕn víi bän B¬ni B 23F3 ) ë B¸p en H¸cbe, bªn ta ®· cã 29 binh sÜ hy sinh vμ 11 bÞ th−¬ng". Khi ng−êi ta nhí r»ng ®· ph¶i tèn x−¬ng m¸u cña mét triÖu r−ëi ng−êi lao ®éng míi t¹o nªn ®−îc s¸u chiÕc gËy thèng chÕ, th× c¸i chÕt cña 29 kÎ khèn khæ ch−a ®ñ ®Ó hoan h« bμi diÔn v¨n hïng ___________ 1) Casablanca. H¶i c¶ng lín cña n−íc Maroocs. 2) B¶n tiÕng Ph¸p: "nation protectrice". 3) Beni - Bouzert. Qu©n khëi nghÜa do ¸ptlen Crim, l·nh tô phong trμo chèng Ph¸p cña Marèc, l·nh ®¹o. hån cña ngμi thèng chÕ - kh©m sø! Nh−ng nh− vËy th× c¸i quyÒn d©n téc tù quyÕt, mμ v× nã trong suèt bèn n¨m trêi, ng−êi ta ®· chÐm giÕt lÉn nhau, c¸i quyÒn Êy, c¸c ngμi ®Ó ®©u mÊt råi? ThËt lμ mét c¸ch khai ho¸ kú kh«i: ®Ó d¹y mäi ng−êi sèng cho ra sèng, ng−êi ta b¾t ®Çu b»ng viÖc giÕt hä ®i ®·! * * * ë ®©y (H¶i Phßng), còng cã nh÷ng cuéc b·i c«ng cña thuû thñ. Ch¼ng h¹n nh− h«m thø n¨m (ngμy 15 th¸ng 8) lμ ngμy mμ hai chiÕc tμu ph¶i nhæ neo ®Ó chë mét sè lín lÝnh khè ®á An Nam ®i Xyri. Nh−ng thuû thñ kh«ng chÞu ®i, v× ng−êi ta kh«ng chÞu ph¸t l−¬ng cho hä b»ng tiÒn §«ng D−¬ng. Theo gi¸ thÞ tr−êng, th× mét ®ång §«ng D−¬ng ¨n kho¶ng m−êi phr¨ng chø kh«ng ph¶i 2 phr¨ng 50, thÕ mμ c¸c c«ng ty hμng h¶i l¹i lμm mét viÖc hμ l¹m tr¾ng trîn lμ ®Þnh tr¶ l−¬ng cho thuû thñ b»ng phr¨ng chø kh«ng tr¶ b»ng tiÒn §«ng D−¬ng nh− ®· tr¶ cho c«ng chøc. ThÕ lμ ng−êi ta liÒn xua tÊt c¶ mäi ng−êi ë d−íi tμu lªn, råi lËp tøc b¾t hÕt c¸c thuû thñ. Râ rμng lμ thuû thñ Hoμng H¶i ch¼ng cã g× ph¶i so b× víi thuû thñ H¾c H¶i. Chóng t«i cùc lùc ph¶n ®èi viÖc ®−a lÝnh An Nam sang Xyri. Ph¶i ch¨ng c¸c nhμ cÇm quyÒn cÊp cao cho r»ng bao nhiªu anh em da vμng xÊu sè cña chóng t«i bÞ giÕt h¹i trªn c¸c chiÕn tr−êng tõ n¨m 1914 ®Õn n¨m 1918, trong cuéc "chiÕn tranh v× v¨n minh vμ c«ng lý", vÉn cßn ch−a ®ñ hay sao? * * * C¸c ngμi chiÕn th¾ng quang vinh cña chóng ta th−êng quen thãi "gi¸o dôc" ng−êi b¶n xø b»ng ®¸ ®Ýt hoÆc roi vät. Anh Nah«ng ®¸ng th−¬ng h¹i ®· bÞ ¸m s¸t ®Õn hai lÇn. LÇn thø nhÊt bëi tay tªn ®¹i uý Vida, lÇn thø hai bëi tay tªn lang b¨m ®ãng lon qu©n nh©n coi viÖc phÉu nghiÖm x¸c chÕt. Tªn nμy ®·
  • 22. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 34 35 ®¸nh c¾p vμ giÊu biÖt bé ãc ng−êi chÕt ®Ó phi tang, ®Æng cøu hung thñ lμ b¹n cña h¾n. Nh−ng than «i! Anh Nah«ng kh«ng ph¶i lμ n¹n nh©n duy nhÊt cña bän qu©n phiÖt thuéc ®Þa! Mét b¹n ®ång nghiÖp cña chóng t«i ë thuéc ®Þa ®· thuËt chuyÖn mét n¹n nh©n kh¸c nh− sau: "LÇn nμy, sù viÖc x¶y ra trong trung ®oμn lÝnh khè ®á thø 5 ë Med«ng - C ª24F1 ) . N¹n nh©n lμ mét ng−êi lÝnh trÎ tuæi tªn lμ Terie quª ë TªnÐt18) thuéc líp qu©n dÞch n¨m 1921. "Anh chÕt trong tr−êng hîp rÊt th−¬ng t©m. Ngμy 5 th¸ng 8, anh lÝnh trÎ Terie ®Õn bÖnh x¸ cña trung ®oμn ®Ó xin thuèc tÈy. Ng−êi ta ®−a thuèc tÈy cho anh, nãi ®óng h¬n lμ ®−a cho anh mét thø thuèc mμ anh t−ëng lμ thuèc tÈy. Anh uèng vμ vμi giê sau anh ®au bông qu»n qu¹i, råi l¨n ®ïng ra chÕt. "Cô th©n sinh ra Terie nhËn ®−îc mét bøc ®iÖn b¸o tin r»ng ng−êi con ®éc nhÊt cña cô ®· chÕt vμ s¸ng h«m sau, chñ nhËt, sÏ ®−a ®¸m. Bøc ®iÖn kh«ng cã ®Õn nöa lêi an ñi hay gi¶i thÝch. "§au xãt ®Õn cùc ®é, cô Terie ®Õn ngay Angiª, t×m trung ®oμn lÝnh khè ®á thø 5 ë Med«ng- Carª. ë ®Êy cô ®−îc biÕt x¸c con ®ang ®Ó ë bÖnh viÖn Mai«. (Mμ lμm sao x¸c Terie l¹i chë ®Õn ®©y ®−îc nhØ? Ph¶i ch¨ng ®Ó tr¸nh viÖc kh¸m nghiÖm mμ luËt lÖ ®· quy ®Þnh lμ b¾t buéc ®èi víi mäi tr−êng hîp chÕt ë tr¹m y tÕ, ng−êi ta ®· chë x¸c anh ta ®Õn bÖnh viÖn lμm ra vÎ nh− bÖnh nh©n ®· chÕt ë däc ®−êng?). "§Õn bÖnh viÖn, ng−êi cha ®au khæ xin th¨m x¸c con; ng−êi ta b¶o h·y chê ®·. "M·i sau, mét quan t− thÇy thuèc míi ®Õn b¸o cho cô biÕt lμ viÖc phÉu nghiÖm kh«ng ph¸t hiÖn dÊu vÕt g× kh¶ nghi c¶. Nãi xong h¾n bá mÆc cô ®øng ®ã, kh«ng cho phÐp cô vμo th¨m x¸c con. "Theo tin cuèi cïng th× h×nh nh− cô th©n sinh ra Terie ®· ®Õn hái viªn ®¹i t¸ chØ huy trung ®oμn lÝnh khè ®á thø 5 vÒ nguyªn do c¸i chÕt cña Terie vμ ®· ®−îc tr¶ lêi lμ con «ng chÕt v× ngé ®éc!". ___________ 1) Maison- CarÐe. Mét thÞ x· thuéc tØnh Angiª ë Angiªri. 2) TÐnÌs. H¶i c¶ng cña Angiªri. CH¦¥NG II VIÖC §ÇU §éC NG¦êI B¶N Xø Cø theo lêi ngμi Xar« quý mÕn, ®¶ng viªn ®¶ng cÊp tiÕn, nguyªn Bé tr−ëng Bé Thuéc ®Þa, th× ngμi lμ ng−êi cha hiÒn cña d©n b¶n xø, ngμi rÊt quý mÕn ng−êi An Nam vμ ®−îc ng−êi An Nam quý mÕn l¹i. §Ó nhåi nhÐt v¨n minh "§¹i Ph¸p" cho ng−êi An Nam, ngμi Xar«, ng−êi trïm cña sù nghiÖp ®ã ®· kh«ng tõ mét thñ ®o¹n nμo, kÓ c¶ nh÷ng thñ ®o¹n bØ æi nhÊt vμ nh÷ng téi ¸c. §©y, mét chøng cí: ®ã lμ bøc th− mμ ngμi ®· göi cho nh÷ng ng−êi thuéc quyÒn ngμi, víi t− c¸ch lμ toμn quyÒn §«ng D−¬ng vμ nh»m v¬ vÐt cho ®Çy tói tham cña bän kÎ c−íp thùc d©n vμ c¶ cña ngμi n÷a: "KÝnh göi «ng c«ng sø, "T«i tr©n träng yªu cÇu «ng vui lßng gióp ®ì nh÷ng cè g¾ng cña nha th−¬ng chÝnh trong viÖc ®Æt thªm ®¹i lý b¸n lÎ thuèc phiÖn vμ r−îu, theo chØ thÞ cña «ng tæng gi¸m ®èc nha th−¬ng chÝnh §«ng D−¬ng. "§Ó tiÕn hμnh viÖc ®ã, t«i xin göi «ng mét b¶n danh s¸ch nh÷ng ®¹i lý cÇn ®Æt trong c¸c x· ®· kª tªn; phÇn lín c¸c x· nμy, tíi nay, vÉn hoμn toμn ch−a cã r−îu vμ thuèc phiÖn. "Qua c¸c tØnh tr−ëng vμ c¸c x· tr−ëng Cao Miªn, «ng cã thÓ dïng ¶nh h−ëng to t¸t cña «ng ®Ó lμm cho mét sè tiÓu th−¬ng ng−êi b¶n xø thÊy r»ng bu«n thªm r−îu vμ thuèc phiÖn lμ rÊt cã lîi. "VÒ phÇn chóng t«i, th× nh÷ng viªn chøc l−u ®éng trong khi ®i kinh lý sÏ t×m c¸ch ®Æt ®¹i lý, trõ phi «ng muèn hä ®îi «ng tranh thñ ®−îc sù gióp ®ì cña c¸c quan chøc ®Þa ph−¬ng tr−íc ®·. Trong tr−êng hîp nμy, t«i ®Ò nghÞ «ng vui lßng b¸o c¸o cho t«i biÕt. "Chóng ta chØ cã thÓ ®¹t kÕt qu¶ mü m·n, nÕu chóng ta hîp
  • 23. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 36 37 ®ång víi nhau chÆt chÏ vμ liªn tôc, v× lîi Ých tèi cao cña ng©n khè". "Ký tªn: Anbe Xar«" Lóc Êy, cø mét ngh×n lμng th× cã ®Õn mét ngh×n n¨m tr¨m ®¹i lý b¸n lÎ r−îu vμ thuèc phiÖn. Nh−ng còng trong sè mét ngh×n lμng ®ã l¹i chØ cã vÎn vÑn m−êi tr−êng häc. Tr−íc khi cã bøc th− quý ho¸ trªn, h»ng n¨m ng−êi ta còng ®· täng tõ 23 ®Õn 24 triÖu lÝt r−îu cho 12 triÖu ng−êi b¶n xø, kÓ c¶ ®μn bμ vμ trÎ con. * * * "Nãi ®Õn c¸c mãn ®éc quyÒn, ng−êi ta cã thÓ h×nh dung §«ng D−¬ng nh− mét con nai bÐo mËp bÞ trãi chÆt vμ ®−¬ng hÊp hèi d−íi nh÷ng c¸i má quÆp cña mét bÇy diÒu h©u rØa rãi m·i kh«ng thÊy no". Trong sè ng−êi cã cæ phÇn trong c«ng ty ®éc quyÒn r−îu, cã c¸c nh©n vËt cao quý nhÊt ë §«ng D−¬ng vμ tÊt c¶ c¸c ngμnh cai trÞ ®Òu cã ®¹i diÖn tai to mÆt lín trong Êy. PhÇn ®«ng c¸c quan lín nμy ®Òu rÊt cã Ých cho c«ng ty, kh«ng ai chèi c·i ®−îc: Ngμnh t− ph¸p, cã Ých ®Ó gi¶i quyÕt nh÷ng vô l«i th«i víi nh÷ng kÎ mμ ng−êi ta muèn c−ìng bøc, cã: 2 ch−ëng lý; 1 biÖn lý; 1 lôc sù - ch−ëng khÕ. Ngμnh qu©n ®éi, cã Ých ®Ó ®μn ¸p mét cuéc næi lo¹n mμ ng−êi ta tÝnh lμ cã thÓ x¶y ra do chØ riªng c¸i viÖc thi hμnh chÕ ®é ®éc quyÒn bÐo bë, cã: 1 thiÕu t−íng; 1 trung t¸; 2 qu©n y sÜ cao cÊp; 1 thiÕu t¸; 2 ®¹i uý. Ngμnh hμnh chÝnh mμ sù ©n cÇn v« t− lμ ®iÒu ®¶m b¶o nhÊt cho viÖc kinh doanh thμnh c«ng, th× cã: 1 c«ng sø; 1 gi¸m ®èc tμi chÝnh; 1 tæng gi¸m ®èc ng©n khè; 1 thanh tra b−u chÝnh; 1 gi¸m ®èc tr−íc b¹; 1 quan cai trÞ; 2 gi¸o s−, v.v.. Vμ cuèi cïng lμ: ngμi Clªm¨ngten ®¸ng kÝnh, nghÞ viªn h¹t Puy®¬- §«m. * * * Trong héi chî triÓn l·m thuéc ®Þa ë M¸cx©y10 , «ng Xar« lín tiÕng ba hoa: "N−íc Ph¸p h·y nh×n vμo ®©y vμ lÊy ®ã lμm tù hμo!". Mμ qu¶ thÕ thËt. Nh÷ng anh l¹c ®μ Tuynidi th¶n nhiªn ®øng ng¸p bªn c¹nh mÊy chó c¸ sÊu oai vÖ cña T©y Phi vμ nh÷ng anh chμng c¸ sÊu25F 1) ®¸ng yªu cña Ma®ag¸txca chuyÖn trß th©n mËt víi c¸c ¶ bß c¸i mü miÒu cña §«ng D−¬ng. Ch−a bao giê l¹i cã mét sù hoμ hîp tuyÖt diÖu ®Õn thÕ, vμ tr−íc sù x©m nhËp hoμ b×nh cña c¸c loμi thó thuéc ®Þa, chÞ c¸ trÝch trong huyÒn tho¹i cña H¶i c¶ng cò11 në nô c−êi duyªn d¸ng cña mét bμ chñ nhμ mÕn kh¸ch. Ng−êi ®i xem nh×n mét c¸ch rÊt thÝch thó chiÕc tr−êng kû lÞch sö cña mét vÞ toμn quyÒn nä, thanh g−¬m cña viªn c«ng sø §¸cl¬ tõng dïng ®Ó ®©m vμo ®ïi tï nh©n B¾c Kú vμ c©y ®uèc mμ viªn quan cai trÞ Bruye ®· dïng ®Ó thui sèng h¬n 200 thæ d©n Hu¸txa26F 2) . Gian hμng Cam¬run ®−îc ®Æc biÖt chó ý. ë ®Êy cã tÊm b¶ng ®Ò mÊy dßng ch÷ yªu n−íc sau ®©y: "Tr−íc kia ng−êi §øc nhËp vμo xø Cam¬run rÊt nhiÒu r−îu. "Ngμy nay ng−êi Ph¸p l¹i cÊm r−îu". ___________ 1) T¸c gi¶ dïng ch÷ crocodile, caiman, chóng t«i t¹m dÞch lμ c¸ sÊu c¶. 2) Houassas. Tªn mét bé téc ë ch©u Phi.
  • 24. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 38 39 Nh−ng, mét bμn tay ranh m·nh nμo ®ã ®· d¸n ngay vμo d−íi tÊm b¶ng bøc th− cña ngμi Xar« chØ thÞ cho ng−êi thuéc quyÒn ngμi t¨ng sè ®¹i lý b¸n lÎ r−îu vμ thuèc phiÖn ë c¸c lμng An Nam, kÌm theo lêi phª: "ThÕ mμ ng−êi An Nam l¹i ®· cã: nh÷ng 10 tr−êng häc, nh÷ng 1.500 ®¹i lý r−îu vμ thuèc phiÖn cho 1.000 lμng kia ®Êy!". * * * §©y lμ mét sù kiÖn ®Çy ý nghÜa cña mét viªn chøc ®øng ®Çu tØnh S¬n T©y, mét tØnh ë B¾c Kú. Sè d©n tØnh nμy −íc tÝnh chØ ®é 200.000 ng−êi. Nh−ng ®Ó n©ng sè l−îng r−îu ph¶i tiªu thô lªn, sè d©n Êy bçng nhiªn t¨ng vät nhanh nh− chíp tíi 230.000 ng−êi. Nh−ng v× 230.000 d©n nμy uèng qu¸ Ýt, viªn c«ng sø S¬n T©y ®· ra c«ng mét n¨m ®Èy sè l−îng r−îu tiªu thô lªn 560.000 lÝt. Ngay lËp tøc, viªn c«ng sø ®−îc th¨ng cÊp vμ ®−îc khen. ¤ng ®ê C... kh¼ng ®Þnh r»ng mét viªn c«ng sø kh¸c ®· ®−a «ng xem mét bøc th− cña cÊp trªn, trong ®ã cã ®o¹n viÕt: "Sè r−îu tiªu thô trong phñ X, ®· tôt xuèng d−íi con sè Z, cho mçi d©n ®inh. VËy «ng cã nghÜ r»ng cÇn ph¶i cã biÖn ph¸p lμm g−¬ng kh«ng?". Viªn c«ng sø bÞ c¶nh c¸o gi¸n tiÕp nh− thÕ bÌn ®ßi tæng lý trong phñ Êy ®Õn hiÓu thÞ r»ng së dÜ hä tiªu thô Ýt r−îu ®Õn nh− thÕ lμ v× hä nÊu r−îu lËu. §Ó ®−îc yªn chuyÖn, c¸c lμng liÒn mua ngay sè r−îu quy ®Þnh chiÓu theo d©n sè mμ sù tÝnh to¸n cña c¸c phßng giÊy b¾t hä ph¶i chÞu. Râ rμng lμ ng−êi ta ®· Ên ®Þnh trªn thùc tÕ - nÕu kh«ng ph¶i b»ng c¸ch hîp ph¸p - møc r−îu mμ mçi ng−êi b¶n xø buéc ph¶i uèng h»ng n¨m. Vμ khi nãi mçi ng−êi b¶n xø th× còng ®õng t−ëng ®ã chØ lμ ng−êi ®øng tuæi mμ lμ toμn bé d©n sè, kÓ c¶ ng−êi giμ, phô n÷, trÎ em, c¶ ®Õn ®øa cßn bó mÑ. Nh− thÕ lμ buéc th©n nh©n cña hä ph¶i uèng thay, kh«ng ph¶i chØ mét lÝt mμ hai, ba lÝt. D©n mét lμng B¾c Kú, buéc ph¶i uèng r−îu, thÊy tr−íc nguy c¬ ®e do¹ Êy, ®· kªu víi viªn quan ng−êi Ph¸p "cña hä" r»ng: "Ngay ®Õn c¸i ¨n, chóng t«i còng kh«ng cã g× c¶". Quan ®¸p: "Chóng mμy quen ngμy ba b÷a, b©y giê bít ®i mét b÷a, hay nÕu cÇn th× bít ®i mét b÷a r−ìi ®Ó cã thÓ mua r−îu cña nhμ n−íc". Tr−íc ®©y, ng−êi b¶n xø quen mua r−îu tõng Ýt mét; hä mang chai lä thÕ nμo cho võa th× th«i. Nay th× ng−êi ta ®ãng r−îu vμo chai s½n. R−îu chØ b¸n trong chai nöa lÝt hay mét lÝt. Ng−êi An Nam quen dïng r−îu tõ 20 ®Õn 22 ®é; ngμy nay ng−êi ta b¾t hä dïng r−îu tõ 40 ®Õn 45 ®é. Hä quen dïng lo¹i r−îu cã mïi vÞ th¬m dÞu do chÊt l−îng cña nh÷ng nguyªn liÖu mμ hä vÉn dïng; trong sè nguyªn liÖu nμy cã thø g¹o thuéc vμo lo¹i ngon nhÊt. Cßn thø r−îu mμ nay ng−êi ta buéc hä ph¶i uèng l¹i cÊt b»ng thø g¹o rÎ tiÒn, pha thªm chÊt ho¸ häc, cã mïi vÞ nång nÆc khã chÞu. Bän chñ ®éc quyÒn cßn ra th«ng t− b¾t nh©n viªn cña chóng pha thªm n−íc l· vμo r−îu ®em b¸n; cø mçi hÐct«lÝt r−îu pha thªm 8 lÝt n−íc l·. Nh− thÕ, tÝnh trªn toμn câi §«ng D−¬ng mçi ngμy cø b¸n 500 hÐct«lÝt r−îu th× cã 4.000 lÝt n−íc l· pha thªm vμo; 4.000 lÝt, mçi lÝt gi¸ ba hμo, thμnh 1.200 ®ång mét ngμy, 36.000 ®ång mét th¸ng. Nh− thÕ chØ cÇn më vßi n−íc l· kh«ng th«i, mçi n¨m c«ng ty còng thu ®−îc mét mãn l·i nho nhá 432.000 ®ång, hay 4 triÖu phr¨ng. Xem thÕ, ®ñ biÕt thø r−îu mμ bän ®éc quyÒn cÊt vμ ®em b¸n ë §«ng D−¬ng lμ kh«ng hîp víi khÈu vÞ cña ng−êi b¶n xø vÒ ®é còng nh− vÒ mïi vÞ, cho nªn ng−êi ta ph¶i c−ìng bøc hä mua. V× b¾t buéc ph¶i tr¶ nh÷ng kho¶n chi tiªu th−êng xuyªn, ph¶i trang tr¶i nh÷ng mãn kinh phÝ ngμy cμng t¨ng cña phñ toμn quyÒn, cña nh÷ng tr¸i kho¶n lín, cña nh÷ng c«ng tr×nh kiÕn thiÕt qu©n sù vμ ph¶i ®Æt ra - nÕu kh«ng ph¶i lμ nh÷ng chøc vô thùc sù- th× Ýt ra còng lμ nh÷ng kho¶n l−¬ng cho mét ®¸m ®«ng c«ng chøc tõ Pari g¸n sang, cho nªn ChÝnh phñ ®· t×m mäi c¸ch thóc ®Èy c¸c viªn chøc, tõ c«ng sø ®Õn nh©n viªn h¹ng bÐt, ph¶i lμm t¨ng møc tiªu thô r−îu lªn.
  • 25. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 40 41 CH¦¥NG III C¸C QUAN THèNG §èC I- ¤NG PHUèC ¤ng Phuèc, thèng ®èc xø §ah«m©y, cai trÞ giái ®Õn nçi ng−êi b¶n xø nμo ë thuéc ®Þa Êy còng kªu ca vÒ «ng ta. §Ó xoa dÞu lßng c«ng phÉn, ng−êi ta vê ph¸i sang ®ã mét viªn thanh tra. Viªn thanh tra nμy kiÓm tra giái ®Õn nçi ch−a thÌm xÐt g× ®Õn ®¬n khiÕu n¹i cña nh©n d©n ®· cuèn gãi chuån th¼27F1 ) . VÒ viÖc nμy, chóng t«i cã nhËn ®−îc mét bøc th− cña uû ban hμnh ®éng Ph¸p - Håi ë Poãct« - N«v«2) trong ®ã cã nh÷ng ®o¹n chÝnh nh− sau: "Tr−íc lóc ng−êi Ph¸p ®Õn §ah«m©y rÊt l©u, ë Poãct« - N«v« ®· cã mét thñ lÜnh Håi gi¸o gäi lμ Im¨ng cã nhiÖm vô ®¹i diÖn cho tËp thÓ ng−êi Håi ë bÊt cø chç nμo cÇn thiÕt, qu¶n lý tμi s¶n cña tËp thÓ Håi gi¸o Êy vμ tr«ng nom viÖc lÔ b¸i. "Theo tôc lÖ, Im¨ng ph¶i do mét ®oμn cö tri bÇu lªn, chän trong nh÷ng ng−êi Håi gi¸o ngoan ®¹o, cã tiÕng lμ ®øc ®é vμ ®· tõng lμm phã Im¨ng mét thêi gian l©u. H¬n n÷a, tr−íc khi chÕt, Im¨ng ®−¬ng quyÒn cã ý kiÕn vÒ vÞ phã nμo cã ®ñ t− c¸ch ®Ó thay thÕ m×nh. "ý kiÕn cña Im¨ng lóc ®ã lμ ý kiÕn kh«ng ®−îc söa ®æi. "Tr−íc khi qua ®êi, Im¨ng C¸txumu ®· chØ ®Þnh viªn phã ___________ 1) B¶n tiÕng Ph¸p: "Celuici inspecte si biªn qu'il f ... le camp", viÕt t¾t cña tõ foutre le camp, cã nghÜa lμ "chuån th¼ng". Tõ nμy b¾t ®Çu ch÷ f nh− tªn «ng thèng ®èc Fourn. 2) Porto Novo. Thñ phñ §ah«m©y. Xarucu lμm ng−êi kÕ vÞ m×nh. §oμn cö tri vμ ®a sè ng−êi Håi gi¸o còng ®· t¸n thμnh. "Khi C¸txumu mÊt, ®¸ng lÏ Xarucu ph¶i ®−îc bÇu lªn, nh−ng tªn Inhaxi« Pared« dùa vμo thÕ cña thèng ®èc ®· ®éc ®o¸n c¶n trë, b¾t Ðp ng−êi Håi gi¸o ph¶i nhËn tªn Lavani Cètx«c« lμ b¹n th©n cña y, lμm Im¨ng. Tªn Cètx«c«, còng nh− y, chØ theo ®¹o Håi trªn danh nghÜa. "ThÊy ®oμn cö tri vμ ®a sè ng−êi Håi gi¸o chèng l¹i viÖc cö tªn Cètx«c« mét c¸ch bÊt hîp ph¸p, Pared« liÒn nhê viªn thñ lÜnh cao cÊp lμ Hótgi can thiÖp. Hótgi lμ tÝn ®å ®¹o b¸i vËt, ®−îc chÝnh phñ che chë, nªn h¾n cø cö tªn Lavani Cètx«c« lμm Im¨ng, bÊt chÊp nguyÖn väng ng−êi Håi gi¸o. "KÓ ra, nÕu Lavani Cètx«c« lμ mét ng−êi Håi gi¸o tèt vμ l−¬ng thiÖn th× chóng t«i còng lμm ng¬ viÖc h¾n ®−îc cö lμm Im¨ng, nh−ng h¾n l¹i lμ mét tªn bÊt l−¬ng ch−a tõng thÊy trªn ®êi nμy. Chóng t«i nãi nh− thÕ lμ cã b»ng cø: "Lavani Cètx«c« sinh ë Lagèt (xø Nigiªria thuéc Anh). H¾n lμ d©n thuéc ®Þa Anh. V× can nhiÒu téi giÕt ng−êi vμ nhiÒu téi ¸c kh¸c ë Nigiªria thuéc Anh, nªn bÞ nhμ chøc tr¸ch Anh truy n·. "¤ng thèng ®èc cña chóng t«i håi ®ã ®· thu dông tªn d©n thuéc ®Þa Anh bÊt l−¬ng nμy vμ nh− ®Ó th−ëng c«ng cho h¾n, ®· cö h¾n lμm tï tr−ëng c¸c x· ven hå nh− ¸pph«t«nu Aghªghª, ¸pl¨ngc¨ngt¨ng, v.v.. Toμn d©n vïng Êy ngμy nay ®Òu ghª tëm nh÷ng hμnh vi nhòng l¹m, nh÷ng téi ¸c cña h¾n, vμ kªu ca vÒ h¾n. "Nguyªn chóng t«i cã mét ®iÖn thê ë khu phè Atpatxa t¹i Poãct«- N«v«. Nhμ ®−¬ng côc Ph¸p ®· ph¸ huû ®iÖn thê Êy víi lý do v× lîi Ých c«ng céng råi båi th−êng cho chóng t«i n¨m ngh×n phr¨ng. "TiÒn båi th−êng kh«ng ®ñ ®Ó x©y dùng mét ®iÖn thê míi. Chóng t«i ®· më mét cuéc l¹c quyªn riªng, thu ®−îc 22.000 phr¨ng. "Pared« lμ ng−êi cã ch©n trong tiÓu ban mua s¾m vËt liÖu vμ ph¸t l−¬ng cho thî. "Khi viªn phã Im¨ng BÝtxiriu - ng−êi n¾m gi÷ ch×a khãa kÐt - chÕt, th× Pared« trë thμnh ng−êi gi÷ ch×a kho¸ kÐt. H¾n lîi dông ®Þa vÞ Êy ®Ó biÓn thñ sè tiÒn 2.775 phr¨ng. TiÓu ban b¾t buéc ph¶i khai trõ h¾n ra khái tiÓu ban.
  • 26. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 42 43 "Inhaxi« Pared« c¨m tøc, bÌn bμn m−u tÝnh kÕ víi «ng thèng ®èc. ThÕ lμ «ng nμy cho thi hμnh nh÷ng biÖn ph¸p ®éc ®o¸n ®èi víi chóng t«i, vμ lμm trë ng¹i viÖc x©y dùng ®iÖn thê cña chóng t«i. "Giê ®©y, do m−u m« cña Inhaxi« Pared« ®−îc «ng thèng ®èc tiÕp tay cho trong viÖc cö mét c¸ch tr¸i ®¹o tªn Cètx«c« lμm Im¨ng, d©n Håi gi¸o ë Poãct« - N«v« ®· chia thμnh hai phe. T×nh tr¹ng Êy lμm tæn th−¬ng t×nh ®oμn kÕt, hoμ hîp cña ng−êi Håi gi¸o, lμm h¹i cho viÖc tù do hμnh ®¹o cña chóng t«i vμ g©y ra nh÷ng vô lén xén lín". II- ¤NG L¤NG D−íi ®©y lμ mÊy ®o¹n trÝch ë mét l¸ th− cña ®¹i t¸ BÐcna göi cho b¸o La RÐpublique Française, ngμy 6 th¸ng 12 n¨m 1922. Th−a ngμi Bé tr−ëng, xin ngμi v÷ng t©m, ®¹i t¸ BÐcna kh«ng ph¶i lμ céng s¶n ®©u. "Con sè hμng xuÊt khÈu ë §«ng D−¬ng, bøc th− viÕt, hiÖn ®ang giÉm ch©n t¹i chç, thËm chÝ cßn ®ang sôt xuèng. N¨m 1914, §«ng D−¬ng ®· xuÊt khÈu 45.000 kil« t¬ lôa, 99.000 tÊn ng«, 480 tÊn chÌ; n¨m ngo¸i chØ xuÊt khÈu cã 15.000 kil« t¬ lôa, 32.000 tÊn ng«, 156 tÊn chÌ. Ng−êi ta còng t−ëng r»ng hiÖn nay chÝnh phñ §«ng D−¬ng ®ang tÝch cùc tiÕn hμnh nh÷ng c«ng tr×nh lín cÇn thiÕt cho viÖc khai th¸c thuéc ®Þa. Êy thÕ mμ, tõ n¨m 1914 ®Õn nay, ng−êi ta kh«ng hÒ ®Æt thªm ®−îc mét kil«mÐt ®−êng s¾t nμo, còng kh«ng khai th¸c ®−îc lÊy mét hÐcta ruéng nμo. C¸ch ®©y 10 n¨m, «ng Xar« cã ®−a th«ng qua mét ch−¬ng tr×nh kiÕn thiÕt, bao gåm viÖc x©y dùng con ®−êng s¾t tõ Vinh ®Õn §«ng Hμ vμ bèn hÖ thèng ®¹i thuû n«ng; tÊt c¶ nh÷ng c«ng tr×nh ®ã ®Òu ®· ngõng l¹i tõ h¬n 5 n¨m nay, lÊy cí lμ kh«ng cã kinh phÝ. Nh−ng, còng trong thêi gian Êy, xø §«ng D−¬ng l¹i bá ra 65 triÖu ®ång tøc lμ 450 triÖu phr¨ng ®Ó lμm ®−êng vμ dinh thù. Mêi «ng Phaghª h·y suy nghÜ vÒ nh÷ng con sè ®ã xem! Tiªu gÇn nöa tû ®Ó lμm nh÷ng ®−êng « t« mμ trªn ®ã kh«ng hÒ l−u th«ng mét tÊn hμng ho¸ nμo; ®Ó x©y dùng nh÷ng dinh thù vμ phßng giÊy cho ®¸m c«ng chøc ®ang mäc ®Çy rÉy lªn ë §«ng D−¬ng nh− cá c©y vïng nhiÖt ®íi; trong khi Êy th× nh÷ng c«ng tr×nh ®· ®−îc thõa nhËn lμ cÇn thiÕt vμ ®· ®−îc NghÞ viÖn th«ng qua, l¹i bÞ bá r¬i! Nh−ng ®õng t−ëng lμ ng−êi ta cã ý muèn thay ®æi ph−¬ng ph¸p ë §«ng D−¬ng. §Ó hoμn thμnh ch−¬ng tr×nh n¨m 1912, «ng L«ng ®· xin NghÞ viÖn cho phÐp ph¸t hμnh mét ®ît c«ng tr¸i. Nay, «ng ta l¹i xin ph¸t hμnh mét ®ît thø hai n÷a. Nh÷ng kÎ hiÖn ®ang ®iÒu khiÓn viÖc khai th¸c §«ng D−¬ng h×nh nh− ®· ®Þnh t©m kh«ng lμm c¸i g× thËt sù cã Ých lîi c¶ nÕu tr−íc hÕt ng−êi ta kh«ng cho phÐp hä vay nî. Cßn ®èi víi tμi nguyªn ng©n s¸ch, ®èi víi nh÷ng dù tr÷ tÝch luü ®−îc trong vμ sau thêi kú chiÕn tranh, th× hä quyÕt vung tay nÐm qua cöa sæ nÕu NghÞ viÖn kh«ng ®−a vμo nÒn nÕp". III - ¤NG G¸CBI ¤ng G¸cbi, toμn quyÒn ®¶o Ma®ag¸txca, võa vÒ Ph¸p. Còng nh− tÊt c¶ c¸c viªn thèng ®èc, b¹n ®ång nghiÖp cña «ng, «ng G¸cbi rÊt lÊy lμm hμi lßng vÒ c¸i thuéc ®Þa "cña m×nh": tiÕn bé, giμu cã, trung thμnh, an c− l¹c nghiÖp, cã tæ chøc, cã dù ¸n nμy, ch−¬ng tr×nh nä, v.v.. §ã lμ c¸i bäc hμnh lý mu«n thuë, bÊt di bÊt dÞch cña c¸c ngμi thèng ®èc vÒ nghØ, mμ nay ®Õn l−ît «ng G¸cbi l¹i ©n cÇn më ra cho tÊt c¶ nh÷ng ai muèn xem... Vμ v−ît lªn trªn tÊt c¶ nh÷ng ngãn bÞp bîm cò rÝch Êy, «ng G¸cbi cßn khÐo lÐo gië ra ngãn bÞp kh¸c (hay ®óng h¬n ngãn bÞp cña ng−êi kh¸c) rÊt mùc tinh vi: viÖc khai th¸c thuéc ®Þa. Chóng t«i xin chμo mõng quan toμn quyÒn míi vÒ, vμ xin hái ngμi: "Ph¶i ch¨ng ph¸i ®oμn thanh tra cña bé ®· kh«ng cã ®ñ xμ phßng ®Ó x¸28F1 ) lªn ®Çu quan toμn quyÒn, ®ång thêi thoa tr¬n c¸i dèc, trªn ®ã cô lín ph¶i tr−ît th¼ng vÒ chÝnh quèc ®Ó ë l¹i ®ã m·i m·i ®Õn m·n ®êi trän kiÕp? "Ph¶i ch¨ng ®Ó cøu vít thÓ diÖn cho ngμi, mét vμi tªn tay sai ®¾c lùc ®· tæ chøc mét tiÖc r−îu tiÔn hμnh, vμ ®Ó lμm viÖc ®ã, chóng ®· ph¶i ch¹y bë h¬i tai, v× ngoμi ban tæ chøc ra, kh«ng ma nμo buån ®Õn dù tiÖc c¶? "Ph¶i ch¨ng bän tay ch©n cña quan toμn quyÒn ®· ®Þnh lμm mét l¸ ®¬n ¸i mé xin ngμi trë l¹i thuéc ®Þa, nh−ng l¹i kh«ng d¸m ®−a ra v× sî cã ®¬n chèng l¹i? ___________ 1) Savonner. NghÜa ®en lμ x¸t xμ phßng, nghÜa bãng lμ khiÓn tr¸ch kÞch liÖt.
  • 27. Hồ ChÝ Minh toμn tËp 44 45 "Sau cïng, ph¶i ch¨ng nh©n d©n b¶n xø ®· tÆng ngμi lêi chóc th©n ¸i nμy: "Th«i nhÐ, chó G¸cbi! Xin chóc kh«ng bao giê gÆp l¹i chó n÷a!" IV- ¤NG MÐCLANH VËn mÖnh hai m−¬i triÖu ng−êi An Nam tèt sè ®ang n»m trong tay «ng M¸cxian MÐclanh. C¸c b¹n sÏ hái t«i: "C¸i «ng MÐclanh Êy lμ ai vËy?". §ã lμ mét «ng ®· tõng lμm quan cai trÞ ë quÇn ®¶o G¨mbiª, sau gi÷ chøc phã thèng ®èc T©y Phi, råi lªn lμm thèng ®èc xø Êy. §ã lμ mét «ng ®· bá ra ba m−¬i s¸u n¨m cña ®êi m×nh ®Ó nhåi nhÐt c¸i v¨n minh ®Çy ©n huÖ cña n−íc Ph¸p vμo ®Çu ãc ng−êi b¶n xø. Cã lÏ c¸c b¹n cho r»ng ®−a mét ng−êi kh«ng hiÓu g× vÒ §«ng D−¬ng ®Õn n¾m vËn mÖnh §«ng D−¬ng th× thËt lμ mét trß hÒ lín kiÓu §«ng D−¬ng chø g×. §óng ®Êy! Nh−ng ®ã lμ c¸i "mèt". Mét b¹n ®ång nghiÖp cho biÕt r»ng: t¹i Bé Thuéc ®Þa, mét viªn quan cai trÞ cò ë §«ng D−¬ng ngåi chÔm chÖ t¹i vô T©y Phi thuéc Ph¸p; mét viªn quan cai trÞ cò ë T©y Phi phô tr¸ch vô ch©u Phi xÝch ®¹o thuéc Ph¸p; mét viªn chøc cò ë Xu®¨ng phô tr¸ch nh÷ng vÊn ®Ò vÒ Ma®ag¸txca; cßn ®¹i diÖn cho xø Cam¬run ë héi chî triÓn l·m thuéc ®Þa l¹i lμ mét viªn chøc ch−a hÒ bao giê ®Æt ch©n lªn ®Êt Cam¬run. ThÕ nªn, tr−íc khi sang §«ng D−¬ng khai ho¸ cho ng−êi §«ng D−¬ng, quan toμn quyÒn MÐclanh ®Þnh b¾t ®Çu khai ho¸ nh÷ng ng−êi §«ng D−¬ng chÕt ë Ph¸p, tøc lμ nh÷ng ng−êi ®· hy sinh v× tæ quèc, v× c«ng lý, vμ v× v©n v©n Êy mμ! C−êi trong nghÜa ®Þa lμ mét c¸i thó ®èi víi nh÷ng vÜ nh©n, nh−ng c−êi mét m×nh ë ®ã th× cã lÏ lμ kh«ng kho¸i l¾m. Bëi vËy, Cô lín MÐclanh ®· ra lÖnh cho nh÷ng thanh niªn An Nam ®−îc trî cÊp ph¶i theo Cô lín ®Õn nghÜa trang N«gi¨ng trªn bê s«ng M¸cn¬ ®Ó ®äc mét bμi diÔn v¨n tr−íc sù chøng kiÕn long träng cña ngμi. Nh−ng bμi diÔn v¨n Êy ph¶i ®Ö tr×nh cho Cô lín kiÓm duyÖt tr−íc. Hä ®· lμm ®óng nh− thÕ. Nh−ng Cô lín thÊy bμi diÔn v¨n qu¸ − qu¸ khÝch, nªn Cô bá ph¾t ®i vμ thay b»ng mét bμi kh¸c do Cô tù tay v¹ch ra dμn bμi. DÜ nhiªn, bμi diÔn v¨n ®−îc xμo x¸o theo kiÓu nhμ quan nh− vËy th× ph¶i sÆc mïi trung thμnh vμ quyÕn luyÕn. NÕu ng−êi chÕt mμ nãi ®−îc, nh− bän phï thuû th−êng b¶o, th× hån ma cña nh÷ng ng−êi An Nam ch«n ë N«gi¨ng, h¼n ®· nãi r»ng: "Ngμi toμn quyÒn «i! Xin c... c¶m ¬n ngμi! Nh−ng xin Ngμi lμm ¬n... xÐo ®i cho!"29F 1) . V- ¤NG GI£R£MI L¥ME Chóng t«i ®äc tê Annales coloniales thÊy mÈu tin ng¾n nh− sau: "Chóng t«i ®−îc tin Giªrªmi L¬me, cùu thèng ®èc thuéc ®Þa, cùu nghÞ viªn cña Ên §é thuéc Ph¸p, ®−¬ng bÞ truy tè tr−íc toμ. ¤ng ta nguyªn lμ chñ tÞch mét nhμ b¨ng do «ng Phr¬dun lμm qu¶n trÞ- uû nhiÖm. Nhμ b¨ng Êy ®· tuyªn bè vì nî c¸ch ®©y hai n¨m. "§ã lμ sù kÕt liÔu ®Ých ®¸ng con ®−êng c«ng danh cña tªn v« l¹i Êy". ¤! ¤! ThÕ ra còng cã nh÷ng tªn v« l¹i trong c¸i giíi thèng ®èc vμ nghÞ viªn thuéc ®Þa cao quý Êy −? Ai ngê nhØ! VI- ¤NG UT¥R¢Y ¤ng Ut¬r©y lμ mét nghÞ viªn Nam Kú («ng ta lμ ng−êi Nam Kú còng gièng nh− «ng P. L«ti lμ ng−êi n−íc Thæ vËy). ¤ng ta ®äc diÔn v¨n ë nghÞ viÖn, vμ kinh doanh ë Sμi Gßn. Lμ nghÞ viªn «ng ta nhËn cÊp phÝ ®Òu ®Æn; lμ thùc d©n, «ng ta kh«ng nép thuÕ. ¤ng nghÞ liªm chÝnh nμy cã mét ®ån ®iÒn 2.000 hÐcta, vμ m−êi l¨m n¨m nay, «ng chñ ®ån ®iÒn ®¸ng kÝnh ®ã kh«ng nép mét xu nhá thuÕ nμo. Khi së thuÕ yªu cÇu «ng lμm ®óng luËt lÖ th× «ng tr¶ lêi: c...¶m ¬n. V× «ng ta lμ nghÞ viªn nªn ng−êi ta kh«ng ®éng ®Õn «ng. §· cã mét thêi, c¸i «ng Ut¬r©y Êy ®· gi÷ chøc quyÒn thèng ®èc ___________ 1) M... erci μ toi,... F... nous la paix! Trong Ph¸p v¨n ch÷ M viÕt t¾t, ng−êi ta th−êng hiÓu lμ Merde, lμ mét tiÕng chöi rña rÊt tôc, còng cã nghÜa lμ ph©n; ch÷ F. lμ Foutre, cã nghÜa lμ cót, xÐo ®i, ®Ó yªn... (Foutre le camp, Foutre la paix... ). §©y lμ lèi ch¬i ch÷ cña t¸c gi¶.