Uploaded bynataliej4
2,821 views

GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2

Tài liệu tập trung vào lý luận giáo dục, xác định quá trình giáo dục là hoạt động có mục đích nhằm hình thành nhân cách toàn diện cho người học. Quá trình này bao gồm các thành tố như mục đích, nội dung, phương pháp giáo dục và sự tương tác giữa giáo viên và học sinh. Bản chất của giáo dục gắn liền với việc tổ chức các hoạt động xã hội, từ đó giúp người học tự giáo dục và phát triển nhân cách phù hợp với các giá trị xã hội.

Embed presentation

Downloaded 63 times
GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2 GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2 (Dành cho sinh viên Đại học sư phạm) Trần Thị Tuyết Oanh (Chủ biên) Phần 3: LÝ LUẬN GIÁO DỤC Lí luận giáo dục là hệ thống lí luận về tổ chức quá trình giáo dục (theo nghĩa hẹp) hướng chủ yếu vào việc hình thành cho người được giáo dục những quan điểm, niềm tin, giá trị, động cơ thái độ, hành vi, thói quen phù hợp với những chuẩn mực của xã hội, góp phần phát triển toàn diện nhân cách theo mục đích giáo dục. Hệ thống lí luận này bao gồm những vấn đề cơ bản về bản chất, đặc điểm, quy luật của quá trình giáo dục; về nguyên tắc, phương pháp và nội dung giáo dục, sự thống nhất các môi trường giáo dục, đảm bảo cho quá trình giáo dục đạt hiệu quả. Chương 12: QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Quá trình giáo dục là gì? Quá trình giáo dục ở đây được hiểu theo nghĩa hẹp, là bộ phận của quá trình giáo dục tổng thể. Quá.trình giáo dục theo nghĩa hẹp và quá trình dạy học và đều hướng vào hình thành nhân cách toàn diện theo mục tiêu giáo dục đã xác định. Trong đó quá trình giáo dục với chức năng trội là làm cho học sinh có nhận thức đúng đắn về các yêu cầu, chuẩn mực xã hội và có hành vi, thói quen hành động tương ứng, nó là một trong những kết quả, mục đích quan trọng nhất của hoạt động dạy học trong nhà trường. Quá trình dạy học có nhiệm vụ là truyền thụ cho học sinh tri thức và rèn luyện các kĩ năng, kĩ xảo tương ứng, phát triển trí tuệ, trên cơ sở đó hình thành cho họ những giá
trị đạo đức phù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội. Như vậy dạy học với chức năng trội là truyền thụ tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo tương ứng cho học sinh sẽ phải dẫn đến quá trình giáo dục, nó được xem là một con đường, phương tiện hữu hiệu nhất để thực hiện quá trình giáo dục. Như vậy quá trình giáo dục là quá trình hoạt động có mục đích, có tổ chức của giáo viên và học sinh, hình thành những quan điểm, mềm tin, giá trị, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen phù hợp với những chuẩn mực chính trị, đạo đức, pháp luật, thẩm mĩ, văn hoá, làm phát triển nhân cách học sinh theo mục đích giáo dục của nhà trường và xã hội. 2. Cấu trúc của quá trình giáo dục Theo cách tiếp cận hệ thống, quá trình giáo dục là một hệ thống bao gồm trong nó các thành tố cấu trúc như: mục đích và nhiệm vụ giáo dục; nội dung giáo dục; phương pháp giáo dục; nhà giáo dục; người được giáo dục; kết quả giáo dục. Mỗi thành tố có chức năng riêng và có mối quan hệ biện chứng với nhau. Mục đích giáo dục là một mô hình dự kiến về nhân cách học sinh đáp ứng được các yêu cầu khách quan của xã hội, của đất nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Để thực hiện được mục đích đó, nhiệm vụ giáo dục của nhà trường phải hình thành và phát triển các mặt tư tưởng, chính trị, tình cảm, thái độ, hành vi đạo đức, pháp luật, trí tuệ, thể chất, lao động - kĩ thuật - nghề... góp phần phát triển toàn diện nhân cách học sinh. Mục đích giáo dục là thành tố hàng đầu, có vai trò định hướng cho sự vận động, phát triển của các thành tố khác của quá trình giáo dục (nội dung, phương pháp, phương thức giáo dục...) và định hướng cho toàn bộ quá trình giáo dục. Mục đích giáo dục được ví là "đơn đặt hàng của xã hội". Nhà giáo dục là chủ thể của quá trình giáo dục giữ vai trò chủ đạo, nhà giáo dục cần quán triệt mục đích, nhiệm vụ giáo dục và chuyển tải nó tới học sinh (đối tượng giáo dục). Đồng thời, nhà giáo dục lựa chọn nội dung, phương pháp, các hình thức tổ chức giáo dục và tổ chức quá trình giáo dục
học sinh. Nhà giáo dục ở nhà trường là các thầy cô giáo, tập thể sư phạm, ở gia đình là các bậc cha mẹ, ông bà, người lớn và các mối quan hệ khác. Vai trò của giáo viên trong quá trình giáo dục thể hiện ở những mặt sau: - Định hướng sự phát triển nhân cách học sinh theo mục đích giáo dục của Đảng, Nhà nước và mục tiêu giáo dục cụ thể của nhà trường. - Có kế hoạch, phương pháp tổ chức hợp lí, khoa học, hệ thống các hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường. - Phát huy được ý thức tự giáo dục của học sinh. - Phối hợp giữa tác động sư phạm của giáo viên với tác động giáo dục đồng bộ, thống nhất của Hội đồng giáo dục trong nhà trường và các lực lượng, tổ chức giáo dục khác. Học sinh với tư cách là khách thể của quá trình giáo dục nhận sự tác động có định hướng, có kế hoạch, có phương pháp, có tổ chức và có hệ thống của giáo viên, nhà giáo dục. Quá trình giáo dục luôn có sự tác động qua lại, thống nhất giữa chủ thể giáo dục (nhà giáo dục) và khách thể giáo dục (người được giáo dục). Tuy nghiên, học sinh trong quá trình giáo dục tiếp nhận có chọn lọc các tác động giáo dục và tự vận động để biến các tác động, các yêu cầu giáo dục từ bên ngoài thành nhu cầu được giáo dục bên trong của bản thân. Trong quá trình giáo dục, học sinh luôn nhận các tác động giáo dục từ phía nhà giáo dục và các lực lượng giáo dục, khi đó, học sinh là khách thể của quá trình giáo dục. Khi tiếp nhận các tác động giáo dục đó, người học không thụ động mà là một thực thể xã hội có ý thức, người học ý thức được mục đích, ý nghĩa, các yêu cầu giáo dục đối với mình, rồi diễn ra quá trình đấu tranh động cơ trong khi lựa chọn và định hướng giá trị. Tức là khi đứng trước những tác động giáo dục dưới nhiều hình thức khác nhau, người được giáo dục tiếp nhận nó theo nhu cầu và ý thức của mình, nên mọi tác động giáo dục bị khúc xạ theo lăng kính chủ quan của họ, khi đó học sinh được xem là chủ thể của quá trình giáo dục. Hiệu quả của quá trình giáo dục phụ
thuộc rất lớn vào tính chủ thể này, với tư cách là chủ thể, học sinh sẽ tự giáo dục, tự tu dưỡng và rèn luyện để phát triển và hoàn thiện nhân cách. Nội dung giáo dục là hệ thống những tri thức, những chuẩn mực đạo đức cần giáo dục cho học sinh, những tình cảm, thái độ, hành vi - thói quen trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nội dung giáo dục chịu sự quy định, chi phối, định hướng của mục đích giáo dục và là cơ sở để xác định các phương pháp giáo dục. Phương pháp giáo dục là những cách thức, biện pháp hoạt động phối hợp thống nhất giữa nhà giáo dục và người được giáo dục để giúp cho người được giáo dục chuyển hoá các yêu cầu, các chuẩn mực xã hội thành hành vi và thói quen ứng xử, tức là hình thành và phát triển ở các em những phẩm chất và hành vi, thói quen đạo đức phù hợp với các chuẩn mực đã được xã hội quy định. Kết quả giáo dục là thành tố biểu hiện tập trung kết quả vận động và phát triển của quá trình giáo dục nói chung và kết quả làm hình thành thói quen hành vi, thái độ nói riêng ở học sinh theo mục đích, nhiệm vụ, mục tiêu giáo dục của nhà trường. Nếu mục đích giáo dục là dự kiến mô hình giáo dục - đào tạo mong muốn thì kết quả giáo dục là đích cần đạt được, là mục tiêu thực tế của quá trình giáo dục. Giữa mục đích giáo dục (M) và kết quả giáo dục (Kq) sẽ có các mối tương quan sau: Kq -> M; Kq ~ M; Kq < M; Kq trái (lệch hoặc ngược) với M. Các thành tố của quá trình giáo dục nêu trên liên quan mật thiết, thống nhất biện chứng và tác động qua lại, tương hỗ lẫn nhau. Mặt khác chúng lại có quan hệ và bị chi phối bởi môi trường kinh tế - văn hoá - KHKT và các quan hệ sản xuất. Sản phẩm của quá trình giáo dục là nhân cách học sinh được phát triển. Sản phẩm đó phải thoả mãn được hai tiêu chí cơ bản: - Một là phù hợp với các chuẩn mực đã được xã hội quy định mang tính bền vững, phổ biến.
- Hai là phải đáp ứng, phục vụ được các yêu cầu tồn tại, phát triển không ngừng của xã hội, tạo ra sự thích ứng cao giữa cá nhân và sự biến đổi của môi trường kinh tế - xã hội. Từ sự phân tích các mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố của quá trình giáo dục, ta có thể thiết lập sơ đồ về mối quan hệ đó như sau: M: Mục đích giáo dục C: Chủ thể giáo dục (giáo viên) N: Nội dung, nhiệm vụ giáo dục P: Phương pháp giáo dục Pt: Phương tiện giáo dục HTTC: Hình thức tổ chức giáo dục Kq: Kết quả giáo dục K: Khách thể giáo dục (học sinh) II. BẢN CHẤT VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Bản chất của quá trình giáo dục Bản chất quá trình giáo dục được xác định căn cứ vào những cơ sở sau: Thứ nhất, quá trình giáo dục là quá trình hình thành một kiểu nhân cách trong xã hội. Sự phát triển cá nhân con người được quy định bởi tác động qua lại của các nhân tố xã hội và nhân tố học sinh, trong đó sự ưu tiên hàng đầu thuộc về các nhân tố xã hội. Cá nhân được phát triển dưới ảnh hưởng của chương trình. Quá trình xã hội hoá cá nhân là quá trình biến cá nhân thành một thành viên của xã hội (ứng với các giai đoạn phát triển lịch sử cụ thể của xã hội); có đầy đủ các giá trị xã hội để tham gia vào những hoạt động của xã hội. Do đó muốn xác định được bản chất của quá trình giáo dục phải xuất phát từ cơ chế có tính xã hội của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội những kinh
nghiệm lịch sử - xã hội của các thế hệ trước trong các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội. Nhờ đó cá nhân chiếm lĩnh được các giá trị văn hoá của loài người. Thứ hai, trong quá trình giáo dục luôn có mối quan hệ giữa nhà giáo dục và người được giáo dục (cá nhân hoặc tập thể), đó là quan hệ sư phạm - một loại quan hệ xã hội đặc thù. Quan hệ sư phạm này luôn luôn chịu sự chi phối của các quan hệ chính trị, tư tưởng, văn hoá, xã hội, kinh tế, khoa học - kĩ thuật..., đặc biệt là những quan hệ chính trị - xã hội. Quan hệ sư phạm là cơ sở để xác định bản chất của quá trình giáo dục, đó là sự thống nhất giữa sự tác động giáo dục của nhà giáo dục và sự tiếp nhận, tự điều chỉnh của người được giáo dục trong quá trình giáo dục. Bản chất của quá trình giáo dục là gì? Quá trình giáo dục - một quá trình xã hội nhằm hình thành và phát triển cá nhân trở thành những thành viên xã hội, những thành viên đó phải thoả mãn được hai mặt: vừa phù hợp (thích ứng) với các yêu cầu của xã hội ở mỗi giai đoạn phát triển, vừa có khả năng tác động cải tạo, xây dựng xã hội, làm cho nó tồn tại và phát triển. Những nét bản chất của cá nhân là do các mối quan hệ xã hội hợp thành. Quá trình giáo dục là quá trình làm cho người được giáo dục (học sinh) ý thức được các quan hệ xã hội và các giá trị của nó (các quan hệ chính trị - tư tưởng, kinh tế, pháp luật, đạo đức) để rồi biết vận dụng vào các lĩnh vực: kinh tế, văn hoá - xã hội, đạo đức, tôn giáo, pháp luật, gia đình... Quá trình vận dụng, trải nghiệm các quan hệ xã hội đó sẽ giúp học sinh (người được giáo dục) tích luỹ được kinh nghiệm xã hội (thực tiễn) tốt và có nhu cầu, hành vi, thói quen, biết thể hiện đúng đắn các quan hệ xã hội. Chính trong quá trình tham gia vào các quan hệ xã hội như vậy sẽ giúp cho học sinh khẳng định những quan hệ mới, tích cực trong mọi lĩnh vực của cuộc sống và biết loại bỏ khỏi bản thân những quan niệm, những biểu hiện tiêu cực, tàn dư cũ, lạc hậu không còn phù hợp với xã hội ngày nay.
Quá trình giáo dục là quá trình hình thành bản chất người - xã hội trong mỗi cá nhân một cách có ý thức, là quá trình tổ chức để mỗi cá nhân chiếm lĩnh được các lực lượng bản chất xã hội của con người, được biểu hiện ở toàn bộ các quan hệ xã hội của họ. Triết học mác xít đã khẳng định: Bản chất xã hội của con người chỉ có được khi nó tham gia vào đời sống xã hội đích thực thông qua hoạt động và giao lưu ở một môi trường văn hoá (văn hoá vật chất và tinh thần). Do đó việc tiếp cận bản chất quá trình giáo dục buộc chúng ta phải xem xét quá trình tổ chức đời sống, hoạt động và giao lưu của đối tượng giáo dục. Mỗi con người đều sống trong một môi trường lịch sử xã hội cụ thể. Quá trình giáo dục là quá trình tổ chức cuộc sống cho mỗi cá nhân hoặc nhóm, tầng lớp xã hội theo các chuẩn mực các yêu cầu của sự phát triển xã hội, làm cho cá nhân biết sống phù hợp với các quan hệ xã hội. Hoạt động và giao lưu là hai mặt cơ bản, thống nhất trong cuộc sống của con người và cũng là điều kiện tất yếu của sự hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân. Các lí thuyết về hoạt động đã chứng tỏ là con người muốn tồn tại và phát triển phải có hoạt động và giao lưu. Nếu các hoạt động và giao lưu của cá nhân (hoặc nhóm người) được tổ chức một cách khoa học với các điều kiện, phương tiện hoạt động tiên tiến, phong phú, đa dạng; cá nhân được tham gia vào các hoạt động và giao lưu đó thì sẽ có nhiều cơ hội tốt cho sự phát triển. Vì bất kì một hoạt động nào của con người cũng đều phải đặt vào (có quan hệ) những mối quan hệ xã hội và những hình thái giao lưu nhất định. Chính vì vậy quá trình giáo dục vừa mang bản chất của hoạt động vừa mang bản chất của giao lưu. Giáo dục là một quá trình tác động qua lại mang tính xã hội giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, giữa những người được giáo dục (học sinh) với nhau và với các lực lượng, các quan hệ xã hội trong và ngoài nhà trường. Như vậy bản chất của quá trình giáo dục là quá trình tổ chức các hoạt động và giao lưu trong cuộc sống nhằm giúp cho người được giáo dục tự
giác, tích cực, độc lập chuyển hoá những yêu cầu và những chuẩn mực của xã hội thành hành vi và thói quen tương ứng. 2. Đặc điểm quá trình giáo dục a. Giáo dục là một quá trình có mục đích xuất phát tư yêu cầu của xã hội và diễn ra lâu dài Quá trình giáo dục nhằm hình thành những phẩm chất, những nét tính cách của cá nhân nên nó đòi hỏi một thời gian lâu dài mới đạt được kết quả. Tính chất lâu dài của quá trình giáo dục được xem xét ở các góc độ sau: - Quá trình giáo dục được thực hiện trong tất cả các giai đoạn của cuộc đời con người, từ lúc sinh ra cho đến khi không còn sống nữa. - Việc hình thành và trở nên bền vững, ổn định của một hành vi, thói quen của cá nhân đòi hỏi một thời gian lâu dài không thể một sớm, một chiều mà có ngay được. Những phẩm chất mới của nhân cách (niềm tin, động cơ đúng, tình cảm mới...) chỉ có được và trở nên vừng chắc khi người được giáo dục tiếp nhận và trải qua một thời gian tập luyện, thể nghiệm, đấu tranh bản thân (đấu tranh động cơ) trong cuộc sống thực để trở thành kinh nghiệm sống của chính mình càng đòi hỏi một thời gian lâu dài. - Kết quả tác động giáo dục, nhất là các tác động nhằm hình thành nhận thức mới, niềm tin... thường khó nhận thấy ngay (khó đánh giá, lượng hoá một cách cụ thể) và có khi kết quả đó lại bị biến đổi hoặc mất đi. Do đó công tác giáo dục phải được tiến hành bền bỉ, liên tục theo một kế hoạch ổn định, lâu dài, đồng thời trong quá trình giáo dục lại phải phát huy được cao độ tính tự giác, nỗ lực tự giáo dục kéo dài, liên tục của người được giáo dục thì mới đạt được hiệu quả giáo dục, kinh nghiệm thực tiễn giáo dục đã chứng tỏ điều đó. - Việc sửa chữa, thay đổi những nếp nghĩ; thói quen cũ, lạc hậu, không đúng, nhất là những thói quen - hành vi xấu thường diễn ra dai dẳng, trở đi trở lại mãi trong ý thức, hành vi của mỗi người nên việc khắc phục chúng rất khó khăn và lâu dài.
b. Quá trình giáo dục diễn ra với sự tác động của rất nhiều nhân tố Quá trình giáo dục là quá trình tổ chức các hoạt động phong phú, các dạng giao lưu đa dạng để hình thành những phẩm chất nhân cách bền vững cho người được giáo dục, có rất nhiều nhân tố tác động đến quá trình này như: Các sự kiện, quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng - văn hoá, phong tục, tập quán; các hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường; các nội dung thông tin - văn hoá - nghệ thuật tuyên truyền qua các phương tiện và các kênh thông tin khác nhau; các thành tố của quá trình giáo dục (mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện) cách tổ chức được chủ thể và khách thể quá trình giáo dục tác động để nó vận hành và phát triển nhằm đem lại hiệu quả giáo dục; các yếu tố tâm lí, trình độ được giáo dục, điều kiện, hoàn cảnh riêng tư... của người được giáo dục; các mối quan hệ sư phạm được tạo ra trong quá trình tác động qua lại giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh với các lực lượng giáo dục khác. Các yếu tố tác động từ nhiều phía đan kết, xen kẽ, bổ sung cho nhau tạo thành một thể thống nhất hướng tới việc hoàn thiện nhân cách. Tuy nhiên, các yếu tố tác động đến quá trình giáo dục với nhiều mức độ khác nhau, chúng có thể thống nhất hỗ trợ cho nhau trong quá trình giáo dục, cũng có thể có mâu thuẫn làm hạn chế, suy giảm, thậm chí làm vô hiệu hoá kết quả của quá trình giáo dục. Điều này đòi hỏi nhà giáo dục cần chủ động phối hợp thống nhất các tác động giáo dục, đồng thời phải linh hoạt vận dụng các nguyên tắc, phương pháp giáo dục để hạn chế tới mức tối đa những tác động tiêu cực, tự phát, và phát huy những tác động tích cực đối với quá trình giáo dục. c. Quá trình giáo dục mang tính cụ thể Quá trình giáo dục được thực hiện trong cuộc sống, hoạt động và giao lưu của mỗi cá nhân. Với tư cách là người được giáo dục, cá nhân tiếp nhận các tác động giáo dục theo những quy luật chung, đồng thời lại phải chú ý đến những điểm riêng biệt cụ thể thì mới có hiệu quả và tránh được những
tác động giáo dục một cách cứng nhắc, công thức, giáo điều. Tính cụ thế của quá trình giáo dục được thể hiện như sau: - Tác động giáo dục theo từng cá nhân người được giáo dục với những tình huống giáo dục cụ thể, riêng biệt. Quá trình giáo dục luôn phải giải quyết các mâu thuẫn xung đột cụ thể giữa yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục với phẩm chất, năng lực, tâm lí chủ quan của người được giáo dục. - Quá trình giáo dục phải tính đến những đặc điểm của từng loại đối tượng cụ thể. Mỗi học sinh đều là một cá nhân có tính độc lập tương đối của nó về trình độ được giáo dục, về kinh nghiệm sống, về thái độ, tình cảm, thói quen.. đặc điểm tâm lí lứa tuổi, điều kiện hoàn cảnh sống, những diễn biến phức tạp, éo le của từng tình huống cụ thể. Nhà giáo dục cần phải nhìn thấy hoặc dự đoán được những nguyên nhân (sâu xa và trước mắt) của các biểu hiện (tốt, xấu) của thái độ, hành vi, thói quen... từ đó mới có biện pháp tác động phù hợp. Quá trình giáo dục được diễn ra trong thời gian, thời điểm, không gian với những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Kết quả giáo dục cũng mang tính cụ thể đối với từng loại đối tượng giáo dục. Quá trình giáo dục phải đặc biệt chú ý rèn luyện, luyện tập phương thức, thao tác, kĩ năng thể hiện các yêu cầu, nội dung, chuẩn mực xã hội về nhiều mặt, nhiều lĩnh vực, biến những yêu cầu đó từ bên ngoài thành nét tính cách riêng, độc đáo của mỗi con người. Tóm lại quá trình giáo dục luôn diễn ra cụ thể trong những tình huống giáo dục, điều kiện giáo dục và với những con người (đối tượng giáo dục) cụ thể. d. Quá trình giáo dục thống nhất biện chứng với quá trình dạy học Giáo dục và dạy học là hai quá trình có cùng mục đích là hình thành và phát triển nhân cách, tuy nhiên chúng không đồng nhất. Dạy học nhằm tổ chức, điều khiển để người học chiếm lĩnh có chất lượng và hiệu quả nội dung học vấn; giáo dục hình thành những phẩm chất đạo đức, hành vi, thói quen... hai hoạt động này không tách biệt mà có quan hệ biện chứng với nhau. Trên
cơ sở thực hiện các nhiệm vụ dạy học thì thế giới quan và các phẩm chất đạo đức của học sinh được hình thành và phát triển, ngược lại, giáo dục tốt các phẩm chất sẽ thúc đẩy hoạt động đạt kết quả cao, dạy học là quá trình điều khiển được, còn quá trình giáo dục là quá trình phức tạp khó kiểm soát. III. ĐỘNG LỰC VÀ CÁC KHÂU CỦA QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Động lực của quá trình giáo dục Theo quan điểm triết học biện chứng, các sự vật, hiện tượng, quá trình luôn vận động và phát triển, động lực của sự phát triển được hình thành trong quá trình giải quyết có hiệu quả các mâu thuẫn cơ bản, nội tại của chúng. Trong cuộc sống, con người luôn chịu những tác động khách quan từ môi trường, chúng có thể tác động ngẫu nhiên, tự phát hoặc tác động có mục đích. Mỗi cá nhân cần tiếp thu những tác động để chuyển hoá nó thành ý thức, hành vi phù hợp với các chuẩn mực được xã hội chấp nhận. Trong quá trình đó tồn tại rất nhiều mâu thuẫn phải được giải quyết, giữa cái tốt và cái xấu, cái tích cực và cái tiêu cực, giữa cái mới có tính tích cực với thói quen cũ lạc hậu. Chính sự đấu tranh để giải quyết mâu thuẫn sẽ thúc đẩy sự hoàn thiện nhân cách. Quá trình giáo dục có nhiều mâu thuẫn, trong đó mâu thuẫn cơ bản của bản thân quá trình giáo dục, trở thành động lực chủ yếu của quá trình giáo dục. Động lực của quá trình giáo dục chính là kết quả giải quyết tốt mâu thuẫn giữa một bên là các yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục mới đang đặt ra cho người được giáo dục với một bên là trình độ được giáo dục và phát triển hiện có của người được giáo dục. Các nhiệm vụ giáo dục luôn được đặt ra trước những nhu cầu, động cơ muốn vươn lên hoàn thiện nhân cách, đòi hỏi người được giáo dục tự giác, tính cực tìm các cách thức, phương tiện khác nhau để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục, trình độ được giáo dục được nâng cao. Tiếp tục là những yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục mới khác cao hơn, phức tạp hơn được đặt ra lại mâu thuẫn với trình độ được giáo dục đang có, học sinh lại có nhu
cầu muốn giải quyết nhiệm vụ giáo dục mới đó. Cứ như vậy, quá trình giáo dục vận động và phát triển không ngừng, ngày một đi lên. 2. Các khâu của quá trình giáo dục Quá trình giáo dục mang tính toàn vẹn. Để hình thành và phát triển bất kì một phẩm chất nhân cách nào đều phải tác động vào tất cả các mặt của đời sống tâm lí cá nhân: nhận thức, ý chí, niềm tin, tình cảm, kĩ năng hành động... Từ lí luận và thực tiễn giáo dục ta có thể nêu ra các khâu của quá trình giáo dục như sau: a. Bồi dưỡng, nâng cao nhận thức làm cơ sở cho hành động Quá trình giáo dục trước hết phải làm cho học sinh nhận thức đúng, đủ, chính xác các nội dung khái niệm về tư tưởng, chính trị, đạo đức, văn hoá, thẩm mĩ, quyền lợi, nghĩa vụ, bơn phận, các quy định, chuẩn mực hành vi trong các quan hệ xã hội... Từ nhận thức đúng đắn, học sinh mới có thể biết và hành động như thế nào trong các tình huống của đời sống xã hội. Nhận thức làm kim chỉ nam cho hành động. Nếu có nhận thức đúng sẽ có cơ hội để dẫn đến hành động đúng. Quá trình giáo dục là quá trình giúp học sinh phát triển về mặt nhận thức từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, từ biết những điều đơn giản đến phức tạp hơn, cao hơn... để rồi biết vận dụng vào đời sống xã hội. Chính quá trình vận dụng, trải nghiệm những điều đã thu nhận được trong quá trình giáo dục lại củng cố nhận thức, xây dựng được ý thức niềm tin cho cá nhân. b. Bồi dưỡng những tình cảm đúng đắn, lành mạnh phù hợp với các quan niệm, chuẩn mực đạo đức, quan hệ - ứng xử xã hội Quá trình giáo dục, trên cơ sở làm cho cá nhân có nhận thức đúng đắn sẽ hình thành thái độ, niềm tin và tình cảm đúng. Thái độ, tình cảm là sự biểu hiện cụ thể của quan điểm sống với những giá trị, chuẩn mực xã hội và của bản thân. Từ nhận thức đến hành động phải có sự thúc đẩy của tình cảm. Tình cảm - sức mạnh tinh thần to lớn để chuyển hoá nhận thức thành hành
động. Với vai trò là động cơ thúc đẩy hành động nên trong quá trình giáo dục cần phải bồi dưỡng những tình cảm tốt đẹp đúng đắn cho học sinh. Thực tiễn đời sống đã cho thấy: Có nhận thức đúng nhưng do tình cảm sai lệch thì chưa chắc đã dẫn đến hành động đúng, có khi còn làm sai lệch, xuyên tạc, bóp méo sự thật. Ví như "yêu nên tốt, ghét nên xấu", "yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau quả bồ hòn cũng vuông...". Để bồi dưỡng, hình thành được những tình cảm tốt đẹp cho học sinh phải dựa vào cơ chế hình thành của tình cảm: tạo nhiều cơ hội nảy sinh các xúc cảm đồng loại và được tổng hợp lại. Muốn vậy, các quan hệ giáo dục (quan hệ sư phạm) thầy - trò phải tốt đẹp, tạo được nhiều ấn tượng tình cảm ở học sinh. Quá trình giáo dục cũng cần chú ý uốn nắn, sửa chữa, khắc phục những xúc cảm, tình cảm sai lệch, thiếu trong sáng ở học sinh.. c. Rèn luyện hình thành hành vi thói quen Quá trình giáo dục không dừng lại ở chỗ nhận thức như thế nào, mà phải dẫn đến đích là con người phải biết thể hiện nhận thức bằng hành động. Hành vi đạo đức là bộ mặt đạo đức của cá nhân. Trong thực tiễn nhiều khi không có sự thống nhất giữa nhận thức và hành vi đạo đức, như "nói hay, làm dở", "chỉ nói mà không làm", hành động trái với nhận thức "nghĩ một đằng, làm một nẻo". Qua đây ta thấy: hình thành hành vi thói quen, tức là hành vi của cá nhân đã vững chắc trong mọi trường hợp, là kết quả của quá trình giáo dục, và cũng chính là kết quả của việc thực hiện tốt hai khâu bồi dưỡng nhận thức và tình cảm trong quá trình giáo dục. Trong thực tiễn giáo dục, cần căn cứ vào nội dung và yêu cầu giáo dục cụ thể, vào đối tượng giáo dục cụ thể mà vận dụng các khâu của quá trình giáo dục theo trình tự và mức độ khác nhau. Ví dụ, để giáo dục cho học sinh ý thức tổ chức, kỉ luật, trật tự, vệ sinh thì chú ý tác động thường xuyên vào khâu rèn luyện thói quen. Hoặc để nâng cao tình yêu quê hương, đất nước thì vừa bồi dưỡng về nhận thức vừa đặc biệt gây nhiều ấn tượng tốt về quê hương, đất nước. Như vậy, trong quá trình giáo dục phải tác động đầy đủ vào cả ba khâu (nhận thức, tình cảm, hành vi). Tuy nhiên do tính không đồng đều
của sự hình thành, phát triển nhân cách của mỗi cá nhân về nhận thức, tình cảm, hành vi thói quen, nên có khi phải tập trung nhiều hơn vào một nhiệm vụ trong một thời gian nhất định để giải quyết dứt điểm nhiệm vụ đó. Mặt khác khi tác động vào khâu này, đồng thời lại có tác động đến khâu khác trong quá trình giáo dục. Ví dụ, khi ta giảng giải về một yêu cầu, một chuẩn mực đạo đức, làm cho học sinh nhận thức được nó thì đồng thời cũng tác động đến việc hình thành tình cảm đạo đức và có phương hướng trong hành vi. Tóm lại: Ba khâu nhận thức, tình cảm, hành vi thói quen trong quá trình giáo dục không tách biệt nhau mà có quan hệ chặt chẽ với nhau, không thể thiếu được khâu nào bởi vì giáo dục là một quá trình toàn vẹn. Khi vận dụng các khâu của quá trình giáo dục đòi hỏi nhà giáo dục phải tuỳ theo đối tượng, yêu cầu, nhiệm vụ giáo đục cụ thể, đối tượng và hoàn cảnh cụ thể để lựa chọn và vận dụng linh hoạt, sáng tạo các khâu cho phù hợp. IV. TỰ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC LẠI 1. Tự giáo dục Tự giáo dục là một bộ phận của quá trình giáo dục. Tự giáo dục là hoạt động có ý thức, có mục đích của mỗi cá nhân để tự hoàn thiện những phẩm chất nhân cách của bản thân theo những định hướng giá trị nhất định. Ví dụ, tự mình nỗ lực khắc phục khó khăn vươn lên trong học tập đạt đến một trình độ học vấn cao hơn. Tự học hỏi những điều hay, điều tốt đẹp trong quan hệ ứng xử... Nhu cầu tự giáo dục nảy sinh theo từng giai đoạn phát triển của cá nhân. Trẻ em thường bắt chước những gì ở người lớn mà chúng yêu thích, hấp dẫn bởi những biểu hiện bề ngoài. Học sinh trung học có nhu cầu tự giáo dục mạnh mẽ, đã tự ý thức, khao khát những giá trị mà các em cho là hữu ích với cuộc sống. Ví dụ như, tự tìm cách tập luyện thể dục, thể thao, rèn luyện thể lực để có cơ thể cường tráng, khoẻ mạnh. Tự tu dưỡng theo các mẫu hình nhân cách trong các tác phẩm văn học - nghệ thuật, tự đề ra kế hoạch
cho mình những thói quen tốt, những phẩm chất ý chí của nhân cách. Tuổi thanh niên - các lớp cuối phổ thông trung học luôn tự ý thức về nghề nghiệp, lập nghiệp trong tương lai, tự phấn đấu, nỗ lực học tập để thực hiện được ước mơ hoài bão của mình. Quá trình tự giáo dục bao gồm những yếu tố cơ bản sau: - Năng lực tự ý thức của học sinh về sự phát triển nhân cách của bản thân, về một phẩm chất hay năng lực nào đó cần được phát triển hơn, hoặc cần phải thay đổi, sửa chữa cho phù hợp, đáp ứng được yêu cầu mới cao hơn. Năng lực tự ý thức này được thôi thúc bởi ước nguyện lí tưởng của cá nhân muốn vươn tới, đạt được những mục đích tốt đẹp trong cuộc sống, đòi hỏi người được giáo dục phải có khả năng phân tích và tự đánh giá những phẩm chất và hành động, thói quen của bản thân. Trình độ được giáo dục của cá nhân phải được phát triển đến một mức độ nhất định mới có khả năng tự đánh giá đúng đắn những phẩm chất và năng lực của bản thân, từ sự tự đánh giá này, học sinh thấy cần phải hướng đích đến những giá trị mong muốn. - Năng lực tổ chức tự giáo dục như: l) lập kế hoạch, đòi hỏi người được giáo dục tự nêu cho mình yêu cầu, nội dung, mức độ cần và sẽ thực hiện nhằm đạt được một vấn đề, một hoạt động hay một công việc nhất định, dự định thời gian thực hiện, hoàn thành kế hoạch. Bước lập kế hoạch trong tự giáo dục tiến hành tốt được xem là tự cam kết phấn đấu, rèn luyện bản thân. 2) lựa chọn các phương pháp, phương tiện để thực hiện các cam kết dobản thân đề ra. - Sự nỗ lực của bản thân để vượt qua được những khó khăn, trở ngại gặp phải trong quá trình thực hiện kế hoạch tự giáo dục. Tính tự giáo dục tích cực cao giúp cho người được giáo dục vượt lên chính bản thân mình, hình thành được các phẩm chất ý chí. - Tự kiểm tra xem đã đạt được những kết quả tự giáo dục như thế nào, cần phải phấn đấu tiếp như thế nào để hoàn thiện những điều đã dự kiến trong kế hoạch tự giáo dục. Tự đánh giá và tự rút ra những bài học kinh nghiệm cho bản thân.
2. Giáo dục lại Do ảnh hưởng của môi trường xã hội, gia đình, nhà trường và do những thiếu sót, sai lầm trong phương pháp, điều kiện giáo dục, một số, một bộ phận thanh thiếu niên học sinh đã hình thành những ý nghĩ tình cảm, thái độ, hành vi, thói quen xấu, trái ngược với những quy định có tính chuẩn mực trong các lĩnh vực, trong các mối quan hệ xã hội và đời sống... Chẳng hạn thanh thiếu niên chơi bời lêu lổng, sống tuỳ tiện, buông thả, liều lĩnh... Những biểu hiện như thế (hành vi lệch chuẩn) cần được giáo dục, uốn nắn để trở thành người tốt. Quá trình giáo dục đó gọi là giáo dục lại. Giáo dục lại là hoạt động tổ chức giáo dục nhằm uốn nắn, sửa chữa, điều chỉnh làm thay đổi những quan điểm, tình cảm, thái độ, lối sống... đặc biệt là những thói quen, hành vi không đúng, không tốt đã hình thành ở học sinh trong quá trình sống. Giáo dục lại được xem là một quá trình giáo dục đối với những cá nhân có những biểu hiện lệch chuẩn để họ trở thành những con người có ích cho xã hội, biết sống theo những yêu cầu, chuẩn mực của xã hội. Giáo dục lại là một quá trình khó khăn, phức tạp hơn quá trình giáo dục bình thường rất nhiều. Vì khi những sai lệch, những tật xấu của hành vi đã trở thành thói quen mà muốn thay đổi được là rất khó, rất lâu dài. Đối với những cá nhân đã bị nhiễm những tư tưởng, quan điểm sai lầm, đạo đức suy thoái, có những hành vi xâm hại đến xã hội và người khác thì phải được giáo dục trong các tổ chức giáo dục lại đặc biệt (giáo dục - cải tạo). Những tổ chức giáo dục lại đó có những điều kiện, phương tiện và lực lượng cán bộ chuyên làm công tác giáo dục lại như: các trung tâm giáo dục cải tạo trẻ em hư, lang thang - phạm pháp, nghiện ngập.... Khi tiến hành quá trình giáo dục lại cần chú ý một số yêu cầu sau: - Xác định đúng, cụ thể hệ thống các nguyên nhân gây ra những sai lệch trong quá trình phát triển nhân cách. Chú ý những nguyên nhân sâu xa được xem như là sự "tiềm ẩn" để dẫn đến những hành vi lệch chuẩn, đồng thời phải xác định được những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi sai
lệch. Chỉ khi nào xác định đúng, đầy đủ nguyên nhân gây ra sai lệch hoặc hư hỏng, suy thoái nhân cách của mỗi cá nhân thì biện pháp giáo dục lại mới có hiệu quả. - Có phương pháp tổ chức, tác động giáo dục khoa học, phù hợp với đối tượng giáo dục lại. Các trường giáo dưỡng ở nước ta đã vận dụng lí luận giáo dục và tiến hành giáo dục lại thành công, đã tích luỹ được hệ thống kinh nghiệm về giáo dục lại. CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Quá trình giáo dục là gì? Nêu các chức năng trội của quá trình giáo dục, dạy học. 2. Phân tích các thành tố của quá trình giáo dục và mối quan hệ biện chứng của chúng. 3. Phân tích bản chất quá trình giáo dục. 4. Phân tích các đặc điểm của quá trình giáo dục và rút ra những kết luận sư phạm cần thiết trong quá trình giáo dục học sinh. 5. Trình bày động lực của quá trình giáo dục, lấy các ví dụ trong thực tiễn để minh hoạ cho các mâu thuẫn của quá trình giáo dục. 6. Phân tích các khâu của quá trình giáo dục và mối quan hệ biện chứng của chúng. 7. Thế nào là tự giáo dục? 8. Thế nào là giáo dục lại, quá trình tiến hành giáo dục lại cần đặc biệt chú ý đến những yêu cầu nào? Tại sao? BÀI TẬP 1. Đọc các tài liệu về giáo dục lại. Viết thu hoạch về các nguyên nhân của trẻ em hư, lang thang - phạm pháp.
2. Đi thực tế ở trường giáo dưỡng, nghiên cứu một học sinh của trường để viết bài tập về các hiện tượng phạm pháp vị thành niên, nguyên nhân và những biện pháp giáo dục lại của nhà trường đó. Chương 13: NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC Quá trình giáo dục là quá trình vận động và phát triển có quy luật, là hoạt động có tính khoa học và tính nghệ thuật cao. Hoạt động giáo dục muốn đạt kết quả mong muốn đòi hỏi nhà giáo dục không phải chỉ nắm được các quy luật mà còn phải biết vận dụng những quy luật đó một cách linh hoạt sáng tạo. Các quy luật của giáo dục được phản ánh trong những luận điểm chung cơ bản, mang tính chất chỉ đạo toàn bộ tiến trình giáo dục đó là các nguyên tắc giáo dục. Nguyên tắc giáo dục được hiểu là những luận điểm cơ bản có tính quy luật của lí luận giáo dục, có tác dụng chỉ đạo việc lựa chọn và vận dụng nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức giáo dục nhằm thực hiện tối ưu mục đích và nhiệm vụ giáo dục. Nguyên tắc giáo dục là kết quả nhận thức của con người về các quy luật giáo dục, do đó nguyên tắc giáo dục có cơ sở khách quan, nó phản ánh những quy luật của quá trình giáo dục. Nguyên tắc giáo dục là những tri thức, kinh nghiệm được tổng kết từ thực tiễn giáo dục của nhà trường, các cơ sở giáo dục và của các nhà giáo dục tiên tiến trên thế giới và trong nước đã đạt được thành công trong quá trình giáo dục, từ đó rút ra những phương hướng chỉ đạo hoạt động giáo dục trong thực tiễn. Ví dụ như giáo dục trong lao động tập thể, tôn trọng nhân cách học sinh được nhà giáo dục Nga là Macarencô đúc rút từ thực tiễn giáo dục sinh động mà ông đã thực hiện. Như vậy nguyên tắc giáo dục trở thành cơ sở cho mọi hoạt động giáo dục, giúp cho những người làm công tác giáo dục nói chung và giáo viên nói riêng vận dụng, làm chỗ dựa để tiến hành các quá trình giáo dục đúng
phương hướng và đạt hiệu quả. Tuy nhiên nguyên tắc giáo dục không phải là những "đơn thuốc", những cẩm nang có sẵn ứng với các hoạt động giáo dục thực tiễn. Nó chỉ cung cấp cho nhà giáo dục hệ thống những cơ sở lí luận, làm chỗ dựa để giải quyết các nhiệm vụ giáo dục đa dạng và sinh động. Nắm được các nguyên tắc giáo dục sẽ giúp cho nhà giáo dục biết kết hợp những kinh nghiệm thực tiễn với lí luận giáo dục để vận dụng chúng một cách sáng tạo trong quá trình giáo dục, đảm bảo cho quá trình giáo dục đạt hiệu quả cao. II. HỆ THỐNG CÁC NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC 1. Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích trong hoạt động giáo dục Hoạt động của con người bao giờ cũng hướng tới mục đích nhất định. Giáo dục là hoạt động có mục đích, do đó nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức quá trình giáo dục đều phải căn cứ vào mục đích và phải đạt được mục đích giáo dục đó. Mục đích của hoạt động giáo dục phải được cụ thể hoá bằng các mục tiêu giáo dục. Toàn bộ hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường đều phải hướng vào mục đích xây dựng phẩm chất nhân cách cho con người. Trong thời kì công nghiệp hoá hiện đại hoá ở nước ta cần hướng vào mục đích xây dựng nhân cách phát triển toàn diện, đó là mẫu người lí tưởng mà hoạt động giáo dục phải đạt tới. Giáo dục phải làm cho học sinh thấm nhuần đường lối quan điểm của Đảng và Nhà nước; sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật; tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, bảo vệ và phát triển những giá trị vật chất và tinh thần của dân tộc; xây dựng nếp sống văn hoá mới, xoá bỏ tàn dư của nếp sống cũ lạc hậu... Giáo dục thực chất là tổ chức tổ chức các hoạt động và giáo lưu cho người được giáo dục. Vì vậy, quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục đều phải đặt ra những mục tiêu cụ thể và đạt được chúng, tức là khi tổ chức các quá trình giáo dục cụ thể phải chú ý dự kiến kết quả sẽ đạt được theo mục
đích giáo dục, ví dụ việc tổ chức lao động sản xuất cho học sinh phải đạt được hai mục đích: giáo dục phẩm chất đạo đức và hiệu quả kinh tế. Giáo dục lao động - hướng nghiệp trong nhà trường phải đạt được mục đích là hình thành và nâng cao ý thức, tinh thần, thái độ lao động mới, có tri thức, kĩ năng lao động - nghề nghiệp để học sinh có thể hướng nghiệp và định hướng nghề nghiệp đúng, có hiệu quả. Như vậy, thông qua tổ chức hoạt động có thể giúp học sinh nhận thức một khái niệm mới, hình thành xúc cảm, tình cảm tích cực hay những thói quen hành vi đúng đắn... Mục đích giáo dục bao gồm những mục đích trước mắt, mục đích tương lai gần và mục đích chiến lược, giáo dục cần xác định và đạt được các mục đích đó. 2. Giáo dục gắn với đời sống xã hội Quá trình giáo dục học sinh là quá trình làm hình thành ở các em những phẩm chất, năng lực, thái độ, quan hệ của cá nhân đối với xã hội và với người khác. Tất cả những phẩm chất và năng lực đó của cá nhân phải phù hợp với các quan hệ xã hội. Vì vậy quá trình giáo dục phải gắn với đời sống xã hội về hai phương diện cơ bản. Thứ nhất là sự chuyển hoá các quan hệ xã hội thành ý nghĩa, giá trị đối với các cá nhân và được thể hiện trong các hành động tương ứng trong các lĩnh vực đời sống. Bởi vậy, không thể chỉ cung cấp cho học sinh những giáo lí chết cứng, khép kín trong sách vở mà phải gắn tri thức lí luận với đời sống xã hội đang phát triển sinh động. Thứ hai, quá trình giáo dục là quá trình đào tạo những con người phục vụ cho một xã hội nhất định nên phải tạo điều kiện cho họ có khả năng thích ứng cao với đời sống xã hội và những biến động không ngừng của nó. Quá trình giáo dục thế hệ trẻ phải phát huy, tận dụng những ảnh hưởng, tác động giáo dục của các quan hệ xã hội (kinh tế, chính trị, đạo đức, lối sống, văn hoá - thẩm mĩ, pháp luật...) làm cho học sinh không bị xa rời, thoát li thực tế xã hội. Phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục gắn với đời sống xã hội để xây dựng những phẩm chất nhân cách cho học sinh là:
- Tạo mối liên hệ gắn bó giữa việc giảng dạy, học tập, giáo dục trong nhà trường với đời sống xã hội bên ngoài. Để tạo sự gắn bó này đòi hỏi một mặt phải đưa vào trong chương trình, nội dung giáo dục những sự kiện, hiện tượng sinh động trong đời sống xã hội, các quan hệ xã hội phong phú, mặt khác cần chỉ ra phương hướng, cách vận dụng những điều đã học vào thực tiễn cuộc sống, thực tiễn lao động sản xuất, đấu tranh của xã hội; rèn luyện cho học sinh những thói quen hành vi phù hợp với chuẩn mực của xã hội - Làm cho thanh thiếu niên học sinh luôn có ý thức quan tâm đến các sự kiện trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá - xã hội của đất nước; làm cho học sinh từ khi còn học trong nhà trường và sau này là một công dân chân chính phải biết được những khó khăn, thuận lợi và những vấn đề gì của xã hội cần phải giải quyết trong thực tiễn, từ đó nảy nở những tình cảm, thái độ, suy nghĩ đúng đắn của học sinh đối với Tổ quốc. - Tổ chức cho học sinh được tham gia thường xuyên vào công cuộc lao động xây dựng đất nước, xây dựng cuộc sống mới trong cộng đồng dân cư (làng, xóm, xã, khối phố...) và quá trình đấu tranh cải tạo xã hội cũ, thiết lập kỉ cương, trật tự xã hội mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, của các tổ chức chính quyền, đoàn thể. - Phê phán, khắc phục những biểu hiện của phương thức giáo dục của nhà trường kiểu cũ. Tách rời giáo dục với đời sống, không rèn luyện học sinh trong thực tế cuộc sống. Mặt khác cũng cần khắc phục hiện tượng giáo dục là chỉ chú trọng học kiến thức văn hoá - khoa học -kĩ thuật, chạy theo văn bằng mà không (hoặc ít) chú trọng việc giáo dục lí tưởng, đạo đức, lối sống, lẽ sống cho thanh thiếu niên. Hậu quả là một số bộ phận thanh niên học sinh bị xa rời cuộc sống, sai lệch trong lối sống, khó thích ứng với sự biến động của xã hội. 3. Nguyên tắc thống nhất giữa ý thức và hành vi trong giáo dục Quá trình giáo dục diễn ra từ khâu nhận thức - hình thành ý thức cá nhân đến việc chuyển hoá ý thức thành hành vi Quá trình đó lại làm nảy nở những xúc cảm, tình cảm, ý chí cho cá nhân, giúp cho sự chuyển hoá ý thức thành hành vi mạnh mẽ hơn, có nhu cầu thể hiện hành vi theo ý thức (nhận
thức) đã có của bản thân. Sự thống nhất giữa ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục học sinh được thể hiện như sau: - Hiểu được những khái niệm, quy tắc, chuẩn mực về tư tưởng, chính trị, đạo đức, pháp luật... Đối với mỗi chuẩn mực đó, yêu cầu học sinh trước hết phải hiểu đúng, đủ, cao hơn là hiểu đúng, chính xác các góc độ, khía cạnh khác nhau, trong các trường hợp, tình huống khác nhau. Ví dụ biết phân biệt thế nào là sự khéo léo, tế nhị với sự giả tạo trong quan hệ, giao tiếp... - Trên cơ sở nắm vững các chuẩn mực (nội dung, ý nghĩa, cách thể hiện) chuyển hoá thành niềm tin. - Quá trình rèn luyện, tập luyện, thể hiện các chuẩn mực về đạo đức, chính trị, lối sống... trong các điều kiện, tình huống sẽ chuyển hoá ý thức thành hành vi - thói quen. Quá trình giáo dục phải hình thành và củng cố những hành vi - thói quen tương ứng với ý thức, niềm tin về những chuẩn mực hành vi được xã hội quy định. Đây là bước quan trọng của quá trình giáo đục, vì chỉ có hành vi - thói quen mới xác định bộ mặt của nhân cách. Ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục có mối quan hệ biện chứng với nhau. ý thức là cơ sở cho hành vi. ý thức đúng là tiền đề quan trọng cho hành vi đúng, nó được coi là kim chỉ nam cho hành động, xây dựng niềm tin vững chắc. Hành vi thói quen được hình thành lại củng cố ý thức, niềm tin làm cho cá nhân có nhu cầu thực hiện, thể hiện các hành vi đạo đức đã ý thức được. Để vận dụng có hiệu quả nguyên tắc thống nhất giữa ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục, cần thực hiện một số yêu cầu như: - Giúp cho học sinh (tuỳ theo lứa tuổi và trình độ được giáo dục) có hiểu biết đúng, rõ ràng về các khái niệm, các chuẩn mực đạo đức, chính trị, pháp luật, các quan hệ xã hội, lối sống... Từ những hiểu biết về lí thuyết cần làm cho học sinh thấy được ý nghĩa, giá trị của những chuẩn mực đó trong thực tiễn đời sống, có sức thuyết phục, biến thành niềm tin thúc đẩy hình thành hành vi.
- Cần đề phòng và ra sức khắc phục tình trạng tách rời, không ăn khớp giữa ý thức và hành vi của học sinh. Ví dụ như "nói hay, làm dở". Có những trường hợp học sinh không biết thể hiện những chuẩn mực của hành vi là do chưa hiểu nó là gì và phải làm như thế nào trong các tình huống cụ thể khác nhau, điều đó cũng dẫn đến sự tách rời giữa ý thức và hành vi. - Tổ chức rèn luyện - giáo dục học sinh trong các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng như hoạt động học tập, lao động, vui chơi, hoạt động xã hội, lao động công ích, sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hoá - nghệ thuật, thể dục - thể thao... Trong quá trình tham gia trực tiếp vào các loại hình hoạt động, học sinh sẽ thể nghiệm những điều được giáo dục, tích luỹ được kinh nghiệm xã hội cho bản thân và có kĩ năng vận dụng những kinh nghiệm đó vào thực tiễn cuộc sống. - Tổ chức cho học sinh tự rèn luyện, tự giáo dục thường xuyên, liên tục trong các môi trường giáo dục khác nhau để hình thành các thói quen hành vi tốt, đúng, đồng thời biết tự uốn nắn, sửa chữa, điều chỉnh những thói quen hành vi xấu, không đúng, không phù hợp với các quy định, chuẩn mực của xã hội. 4. Nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động Giáo dục trong lao động là tổ chức một cách khoa học các loại hình hoạt động lao động để thông qua đó giáo dục học sinh, nhằm hình thành ở các em những phẩm chất nhân cách cần thiết của người lao động kiểu mới. Giáo dục bằng lao động là dùng lao động như là một phương tiện để giáo dục học sinh, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống và rèn luyện những đức tính, phẩm chất tốt đẹp. Yêu cầu để thực hiện nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động là cần tổ chức đưa học sinh trực tiếp tham gia vào các loại hình lao động để các em có điều kiện được thực sự rèn luyện trong lao động. Khi tổ chức lao động cho học sinh cần bảo đảm các yêu cầu:
Rèn luyện tính tự giác, tích cực tham gia lao động của học sinh. Muốn vậy hình thức lao động phải phong phú, hấp dẫn. Sự chỉ đạo, lãnh đạo lao động phải chặt chẽ, nghiêm túc, tránh hình thức chủ nghĩa, vì thành tích. - Kích thích tính sáng tạo trong lao động của học sinh. - Cần giúp cho giáo viên và học sinh có nhận thức đúng đắn là đưa giáo dục lao động vào nhà trường để giáo dục học sinh là yêu cầu mới, có tính nguyên tắc của giáo dục. Do đó cần khắc phục những biểu hiện, khuynh hướng không đúng khi thực hiện nguyên tắc này như không tổ chức giáo dục, rèn luyện học sinh trong và bằng lao động; đơn giản hoá, hình thức chủ nghĩa hoặc thực dụng trong việc tổ chức lao động cho học sinh; không gắn lao động của học sinh với tri thức khoa học - kĩ thuật - công nghệ, không chú ý rèn luyện những phẩm chất nhân cách cho học sinh trong lao động nội ngoại khoá của nhà trường. 5. Nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể Giáo dục trong tập thể là xem tập thể học sinh (trường lớp các đoàn thể học sinh) là một môi trường giáo dục, bởi vì: - Tập thể học sinh là một tập hợp có tổ chức chặt chẽ, có hoạt động chung với mục đích thống nhất - mục đích giáo dục - xã hội. - Tập thể học sinh có bộ máy tự quản, xây dựng và thực hiện một hệ thống các mối quan hệ trong tập thể: trách nhiệm giữa các thành viên trong tập thể với nhau và với tập thể, quan hệ chỉ huy, quyết định - thi hành, quan hệ hợp tác, nhân ái... - Tập thể học sinh luôn duy trì các dư luận xã hội lành mạnh, phê phán, điều chỉnh những thái độ, hành vi trái với các chuẩn mực xã hội của mỗi cá nhân - thành viên của tập thể. - Sống trong tập thể, học sinh luôn ý thức về tập thể do bầu không khí thân ái, đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên; làm hình thành tinh thần ý thức tập thể ở học sinh - yêu cầu quan trọng của giáo dục trong nhà trường.
Giáo dục bằng tập thể là xem tập thể như một lực lượng, một phương tiện giáo dục có tác dụng hình thành, phát triển nhân cách học sinh. Các yêu cầu giáo dục của nhà trường, của giáo viên thông qua tập thể tác động đến các thành viên trong tập thể, các thành viên lại tác động giáo dục lẫn nhau (tác động giáo dục liên nhân cách). Các hoạt động chung của tập thể có tính chất tự quản là điều kiện cho các thành viên trong tập thể tự rèn luyện, tự giáo dục, tự điều chỉnh hành vi thói quen cho phù hợp với yêu cầu giáo dục xã hội. Nó còn đánh giá và buộc cá nhân phải biết tự đánh giá kết quả tự giáo dục, rèn luyện của mình so với các quy định, quy chế của tập thể. Những yêu cầu khi thực hiện nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể: - Thực hiện các tác động giáo dục song song, đòi hỏi công tác giáo dục của nhà trường, của giáo viên phải tác động đến tập thể học sinh; làm cho nó trở thành một môi trường, một phương tiện giáo dục đối với từng học sinh - thành viên của tập thể. Đồng thời, giáo viên tác động giáo dục đến từng học sinh song không thiên về "giáo dục tay đôi" giữa giáo viên và một học sinh. Có thể diễn tả quá trình tác động giáo dục song song đó theo sơ đồ sau: GV: giáo viên tác động đến tập thể TT: tập thể tác động đến mỗi thành viên (học sinh) HS - HS: các thành viên của tập thể là học sinh lại tác động giáo dục lẫn nhau GV - HS: tác động giáo dục từng học sinh - Xây dựng tập thể học sinh phát triển vững mạnh là đảm bảo cho nó thực sự là một môi trường, một lực lượng giáo dục hữu hiệu. Cần khắc phục hiện tượng tập thể thiếu tổ chức chặt chẽ, không có tác dụng giáo dục nhân cách cho các thành viên.
6. Nguyên tắc tôn trọng nhân cách học sinh kết hợp với yêu cầu hợp lí trong quá trình giáo dục Tôn trọng nhân cách học sinh trong quá trình giáo dục đòi hỏi phải tôn trọng phẩm giá, danh dự, thân thể học sinh và kích thích lòng tự trọng của các em. Khi học sinh có những hành vi, lời nói trái với chuẩn mực hành vi, giáo viên phải biết tự kiềm chế, bình tĩnh, nghiêm khắc, chân tình giúp đỡ các em nhận ra lỗi lầm, không mạt sát sỉ nhục, đánh đập, thể hiện sự thiếu tôn trọng các em. Tôn trọng nhân cách học sinh cần phải lạc quan tin tưởng đối với sự tiến bộ của học sinh. Tuyệt đối không thành kiến với học sinh, ngay cả đối với những học sinh mắc phải những lỗi lầm lớn. Vì nếu có ác cảm, định kiến với học sinh thì sẽ làm cho các em mất tự tin mặc cảm và xa lánh nhà giáo dục, bạn bè và tập thể nên càng mất cơ hội được giáo dục. Giáo dục cần phát huy mặt tốt, ưu điểm của học sinh là chính, phải nhìn thấy mặt tốt của con người để động viên phát triển nó lên. Đồng thời khi các em mắc lỗi, mắc sai lầm thì cũng phải có phương pháp giáo dục, không được hắt hủi, sỉ nhục. Nhà giáo dục cần xác định những yêu cầu hợp lí cho học sinh, tức là trong quá trình giáo dục, nhà giáo dục luôn nêu ra những đòi hỏi sư phạm - những yêu cầu để học sinh phấn đấu rèn luyện theo, tính hợp lí của yêu cầu đó thể hiện ở các mặt sau đây: - Học sinh phải nỗ lực ở mức độ nhất định mới thực hiện được. Điều đó có nghĩa là yêu cầu không quá cao để học sinh không thể thực hiện được mà cũng không quá dễ để học sinh không cần có sự cố gắng nào cũng làm được ngay. Yêu cầu đề ra ngày một cao hơn để học sinh luôn phải cố gắng tích cực hơn mới thực hiện được. - Yêu cầu phải có tính khả thi, đáp ứng được nguyện vọng muốn hoàn thành tốt các nhiệm vụ giáo dục của giáo viên giao cho. Những yêu cầu của nhà giáo dục phải rõ ràng, cụ thể, phù hợp với trình độ đã được giáo dục của học sinh và có tính chất dẫn dắt, khuyến khích các em vươn lên cao hơn nữa. Hai mặt tôn trọng nhân cách và yêu cầu cao trong giáo dục không mâu thuẫn mà thống nhất với nhau vì:
- Tôn trọng nhân cách học sinh cần phải luôn đề ra các yêu cầu giúp cho các em vươn lên, phát triển nhân cách tốt hơn. - Đòi hỏi học sinh khi thực hiện các nhiệm vụ giáo dục cũng như trong quan hệ ứng xử sư phạm phải thể hiện sự tôn trọng, yêu thương, dìu dắt các em tiến bộ. Trong thực tiễn giáo dục cần tránh hiện tượng thiếu tôn trọng nhân cách học sinh (coi thường học sinh, đối xử thô bạo) hoặc ngược lại quá dễ dãi, nuông chiều, thoả mãn mọi yêu cầu của học sinh một cách vô điều kiện, không đòi hỏi học sinh thực hiện nghiêm túc những yêu cầu giáo dục đã nêu ra. Tất cả những hiện tượng đó đều làm giảm hoặc không đem lại hiệu quả giáo dục. ở một số trường hợp còn dẫn đến hậu quả là làm cho học sinh hư do có sự buông thả, nuông chiều, tự do quá mức, điều này hay xảy ra trong giáo dục gia đình. 7. Nguyên tắc thống nhất giữa sự tổ chức lãnh đạo sư phạm của giáo viên với việc phát huy tính tự giác tích cực độc lập tự giáo dục của học sinh Trong quá trình giáo dục, giáo viên - nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo, tổ chức lãnh đạo quá trình hình thành, phát triển những phẩm chất, hành vi thói quen ở học sinh, thể hiện: - Nâng cao ý thức trách nhiệm, vai trò lãnh đạo sư phạm của giáo viên trong việc theo dõi, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả hoạt động của tập thể học sinh và của từng học sinh. - Thuyết phục học sinh biết định hướng và quyết tâm phấn đấu đạt những mục đích đã đề ra. - Lựa chọn các phương pháp, phương tiện để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục cho phù hợp. Để phát huy vai trò tự giác tích cực, độc lập, tự rèn luyện, tự giáo dục của học sinh, đòi hỏi nhà giáo dục cần phải: - Tôn trọng sáng kiến và sự độc lập của học sinh.
- Động viên kịp thời ý chí quyết tâm vươn lên của học sinh. - Biến yêu cầu giáo dục của nhà trường thành yêu cầu tự giáo dục của tập thể và trách nhiệm của từng cá nhân học sinh. - Lựa chọn các biện pháp và hình thức tổ chức giáo dục, giúp học sinh tự định hướng rèn luyện, hoạt động. Trong quá trình giáo dục, tính tự giác, tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh giữ vai trò quyết định trực tiếp đến việc hình thành và phát triển nhân cách. 8. Nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống kế tiếp liên tục trong công tác giáo dục Nguyên tắc này yêu cầu phải tiến hành một cách lâu dài, có hệ thống các tác động giáo dục nhằm hình thành dần dần, từng bước các phẩm chất nhân cách. Quá trình giáo dục bao gồm hệ thống các nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức giáo dục. Giáo viên phải xem xét các tác động và hiệu quả giáo dục trong toàn bộ hệ thống đó. Tính hệ thống và kế tiếp có liên quan tới nhau. Hệ thống kế tiếp từ thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp dần lên, từ dễ đến khó... trong việc hình thành các tri thức chuẩn mực, hành vi thói quen cho học sinh. Những phẩm chất mới phải được hình thành dựa trên cơ sở trình độ đã được giáo dục trước đó. Trong quá trình giáo dục phải chú ý củng cố tập luyện liên tục, kéo dài để nâng cao dần các kết quả giáo dục ở học sinh, làm cho nhận thức, thái độ, tình cảm, hành vi đã được hình thành trở nên ổn định vững chắc. Giáo dục bất kì một phẩm chất nào của nhân cách, đặc biệt là việc hình thành một thói quen, nếp sống, lối sống cần phải được tiến hành liên tục, thường xuyên. Các yêu cầu giáo dục phải được học sinh thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc. Thực tiễn giáo dục đã chứng tỏ là ở nơi nào (nhà trường, gia đình, tập thể...) công tác giáo dục được ý thức đầy đủ, được tiến hành có hệ thống, liên tục, thường xuyên thì sẽ đạt được hiệu quả cao. Trong quá trình giáo dục lại,
cải tạo những thói quen xấu đã tiêm nhiễm lâu trong mỗi cá nhân thì càng đòi hỏi tính kiên trì, tác động giáo dục thường xuyên, liên tục và có hệ thống. 9. Nguyên tắc thống nhất giữa giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình và giáo dục của cộng đồng xã hội Quá trình giáo dục con người diễn ra ở mọi nơi, mọi lúc. Học sinh luôn sống, hoạt động trong các môi trường gia đình, trường học và cộng đồng xã hội (làng xóm, khu phố...) và luôn nhận được các tác động giáo dục từ nhiều phía, nhiều lực lượng. Để nâng cao hiệu quả giáo dục, hạn chế những mặt tiêu cực làm giảm kết quả giáo đục cần phải có sự thống nhất giữa giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội. Mỗi lực lượng giáo dục (gia đình, nhà trường, xã hội) có vị trí nhất định trong giáo dục học sinh. - Giáo dục gia đình: Đặt cơ sở nền móng đầu tiên cho sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Có thể nói "Người mẹ là người thầy giáo đầu tiên của đứa trẻ", gia đình là cái nôi nuôi dưỡng và làm nảy nở những tâm hồn tốt đẹp cho trẻ. Hoàn cảnh, điều kiện sống, bầu không khí văn hoá, tâm lí và các quan hệ trong gia đình thường xuyên tác động, ảnh hưởng đến nhân cách của trẻ trong gia đình. - Giáo dục xã hội có vai trò rất quan trọng. Các quan hệ xã hội (kinh tế, văn hoá, khoa học, kĩ thuật, tư tưởng, chính trị...) thường xuyên tác động trực tiếp hoặc gián tiếp qua nhiều kênh đến các cá nhân. Các ảnh hưởng, tác động của xã hội đến cá nhân theo cả hai hướng: tích cực, có mục đích tốt và tự phát tiêu cực. Những tác động tiêu cực của xã hội có khi làm giảm sút hoặc trái ngược với giáo dục của nhà trường. - Giáo dục nhà trường giữ vai trò chủ đạo: bao hàm những tác động, nội dung giáo dục có mục đích, có kế hoạch và tổ chức chặt chẽ. Giáo dục nhà trường khai thác có lựa chọn những tác động giáo dục tích cực của gia đình và của xã hội, góp phần điều chỉnh những tác động tiêu cực từ gia đình, xã hội.
Giáo dục nhà trường được tiến hành một cách khoa học (có hệ thống, có phương pháp, kế hoạch, tổ chức chặt chẽ) do những nhà giáo dục có năng lực sư phạm thực hiện nên đã đạt được hiệu quả cao trong việc hình thành phát triển nhân cách học sinh. Trong thực tiễn giáo dục vẫn còn có sự thiếu thống nhất, còn khoảng cách giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội. Ví dụ, nhà trường giáo dục những giá trị, tình cảm, thái độ tích cực theo các chuẩn mực xã hội, nhưng nếu ở gia đình lại có những tác động khác, có khi trái ngược với tác động giáo dục của nhà trường thì những tác động ngược chiều như vậy sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục. 10. Nguyên tắc chú ý đến đặc điểm của đối tượng giáo dục Nguyên tắc này yêu cầu những người làm công tác giáo dục phải nắm được các đặc điểm của đối tượng giáo dục. Căn cứ vào đặc điểm trình độ được giáo dục đã trưởng thành về mặt xã hội đến mức độ nào để làm căn cứ nhằm đề ra kế hoạch giáo dục cho sát hợp. Đối tượng giáo dục có nhiều đặc điểm khác nhau như: đặc điểm quá trình tâm lí cá nhân (nhận thức, xúc cảm, tình cảm, lí trí, xu hướng, tính cách, nhu cầu, động cơ...); những đặc điểm riêng của đời sống cá nhân (gia đình, bố mẹ, sự phát triển trí tuệ, đạo đức); đặc điểm tâm lí lứa tuổi; đặc điểm của các điều kiện môi trường, vùng, miền có những sự phát triển kinh tế văn hoá, phong tục tập quán khác nhau. Nhà giáo dục phải căn cứ vào các đặc điểm đó để lựa chọn nội dung, phương pháp, cách thức tổ chức giáo dục phù hợp, có hiệu quả cao. Các nguyên tắc giáo dục là một hệ thống toàn diện, chúng không tồn tại tách biệt mà có quan hệ thống nhất biện chứng với nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Người giáo viên cần biết vận dụng và phối hợp các nguyên tắc giáo dục một cách linh hoạt, sáng tạo để có được những kết quả mong muốn.
CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Trình bày khái niệm nguyên tắc giáo dục. Cơ sở lí luận và thực tiễn của các nguyên tắc giáo dục. 2. So sánh và đánh giá hệ thống các nguyên tắc giáo dục trong một số giáo trình giáo dục học hiện nay. 3. Phân tích nội dung, phương hướng thực hiện nguyên tắc bảo đảm tính mục đích trong giáo dục. 4. Phân tích nội dung, yêu cầu thực hiện nguyên tắc giáo dục gắn với đời sống xã hội. 5. Hiểu như thế nào là giáo dục trong lao động và bằng lao động trong quá trình giáo dục? 6. Phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động. Nêu thực trạng thực hiện nguyên tắc này ở trường phổ thông mà anh chị biết. 7. Nội dung, phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể. 8. Nội dung của nguyên tắc giáo dục thống nhất tôn trọng nhân cách và yêu cầu hợp lí trong giáo dục là gì? Nêu các yêu cầu khi thực hiện nguyên tắc giáo dục này. 9. Tại sao trong giáo dục lại phải thực hiện nguyên tắc kết hợp thống nhất sự lãnh đạo của giáo viên và phát huy tính tự giác, tích cực chủ động của học sinh? 10. Bảo đảm tính hệ thống, kế tiếp liên tục có ý nghĩa như thế nào trong quá trình giáo dục? Lấy dẫn chứng thực tiễn để minh họa. BÀI TẬP Điều tra 20 học sinh của một lớp (ở trường Tiểu học, Trung học cơ sở hoặc Trung học phổ thông) để thấy được các đặc điểm về tinh thần, thái độ
đối với tập thể lớp của các em. Nêu những mặt mạnh, mặt yếu và phân tích nguyên nhân. Chương 14: NỘI DUNG GIÁO DỤC Giáo dục là quá trình tổ chức các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng nhằm hình thành và phát triển các phẩm chất và năng lực của con người, đáp ứng được các yêu cầu của xã hội, thời đại. Để thực hiện mục tiêu giáo dục - đào tạo, nhà trường phải chuyển tải các nội dung giáo dục tương ứng đến học sinh, giúp cho các em chiếm lĩnh được các nội dung giáo dục đó để hình thành nhân cách. I. NHỮNG NỘI DUNG GIÁO DỤC CƠ BẢN TRONG NHÀ TRƯỜNG 1. Giáo dục đạo đức và ý thức công dân a. Giáo dục đạo đức Ý nghĩa của giáo dục đạo đức Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là hệ thống các quan niệm về cái thiện, cái ác trong các mối quan hệ của con người với con người. Đạo đức về bản chất là những quy tắc, những chuẩn mực trong quan hệ xã hội, được hình thành và phát triển trong cuộc sống, được cả xã hội thừa nhận. Đạo đức là quy tắc sống, nó có vị trí to lớn trong đời sống nhân loại, đạo đức định hướng giá trị cho cuộc sống của mỗi cá nhân, điều chỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội. Những giá trị phổ biến của đạo đức thể hiện trong các khái niệm: thiện, ác, lẽ phải, công bằng, văn minh, lương tâm, trách nhiệm... thang giá trị của đạo đức diễn biến theo lịch sử và mang tính dân tộc Giáo dục đạo đức là hoạt động của nhà giáo dục dựa theo yêu cầu xã hội, tác động có hệ thống lên người được giáo dục một cách có mục đích và
có kế hoạch để bồi dưỡng những phẩm chất tư tưởng mà nhà giáo dục kì vọng, chuyển hóa những quan điểm, yêu cầu và ý thức xã hội có liên quan thành phẩm chất đạo đức, tư tưởng của mỗi cá nhân. Trong công cuộc xây dựng đất nước, giáo dục đạo đức có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục - đào tạo và đối với toàn xã hội. - Giáo dục đạo đức có vai trò thúc đẩy sự ổn định lâu dài của xã hội, xã hội ổn định là tiền đề, là cơ sở để phát triển, giáo dục đạo đức chính là bảo đảm cho sự ổn định lâu dài của xã hội. Lí tưởng, niềm tin, đạo đức được hình thành qua công tác giáo dục đạo đức ở trong và ngoài nhà trường. - Giáo dục đạo đức có vị trí hàng đầu và chủ đạo trong giáo dục nhà trường, giáo dục đạo đức với tư tưởng chính trị rõ ràng có vai trò định hướng cho các nội dung giáo dục khác. Nhà trường thông qua thực hiện công tác giáo dục có thể nâng cao hiệu quả giáo dục, thúc đẩy hoàn thành các nhiệm vụ giáo dục khác. - Đối với sự phát triển của thanh thiếu niên, giáo dục đạo đức hình thành cho họ hệ thống lập trường chính trị, quan điểm, thế giới quan mácxít và phẩm chất đạo đức phù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội. Trước xu thế hội nhập của thế giới hiện đại, giáo dục đạo đức trong nhà trường giữ vai trò rất quan trọng trong định hướng cuộc sống và lựa chọn giá trị của thế hệ trẻ. Nhiệm vụ giáo dục đạo đức trong nhà trường có thể khái quát như sau: - Hình thành cho học sinh thế giới quan khoa học, nắm được những quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội, có ý thức thực hiện nghĩa vụ của người công dân, từng bước trang bị cho học sinh định hướng chính trị kiên định, rõ ràng. - Giúp cho học sinh hiểu và nắm vững những vấn đề cơ bản trong đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, có ý thức học tập, làm việc tuân thủ theo hiến pháp và pháp luật.
- Bồi dưỡng cho học sinh năng lực phán đoán, đánh giá đạo đức, hình thành niềm tin đạo đức, yêu cầu học sinh phải thấm nhuần các nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức do xã hội quy định, biết tiếp thu văn minh nhân loại kết hợp với đạo đức truyền thống của dân tộc. - Dẫn dắt học sinh biết rèn luyện để hình thành hành vi, thói quen đạo đức, có ý thức tích cực tham gia các hoạt động chính trị, xã hội, có ý thức đấu tranh chống những biểu hiện tiêu cực, lạc hậu. Những nội dung chủ yếu để giáo dục đạo đức cho học sinh: - Giáo dục lí luận cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; - Giáo dục chủ nghĩa yêu nước; - Giáo dục lí tưởng của chủ nghĩa cộng sản; - Giáo dục chủ nghĩa tập thể; - Giáo dục lòng nhiệt tình, hăng say lao động, có ý thức bảo vệ tài sản XHCN; - Giáo dục dân chủ và pháp chế XHCN; - Giáo dục hành vi văn minh trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, giáo dục ý thức công dân và các nội dung đạo đức mới XHCN. Nội dung chủ yếu của giáo dục đạo đức phải phù hợp với yêu cầu của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, thực hiện ý nguyện của Đảng: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Các bước của quá trình giáo dục đạo đức bao gồm: - Quá trình tác động nâng cao nhận thức về tư tưởng, chính trị, đạo đức làm cơ sở cho sự hình thành, phát triển và thể hiện các hành vi đạo đức. - Bồi dưỡng những tình cảm đúng đắn, trong sáng, phù hợp với các quan niệm, chuẩn mực đạo đức, quan hệ, ứng xử của xã hội. - Rèn luyện hành vi, thói quen đạo đức.
Các con đường giáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông là: Giảng dạy môn Giáo dục công dân và các môn học khác qua hoạt động ngoại khóa, lao động sản xuất, hoạt động của Đoàn thanh niên và Đội thiếu niên, công tác chủ nhiệm lớp. Hoạt động ngoại khóa và các hoạt động ngoài nhà trường là con đường quan trọng thực hiện giáo dục đạo đức cho học sinh một cách sinh động, hấp dẫn. b. Giáo dục ý thức công dân Toàn bộ các hoạt động giáo dục trong nhà trường đều hướng vào mục tiêu đào tạo một thế hệ công dân mới, có ý thức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Học sinh hôm nay là công dân trong tương lai, họ sẽ là chủ nhân xây dựng và bảo vệ đất nước, họ cần được giáo dục ý thức công dân, để trở thành những công dân có ích nhất đối với Tổ quốc. Ý thức công dân là một phạm trù xã hội học, nó phản ánh trình độ nhận thức về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với Nhà nước với tư cách là những công dân chân chính của xã hội và của cộng đồng. Nhiệm vụ giáo dục ý thức công dân trong nhà trường như sau: Giáo dục chính trị - tư tưởng cho học sinh: giáo dục cho học sinh lòng yêu nước; giáo dục cho học sinh hiểu rõ chiến lược phát triển kinh tế, văn hoá xã hội, mục tiêu là tiến tới xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; làm cho học sinh quan tâm đến những vấn đề chính trị, xã hội đang diễn ra trong nước và trên thế giới; rèn luyện cho học sinh thói quen và kĩ năng tham gia các hoạt động xã hội, tham gia vào các phong trào chính trị, văn hoá được tổ chức ở địa phương và nhà trường. Giáo dục cho học sinh ý thức và hành vi pháp luật: giúp cho học sinh hiểu biết về nghĩa vụ và quyền lợi của công dân để biết sống và hành động theo pháp luật, có ý thức đấu tranh với những biểu hiện vi phạm pháp luật, có ý thức tuyên truyền, giúp đỡ mọi người xung quanh thực hiện đúng pháp luật. Nội dung giáo dục pháp luật cho học sinh trong nhà trường bao gồm các quyền và nghĩa vụ của trẻ em trong quan hệ với gia đình, nhà trường và
ngoài xã hội như: quyền được nuôi dưỡng, giáo dục; được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ và danh dự; quyền được học tập, vui chơi, lao động, được tham gia vào các hoạt động đoàn thể, xã hội; nghĩa vụ vâng lời dạy bảo của cha mẹ, thầy cô giáo và kính trọng người lớn; nghĩa vụ học tập và phấn đấu vươn lên để trở thành người công dân có ích cho Tổ quốc; nghĩa vụ tuân theo các quy định của pháp luật (Luật An toàn giao thông, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Bảo vệ di sản văn hoá...). 2. Giáo dục thẩm mĩ Ý nghĩa của giáo dục thẩm mĩ Thẩm mĩ là giá trị khách quan vốn có của các đối tượng có trong tự nhiên, xã hội và con người, được con người nhận thức, đánh giá, thưởng thức và sáng tạo. Giáo dục thẩm mĩ là vận dụng cái đẹp của nghệ thuật, của tự nhiên và nét đẹp của cuộc sống xã hội để bồi dưỡng quan điểm thẩm mĩ và năng lực cảm thụ, thưởng thức, sáng tạo cái đẹp đúng đắn cho học sinh. Giáo dục thẩm mĩ là bộ phận cấu thành cần thiết của mục tiêu giáo dục phát triển toàn diện. Con người là chủ thể của đời sống xã hội, vừa có nhu cầu về đời sống vật chất vừa có nhu cầu về đời sống tinh thần, trong đó có nhu cầu thẩm mĩ. Bồi dưỡng và hun đúc cái đẹp có hiệu quả nhất bắt đầu từ khi trẻ còn nhỏ. Làm tốt công tác giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường sẽ nâng cao tố chất văn minh tinh thần cho thế hệ trẻ và toàn dân tộc. Giáo dục thẩm mĩ có thể mở rộng tầm nhìn cho học sinh, phát triển trí lực và tinh thần sáng tạo của học sinh. Con người có thể nhận thức thế giới bằng nhiều con đường, trong đó có nghệ thuật. Nghệ thuật tái hiện đời sống hiện thực thông qua hình tượng nghệ thuật. Tác phẩm nghệ thuật là một phương thức phản ánh thế giới một cách sinh động, mới mẻ.
Giáo dục thẩm mĩ có thể thúc đẩy trí lực của học sinh phát triển. Khi học sinh cảm nhận và thể nghiệm tình cảm trước cái đẹp của tự nhiên, xã hội và nghệ thuật sẽ thúc đẩy năng lực tư duy và năng lực sáng tạo phát triển. - Giáo dục thẩm mĩ có vai trò làm cho tâm hồn của học sinh trở nên trong sáng hơn, rèn luyện cảm xúc, hoàn thiện phẩm chất đạo đức cho các em. Sự thống nhất giữa cái đẹp và cái thiện đã được đề cập đến từ lâu, ngày nay với mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện, vấn đề này lại càng được nhấn mạnh. Giáo dục thẩm mĩ có ảnh hưởng to lớn tới giáo dục đạo đức, thông qua hình tượng đẹp chúng ta có thể giáo dục, nâng cao năng lực, phân biệt xấu, đẹp, thiện, ác, đồng thời tạo ảnh hưởng sâu sắc tới tình cảm, tư tưởng của học sinh, gợi lên tiếng gọi từ nội tâm, hình thành phẩm chất đạo đức và tình cảm cao thượng của học sinh. - Giáo dục thẩm mĩ thúc đẩy học sinh vươn tới cái đẹp, biết thể hiện cái đẹp trong mọi lĩnh vực của đời sống, tức là biết xây dựng cuộc sống theo quy luật của cái đẹp. Giáo dục thẩm mĩ và các nội dung giáo dục khác là điều kiện cho nhau, tương hỗ lẫn nhau cùng thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh. Vì vậy, tăng cường giáo dục thẩm mĩ cho các cấp học, các ngành học là xu thế tất yếu hiện nay. Nhiệm vụ của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường là: - Giúp học sinh hình thành quan điểm thẩm mĩ đúng đắn, nâng cao năng lực thẩm mĩ. Quan điểm thẩm mĩ là thái độ và cách nhìn của con người trong hoạt động thẩm mĩ. Mỗi thời đại có tiêu chuẩn thẩm mĩ riêng biệt. Trong xã hội có giai cấp giáo dục thẩm mĩ mang tính giai cấp. Vì thế, nhiệm vụ của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường trước hết là giáo dục học sinh xây dựng quan điểm thẩm mĩ đúng đắn, nắm vững tiêu chuẩn, phân biệt và đánh giá cái đẹp, đồng thời phải bồi dưỡng cho học sinh tình cảm thẩm mĩ cao thượng. Muốn nâng cao năng lực cảm thụ, hiểu biết và thưởng thức cái đẹp của học
sinh thì phải tăng cường bồi dưỡng, truyền thụ tri thức nghệ thuật cơ bản, cần thiết cho các em, bao gồm: tri thức mĩ học, văn học, âm nhạc, mĩ thuật... hiểu biết tri thức nghệ thuật, cảm thụ cái đẹp trong tự nhiên, phân tích nét đẹp đời sống xã hội, nâng cao năng lực thẩm mĩ. - Bồi dưỡng tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, kích thích học sinh yêu thích và vươn tới cái đẹp chân chính. Con người thưởng thức cái đẹp theo sắc thái tình cảm. Hướng dẫn học sinh thưởng thức các hình thái của cái đẹp, kích thích các em có tình cảm vui thích, yêu mến cái đẹp, hình thành tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, cao thượng và tinh thần sáng tạo phấn đấu vươn lên để thực hiện ý tưởng tốt đẹp. - Giúp cho học sinh phát triển năng lực biểu hiện và sáng tạo cái đẹp. Con người ai cũng yêu thích cái đẹp. Điều này không chỉ biểu hiện ở hứng thú, sở thích đối với sự vật đẹp, tác phẩm nghệ thuật mà còn mong muốn biểu hiện và sáng tạo cái đẹp trong thực tiễn xã hội, phát triển nét đẹp ở mọi nơi mọi lúc trong đời sống xã hội, trong cuộc sống hàng ngày (chú ý làm đẹp môi trường, có hành vi cử chỉ văn minh, phục trang hợp lí; đối nhân xử thế khiêm nhường, lịch sự...). Các nhiệm vụ giáo dục thẩm mĩ có mối liên hệ với nhau, trong đó bồi dưỡng quan điểm thẩm mĩ đúng đắn là nhiệm vụ hạt nhân. Có quan điểm đúng đắn mới có thể hình thành tình cảm thẩm mĩ lành mạnh và quan điểm thẩm mĩ được thể nghiệm trong hoạt động thẩm mĩ, sáng tạo thẩm mĩ. Giáo dục thẩm mĩ thông qua các con đường sau đây: - Giáo dục nghệ thuật: Giáo dục nghệ thuật chiếm vị trí chủ yếu trong nội dung giáo dục thẩm mĩ. Nghệ thuật bắt đầu từ cuộc sống và cao hơn cuộc sống. Nghệ thuật phản ánh vẻ đẹp của tự nhiên và xã hội một cách tập trung, điển hình và mang tính tiêu biểu nên nó có sức truyền cảm và có tác dụng giáo dục to lớn. Hình thức nghệ thuật có: văn học, mĩ thuật, âm nhạc, vũ đạo (múa), kịch, điện ảnh, truyền hình với nội dung phong phú, hình thức đa dạng. Tác phẩm nghệ thuật ở hình thức nào cũng có đặc điểm và vai trò riêng, độc đáo. Giáo viên cần dựa vào nội dung và đặc điểm cụ thể của chúng để giáo
dục thẩm mĩ cho học sinh. Con đường giáo dục nghệ thuật trong nhà trường bao gồm: 1. Giáo dục nghệ thuật trên lớp, bao gồm việc dạy các môn học trong đó văn học, mĩ thuật, âm nhạc chiếm vị trí và vai trò quan trọng. 2. Hoạt động văn học nghệ thuật ngoại khóa. - Giáo dục thẩm mĩ thông qua dạy và học các bộ môn khoa học, đặc biệt là khoa học xã hội và nhân văn. Mỗi môn học đều chứa đựng những tiềm năng trong việc giáo dục cái đẹp, những tiềm năng này không giống nhau, giáo viên cần căn cứ vào tiềm năng của từng môn học để khai thác chúng, biết tìm ra cái đẹp ngay trong hệ thống kiến thức mà học sinh lĩnh hội. Ngày nay, quá trình dạy học có sự hỗ trợ của phương tiện kĩ thuật hiện đại nên giáo viên có điều kiện để làm sáng tỏ các góc độ của đối tượng thẩm mĩ. - Thông qua xây dưng môi trường văn hoá lành mạnh trong gia đình, nhà trường và xã hội. Nét đẹp trong cuộc sống gia đình được biểu hiện thông qua quan hệ trực tiếp thường xuyên của ông bà, cha mẹ, anh chị em, những người thân yêu ruột thịt. Sự thương yêu đùm bọc, chăm sóc của gia đình là cơ sở để học sinh thể hiện những nét đẹp đó trong các mối quan hệ. Do đó nhà trường cần phối hợp với gia đình, cung cấp cho họ những kiến thức, phương pháp, hình thức giáo dục thẩm mĩ, giúp cho họ thấy được lợi ích của những giá trị thẩm mĩ trong quan hệ gia đình. Xã hội đẹp là cội nguồn quan trọng của giáo dục thẩm mĩ, nhà trường cần phối hợp với chính quyền, với các cơ quan văn hoá - nghệ thuật ở địa phương xây dựng nên môi trường văn hoá trong sạch. ở nhà trường, cảnh quan môi trường sư phạm, các mối quan hệ giao lưu trong trường, phong cách, cử chỉ, trang phục, ngôn ngữ, nét mặt... được coi là phương tiện quan trọng để giáo dục thẩm mĩ cho học sinh. Giáo viên cần vận dụng thực tiễn sinh động để giáo dục thẩm mĩ cho học sinh, đồng thời tích cực gợi mở, hướng dẫn học sinh thể nghiệm, cảm thụ để phát huy tác dụng thẩm mĩ của chúng. – Giáo dục cái đẹp trong tự nhiên: Cái đẹp tồn tại trong tự nhiên như phong cảnh đất nước, quê hương, danh lam thắng cảnh... chính là nguồn tư liệu sống không bao giờ cạn kiệt
của giáo dục thẩm mĩ, cần tạo điều kiện để học sinh tiếp xúc với cảnh quan thiên nhiên. 3. Giáo dục lao động và hướng nghiệp a. Giáo dục lao động Lao động là phạm trù xã hội, nó vừa là điều kiện vừa là kết quả cho sự tồn tại của xã hội loài người cũng như sự phát triển của mỗi cá nhân. Nhờ có lao động mà con người tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần. Lao động trở thành thuộc tính bản chất của con người, thể hiện sự khác biệt giữa con người và loài vật. Trong quá trình lao động, các mối quan hệ xã hội giữa con người với con người được hình thành, qua đó thiết lập bộ mặt nhân cách riêng cho mỗi con người. Lao động không chỉ với mục đích chuẩn bị cho học sinh tham gia hoạt động thực tiễn mà còn là phương tiện hình thành nhân cách, phát triển về mặt thể lực, tác động đến sự phát triển trí tuệ của học sinh. Mục đích của giáo dục lao động trong nhà trường phổ thông là hình thành cho học sinh quan điểm đúng đắn về lao động, hình thành thái độ tích cực đối với lao động, nhu cầu và thói quen đối với lao động. Nhiệm vụ của giáo dục lao động - Giáo dục cho học sinh thái độ đúng đắn đối với lao động: Có tinh thần trách nhiệm cao đối với công việc, nghề nghiệp, có thói quen lao động cần cù, bền bỉ, có ý thức tổ chức, kỉ luật, lao động sáng tạo, có năng suất cao, lao động với lương tâm nghề nghiệp, có bổn phận và nghĩa vụ vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội. Giáo dục ý thức đúng đắn đối với lao động, lao động trung thực có năng suất cao vì phúc lợi xã hội và cá nhân. - Cung cấp cho học sinh học vấn kĩ thuật tổng hợp, phát triển tư duy kĩ thuật hiện đại. Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin đòi hỏi học sinh phải có học vấn cần thiết để đáp ứng với sự phát triển kinh tế xã hội hiện đại.
- Chuẩn bị cho học sinh có những kĩ năng lao động kĩ thuật nghề nghiệp ở một lĩnh vực nghề nghiệp nhất định trong các khu vực kinh tế của đất nước, của địa phương. - Hình thành cho học sinh thói quen lao động có văn hóa: làm việc có kế hoạch, khoa học, biết tiết kiệm, quý trọng của cải và sức lao động, thực hiện công việc được giao chuẩn xác, đúng thời hạn, biết lao động, nghỉ ngơi hợp lí, khoa học v.v.... - Tổ chức các hoạt động để làm cho học sinh có những hiểu biết cơ bản về các ngành, nghề và thị trường lao động trước mắt và sự phát triển lâu dài của kinh tế, sản xuất để có khả năng lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực, nguyện vọng của bản thân và yêu cầu của xã hội. Tổ chức cho học sinh trực tiếp tham gia lao động sản xuất và các loại hình lao động khác để góp phần sáng tạo những giá trị vật chất và tinh thần cho bản thân và xã hội. Một số loại hình lao động Lao động học tập: Là dạng lao động cơ bản, chiếm thời gian nhiều nhất trong các hoạt động của học sinh trong nhà trường, mục đích chủ yếu là cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức khoa học. Hoạt động học tập chỉ thực sự là một dạng lao động mang tính giáo dục đối với học sinh khi có sự tham gia gia tích cực của trí tuệ và được tổ chức một cách khoa học, hợp lí. - Lao động sản xuất của học sinh trong nhà trường: Là dạng lao động có ý nghĩa to lớn, đó là sự tham gia trực tiếp của học sinh vào một lĩnh vực nghề nghiệp nào đó, đem lại những sản phẩm cụ thể, thông qua đó hình thành những phẩm chất quý báu của người lao động và có điều kiện để thử sức mình ở những nghề nghiệp nhất định. Lao động sản xuất của học sinh thường được tiến hành ở cơ sở sản xuất ngoài xã hội hay trong vườn trường, xưởng trường. - Lao động công ích xã hội: Lao động công ích của học sinh rất phong phú như tu sửa trường lớp, sân chơi, thư viện, vệ sinh đường phố, đường
làng, trồng cây gây rừng, bảo vệ môi trường sinh thái... Lao động công ích thường là lao động không có thù lao, nó rất có ưu thế trong việc giáo dục ý thức trách nhiệm, hình thành tình cảm, tinh thần đoàn kết trong tập thể - Lao động tự phục vụ: Được học sinh tiến hành ở gia đình (vệ sinh nhà cửa, sửa chữa đồ dùng sinh hoạt, chăm sóc cây, vật nuôi trong gia đình...) tiến hành ở nhà trường (vệ sinh trường lớp, sửa chữa đồ dùng học tập, chăm sóc vườn trường....). Nội dung, chương trình giáo dục lao động cho học sinh trong nhà trường phổ thông thể hiện trong chương trình môn Kĩ thuật được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và áp dụng trong tất cả các trường phổ thông. Trong đó có những phần bắt buộc (phần chung) nhằm trang bị cho học sinh tri thức, kĩ năng cần thiết đối với hoạt động kĩ thuật. Học phần riêng (do nhà trường tự chọn) sẽ giúp học sinh hiểu được kĩ thuật công, nông nghiệp, nghề địa phương đang phát triển. Nhờ đó học sinh được định hướng cụ thể trước hệ thống nghề của địa phương và các vùng lân cận, giúp cho việc sử dụng học sinh ra trường được hợp lí. Một số yêu cầu để tổ chức lao động cho học sinh có hiệu quả: - Tổ chức cho học sinh tham quan các cơ sở sản xuất theo kế hoạch, phân bố nội dung của giáo dục lao động theo trình tự giáo dục. - Lựa chọn các dạng lao động để học sinh có thể làm quen với một phạm vi rộng các dạng lao động xã hội. - Lựa chọn các hình thức lao động theo hướng phức tạp dần và đảm bảo phù hợp với trình độ, lứa tuổi, giới tính của học sinh. - Cần tổ chức lao động phù hợp với đặc điểm kinh tế, văn hoá, xã hội của địa phương để khai thác kinh nghiệm của học sinh và thu hút các em đi vào lĩnh vực nghề nghiệp mà địa phương đang yêu cầu. - Những người hướng dẫn lao động cần phải có kiến thức có kĩ năng về lĩnh vực lao động để đảm bảo lao động mang lại hiệu quả.
b. Giáo dục hướng nghiệp Hướng nghiệp là một hoạt động của tập thể sư phạm nhằm giúp học sinh chọn nghề một cách hợp lí, phù hợp với hứng thú, nguyện vọng, năng lực của cá nhân và yêu cầu của xã hội. Hướng nghiệp được coi là một bộ phận cấu thành trong toàn bộ công tác giáo dục. Việc chọn nghề của học sinh không thể để diễn ra một cách ngẫu nhiên, tự phát mà phải là một quá trình giáo dục. Dưới sự hướng dẫn, ảnh hưởng của thầy giáo, cha mẹ, bạn bè, thông tin dư luận xã hội v.v... làm cho quá trình chọn nghề của học sinh từ chỗ "định hướng ban đầu" đến chỗ "tự quyết định con đường đi vào nghề nghiệp tương lai" được đúng đắn. Nhiệm vụ của giáo dục hướng nghiệp Thứ nhất, định hướng nghề nghiệp: Công việc chủ yếu của định hướng nghề nghiệp là thông tin về sự phát triển của các nghề trong xã hội, nhất là những nghề đang cần nhiều nhân lực kể cả những nghề trong khu vực kinh tế Nhà nước và các thành phần kinh tế khác trong cả nước nói chung và ở địa phương nói riêng. Những thông tin này bao gồm: - Yêu cầu tâm - sinh lí của nghề - Tình hình phân công lao động, yêu cầu tuyển chọn; - Điều kiện lao động và triển vọng của nghề; - Những quan niệm (thường biểu hiện dưới dạng dư luận xã hội) đúng hoặc sai lệch về một số nghề trong xã hội hiện tại. - Yêu cầu phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ trong những giai đoạn trước mắt và lâu dài của đất nước và địa phương liên quan đến sự phát triển của các ngành nghề. - Hệ thống các trường dạy nghề. - Các tổng công ti, công ti, nhà máy, xí nghiệp, công - nông trường, hầm mỏ, hợp tác xã v.v... Các cơ sở sản xuất (địa điểm, cơ cấu hoạt động, sản phẩm...) để có hướng chọn cho mình một chỗ đứng sau này.
Đối tượng tác động để định hướng nghề nghiệp là học sinh, đặc biệt là những học sinh lớp cuối cấp (lớp 9 trường PTCS và lớp 12 trường PTTH). Biện pháp và phương tiện thông tin nghề nghiệp cho học sinh là: - Giới thiệu, tuyên truyền về nghề qua buổi sinh hoạt hướng nghiệp. Công việc này có thể do giáo viên làm, có thể mời người sử dụng lao động, người đã từng lao động ở các cơ sở đến báo cáo, nói chuyện, trao đổi với học sinh về nghề. - Tạo điều kiện cho học sinh được làm quen với một số nghề hiện có trong xã hội. Ví dụ như: Tổ chức cho các em tham quan sản xuất, tham gia lao động ở một số cơ sở sản xuất nếu có điều kiện (nhận gia công một số chi tiết hoặc một số mặt hàng theo hợp đồng cho nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã); tổ chức lao động sản xuất ở trường. - Tăng cường và mở rộng các phương tiện thông tin đại chúng (phát thanh tuyên truyền, báo chí, phim ảnh, quảng cáo...) để giới thiệu về nghề. Quá trình thông tin nghề nghiệp trong xã hội cho học sinh cần bảo đảm một số yêu cầu như: giúp học sinh định hướng vào những nghề đang có nhu cầu nhân lực lớn, cần thiết cho nền kinh tế quốc dân, những nghề đòi hỏi năng khiếu đặc biệt để gây hứng thú nghề nghiệp cho học sinh. Thứ hai, tư vấn nghề nghiệp: Tư vấn nghề nghiệp là hoạt động giúp các cá nhân, đặc biệt là thanh thiếu niên trong quá trình định hướng, tìm chọn cũng như thay đổi nghề. Để tư vấn nghề nghiệp các nước thường thành lập những ban tư vấn nghề nghiệp trong trường học. ở Việt Nam, trong các trường phổ thông hiện nay, công tác hướng nghiệp được coi là một nội dung giáo dục của nhà trường, giáo viên chủ nhiệm lớp thường là người tư vấn nghề nghiệp cho học sinh. Cũng có thể thành lập những trung tâm tư vấn nghề nghiệp ở ngoài nhà trường. Người làm công tác tư vấn qua quá trình tiếp xúc với học sinh, với cha mẹ học sinh, với các giáo viên bộ môn... nắm được đặc điểm nhân cách của học sinh, hoặc dựa vào sự khảo sát, điều tra, đánh giá các môn văn hóa, môn kĩ thuật và lao động sản xuất, nghiên cứu các
sản phẩm hoặc kết quả hoạt động... người làm công tác tư vấn lập sổ hướng nghiệp cho từng học sinh, ghi lại những gì cần thiết; cuối cùng trên cơ sở đó cho học sinh những lời khuyên trong việc chọn nghề. Thứ ba là tuyển chọn nghề (Thích hợp nghề) Ngoài ra, người làm công tác tư vấn nghề nghiệp phải xây dựng một phác đồ nghề nghiệp để giới thiệu cho học sinh, chỉ ra cho học sinh thấy được mức độ phù hợp hay không phù hợp giữa nhận thức, khả năng của cá nhân với yêu cầu thực tế khách quan của nghề, tức là mối quan hệ giữa nghề với cá nhân. Từ đó học sinh sẽ quyết định chọn nghề gì. Trường phổ thông căn cứ vào nhu cầu nhân lực của mỗi nghề cụ thể trong kế hoạch phát triển kinh tế để định hướng, tư vấn nghề nghiệp cho học sinh. Nghiên cứu, tham khảo sổ hướng nghiệp của học sinh, các trường dạy nghề, trường trung học chuyên nghiệp, đại học, cao đẳng, nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã sẽ có những cứ liệu quan trọng để tuyển chọn người phù hợp, làm rõ được mối quan hệ nghề - cá nhân trong việc sắp xếp, bố trí nghề. Ba nhiệm vụ của công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau, có thể biểu diễn mối quan hệ đó bằng sơ đồ tam giác hướng nghiệp. Trong trường phổ thông, hướng nghiệp được thực hiện bằng các con đường sau: - Hướng nghiệp qua dạy học các môn khoa học cơ bản, trước hết nó cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản và có hệ thống về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và tư duy. Đó là những khái niệm, quy luật, lí thuyết cơ bản có liên quan đến kĩ thuật và sản xuất. Những môn học này cung cấp những cơ sở khoa học cho việc thực hiện giáo dục kĩ thuật tổng hợp, giúp cho việc xây dựng và phát triển những năng lực phong phú, đa dạng của học sinh; chuẩn bị cho các em đi vào lao động nghề nghiệp. - Hướng nghiệp qua hoạt động dạy học môn Kĩ thuật và lao động sản xuất trong trường học.
- Tổ chức cho học sinh tham gia sản xuất ở các nhà máy, xí nghiệp, công nông trường, hợp tác xã, cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp... nhằm giúp học sinh có biểu tượng rõ hơn về những nghề đang cần tìm hiểu. - Hướng nghiệp qua sinh hoạt hướng nghiệp: Thông tư số 31/TT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu: "Để giúp học sinh hiểu rõ các ngành nghề, các trường tạm thời sử dụng mỗi tháng một buổi lao động để giới thiệu, tuyên truyền, giải thích về ngành nghề". Sinh hoạt hướng nghiệp nhằm giúp học sinh có được bước chuẩn bị, sẵn sàng về tâm lí để đi vào lao động sản xuất xã hội. Các hình thức và nội dung sinh hoạt hướng nghiệp bao gồm: - Giới thiệu những nghề đang cần nhiều nhân lực, nghề địa phương, những yêu cầu về sự phù hợp giữa người và nghề. - Giới thiệu hệ thống các trường đào tạo nghề (Trung ương và địa phương). Thông tư số 31 - TT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu lên những hình thức ngoại khóa chính như sau: - Xây dựng các tổ ngoại khóa; - Xây dựng phòng hướng nghiệp; - Tổ chức cho học sinh tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu đặc điểm và yêu cầu của các ngành nghề đang phát triển; - Giới thiệu, tuyên truyền nghề nghiệp với cha mẹ học sinh; - Phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Đội Thiếu niên Tiền phong trong công tác hướng nghiệp; - Tổ chức hội thi khéo tay kĩ thuật trong học sinh. Mỗi hình thức hướng nghiệp có vai trò, vị trí nhất định của nó. Khi áp dụng, tùy theo điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi trường cần kết hợp chúng một cách linh hoạt nhằm nâng cao hiệu quả công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông hiện nay. 4. Giáo dục thể chất
Ý nghĩa của giáo dục thể chất Giáo dục thể chất (thể dục) là bộ phận cấu thành quan trọng của nền giáo dục phát triển toàn diện; thể dục là biện pháp quan trọng nâng cao sức khoẻ người dân, tăng cường thể chất, làm phong phú đời sống văn hoá xã hội, nâng cao sức sản xuất xã hội. Giáo dục thể chất theo nghĩa rộng bao gồm giáo dục rèn luyện thân thể và giáo dục vệ sinh giữ gìn sức khỏe; rèn luyện thân thể nghiêng về bồi dưỡng cơ thể, còn giáo dục vệ sinh giữ gìn sức khỏe lại nghiêng về bảo vệ sức khỏe. Giáo dục thể chất theo nghĩa hẹp, chủ yếu chỉ rèn luyện thân thể hoặc giáo dục vận động thể dục thể thao. Hiện nay giáo dục thể chất trong nhà trường phải chú ý làm tốt hai việc: thể dục và vệ sinh sức khỏe. Giáo dục thể chất trong nhà trường có ý nghĩa quan trọng, được biểu hiện như sau: - Giáo dục thể chất có thể thúc đẩy học sinh phát triển thân thể khỏe mạnh, tăng cường thể chất cho học sinh. - Giáo dục thể chất là bộ phận không thể thiếu để thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh, là bộ phận hợp thành quan trọng của nền giáo dục phát triển toàn diện. Thân thể khoẻ mạnh là cơ sở vật chất để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục khác. Giáo dục thể chất liên hệ mật thiết với giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục thẩm mĩ và lao động. - Giáo dục thể chất không những có thể bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh mà còn làm cho tinh thần con người mạnh khỏe, cuộc sống văn minh vui vẻ, có ý nghĩa, tạo nên hành vi và thói quen văn minh như tôn trọng kỉ luật, trách nhiệm với tập thể, tôn trọng, tuân theo trật tự công cộng, giữ gìn môi trường sạch đẹp, giữ gìn vệ sinh. Nhiệm vụ và nội dung của giáo dục thể chất trong nhà trường - Tăng cường thể chất, sức khỏe cho học sinh. Tổ chức cho học sinh rèn luyện thân thể, thúc đẩy cơ thể học sinh phát triển bình thường, tăng cường thể chất và sức khỏe cho học sinh, phát triển toàn diện năng lực hoạt động cơ bản của cơ thể cũng như tố chất của cơ thể như: tốc độ, độ nhạy
cảm, sức mạnh, độ dẻo dai, nhanh nhạy... hay các vận động cơ bản như chạy, nhảy, nâng, trèo... nâng cao vận động thích ứng với môi trường tự nhiên cho học sinh. Giúp học sinh dần dần nắm vững tri thức cơ bản và kĩ năng kĩ xảo của vận động thể dục thể thao, tạo nên thói quen tự giác rèn luyện thân thể một cách khoa học. - Truyền thụ tri thức vệ sinh cần thiết cho học sinh, bồi dưỡng thói quen vệ sinh tốt, hướng dẫn học sinh phòng ngừa bệnh tật, bảo vệ và tăng cường sức khỏe tâm sinh lí. - Thông qua thể dục, tiến hành giáo dục phẩm chất đạo đức cho học sinh, tạo nên phong cách đạo đức tốt đẹp, cao thượng. Nội dung giáo dục thể chất trong nhà trường: - Vận động thể dục thể thao: Đây là nội dung chủ yếu của thể dục nhà trường, là phương pháp chủ yếu bảo đảm sự phát triển khỏe mạnh của tâm lí học sinh, bao gồm vận động điền kinh, thể thao, các loại bóng, bơi lội, trò chơi, võ thuật... và hoạt động thể dục trong giáo dục quốc phòng, tận dụng điều kiện tự nhiên rèn luyện thân thể. Vệ sinh nhà trường, yêu cầu nhà trường cần xây dựng chế độ học tập, sinh hoạt hợp lí, kiểm soát, khống chế chặt chẽ hoạt động của học sinh trong nhà trường, bảo đảm thời gian nghỉ ngơi hợp lí, tạo nên thói quen sinh hoạt tốt, có kỉ luật. Thiết bị sinh hoạt trong nhà trường như bàn ghế, cửa sổ, cửa ra vào to nhỏ, thấp cao; hướng ánh sáng, độ phản quang của bảng, đèn chiếu sáng.... đều đòi hỏi phải phù hợp với mức độ học tập và tình trạng phát triển cơ thể của học sinh. Cần làm cho học sinh hiểu rõ tri thức vệ sinh học tập, tạo nên thói quen học tập tốt, tạo tư thế ngồi, đi đứng, viết... đúng tư thế, đảm bảo cho học sinh phát triển bình thường. Bảo vệ thị lực cho học sinh đang là vấn đề nổi cộm hiện nay, phải kiên trì bảo vệ sức khỏe đôi mắt, giúp học sinh hiểu về vệ sinh
mắt. Khi sắp xếp chỗ ngồi phải chú ý điều tiết thị lực học sinh. Cũng cần làm cho học sinh hiểu về vệ sinh vận động, luyện tập theo khoa học. Thiết bị thể dục và sân bãi cần phù hợp với yêu cầu về sự an toàn, phòng tránh xảy ra sự cố. Cần tiến hành kiểm tra sức khỏe định kì cho học sinh, làm tốt công tác phòng và trị bệnh để đảm bảo cho học sinh phát triển tốt II. NHỮNG NỘI DUNG GIÁO DỤC MỚI Xã hội loài người đang bước vào thời kì khoa học và công nghệ phát triển như vũ bão. Với xu thế mở cửa, hội nhập của thế giới, đời sống xã hội, giáo dục đang phải giải quyết những vấn đề có tính bức thiết và đầy thách thức. Để giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ thành những con người mới có khả năng và bản lĩnh thích ứng cao với những biến động của xã hội hiện đại, giáo dục trong nhà trường hiện nay đã được bổ sung những nội dung giáo dục cho phù hợp 1. Giáo dục môi trường a. Khái niệm Môi trường là vùng vật lí và sinh học xung quanh con người, môi trường là sinh quyển bao gồm không khí, đất đai và hệ sinh thái có ảnh hưởng đến cuộc sống của con người. Hệ sinh thái là khái niệm chỉ mối quan hệ tương hỗ với nhau giữa quần xã sinh vật và môi trường. Hệ sinh thái là đơn vị tự nhiên của các vật hữu sinh và vô sinh ở trong thế cân bằng. Mô hình hệ sinh thái: Quần xã sinh vật - Môi trường xung quanh - Năng lượng mặt trời - Hệ sinh thái Tóm lại môi trường là tất cả các nhân tố vô sinh và hữu sinh bao quanh Trái Đất, có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống và sự phát triển của mọi lĩnh vực sống.
Ô nhiễm môi trường: Là môi trường bị nhiễm các chất độc hại, nhiễm bẩn hoặc tiếng ồn quá giới hạn cho phép, hoặc do sự khai thác của con người làm cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên, phá vỡ sự cân bằng sinh thái Ô nhiễm môi trường là kết quả của ba yếu tố. quy mô dân số, mức tiêu thụ tính theo đầu người, tác động của môi trường. Quy mô dân số x Mức tiêu thụ/người x Tác động của môi trường (đơn vị sx) = Độ ô nhiễm Các loại môi trường bị ô nhiễm: môi trường đất, môi trường nước, không khí, môi trường bị ô nhiễm bởi tiếng ồn. b. Nội dung giáo dục môi trường * Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường Bảo vệ nơi sinh sống và phát triển của quần xã sinh vật và tôn trọng sự cân bằng của hệ sinh thái. - Có ý thức bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, đấu tranh chống lại những hành vi ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí, không khai thác bừa bãi tài nguyên, tàn phá thiên nhiên. - Có ý thức giữ gìn sự trong lành của môi trường sống hàng ngày của con người ở mọi nơi, mọi chỗ. * Bồi dưỡng kiên thức về môi trường, bảo vệ và chống ô nhiễm môi trường - Tìm hiểu về môi trường, hệ sinh thái; - Các tác nhân gây ô nhiễm môi trường và tác hại của nó (ô nhiễm đất, bầu khí quyển, "hiệu ứng nhà kính", ô nhiễm nguồn nước, hoá chất, thuốc trừ sâu...); - Rèn luyện và hình thành thói quen giữ gìn vệ sinh, bảo đảm sự trong lành của môi trường sống xung quanh con người, tham gia tích cực vào các hoạt động giữ gìn và làm sạch môi trường.
c. Các con đường giáo dục môi trường cho học sinh - Thông qua giảng dạy các bộ môn khoa học tự nhiên và xã hội, đặc biệt là các môn học có nội dung tri thức có thể khai thác bằng cách lồng ghép, tích hợp hoặc theo môđun để giáo dục môi trường có hiệu quả như môn Sinh học, Địa lí, Đạo đức, Giáo dục công dân... - Tổ chức trao đổi, tọa đàm, tranh luận qua các buổi sinh hoạt về môi trường và bảo vệ môi trường cũng như các hoạt động cụ thể. Tổ chức cho học sinh tham gia vào việc bảo vệ môi trường: tuyên truyền, cổ động, trồng cây, chăm sóc hoa, chim, cây cảnh, dọn vệ sinh, diệt ruồi, muỗi, bọ gậy... - Tham quan, du lịch môi trường sinh thái, danh lam thắng cảnh, rừng nguyên sinh, các môi trường tự nhiên và thiên nhiên nhân tạo. 2. Giáo dục dân số a. Khái niệm Giáo dục dân số (population education) là thuật ngữ UNESCO dùng để chỉ một chương trình giáo dục nhằm giúp người học hiểu được mối quan hệ qua lại giữa động lực dân số và các nhân tố khác của chất lượng cuộc sống, từ đó hình thành ý thức trách nhiệm của từng cá nhân trước những quyết định về lĩnh vực dân số nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho bản thân, gia đình và xã hội. Giáo dục dân số có ý nghĩa rất quan trọng, nó là một quá trình giúp cho người học có những hiểu biết về các vấn đề dân số, trên cơ sở đó có nhãn quan đúng đắn về phát triển dân số, quy mô gia đình, kế hoạch hóa gia đình, phát triển và cải thiện chất lượng cuộc sống. Giáo dục dân số (GDDS) trở thành một nội dung giáo dục không thể thiếu được cho học sinh trong nhà trường hiện nay để thế hệ trẻ nâng cao hiểu biết, có ý thức trách nhiệm để chuẩn bị làm cha mẹ sau này.
Chính sách dân số như hình thức điều khiển sự phát triển dân số, nó tác động đến tái sản xuất dân cư, đến các điều kiện sống của mọi tầng lớp nhân dân và nó hoàn thiện các điều kiện lao động, hệ thống tiền lương và các nguồn gốc thu nhập khác, điều chỉnh việc chuyển cư và cơ cấu lãnh thổ dân cư. Tuổi kết hôn: Là độ tuổi được phép xây dựng gia đình theo pháp luật (tuổi tối thiểu của nữ đủ 18, nam đủ 20). - Quy mô gia đình - Kế hoạch hoá gia đình (KHHGĐ): Điều chỉnh số con sinh ra một cách có ý thức, chủ động trong nội bộ một gia đình, thông qua sự tự nguyện của hai vợ chồng. KHHGĐ là tổng hợp các biện pháp nhằm chủ động và hạn chế việc sinh đẻ và sinh đẻ có kế hoạch. b. Mục tiêu của giáo dục dân số - Cung cấp những tri thức cơ bản về Dân số học, tình hình dân số trên thế giới, trong nước và địa phương; các chính sách về dân số và KHHGĐ. - Nâng cao nhận thức về khả năng điều chỉnh hoạt động sinh đẻ của con người để tạo ra sự cân đối giữa dân số và sản xuất, chất lượng cuộc sống. - Định hướng những giá trị đạo đức mới, khắc phục những quan niệm cũ không còn phù hợp về hôn nhân, gia đình và hạnh phúc gia đình. - Giáo dục thái độ, hành vi đúng đắn trước những vấn đề dân số đất nước, phát triển dân số hợp lí, phân bố dân cư và lao động. - Bồi dưỡng tri thức và kĩ năng thực hiện KHHGĐ, nâng cao chất lượng cuộc sống. - Biết làm công tác, tuyên truyền về GDDS và KHHGĐ. c. Nội dung và con đường giáo dục dân số * Nội dung giáo dục dân số Về mặt lí thuyết và làm cho học sinh hiểu rõ mối quan hệ giữa dân số, môi trường và chất lượng cuộc sống.
Dân số <-> Môi trường <-> Chất lượng cuộc sống <-> Dân số Chất lượng cuộc sống Mục tiêu GDDS: - Bồi dưỡng nhận thức - Thái độ đúng - Có hành vi thích hợp => Quy mô gia đình hợp lí; Phát triển dân số hợp lí; Phân bố dân cư hợp lí - Nắm vững ba khái niệm cơ bản: Dân số, chất lượng cuộc sống và môi trường. - Nắm vững hai mối quan hệ cơ bản: Quan hệ dân số và chất lượng cuộc sống, quan hệ dân số - môi trường và chất lượng cuộc sống. Về mặt thực tiễn, vận dụng năm chủ điểm GDDS trong khu vực vào thực tiễn nước ta. - Quy mô gia đình và chất lượng cuộc sống: Chấp nhận gia đình quy mô nhỏ, mỗi cặp vợ chồng chỉ có 1 hoặc 2 con, sinh cách nhau 5 năm (QĐ 162 HĐBT). - Tuổi kết hôn hợp lí: Nữ đủ 18 tuổi, nam đủ 20 tuổi, vận động kết hôn muộn khi nữ đủ 22 tuổi, nam đủ 24 - 25. - Tư cách và trách nhiệm làm cha mẹ: Được trang bị những kiến thức tối thiểu về sinh đẻ có kế hoạch, chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ thai nghén và sinh sản, nuôi con, thực hiện nghĩa vụ và trách nhiệm làm cha mẹ. - Nắm được mối quan hệ dân số - môi trường và chất lượng cuộc sống, từ đó làm nổi bật tính cấp bách của kế hoạch hoá dân số và sinh đẻ - KHHGĐ trong hiện tại và tương lai. Xác định và lựa chọn những giá trị xã hội có liên quan đến dân số (như số con, con trai, con gái, hạnh phúc gia đình...) * Các con đường giáo dục dân số
- Thông qua phương pháp lồng ghép - tích hợp nội dung GDDS vào các môn học tự nhiên, xã hội. - Thông qua các hoạt động ngoại khoá: nói chuyện về dân số, sinh hoạt câu lạc bộ tìm hiểu về dân số, KHHGĐ, hoạt động nghệ thuật, tuyên truyền về dân số. - Tổ chức cho học sinh tham gia cuộc tuyên truyền về GDDS, tư vấn về GDDS. - Phổ biến, giới thiệu cho học sinh nắm được các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về dân số (chính sách dân sô), các chiến lược phát triển dân số và xây dựng, nâng cao chất lượng cuộc sống. 3. Giáo dục giới tính a. Khái niệm và ý nghĩa Giới tính là những đặc điểm riêng biệt về giải phẫu sinh lí cơ thể và những đặc trưng về tâm lí (hứng thú, tình cảm, xúc cảm, tính cách, năng lực, nhận thức...) tạo nên sự khác biệt giữa giới nam và nữ. Giáo dục giới tính (GDGT) là "giáo dục về chức năng làm một con người có giới tính, điều quan trọng là đề cập vấn đề giới tính một cách công khai và đầy đủ ở lớp từ nhà trẻ đến đại học, giúp cho học sinh cảm thấy an toàn và tự do trong việc biểu lộ cảm xúc liên quan tới đời sống giới tính" (theo Từ điển bách khoa về giáo dục). Ta có thể hiểu GDGT là một quá trình tác động sư phạm hướng vào việc vạch ra những nét, những phẩm chất, những đặc trưng và những khuynh hướng phát triển của nhân cách nhằm xác định thái độ xã hội cần thiết của cá nhân đối với các vấn đề giới tính. GDGT có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển tâm lí của thanh thiếu niên học sinh. Xã hội hiện đại đã có những yếu tố và điều kiện dẫn đến sự phát triển sớm về giới ở trẻ em. Chất lượng cuộc sống ngày càng cao, sự bùng nổ thông tin với nhiều phương tiện nghe nhìn, phim ảnh về cuộc sống gia đình, tình yêu, quan hệ nam nữ ảnh hưởng rất nhiều và nhanh nhậy với thế hệ trẻ. Xã hội hiện đại cần phải rất quan tâm đến vấn đề GDGT.
- GDGT ảnh hưởng trực tiếp đến giáo dục dân số. GDGT cung cấp những kiến thức khoa học về dân số kế hoạch hoá gia đình, sức khoẻ sinh sản, về hạnh phúc gia đình... giúp cho học sinh có hiểu biết và ý thức làm chủ trong các quan hệ tình bạn, tình yêu và hôn nhân sau này; thực hiện được mục tiêu và nội dung của giáo dục dân số trong thế hệ trẻ - một bộ phận rất quan trọng trong dân cư. - GDGT là con đường hữu hiệu ngăn ngừa các bệnh lây nhiễm qua con đường tình dục, đặc biệt là HIV - AIDS. - GDGT sẽ giúp cho thanh thiếu niên học sinh hình thành thái độ, hành vi đúng đắn trong các mối quan hệ bạn bè khác giới, biết làm chủ trong việc giải quyết các vấn đề có liên quan đến tình yêu, hôn nhân, gia đình, xây dựng cuộc sống lành mạnh, có văn hoá, hướng tới cuộc sống hạnh phúc. b. Nội dung và các con đường giáo dục giới tính * Nội dung giáo dục giới tính bao gồm những kiến thức về sự phát triển của giới nam và nữ. - Về giải phẫu sinh lí. - Cấu tạo, chức năng của các cơ quan sinh dục nam - nữ. - Tuổi dậy thì và những biểu hiện, cách nhận biết và giải quyết những "bí ẩn" ở tuổi dậy thì. - Sinh sản và sức khoẻ sinh sản vị thành niên. - Các kiến thức, hiểu biết về sức khoẻ của giới, phòng tránh thai, phòng tránh các bệnh lây lan qua đường tình dục. Giáo dục về các mối quan hệ xã hội theo giới của cá nhân mỗi người: - Quan hệ hôn nhân, gia đình. - Quan hệ, bổn phận của mỗi người nam, nữ khi trở thành cha mẹ, con cái (trai, gái, dâu, rể), ông bà, anh chị, em... - Quan hệ bạn bè và bạn khác giới.
- Tình yêu nam - nữ Giáo dục, hình thành kĩ năng xác định các giá trị xã hội; lí tưởng, lẽ sống, hạnh phúc gia đình, dân tộc, con cái (trai, gái, tình yêu, cuộc sống, tình yêu, cuộc sống, tình bạn...). * Các con đường giáo dục giới tính trong nhà trường phổ thông - Thông qua giảng dạy, học tập các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội bằng phương pháp lồng ghép hoặc tích hợp. - Thông qua các chương trình, hoạt động ngoại khoá như: + Diễn đàn trao đổi về các chuyên đề tình bạn, tình yêu, hôn nhân, gia đình. + Tìm hiểu các tài liệu, sách báo, phim, ảnh về cấu tạo, chức năng, vệ sinh thường thức, phòng tránh các bệnh của các bộ phận sinh dục, sinh sản của nam - nữ. + Triển lãm về phòng tránh thai (phương thức, phương tiện, dụng cụ...). - Qua tư vấn (tình yêu, hôn nhân, gia đình, các bệnh của mỗi giới, tâm lí và bệnh tâm lí...). Qua các buổi sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hoá, văn nghệ với các đề tài về giới, về hôn nhân, hạnh phúc gia đình... - Qua các hoạt động vui chơi, văn nghệ, thể dục thể thao. - Qua các môn học tự chọn (nấu ăn, nữ công, du lịch, cắm tỉa hoa, nhạc, họa, kĩ thuật...). 4. Giáo dục phòng chống ma túy a. Khái niệm Ma túy là những chất như thuốc phiện, hêrôin, côcain, moocphin... khi vào cơ thể người sẽ gây nghiện và huỷ hoại, làm thay đổi các chức năng sinh lí, tâm lí của con người. Ma túy có thể được đưa vào cơ thể người qua các con đường: - Hút thuốc phiện, cần sa.
- Ngửi, hít hêrôin, côcain bằng cách đốt cháy trực tiếp rồi ngửi, hít khói của chúng vào miệng, mũi. - Nhai, nuốt, uống các thuốc kích thích thần kinh. - Tiêm, chích dưới da, tĩnh mạch các chất như moocphin, đôlacgan, hêrôin dưới dạng lỏng. Nghiện ma túy: Theo nghĩa khoa học thì nghiện ma túy là trạng thái nhiễm độc cơ thể theo chu kì hay mãn tính khi đã sử dụng chất ma tuý thành thói quen. Những biểu hiện có thể nhận biết người nghiện ma túy: - Ở thể nhẹ (mới mắc nghiện một thời gian ngắn): ngáp vặt, chảy nước mắt, nước mũi, hay ho vặt, vã mồ hôi, khi đói thuốc thì mắt lờ đờ, chân tay đờ đẫn, không muốn làm gì ngoài việc đi tìm thuốc để thoả mãn cơn nghiện. - Ở thể nặng thì nôn mửa, xuất huyết đường tiêu hoá, đau buốt xương, cơ, khớp, nhức đầu, sút cân, cơ thể suy sụp. Khi đói thuốc mà không được đáp ứng thì người nghiện ủ rũ, co giật, sùi bọt mép, đau buốt, mỏi mệt toàn thân. Người nghiện thường lên cơn nghiện vào một thời điểm nhất định trong ngày và hầu như không thể cưỡng lại được nếu như không có một ý chí kiên cường, chịu đựng, vượt qua cơn đau, đòi hỏi của cơ thể. Hiện nay người ta có thể dùng phép thử nước tiểu của người nghiện bằng que chỉ thị màu sẽ biết chính xác tình trạng nghiện ma tuý của người nghiện một cách nhanh chóng. Những người rơi vào nghiện ma túy không tránh khỏi những tai hoạ sau: - Sức khoẻ, trí tuệ bị huỷ hoại, không có sức đề kháng với bệnh tật, luôn uể oải, không còn khả năng lao động. - Người nghiện ma tuý làm cho hạnh phúc gia đình tan vỡ, tài sản khánh kiệt, trở thành gánh nặng cho gia đình.
- Ma túy là nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy các tệ nạn xã hội khác, là bạn đồng hành của tội ác và tội phạm. - Ma túy là con đường ngắn nhất dẫn tới lây nhiễm HIV/AIDS. b. Mục đích giáo dục phòng chống ma túy học đường - Nâng cao nhận thức cho thế hệ trẻ, học sinh về tính chất và tác hại của ma tuý, một hiểm hoạ của xã hội loài người, quốc gia, dân tộc, thời đại. Mọi người, đặc biệt là thanh thiếu niên học sinh phải cảnh giác với kẻ thù nguy hiểm này. - Tuyên truyền, giáo dục cho học sinh biết cách phòng chống ma tuý cho bản thân, cho gia đình và xã hội. - Làm cho học sinh biết tổ chức, xây dựng lối sống lành mạnh, lạc quan, yêu đời, không mắc vào các tệ nạn cờ bạc, rượu chè, nghiện hút làm cho nhân cách, phẩm chất bị đồi bại, thân thể tàn phế. Giáo dục phòng chống ma tuý còn có mục đích làm cho học sinh biết tỏ thái độ kiên quyết chống lại việc sản xuất, buôn bán, tàng trữ và sử dụng trái phép ma tuý và những người tiếp tay cho tệ nạn ma tuý này. c. Các hình thức giáo dục phòng chống tệ nạn ma tuý trong trường học - Thông qua dạy học các môn Chính trị, Đạo đức, Giáo dục công dân.. - Qua các buổi sinh hoạt tập thể (sinh hoạt lớp, Đoàn, Đội, chào cờ, ngoại khoá, diễn đàn). - Tổ chức cho học sinh tham gia tuyên truyền, phổ biến các chủ trương của nhà nước, của chính quyền về phòng chống ma túy. Tham gia các phong trào tuyên truyền, vận động bài trừ các tệ nạn xã hội ở địa phương. Tổ chức các hoạt động, sáng tác thơ ca, họa, các tiểu phẩm nghệ thuật và tổ chức diễn đàn vàn nghệ của thầy và trò với những nội dung tuyên truyền, vận động, giáo dục thiết thực, cụ thể, hấp dẫn về phòng chống ma tuý.
Cho học sinh (nhất là học sinh các lớp lớn tuổi) trực tiếp được nghe, hoặc trao đổi với những thanh niên bị rơi vào con đường ma túy nay đã cai nghiện được nói về nỗi đau khổ vì nghiện ngập để học sinh hãy tránh xa ma túy. Cũng có thể cho học sinh trực tiếp tiếp xúc với cha, mẹ, người thân của một số người mắc nghiện ma tuý để họ được chứng kiến nỗi cực nhục của các gia đình có người nghiện như thế nào. Đó chính là bài học để các em không bao giờ mắc vào các tệ nạn xã hội này. - Tổ chức cho học sinh xem các bộ phim, vở diễn nói về tác hại của nghiện ma túy; tổ chức tọa đàm, trao đổi cụ thể qua các hình tượng nghệ thuật; viết thu hoạch về tác hại của nghiện ma túy mà tự giác xa lánh nó. - Tổ chức các hội nghị giữa chính quyền địa phương, cha mẹ học sinh và học sinh của lớp, trường về phòng chống ma túy ở trường và địa phương. Sau đó thực hiện kí cam kết đối với từng gia đình và từng học sinh không mắc vào các tệ nạn xã hội, không nghiện hút, buôn bán, tàng trữ, vận chuyển chất ma tuý. 5. Giáo dục giá trị a. Những Khái niệm cơ bản Giá trị là phẩm chất tốt hay xấu, tác dụng lớn hay nhỏ của sự vật hay của một con người, là cái làm cho vật được thừa nhận là có ích lợi, đáng quý, là tính ý nghĩa tích cực hay tiêu cực của khách thể đối với con người, giai cấp, nhóm xã hội; nói chung là các giá trị vật chất và giá trí vật chất tinh thần có ý nghĩa đối với cuộc sống. Hệ giá trị hay còn gọi là hệ thống giá trị, đó là một tổ hợp giá trị khác nhau được sắp xếp, hệ thống lại theo những nguyên tắc nhất định thành một tập hợp mang tính toàn vẹn, hệ thống, thực hiện các chức năng đặc thù trong việc đánh giá con người theo những phương thức vận hành nhất định của giá trị. Cá nhân con người luôn tiếp cận với hệ thống giá trị. Thang giá trị đó là một tổ hợp giá trị, một hệ thống giá trị được sắp xếp theo một trật tự ưu tiên nhất định. Thang giá trị còn gọi là thước đo giá trị.
Chuẩn mực giá trị trong hệ thống giá trị được sắp xếp theo một trật tự nhất định, một thứ tự ưu tiên. Có những giá trị giữ vị trí cốt lõi, chuẩn mực chung cho nhiều người, chiếm vị trí ở bậc cao hoặc then chốt, được coi là giá trị chuẩn. Định hướng giá trị: Theo Từ điển Bách khoa Xô viết, định hướng giá trị là: l) Cơ sở tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mĩ giúp chủ thể đánh giá thực tại chung quanh và định hướng trong thực tại đó. 2) Phương pháp phân loại các khách thể của cá nhân theo giá trị của chúng. Định hướng giá trị hình thành thông qua sự chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội và thể hiện trong các mục đích tư tưởng, chính kiến ham muốn... của nhân cách. Giáo dục giá trị có thể hiểu là một quá trình tổ chức, hướng dẫn, kích thích hoạt động tích cực của người được giáo dục để họ lĩnh hội được các giá trị xã hội, hình thành nên hệ thống giá trị của cá nhân, phù hợp với mong đợi của xã hội. b. Mục đích, nhiệm vụ của giáo dục giá trị Mục đích, nhiệm vụ của giáo dục giá trị: - Nhận thức được kiến thức văn hoá, khoa học, kĩ năng nghề nghiệp mà họ đang học trong trường là hết sức cần thiết, có ý nghĩa thiết thực với họ trong sự phát triển tiếp tục cũng như ứng dụng trong đời sống... - Có thái độ trân trọng, yêu quý, cố gắng lĩnh hội và thực hiện được các giá trị nêu trên, đồng thời không tán thành, không chấp nhận những giá trị phản lại các giá trị đó, dám đấu tranh bảo vệ những giá trị chân chính đích thực của xã hội chúng ta. - Có hành động thực tiễn thể hiện ở việc học tập, nghiên cứu, chiếm lĩnh bằng được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo văn hoá, khoa học, nghề nghiệp... thể hiện ở sự quan tâm gắn bó với công việc, sự nghiệp của cá nhân và trách nhiệm với xã hội... Mục đích và nhiệm vụ của giáo dục giá trị đòi hỏi phải làm cho hệ thống giá trị xã hội mong đợi chuyển vào thành hệ giá trị trong mỗi công dân, nhất là
đối với học sinh, sinh viên, làm cho nhân cách của họ có giá trị cao trước xã hội, đáp ứng yêu cầu mà xã hội đòi hỏi trong hiện tại và tương lai. c Nội dung giá dục giá trị Nội dung những giá trị chung, cơ bản cần phải giáo dục cho thế hệ trẻ bao gồm: - Hoà bình ổn định và an ninh của đất nước. - Độc lập và thống nhất Tổ quốc. - Tự do và dân chủ. - Lòng nhân đạo, sống có tình nghĩa. - Sức khoẻ của bản thân và cộng đồng. - Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng hiền tài, trọng học vấn. - Giá trị nghề nghiệp. - Tình bạn, tình yêu và cuộc sống gia đình. - Nếp sống văn minh. - Những giá trị về giới. Có rất nhiều giá trị phải giáo dục, song cần phải lựa chọn những giá trị cơ bản, tối thiểu, vừa đáp ứng yêu cầu xã hội vừa phù hợp với đối tượng giáo dục, lựa chọn các giá trị đó cần quan tâm đến những phương hướng cơ bản sau: - Phải quán triệt sâu sắc mục đích giáo dục. - Coi trọng cả những giá trị truyền thống tốt đẹp lẫn giá trị hiện đại. - Phải chú ý tính đặc thù về đối tượng, về lứa tuổi, về nghề nghiệp, về giới. - Phải xem xét những giá trị đó trong một tổng thể có hệ thống, cân đối, hài hoà. d. Các con đường giáo dục giá trị
- Giáo dục hình thành các giá trị ở con người trước hết từ gia đình. Trẻ thấm nhuần các giá trị cũng như cách trẻ học nói, học cảm nhận, học biểu lộ thái độ và học hành vi của người lớn ở xung quanh trẻ. Toàn bộ bầu không khí tâm lí - xã hội, toàn bộ cuộc sống của gia đình được biểu hiện ở những người gần gũi, thân thiết nhất đều có tác động hình thành giá trị cho trẻ. - Thông qua việc cá nhân học tập, rèn luyện. Giá trị cũng được tiếp thu từ con đường dạy học như các tri thức khác, nó cũng cần người học nắm được khái niệm, tri thức, có trình độ để phân tích, nhìn thấy bản chất, tính quy luật, sự phát triển và biểu hiện của giá trị mà mình lĩnh hội. Trong đó, con đường rất quan trọng để lĩnh hội các giá trị là tự học, tự nghiên cứu, tự suy nghĩ, phân tích, thể nghiệm để tự rút ra kinh nghiệm, kết luận để hình thành nên những giá trị cho mình. Môi trường sư phạm: Tác động của môi trường sư phạm có ý nghĩa hết sức to lớn đối với việc hình thành giá trị cho học sinh, sinh viên. Các yếu tố của môi trường giáo dục ở các bậc học từ trường mẫu giáo, trung học phổ thông đến các đại học, chuyên nghiệp trước hết là: - Môi trường văn hoá vật chất. Từ trường, lớp, thư viện, nhà ăn, xưởng thực tập, phòng thí nghiệm đến vườn hoa, cây cảnh, nhà vệ sinh, phòng ở, tất cả đều tác động đến nhận thức, thái độ, hành vi của mỗi con người sống trong đó. - Môi trường tâm lí - xã hội. Trước hết là nội quy, quy chế, cách thức quản lí điều hành, cách xử lí các mối quan hệ giữa người và người trong đời sống ở nhà trường. Không khí tâm lí, dư luận của nhóm, tập thể lớp, phòng ở... đều có tác động mạnh đến sự lây lan tâm lí trong định hướng, đánh giá... các giá trị. - Quan hệ thầy trò. Tác động của giáo viên đến người học là một nhân tố hết sức đặc biệt trong việc hình thành các giá trị ở người học. Người giáo viên không chỉ là người giúp cho người học lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo cho người học mà còn mang trong mình những giá trị quý báu để tác động đến người học bằng toàn bộ nhân cách của mình.
Môi trường văn hoá - xã hội: Ngoài.việc tiếp thu giá trị trong quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo qua học tập ở nhà trường, việc hình thành các giá trị còn chịu ảnh hưởng sâu đậm của nguồn gốc, nền tảng, bản sắc văn hoá, đạo đức của cộng đồng, xã hội. - Văn hoá, tôn giáo, phong tục, tập quán, nếp sống của mỗi cộng đồng, dân tộc, nhóm xã hội có ảnh hưởng sâu xa đến sự hình thành những giá trị của mỗi thành viên trong cộng đồng đó. - Các phương tiện thông tin đại chúng ngày càng hiện đại, phong phú, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nó tác động đến con người ở mọi nơi, mọi lúc, thấm dần vào con người những quan điểm, cảm xúc, nhu cầu, khát vọng, những phương hướng hoạt động về các mặt tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mĩ, khoa học công nghệ mà thực chất đó là hình thành sự định hướng giá trị ở con người một cách rất tự nhiên. - Các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Những chủ trương chính sách về giáo dục, về việc làm, về khuyến khích tài năng... có ý nghĩa lớn đến định hướng giá trị của học sinh, sinh viên. Việc nêu lên những con đường giáo dục giá trị như trên mới chỉ nhằm định hướng cho việc lựa chọn những biện pháp, hình thức giáo dục giá trị phù hợp với mỗi loại đối tượng trong điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. 6. Giáo dục quốc tế a. Ý nghĩa của giáo dục quốc tế Khuyến nghị của Đại hội đồng UNESCO năm 1974 đã nêu: Giáo dục quốc tế là quá trình sinh hoạt xã hội, nhờ đó mà cá nhân và nhóm xã hội học tập để phát triển toàn bộ năng lực, quan điểm, khuynh hướng và tri thức của cá nhân về những nguyên tắc quan hệ hữu nghị giữa nhân dân và các quốc gia có hệ thống xã hội và chính trị khác nhau, dựa trên sự tôn trọng quyền con người và các quyền tự do cơ bản. Ở nước ta, ngoài ý nghĩa chung của giáo dục quốc tế đã nêu trên còn có ý nghĩa riêng của mình. Cụ thể là từ khi bước sang giai đoạn đổi mới đến
nay chúng ta chủ trương hợp tác bình đẳng cùng có lợi với tất cả các nước, không phân biệt chế độ chính trị - xã hội khác nhau trên cơ sở các nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình. Hơn nữa Việt Nam là một thành viên của ASEAN, đã thiết lập quan hệ ngoại giao nhiều nước trên thế giới. Do đó, việc nâng cao hiểu biết quốc tế cho mọi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ là cấp bách để có thể hội nhập với các nước một cách tự tin, sáng suốt và có trách nhiệm trong hoàn cảnh toàn cầu hoá hiện nay. Giáo dục quốc tế cũng góp phần giáo dục cho thế hệ trẻ yêu hoà bình, ghét chiến tranh phi nghĩa, ý thức bảo vệ và xây dựng đất nước, trách nhiệm bảo vệ môi trường, bảo vệ di sản văn hoá của các dân tộc, của nhân loại, có những hiểu biết về phát triển hài hoà giữa kinh tế và xã hội, dân số, có thái độ trách nhiệm đối với sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. b. Mục tiêu giáo dục quốc tế Về kiến thức: Có những hiểu biết hệ thống về các nội dung cơ bản của giáo dục quốc tế. Về thái độ: Thừa nhận và xây dựng cho bản thân những giá trị đúng đắn, có thái độ tích cực tham gia vào việc tuyên truyền, vận động thực hiện nội dung của giáo dục quốc tế, có thái độ tích cực trước việc giải quyết những vấn đề của bản thân, của cộng đồng, của quốc gia và thế giới. Về kĩ năng: Có kĩ năng suy nghĩ, phê phán, kĩ năng tìm kiếm giải pháp phát triển và giải quyết vấn đề. Kĩ năng hành động thể hiện ở năng lực trao đổi, thảo luận, năng lực hợp tác giải quyết vấn đề. Giáo dục quốc tế cũng như các nội dung giáo dục khác phải được tiến hành trong nhà trường, lấy học sinh và sinh viên làm đối tượng giáo dục. Đối với ngoài nhà trường, đối tượng giáo dục là những người không còn ngồi trên ghế nhà trường. c. Nhiệm vụ và nội dung giáo dục của giáo dục quốc tế Nhiệm vụ giáo dục quốc tế bao gồm:
- Làm cho mọi người quan tâm và hiểu biết đầy đủ về những vấn đề chung có tính toàn cầu cũng như ở từng khu vực trên thế giới, những vấn đề đó hiện đang đặt cho nhân loại những trách nhiệm, những đòi hỏi cùng tham gia và cùng giải quyết để hướng tới một tương lai tốt đẹp. - Giúp mỗi người trong cộng đồng nhân loại hiểu rõ những tác động tích cực và tiêu cực của sự phát triển và tiến bộ, nhất là trong cách mạng khoa học công nghệ, ảnh hưởng của nó đối với mọi vấn đề trong cuộc sống (môi trường, sự khác biệt về trình độ phát triển, thảm hoạ chung của toàn nhân loại...) và có cách giải quyết thích hợp. - Trong xu thế hòa nhập đòi hỏi con người phải tôn trọng tính đa dạng về chính trị - xã hội, đạo đức, văn hoá, thẩm mĩ, về lối sống. Từ đó tạo nên sự phối hợp hài hoà của nhân loại (chung sống hòa bình, khoan dung, chấp nhận đa chủng tộc, đa dạng về văn hoá), tạo nên sự hòa nhập, sự liên kết có định hướng. Tất cả những điều đó trở thành nguyên tắc tổng quát trong đời sống nhân loại, trong cộng đồng thế giới, trong bối cảnh chung của thế giới hiện đại. Nội dung giáo dục quốc tế được tập trung vào những vấn đề sau: - Quyền bình đẳng giữa các dân tộc. - Hoà bình và hợp tác quốc tế. - Quyền con người, quyền trẻ em. - Dân số, nhu cầu phát triển bền vững cuộc sống. - Môi trường. - Di sản văn hoá nhân loại. - Hệ thống tổ chức Liên hợp quốc. d. Các con đường và các điều kiện giáo dục quốc tế trong nhà trường Giáo dục quốc tế tiến hành trong nhà trường cũng như các nội dung giáo dục khác đều được thực hiện thông qua hoạt động nội khóa và hoạt động ngoại khóa.
Hoạt động nội khóa có hai phương án: phương án thứ nhất là tách giáo dục quốc tế thành môn học riêng, phương án này chỉ thích hợp với các trường đại học và cao đẳng; phương án thứ hai là chuyển nội dung giáo dục quốc tế vào tất cả các môn học. Những môn học có ưu thế hơn trong việc đưa nội dung giáo dục quốc tế vào đó là môn Giáo dục công dân, Đạo đức, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Tiếng nước ngoài, Sinh học, Hoá học. Hoạt động ngoại khóa giáo dục quốc tế có thể tiến hành dưới nhiều hình thức phong phú sinh động như: nói chuyện ngoại khoá, thi viết, vẽ, hát, tổ chức những triển lãm nhỏ, tiến hành sưu tập, trao đổi thư từ, kết bạn, tham quan các nhà bảo tàng, các cuộc triển lãm, các nhà hát, xem phim, tham gia các loại câu lạc bộ, đi tham dự các lễ hội truyền thống... Cần tận dụng nhiều lực lượng tham gia vào việc giáo dục quốc tế, tận dụng mọi phương tiện giáo dục, đặc biệt là các phương tiện thông tin đại chúng. Để thực hiện giáo dục quốc tế cần phải có những điều kiện sau: - Có chương trình, tài liệu giáo dục quốc tế cho học sinh cũng như tài liệu hướng dẫn giảng dạy cho giáo viên. - Thiết kế chương trình, biên soạn tài liệu cho học sinh và tài liệu hướng dẫn giảng dạy cho giáo viên, in ấn, phát hành rộng rãi những tài liệu đó. - Đội ngũ giáo viên có năng lực, được đào tạo bài bản. CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Phân tích khái niệm, ý nghĩa và nhiệm vụ của giáo dục đạo đức trong nhà trường phổ thông. 2. Phân tích các nội dung của giáo dục đạo đức. Theo anh (chị) thì các nội dung giáo dục đạo đức cần phải được thực hiện như thế nào để đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn giáo dục hiện nay? 3. Hiểu thế nào là giáo dục trí tuệ, phân tích ý nghĩa, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của giáo dục trí tuệ.
4. Phân tích các nhiệm vụ và nội dung của giáo dục thể chất. 5. Những nội dung cơ bản của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường phổ thông hiện nay là gì? Có thể thực hiện các nội dung thẩm mĩ bằng những con đường nào? 6. Phân tích nhiệm vụ, nội dung của giáo dục lao động - kĩ thuật cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 7. Phân tích khái niệm và ý nghĩa của giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 8. Phân tích các nhiệm vụ của công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông và phương hướng thực hiện các nhiệm vụ đó. 9. Nêu và phân tích các hình thức hướng nghiệp ở trường phổ thông hiện nay ở nước ta. 10. Phân tích những nội dung và con đường giáo dục môi trường cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 11. Nêu khái niệm và những mục tiêu của giáo dục dân số, các nội dung cơ bản của giáo dục dân số. 12. Phân tích nội dung và các con đường giáo dục giới tính cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 13. Vì sao phải giáo dục phòng chống ma túy cho học sinh trong nhà trường hiện nay? 14. Phân tích các tác hại của tệ nạn ma túy và các hình thức giáo dục phòng chống ma túy học đường hiện nay. 15. Hãy trình bày những khái niệm cơ bản sau: giá trị, hệ giá trị, thang giá trị và chuẩn giá trị, định hướng giá trị và giáo dục giá trị. 16. Hãy trình bày nội dung và các con đường giáo dục giá trị. 17. Hãy trình bày những nhiệm vụ và nội dung của giáo dục quốc tế
Chương 15: PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 1. Phương pháp giáo dục là gì? Phương pháp giáo dục là thành tố quan trọng trong cấu trúc của quá trình giáo dục, có quan hệ mật thiết với các thành tố khác của quá trình này; đặc biệt là với mục đích, nội dung, nhà giáo dục, người được giáo dục, phương tiện giáo dục, với các điều kiện thực hiện quá trình này. Trong mối quan hệ với mục đích, phương pháp trả lời câu hỏi làm thế nào, bằng cách nào để đạt mục đích đã đề ra? Nghiên cứu phương pháp giáo dục nhằm tìm ra quy luật vận động của đối tượng để tác động và điều khiển chúng đạt được mục đích. Phương pháp chịu sự quy định của nội dung và là hình thức của sự vận động bên trong nội dung, mỗi nội dung giáo dục có những phương pháp tương ứng phù hợp với nó. Phương pháp giáo dục phản ánh cách thức tổ chức quá trình giáo dục, các loại hình hoạt động phong phú đa dạng của giáo viên và học sinh nhằm chuyển hóa những yêu cầu, chuẩn mực về đạo đức, lối sống, văn hóa, thẩm mĩ do xã hội quy định thành phẩm chất, nhân cách, hành vi, thói quen và nếp sống văn minh của học sinh. Phương pháp giáo dục được xem là cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra. 2. Đặc điểm của phương pháp giáo dục Phương pháp giáo dục được tiến hành trên cơ sở hoạt động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó những tác động của nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo, còn người được giáo dục hoạt động tích cực, tự giác, tự giáo dục, tự vận động và phát triển nhằm hướng tới mục tiêu phát triển nhân cách đã định. Chủ thể của những tác động giáo dục đến người được giáo dục có thể là nhà giáo dục, cũng có thể là tập thể sư phạm, tập thể học sinh, các các tổ chức xã hội hay sự phối hợp giữa các chủ thể đó. Những
tác động này có thể trực tiếp, cũng có thể gián tiếp thông qua các mối quan hệ xã hội đa dạng, các hoạt động, các phương tiện thông tin đại chúng... Những tác động giáo dục thường phối hợp, thống nhất với nhau cùng ảnh hưởng đến người được giáo dục (là cá nhân, tập thể học sinh) giúp cho cho người được giáo dục biến những yêu cầu, những tác động giáo dục thành phẩm chất và năng lực của mình thông qua hoạt động của bản thân. Phương pháp giáo dục có mối quan hệ mật thiết với các biện pháp giáo dục, cả biện pháp và phương pháp đều được quy định bởi các hành động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục. Song biện pháp mang tính cụ thể, phương pháp mang tính khái quát, nó bao gồm một số hành động của nhà giáo dục và người được giáo dục, các hành động này thống nhất với nhau nhằm thực hiện mục đích chung là hình thành những phẩm chất nhân cách của người được giáo dục. Phương pháp giáo dục có quan hệ mật thiết với các phương tiện giáo dục. Phương tiện giáo dục bao gồm các sản phẩm văn hóa được sử dụng trong quá trình giáo dục và trong các loại hình hoạt động văn hóa xã hội, thể dục thể thao, lao động sản xuất. Nhờ có phương tiện giáo dục mà đảm bảo được sự tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, đảm bảo cho hoạt động giáo dục đạt được hiệu quả cao. II. HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 1. Phân loại phương pháp giáo dục Trong lí luận giáo dục hiện còn nhiều cách phân loại phương pháp giáo dục khác nhau. Mỗi cách phân loại đều dựa trên những cơ sở nhất định, những cơ sở này làm nguyên tắc để sắp xếp các phương pháp vào hệ thống các tên gọi khác nhau. Mỗi hệ thống phương pháp đều có thể sử dụng có hiệu quả trong những hoàn cảnh giáo dục nhất định, tùy theo mục đích giáo dục đã đặt ra.
Nếu căn cứ vào lực lượng và môi trường nơi diễn ra các hoạt động giáo dục ta có các phương pháp giáo dục gia đình, các phương pháp giáo dục nhà trường, các phương pháp giáo dục xã hội; phương pháp giáo dục trên lớp, phương pháp giáo dục ngoài lớp. Căn cứ vào đối tượng giáo dục ta có các phương pháp giáo dục trẻ mẫu giáo, giáo dục trẻ vị thành niên; phương pháp giáo dục trẻ khuyết tật, phương pháp giáo dục cá biệt.... Căn cứ vào nội dung giáo dục có các phương pháp giáo dục thể chất, phương pháp giáo dục đạo đức, phương pháp giáo dục môi trường, phương pháp giáo dục thẩm mĩ.... Căn cứ vào sự tác động tới các khâu của quá trình giáo dục có các phương pháp tác động đến nhận thức, phương pháp tác động đến tình cảm, phương pháp hình thành hành vi thói quen Do tính chất phức tạp và đa dạng của phương pháp nên có nhiều cách gọi tên và phân loại khác nhau. Phương pháp giáo dục thường được phân loại và trình bày theo ba nhóm cơ bản sau: 1.1. Nhóm các phương pháp thuyết phục Nhóm phương pháp thuyết phục là nhóm phương pháp giáo dục tác động lên nhận thức và tình cảm của người được giáo dục nhằm hình thành những khái niệm, biểu tượng và niềm tin đúng đắn về đạo đức, thẩm mĩ, tạo điều kiện cho người được giáo dục có tư tưởng đúng, có tình cảm đẹp, làm cơ sở cho việc hình thành những hành vi thói quen tốt: Trong công tác giáo dục, thuyết phục là phương pháp cơ bản vì nó là con đường quan trọng để biến ý thức xã hội thành ý thức của cá nhân, biến những yêu cầu của xã hội thành nhu cầu của bản thân, động viên, thúc đẩy cá nhân hành động đáp ứng những yêu cầu, chuẩn mực của xã hội. Mục tiêu cơ bản của thuyết phục là nhà giáo dục đưa lí luận (lí luận đạo đức, lí luận thẩm mĩ, pháp luật...) vào ý thức của học sinh, giúp các em khái quát những kinh nghiệm của bản thân thành những biểu tượng, khái niệm và niềm tin về đạo đức, thẩm mĩ; cụ thể hóa các khái niệm, chuẩn mực đã thu được trong cuộc sống; có động cơ và thái độ đúng đắn với các chuẩn mực và hành vi phù hợp với nhận thức và tình cảm của bản thân. Muốn vậy, nhà giáo
dục phải hình thành ở học sinh những hiểu biết về các quy tắc xã hội của hành vi, giúp các em có niềm tin và mong muốn thực hiện hành vi, biến hành vi thành thói quen. Phương tiện dùng trong nhóm phương pháp này rất phong phú và đa dạng như ngôn ngữ, sách báo, khẩu hiệu, các phương tiện trực quan (tranh, ảnh, mô hình, sơ đồ), các phương tiện kĩ thuật hiện đại, băng hình, phim đèn chiếu, phát thanh, truyền hình, mạng internet... Căn cứ vào phương tiện, cách sử dụng phương tiện để tác động đến nhận thức, tình cảm, niềm tin của người được giáo dục, có các phương pháp thuyết phục khác nhau. Chẳng hạn, sử dụng ngôn ngữ trong tiếp xúc cá nhân có các phương pháp đàm thoại, tư vấn; tiếp cận nhóm có các phương pháp thuyết trình, thảo luận; tiếp cận đại chúng thông qua các phương tiện (truyền thanh, truyền hình) có các phương pháp phát thanh, truyền hình... Nhóm phương pháp thuyết phục bao gồm: a. Phương pháp đàm thoại Đàm thoại là phương pháp giáo dục được thực hiện chủ yếu bằng cách trao đổi ý kiến và quan điểm giữa nhà giáo dục với học sinh và giữa học sinh với nhau về một chủ đề nào đó thuộc các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội và đời sống hàng ngày. Đàm thoại có thể được tiến hành giữa nhà giáo dục với đối tượng giáo dục, giữa nhà giáo dục với các thành viên trong nhóm, trong tập thể học sinh. Ưu điểm đặc biệt của phương pháp đàm thoại là thông qua đàm thoại nhà giáo dục có thể kịp thời nắm bắt những tâm tư, tình cảm, vốn kinh nghiệm của từng học sinh để trên cơ sở đó có những tác động giáo dục thích hợp và cần thiết đối với các em. * Đàm thoại có thể diễn ra theo hai cách: đàm thoại tự nhiên và đàm thoại theo chủ đề Đàm thoại tự nhiên: Là cuộc đàm thoại được dẫn đến một cách tự nhiên, không tập trung vào một chủ đề nhất định. Trong cuộc đàm thoại này các ý kiến thường được bộc lộ trong những bối cảnh không được chuẩn bị
trước, diễn ra trong các tình huống của cuộc sống hàng ngày, qua các cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa giáo viên và học sinh trong và ngoài giờ học. Đàm thoại theo chủ đề. Là loại đàm thoại mà những câu hỏi của chúng được xoay quanh một chủ đề nhất định. Muốn đàm thoại có hiệu quả nhà giáo dục cần quan tâm đến nội dung chủ đề cần trao đổi với học sinh, cần phải chuẩn bị kĩ các câu hỏi, các vấn đề, sự kiện để thông báo cho học sinh. Chủ đề đàm thoại cần thông báo trước để học sinh có thời gian chuẩn bị ý kiến và quan điểm của mình. Chủ đề đàm thoại thường là những sự kiện mang nội dung chính trị, đạo đức thẩm mĩ, thể hiện các mặt khác nhau của đời sống xã hội, gắn liền với cuộc sống và hoạt động của học sinh. Đề tài chọn thảo luận phải mang tính thiết thực, tập trung vào các vấn đề bức xúc trong cuộc sống, lao động, học tập, trong quan hệ với thầy, với bạn, với cha mẹ và những người xung quanh. Khi tiến hành đàm thoại, nhà giáo dục cần phát huy tính tích cực của học sinh vào việc phân tích và đánh giá các sự kiện, các hành vi trong đời sống xã hội, giúp các em tự rút ra những kết luận phù hợp. Mở đầu buổi đàm thoại, nhà giáo dục cần cung cấp cho người được giáo dục những tài liệu và đặt ra các câu hỏi cho các em suy nghĩ và tự trả lời. Nhà giáo dục cần tạo ra không khí thân mật, cởi mở, tự nhiên giữa người nói và người nghe, làm cho mọi người không chỉ có nghe mà còn phát biểu ý kiến, đặt ra các câu hỏi và trả lời chúng. Học sinh cũng có thể đặt ra các câu hỏi, vấn đề để giáo viên và các bạn trả lời. Trong đàm thoại, thái độ của những người tham gia rất quan trọng, nó có thể thúc đẩy người khác phản ứng tích cực, mạnh dạn bày tỏ chính kiến của mình hoặc làm cho không khí nặng nề, mọi người không muốn tham gia hoặc tham gia một cách hình thức. Muốn thảo luận thành công, nhà giáo dục cần biết cách bộc lộ quan điểm và tình cảm của mình trong quá trình đàm thoại, khéo léo khêu gợi người được giáo dục để họ tự rút ra những quan điểm phù hợp với các giá trị đạo đức, thẩm mĩ. * Đàm thoại có thể diễn ra dưới hình thức cá nhân có thể diễn ra dưới hình thức tập thể
Dưới hình thức cá nhân: Nhà giáo dục đàm thoại riêng với từng học sinh. Hình thức này giúp nhà giáo dục hiểu biết sâu sắc về hoàn cảnh và cá tính của học sinh, về những vấn đề cụ thể chưa được giải quyết trong nhận thức, tư tưởng và tình cảm của các em, nhất là những vấn đề thầm kín, khó nói trước tập thể. Đàm thoại riêng chỉ có hiệu quả khi giữa người được giáo dục và nhà giáo dục có quan hệ tốt đẹp, khi họ tin tưởng vào nhà giáo dục và mong muốn nhà giáo dục chia sẻ và tháo gỡ những băn khoăn thắc mắc cho họ. Đàm thoại cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với những học sinh "chậm tiến về đạo đức", những học sinh này thường có những định kiến sai lệch về người khác, về các chuẩn mực xã hội, có thái độ thiếu tin cậy đối với tập thể. Muốn đàm thoại thành công đối với những học sinh này, nhà giáo dục cần hết sức thận trọng, tế nhị trong cách nhận định và đánh giá học sinh, thật sự thương yêu tôn trọng các em, các lí lẽ đưa ra cần có lí có tình, tránh khuôn sáo dập khuôn, công thức. Một phương pháp đàm thoại cá nhân ngày nay được đề cập tới nhiều là hoạt động tư vấn giáo dục. Đây là phương pháp giáo dục trong đó có sự tương tác giữa nhà tư vấn và người được tư vấn trên cơ sở nhà tư vấn cung cấp những thông tin khách quan, chia sẻ về mặt tình cảm nhằm giúp cho người được tư vấn khắc phục những khó khăn về nhận thức và tình cảm của mình, từ đó đi đến một quyết định hành động phù hợp. Muốn tư vấn có hiệu quả, cần cung cấp cho đối tượng những thông tin khách quan, đầy đủ, tạo điều kiện để họ thay đổi những quan niệm lệch lạc; hỗ trợ và giúp đỡ về mặt hiểu biết, tâm lí và tình cảm, làm yên lòng người được tư vấn; hỗ trợ và giúp đỡ họ tìm ra giải pháp hữu hiệu để giải quyết vấn đề. Đàm thoại tập thể được phát triển thành hai mức độ thảo luận và tranh luận. Thảo luận là hình thức đặc biệt của đàm thoại trong đó nhà giáo dục tổ chức sự trao đổi giữa học sinh với nhau, tạo điều kiện cho mỗi thành viên trong tập thể đóng góp ý kiến và tìm ra cách giải quyết về một vấn đề nào đó. Thông qua thảo luận, học sinh có thể giúp nhau đi sâu phân tích những khía
cạnh khác nhau của vấn đề, từ đó các em có được nhận thức, thái độ, niềm tin đúng đắn. Mức độ cao của thảo luận là tranh luận. Tranh luận dựa trên sự va chạm các ý kiến, các quan điểm khác nhau, có khi đối lập nhau. Nhờ đó các em nâng cao được tính khái quát, tính vững vàng và mềm dẻo của các quan điểm, kiến thức về các chuẩn mực đã tiếp thu. Tranh luận là phương pháp giáo dục phù hợp với lứa tuổi học sinh trung học, lứa tuổi say mê tìm hiểu ý nghĩa của cuộc đời, lứa tuổi muốn có sự cọ sát về quan điểm, về chính kiến để tìm ra chân lí. Vì thế, trong tranh luận, học sinh không chỉ phát biểu quan điểm của mình, mà còn phát hiện ra những điểm mạnh và điểm yếu trong quan niệm và cách bảo vệ quan niệm, đưa ra các luận chứng để bác bỏ sai lầm và khẳng định chân lí. Giáo viên có thể tham gia vào cuộc thảo luận và tranh luận của học sinh với tư cách là người dẫn dắt, gợi ý và định hướng cho học sinh những vấn đề cần tranh luận và giải quyết, nhưng tuyệt đối không được vội vã phê phán, tán dương hoặc phủ nhận những quan điểm sai lầm của học sinh, buộc học sinh phải chấp nhận những quan điểm của mình. Những nhà giáo dục có kinh nghiệm thường biết chờ đợi, nhiệt tình và chân thành, tạo điều kiện cho học sinh trình bày quan điểm của mình để trên cơ sở đó đưa ra cách lí giải phù hợp, làm cho các em chấp nhận nội dung của chuẩn mực không phải bằng uy quyền mà bằng chính những hiểu biết và niềm tin của bản thân. Kết thúc đàm thoại nhà giáo dục cần tạo điều kiện cho học sinh nêu bật những nội dung chính, những kết luận quan trọng về những vấn đề được trao đổi thảo luận, hướng dẫn các em đề ra được các chương trình cụ thể để thực hiện chuẩn mực hành vi đã được thống nhất. b. Phương pháp giảng giải Giảng giải là phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục dùng lời nói để thông báo, phân tích, giải thích, chứng minh tính đúng đắn của các chuẩn mực đã được xã hội quy định. Trọng tâm của giảng giải là cung cấp thông tin về sự kiện và chuẩn mực hành vi giúp người được giáo dục nắm vững ý nghĩa, nội dung và cách thực hiện những nguyên tắc và chuẩn mực về văn
hóa, đạo đức và lối sống, hình thành niềm tin và mong muốn thực hiện chúng. Giảng giải thường tiến hành trong trường hợp người được giáo dục không nhận thức được những điều cần phải làm và những việc cần phải tránh. Nói như Xukhômlinxki là giúp người được giáo dục nhận ra điều "cần phải" và ý thức về chúng. Hiệu quả của phương pháp giảng giải phụ thuộc vào việc chuẩn bị nội dung và các biện pháp tiến hành phương pháp này của nhà giáo dục. Chuẩn bị tốt nội dung vấn đề cần giảng giải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong phương pháp này. Nội dung giảng giải là những nguyên tắc, những chuẩn mực, những giá trị về đạo đức thẩm mĩ cần phải hình thành cho học sinh, làm cho các em hiểu được ý nghĩa của chuẩn mực và cách thức thực hiện chúng. Nội dung chuẩn mực phải hấp dẫn, lôi cuốn được sự chú ý của người nghe, gắn liền với thực tiễn đất nước, với cuộc sống và hoạt động của học sinh, gắn với kinh nghiệm sống của các em. Nội dung giảng giải cần tập trung giải thích và làm rõ ba vấn đề: Chuẩn mực đó là gì? Tại sao phải thực hiện chúng? và thực hiện chúng như thế nào? Tuy nhiên, trong thực tiễn tùy theo nội dung chuẩn mực, đặc điểm lứa tuổi và sự hiểu biết của đối tượng, nhà giáo dục cần xác định các nội dung giảng giải cho phù hợp. Nội dung của phương pháp giảng giải được chứa đựng trong các môn học chính khóa của nhà trường. Các môn học thuộc lĩnh vực xã hội nhân văn là nguồn tư liệu phong phú cho nội dung giảng giải, đó là những tư tưởng, quan điểm có tác dụng to lớn trong việc hình thành nhân cách cho học sinh. Vì thế, người giáo viên cần tích hợp các nội dung về giáo dục đạo đức công dân, giáo dục văn hóa, thẩm mĩ và giáo dục thể chất vào nội dung dạy học, tạo điều kiện cho các em nắm vững được các nội dung của chuẩn mực hành vi, các giá trị văn hóa trong quá trình dạy các môn học ở nhà trường. Nhà giáo dục có thể vận dụng các phương pháp thuyết trình, giảng giải trong dạy học vào việc hình thành các khái niệm về đạo đức, văn hóa thẩm mĩ cho học sinh. Tuy nhiên, khi tiến hành giảng giải các nội dung giáo dục cần
đảm bảo tính thuyết phục của các luận chứng, tính hệ thống chặt chẽ của cấu trúc nội dung. Thái độ của người giảng phải chân thực, tránh cách nói khuôn sáo, khoa trương, dài dòng. Hiệu quả của giảng giải không những phụ thuộc vào tri thức, kinh nghiệm sống, trình độ tư tưởng, đạo đức của nhà giáo dục mà còn phụ thuộc vào uy tín, thái độ của nhà giáo dục đối với học sinh cũng như phụ thuộc vào tình cảm, nghệ thuật diễn đạt, tính rõ ràng và ngôn ngữ của nhà giáo dục. Người được giáo dục chỉ chấp nhận và hưởng ứng các chuẩn mực hành vi khi họ biết rằng chính nhà giáo dục cũng đồng cảm, xúc động và tin tưởng vào vấn đề đang được trình bày. Kết thúc giảng giải, giáo viên cần đưa ra các kết luận gắn gọn, súc tích về các chuẩn mực để học sinh dễ nhớ, dễ hiểu, dễ hình dung và vận dụng trong thực tiễn. Người giáo viên cũng có thể khuyến khích học sinh trình bày tóm tắt và đưa chuẩn mực mới học được vào hệ thống các chuẩn mực đã có. c Phương pháp nêu gương Phương pháp thuyết phục có thể được thực hiện bằng sự mẫu mực của bản thân nhà giáo dục, của những người lớn, bạn bè, những người được học sinh ngưỡng mộ và mong muốn noi theo, làm theo. Trong công tác giáo dục, việc sử dụng tấm gương tốt làm phương tiện để giáo dục sẽ làm cho các chuẩn mực và hành vi xã hội trở nên cụ thể, trực quan và có tính thuyết phục hơn. Giáo dục bằng lời sẽ giảm giá trị nếu nó không được thuyết phục và chứng minh bằng những tấm gương người thật, việc thật cụ thể, sinh động. Nêu gương là phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục dùng những tấm gương sáng của cá nhân hoặc tập thể hoặc bằng hành động của chính bản thân mình như là một mẫu mực để kích thích người được giáo dục cảm phục, noi theo và làm theo những gương đó nhằm đạt được mục đích giáo dục đã đề ra. Cơ sở của phương pháp nêu gương là dựa vào tính hay bắt chước của trẻ em. Trẻ em thường bắt chước những người xung quanh, nhất là những
người gần gũi thân thuộc như cha mẹ, thầy cô giáo. Sự bắt chước phụ thuộc vào độ tuổi, vốn kinh nghiệm và trình độ phát triển trí tuệ, đạo đức ở các em. Khi còn nhỏ, trẻ có thể bắt chước một cách máy móc tất cả những hành vi của người lớn (kể cả những hành vi tích cực và tiêu cực); khi lớn lên, cùng với sự tích lũy của kinh nghiệm và sự phát triển của trí tuệ, sự bắt chước mang tính lựa chọn và tổng hợp hơn. Bắt chước ở tuổi thiếu niên đã mang tính lựa chọn, sang lứa tuổi thanh niên, bắt chước mang tính khái quát và tổng hợp, những hành vi bắt chước đã được biến đổi phù hợp với những điều kiện và tình huống nảy sinh trong cuộc sống của họ. Điều quan trọng trong phương pháp nêu gương đối với nhà giáo dục là sự lựa chọn và sử dụng tấm gương để giáo dục học sinh. Nhà giáo dục cần căn cứ vào mục tiêu và nội dung giáo dục mà lựa chọn tấm gương điển hình để giáo dục các em. Việc nêu những tấm gương tốt như của các anh hùng, chiến sỹ thi đua, những gương tốt trong lao động, sản xuất, trong đấu tranh với các thói hư tật xấu, những tấm gương của học sinh nghèo vượt khó là điều rất quan trọng. Đó là những hành vi nghĩa cử của các nhân vật mà các em đã có ấn tượng tốt đẹp, được các em ngưỡng mộ và mong muốn có được hành vi cử chỉ đó. Tuy nhiên, cũng có thể sử dụng cái phản diện để ngăn ngừa và loại bỏ những thói hư tật xấu trong xã hội. Có thể kể lại và chỉ cho học sinh thấy số phận của một người nghiện, của một kẻ hư hỏng, kẻ lang thang bụi đời... để các em có thể rút ra bài học về cách ứng xử với bản thân và cuộc đời, có thái độ tránh xa những thói xấu và tệ nạn xã hội. Nên sử dụng những gương tốt là chủ yếu, lạm dụng gương phản diện có thể phản tác dụng giáo dục. Khi sử dụng phương pháp nêu gương, điều quan trọng là phải giúp học sinh có cách cư xử và thái độ đúng đắn với mọi hành vi cử chỉ của những người xung quanh; tiếp thu và học tập cái tốt lên án và phê phán cái xấu. Vì thế, phương pháp này sẽ có hiệu quả hơn nếu người giáo viên biết phối hợp giữa nêu gương với giải thích đàm thoại về các chuẩn mực và hành vi xã hội.
Tấm gương của chính bản thân nhà giáo dục là yếu tố có vị trí đặc biệt trong giáo dục bằng nêu gương. Nếu như việc làm và lối sống của nhà giáo dục không đi đôi với lời nói, hoặc lời nói cũng sai trái thì đó là nguyên nhân dẫn đến sự bất lực và không có hiệu quả trong công tác giáo dục. Vì thế, người thầy giáo không chỉ "nêu gương" của những người khác, mà bản thân mình phải "làm gương" sáng cho học sinh noi theo. Tấm gương sống của giáo viên có sức mạnh thuyết phục hơn mọi lời giải thích và động viên của họ đối với học sinh. 1.2. Nhóm phương pháp tổ chức hoạt động và hình thành kinh nghiệm ứng xử xã hội Quá trình giáo dục không chỉ nhằm hình thành cho học sinh những nhận thức, niềm tin về các chuẩn mực xã hội, điều quan trọng hơn là nó phải được thể hiện bằng hành vi, thói quen cụ thể. Để làm được việc này giáo dục không chỉ tác động lên ý thức mà còn tác động đến hành vi. Giáo dục là sự thống nhất giữa ý thức và hành vi, là quá trình biến những yếu tố nhận thức, tình cảm thành hành vi, biến những hành vi, những kinh nghiệm ứng xử xã hội thành thói quen văn hóa cho học sinh. Mục đích chủ yếu của nhóm phương pháp này là hình thành ở người được giáo dục những hành vi phù hợp với các chuẩn mực của đời sống xã hội, hình thành những phẩm chất nhân cách và hành vi thói quen. Việc hình thành các hành vi thói quen phù hợp với các chuẩn mực xã hội trong phương pháp này không phải bằng nghe, bằng nhìn mà chủ yếu bằng cách tham gia vào các hoạt động, các quan hệ phong phú đa dạng (hoạt động lao động sản xuất, hoạt động xã hội, sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hóa văn nghệ thể thao, vui chơi giải trí… Thông qua việc tiến hành các hoạt động và tham gia vào các mối quan hệ xã hội mà người được giáo dục sẽ hình thành những hành vi mới, điều chỉnh những hành vi đã có cho phù hợp với các chuẩn mực xã hội, hình thành niềm tin và thói quen phù hợp với những quy định của xã hội. Nhóm phương pháp này bao gồm: Phương pháp đòi hỏi sư phạm, phương pháp tập thói quen và phương pháp rèn luyện. Tải bản FULL (164 trang): https://bit.ly/3bcZKJx Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
a. Phương pháp đòi hỏi sư phạm Đòi hỏi sư phạm là một phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục nêu lên những yêu cầu, những đòi hỏi đối với tập thể và cá nhân học sinh, tổ chức và giám sát việc thực hiện các yêu cầu đó ở học sinh nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục đã đề ra. Phương pháp đòi hỏi sư phạm bao gồm nhiều hoạt động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục nêu lên những yêu cầu về mặt giáo dục; biến những yêu cầu đó thành yêu cầu của chính bản thân người được giáo dục; tổ chức, giám sát, điều chỉnh người được giáo dục thực hiện các yêu cầu đó một cách tự giác, độc lập, sáng tạo. Những yêu cầu của nhà giáo dục thực chất là hệ thống các quy định và các chuẩn mực xã hội đòi hỏi người được giáo dục phải tuân theo trong khi tham gia các hoạt động và các mối quan hệ hàng ngày. Hệ thống các chuẩn mực đó thường được cụ thể hóa dưới dạng: - Các quy tắc, quy định về hoạt động của học sinh (những quy định trong học tập, trong lao động, hoạt động thể thao, vui chơi giải trí...). - Các quy tắc ứng xử của học sinh trong quan hệ với những người được tiếp xúc hàng ngày (ông, bà, cha, mẹ, thầy cô giáo, cán bộ công nhân viên trong nhà trường...). - Những quy định về hành vi đối với tập thể, với các tổ chức xã hội, cơ quan... Xác định những yêu cầu và biến nó thành những đòi hỏi đối với học sinh là công việc đầu tiên trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục cho các em. A. X. Macarenko đã nhấn mạnh: Nếu không nêu lên những đòi hỏi chân thành, công khai, thuyết phục, nồng nhiệt, cương quyết thì không thể bắt đầu tiến hành việc giáo dục tập thể được. Việc đầu tiên khi thực hiện phương. pháp này là xác định nội dung của những đòi hỏi sư phạm. Nội dung đòi hỏi cần xuất phát từ nhiệm vụ giáo dục, từ tình hình thực tiễn của nhà trường có tính đến đặc điểm và trình độ phát triển của người được giáo dục. Chúng phải mang tính cụ thể, rõ ràng, được Tải bản FULL (164 trang): https://bit.ly/3bcZKJx Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
cụ thể hóa thành các yêu cầu cụ thể và tỉ mỉ hơn để học sinh có thể nhận thức và hành động phù hợp với các yêu cầu đã đề ra. Những yêu cầu sư phạm phải chỉ rõ những việc cần phải làm, những việc nên làm, những việc cần phải tránh. Cũng không nên đặt ra các yêu cầu cao quá mức, ngược lại cũng không nên đưa ra những yêu cầu mà người học thực hiện quá dễ dàng, không đòi hỏi họ cố gắng vươn lên về mặt ý chí. Trọng tâm của đòi hỏi sư phạm là xây dựng được những bản nội quy, những quy định về nền nếp sinh hoạt, lao động, học tập, rèn luyện, tu dưỡng của học sinh. Khi đã đề ra được yêu cầu, cần thiết phải tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm biến yêu cầu thành đòi hỏi sư phạm đối với học sinh, làm cho học sinh biến các yêu cầu giáo dục của nhà sư phạm thành chính những yêu cầu của bản thân mình và quyết tâm thực hiện chúng. Công việc này đòi hỏi người giáo viên ngay từ đầu năm học phổ biến đến từng học sinh, tạo điều kiện cho các em và tập thể có thời gian học tập thảo luận kĩ về các quy chế, quy định, nội quy của nhà trường. Khuyến khích và hướng dẫn học sinh viết bản cam kết thi đua nghiêm túc thực hiện các quy chế, quy định và nội quy đó. Nhà giáo dục có thể giải thích và hướng dẫn những điều các em còn chưa rõ, giúp đỡ tập thể ra nghị quyết khẳng định sự quyết tâm trong việc thực hiện. Không nên đưa ra quá nhiều yêu cầu hoặc yêu cầu quá cao so với khả năng thực hiện của học sinh. Nhà trường cần tạo điều kiện về thời gian, về cơ sở vật chất để các em thực hiện các đòi hỏi sư phạm. Chẳng hạn, học sinh thực hiện yêu cầu không vứt rác bừa bãi sẽ tốt hơn nếu nhà trường bố trí chỗ đổ rác ở nơi thuận lợi cho các em. Việc thực hiện yêu cầu lớp học ngăn nắp, vệ sinh sẽ tốt hơn nếu có chỗ để nón, mũ, áo đi mưa, có ngăn bàn để cặp sách và đồ dùng học tập. Đòi hỏi sư phạm sẽ được thực hiện tốt hơn nếu nhà giáo dục phát huy được tính tích cực độc lập sáng tạo của tập thể và mỗi học sinh trong quá trình thực hiện những yêu cầu. Dư luận tập thể tích cực sẽ tạo nên áp lực thúc đẩy hoạt động của các thành viên. Nên đề cao vai trò tự quản của học sinh kết hợp với việc tăng cường các biện pháp kiểm tra đánh giá, kịp thời để phát hiện và uốn nắn các lệch lạc có thể xảy ra. 4133658

More Related Content

PDF
Giáo Án Môn Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
PDF
Giáo Trình Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
DOCX
giáo dục học đại cương trần thị tuyết oanh chủ biên
by21a710100167
 
PPT
Nguyen tac day hoc
byTrung Huynh
 
PPTX
quá trình dạy học - Quá trình dạy học là một bộ phận của quá trìn...
bythienlangdss
 
PDF
Lịch Sử Giáo Dục Thế Giới
bynataliej4
 
PPTX
nội dung giáo dục
bynguyenthithuythuan
 
PDF
TÀI LIỆU TẬP HUẤN HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VÀ H...
bynataliej4
 
Giáo Án Môn Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
Giáo Trình Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
giáo dục học đại cương trần thị tuyết oanh chủ biên
by21a710100167
 
Nguyen tac day hoc
byTrung Huynh
 
quá trình dạy học - Quá trình dạy học là một bộ phận của quá trìn...
bythienlangdss
 
Lịch Sử Giáo Dục Thế Giới
bynataliej4
 
nội dung giáo dục
bynguyenthithuythuan
 
TÀI LIỆU TẬP HUẤN HƯỚNG DẪN THỰC HIỆN CHƯƠNG TRÌNH HOẠT ĐỘNG TRẢI NGHIỆM VÀ H...
bynataliej4
 

What's hot

PDF
GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 1
bynataliej4
 
PDF
Giáo Trình Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
PDF
GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2
bynataliej4
 
DOCX
So sánh nội dung của bản Luận cương tháng 10/1930 với bản Cương lĩnh chính tr...
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO 0917193864
 
PDF
đề Tài nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng nâng cao hứng thú học tập môn toá...
byjackjohn45
 
DOC
sách GIÁO TRÌNH về LỊCH SỬ ĐẢNG Cộng Sản Việt Nam .doc
bylethianhmai230205
 
DOCX
Câu 8_ Trình bày những đặc trưng cơ bản của nền dân chủ XHCN. Liên hệ với thự...
bycanhpham123
 
PDF
Giáo Trình Tâm Lý Học Trẻ Em Lứa Tuổi Mầm Non Từ Lọt Lòng Đến 6 Tuổi
bynataliej4
 
PDF
Những vẫn đề cơ bản về lịch sử nghệ thuật quân sự Việt Nam
bynataliej4
 
PDF
Giao trinh tam ly hoc dai cuong
byTien Nguyen
 
PDF
Luận văn: Kỹ năng giao tiếp của sinh viên Sư phạm trường Cao đẳng Cần Thơ
byDịch vụ viết thuê Khóa Luận - ZALO 0932091562
 
DOCX
294494601-Tam-Lý-Học-Lứa-Tuổi-Va-Tam-Lý-Học-Sư-Phạm.docx
byThyMai360365
 
DOC
Câu hỏi ôn tập Tâm lý học 1
bySùng A Tô
 
DOCX
Luận Văn Thạc Sĩ Tâm Lý Học Mức Độ Stress Của Sinh Viên
byViết Thuê Đề Tài Luận Văn trangluanvan.com
 
PPTX
Giao duc học là một khoa học
byPe Tii
 
PPT
Đặc điểm lao động sư phạm của nhà giáo
byTrang Le
 
PDF
Giáo Trình Tâm Lý Học Phát Triển Dương Thị Diệu Hoa
bynataliej4
 
PDF
Luận văn: Quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học công lập
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO: 0909232620
 
PDF
Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Tâm Lý Học
bynataliej4
 
PDF
Đề tài: Sử dụng bộ công cụ đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực - Gửi miễn p...
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO: 0909232620
 
GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 1
bynataliej4
 
Giáo Trình Giáo Dục Học Đại Cương
bynataliej4
 
GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2
bynataliej4
 
So sánh nội dung của bản Luận cương tháng 10/1930 với bản Cương lĩnh chính tr...
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO 0917193864
 
đề Tài nghiên cứu khoa học sư phạm ứng dụng nâng cao hứng thú học tập môn toá...
byjackjohn45
 
sách GIÁO TRÌNH về LỊCH SỬ ĐẢNG Cộng Sản Việt Nam .doc
bylethianhmai230205
 
Câu 8_ Trình bày những đặc trưng cơ bản của nền dân chủ XHCN. Liên hệ với thự...
bycanhpham123
 
Giáo Trình Tâm Lý Học Trẻ Em Lứa Tuổi Mầm Non Từ Lọt Lòng Đến 6 Tuổi
bynataliej4
 
Những vẫn đề cơ bản về lịch sử nghệ thuật quân sự Việt Nam
bynataliej4
 
Giao trinh tam ly hoc dai cuong
byTien Nguyen
 
Luận văn: Kỹ năng giao tiếp của sinh viên Sư phạm trường Cao đẳng Cần Thơ
byDịch vụ viết thuê Khóa Luận - ZALO 0932091562
 
294494601-Tam-Lý-Học-Lứa-Tuổi-Va-Tam-Lý-Học-Sư-Phạm.docx
byThyMai360365
 
Câu hỏi ôn tập Tâm lý học 1
bySùng A Tô
 
Luận Văn Thạc Sĩ Tâm Lý Học Mức Độ Stress Của Sinh Viên
byViết Thuê Đề Tài Luận Văn trangluanvan.com
 
Giao duc học là một khoa học
byPe Tii
 
Đặc điểm lao động sư phạm của nhà giáo
byTrang Le
 
Giáo Trình Tâm Lý Học Phát Triển Dương Thị Diệu Hoa
bynataliej4
 
Luận văn: Quyền tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học công lập
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO: 0909232620
 
Giáo Trình Phương Pháp Nghiên Cứu Tâm Lý Học
bynataliej4
 
Đề tài: Sử dụng bộ công cụ đánh giá theo hướng tiếp cận năng lực - Gửi miễn p...
byDịch vụ viết bài trọn gói ZALO: 0909232620
 

Similar to GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2

DOCX
1. CHUYÊN ĐỀ GIÁO DỤC HỌC ĐẠI CƯƠNG.docx
bySinhvinPhngCngtc
 
PDF
201311159561817112
byPhi Phi
 
PDF
Dac diem cua qua trinh giao duc tai luan van viet
byLuan Van Viet
 
PDF
Giáo dục hoc 2025.pdf. Mục tiêu giúp hiểu đối tượng người học
byTrinhNguyen85551
 
DOCX
Đề cương KHSP ở tiểu học - 1, Nguyễn Phan Đại Thuận.docx
bynguyenphandaithuan03
 
PDF
Tim hieu ve giao duc mam non tai luan van viet
byLuan van Viet
 
PPTX
bài tập powerpoint Giáo dục học tuần 3.pptx
byPhmThHngNgn
 
PDF
201311159561817133
byPhi Phi
 
PDF
201311159561817104
byPhi Phi
 
PDF
201311159561817103
byPhi Phi
 
DOCX
nhóm 5B-DH11STHB.docx
byNguynPhngTrang7
 
PDF
201311159561817130
byPhi Phi
 
PDF
7.2. Giáo dục học đại cương 2020.pdf
bybichbich123
 
PDF
Modunl 6 Xây Dựng Môi Trường Học Tập Cho Học Sinh THCS
bynataliej4
 
PPTX
thuyet thuyet trinh111111111111111111111111111111111111111
byhoangthuy5a
 
PPTX
philosophy presentaion- group 3 about education
bylethanhvy170399
 
PPTX
Dl logic hdgd
byluongsondinh
 
PPTX
Chuyên đề 1 nhóm 1-đhsp anh a-k6
byTran Dao
 
PDF
Đổi mới phương pháp đào tạo bậc đại học dựa trên nền tảng truyền thông...
byPA Marketing
 
DOCX
Thực trạng giáo dục trong phát triển nguồn nhân lực tại Việt Nam
bylamluanvan.net Hỗ trợ viết luận văn
 
1. CHUYÊN ĐỀ GIÁO DỤC HỌC ĐẠI CƯƠNG.docx
bySinhvinPhngCngtc
 
201311159561817112
byPhi Phi
 
Dac diem cua qua trinh giao duc tai luan van viet
byLuan Van Viet
 
Giáo dục hoc 2025.pdf. Mục tiêu giúp hiểu đối tượng người học
byTrinhNguyen85551
 
Đề cương KHSP ở tiểu học - 1, Nguyễn Phan Đại Thuận.docx
bynguyenphandaithuan03
 
Tim hieu ve giao duc mam non tai luan van viet
byLuan van Viet
 
bài tập powerpoint Giáo dục học tuần 3.pptx
byPhmThHngNgn
 
201311159561817133
byPhi Phi
 
201311159561817104
byPhi Phi
 
201311159561817103
byPhi Phi
 
nhóm 5B-DH11STHB.docx
byNguynPhngTrang7
 
201311159561817130
byPhi Phi
 
7.2. Giáo dục học đại cương 2020.pdf
bybichbich123
 
Modunl 6 Xây Dựng Môi Trường Học Tập Cho Học Sinh THCS
bynataliej4
 
thuyet thuyet trinh111111111111111111111111111111111111111
byhoangthuy5a
 
philosophy presentaion- group 3 about education
bylethanhvy170399
 
Dl logic hdgd
byluongsondinh
 
Chuyên đề 1 nhóm 1-đhsp anh a-k6
byTran Dao
 
Đổi mới phương pháp đào tạo bậc đại học dựa trên nền tảng truyền thông...
byPA Marketing
 
Thực trạng giáo dục trong phát triển nguồn nhân lực tại Việt Nam
bylamluanvan.net Hỗ trợ viết luận văn
 

More from nataliej4

PDF
đồ áN xây dựng website bán laptop 1129155
bynataliej4
 
PDF
Nghệ thuật chiến tranh nhân dân việt nam trong công cuộc xây dựng và bảo vệ t...
bynataliej4
 
PDF
Quản lý dịch vụ ô tô toyota 724279
bynataliej4
 
PDF
Từ vựng tiếng anh luyện thi thpt quốc gia
bynataliej4
 
PDF
Công tác dược lâm sàng tại bv cấp cứu trưng vương
bynataliej4
 
PDF
Bài giảng nghề giám đốc
bynataliej4
 
PDF
đề Cương chương trình đào tạo trình độ trung cấp kế toán tin học
bynataliej4
 
PDF
Giáo trình kỹ thuật an toàn và bảo hộ lao động
bynataliej4
 
PDF
Lựa chọn trong điều kiện không chắc chắn
bynataliej4
 
PDF
Thực trạng phân bố và khai thác khoáng sét ở đồng bằng sông cửu long 4857877
bynataliej4
 
PDF
Sổ tay hướng dẫn khách thuê tòa nhà ree tower
bynataliej4
 
PDF
Phân tích tác động của thiên lệch hành vi đến quyết định của nhà đầu tư cá nh...
bynataliej4
 
PDF
Bài giảng giáo dục hoà nhập trẻ khuyết tật
bynataliej4
 
PDF
đồ áN thiết kế quần âu nam 6838864
bynataliej4
 
PDF
Tài liệu hội thảo chuyên đề công tác tuyển sinh – thực trạng và giải pháp 717...
bynataliej4
 
PDF
Bài giảng dịch tễ học bệnh nhiễm trùng
bynataliej4
 
PDF
Bài giảng môn khởi sự kinh doanh
bynataliej4
 
PDF
Giới thiệu học máy – mô hình naïve bayes learning intro
bynataliej4
 
PDF
Lý thuyết thuế chuẩn tắc
bynataliej4
 
PDF
Bài giảng thuế thu nhập (cá nhân, doanh nghiệp)
bynataliej4
 
đồ áN xây dựng website bán laptop 1129155
bynataliej4
 
Nghệ thuật chiến tranh nhân dân việt nam trong công cuộc xây dựng và bảo vệ t...
bynataliej4
 
Quản lý dịch vụ ô tô toyota 724279
bynataliej4
 
Từ vựng tiếng anh luyện thi thpt quốc gia
bynataliej4
 
Công tác dược lâm sàng tại bv cấp cứu trưng vương
bynataliej4
 
Bài giảng nghề giám đốc
bynataliej4
 
đề Cương chương trình đào tạo trình độ trung cấp kế toán tin học
bynataliej4
 
Giáo trình kỹ thuật an toàn và bảo hộ lao động
bynataliej4
 
Lựa chọn trong điều kiện không chắc chắn
bynataliej4
 
Thực trạng phân bố và khai thác khoáng sét ở đồng bằng sông cửu long 4857877
bynataliej4
 
Sổ tay hướng dẫn khách thuê tòa nhà ree tower
bynataliej4
 
Phân tích tác động của thiên lệch hành vi đến quyết định của nhà đầu tư cá nh...
bynataliej4
 
Bài giảng giáo dục hoà nhập trẻ khuyết tật
bynataliej4
 
đồ áN thiết kế quần âu nam 6838864
bynataliej4
 
Tài liệu hội thảo chuyên đề công tác tuyển sinh – thực trạng và giải pháp 717...
bynataliej4
 
Bài giảng dịch tễ học bệnh nhiễm trùng
bynataliej4
 
Bài giảng môn khởi sự kinh doanh
bynataliej4
 
Giới thiệu học máy – mô hình naïve bayes learning intro
bynataliej4
 
Lý thuyết thuế chuẩn tắc
bynataliej4
 
Bài giảng thuế thu nhập (cá nhân, doanh nghiệp)
bynataliej4
 

Recently uploaded

PDF
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 MÔN HÓA HỌC PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH PH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MẠCH ĐIỆN PHI TUYẾN LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG P...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MÔN HÓA HỌC CHUYÊN ĐỀ “PHƯƠNG Á...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
Bệnhnoikhoa2as2324jfdsgjklcxzmc dsnafndsaklfnadsk
bylehuyhai1611056
 
PDF
100 ĐỀ THI THỬ TỐT NGHIỆP THPT 2026 - TỪ CÁC TRƯỜNG, TRƯỜNG CHUYÊN, SỞ GIÁO D...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MÔN VẬT LÍ CHUYÊN ĐỀ “ĐIỆN TỬ –...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
LỊCH CÔNG TÁC TUẦN 22 (Tuần 4- HK2) (Từ ngày 09/02/2026 đến 23/02/2026)
byQucHHunhnh
 
PDF
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ CÁC PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PPTX
giao-an-dien-tu-ngu-van-11-bai-7-ket-noi-tri-thuc-ai-da-dat-ten-cho-do-82782....
bylelinhh13112003
 
PDF
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH THÍ...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
PDF
Đấu trường Vioedu lớp 5 cấp Khu vực, Phường, Xã năm 2025 - 2026 (Toán, Toán T...
byBồi Dưỡng HSG Toán Lớp 3
 
PDF
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ MẠCH PHI TUYẾN VÀ MẠCH ĐIỆN CH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 MÔN HÓA HỌC PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH PH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MẠCH ĐIỆN PHI TUYẾN LÝ THUYẾT VÀ PHƯƠNG P...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MÔN HÓA HỌC CHUYÊN ĐỀ “PHƯƠNG Á...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
Bệnhnoikhoa2as2324jfdsgjklcxzmc dsnafndsaklfnadsk
bylehuyhai1611056
 
100 ĐỀ THI THỬ TỐT NGHIỆP THPT 2026 - TỪ CÁC TRƯỜNG, TRƯỜNG CHUYÊN, SỞ GIÁO D...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
HỘI CÁC TRƯỜNG THPT CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 MÔN VẬT LÍ CHUYÊN ĐỀ “ĐIỆN TỬ –...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
LỊCH CÔNG TÁC TUẦN 22 (Tuần 4- HK2) (Từ ngày 09/02/2026 đến 23/02/2026)
byQucHHunhnh
 
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ CÁC PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
giao-an-dien-tu-ngu-van-11-bai-7-ket-noi-tri-thuc-ai-da-dat-ten-cho-do-82782....
bylelinhh13112003
 
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI BẮC BỘ NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ PHƯƠNG ÁN THỰC HÀNH THÍ...
byNguyen Thanh Tu Collection
 
Đấu trường Vioedu lớp 5 cấp Khu vực, Phường, Xã năm 2025 - 2026 (Toán, Toán T...
byBồi Dưỡng HSG Toán Lớp 3
 
CHUYÊN ĐỀ CHUYÊN DUYÊN HẢI NĂM 2024 BÀI TẬP VỀ MẠCH PHI TUYẾN VÀ MẠCH ĐIỆN CH...
byNguyen Thanh Tu Collection
 

GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2

  • 1.
    GIÁO TRÌNH GIÁODỤC HỌC - TẬP 2 GIÁO TRÌNH GIÁO DỤC HỌC - TẬP 2 (Dành cho sinh viên Đại học sư phạm) Trần Thị Tuyết Oanh (Chủ biên) Phần 3: LÝ LUẬN GIÁO DỤC Lí luận giáo dục là hệ thống lí luận về tổ chức quá trình giáo dục (theo nghĩa hẹp) hướng chủ yếu vào việc hình thành cho người được giáo dục những quan điểm, niềm tin, giá trị, động cơ thái độ, hành vi, thói quen phù hợp với những chuẩn mực của xã hội, góp phần phát triển toàn diện nhân cách theo mục đích giáo dục. Hệ thống lí luận này bao gồm những vấn đề cơ bản về bản chất, đặc điểm, quy luật của quá trình giáo dục; về nguyên tắc, phương pháp và nội dung giáo dục, sự thống nhất các môi trường giáo dục, đảm bảo cho quá trình giáo dục đạt hiệu quả. Chương 12: QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Quá trình giáo dục là gì? Quá trình giáo dục ở đây được hiểu theo nghĩa hẹp, là bộ phận của quá trình giáo dục tổng thể. Quá.trình giáo dục theo nghĩa hẹp và quá trình dạy học và đều hướng vào hình thành nhân cách toàn diện theo mục tiêu giáo dục đã xác định. Trong đó quá trình giáo dục với chức năng trội là làm cho học sinh có nhận thức đúng đắn về các yêu cầu, chuẩn mực xã hội và có hành vi, thói quen hành động tương ứng, nó là một trong những kết quả, mục đích quan trọng nhất của hoạt động dạy học trong nhà trường. Quá trình dạy học có nhiệm vụ là truyền thụ cho học sinh tri thức và rèn luyện các kĩ năng, kĩ xảo tương ứng, phát triển trí tuệ, trên cơ sở đó hình thành cho họ những giá
  • 2.
    trị đạo đứcphù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội. Như vậy dạy học với chức năng trội là truyền thụ tri thức, rèn luyện kĩ năng, kĩ xảo tương ứng cho học sinh sẽ phải dẫn đến quá trình giáo dục, nó được xem là một con đường, phương tiện hữu hiệu nhất để thực hiện quá trình giáo dục. Như vậy quá trình giáo dục là quá trình hoạt động có mục đích, có tổ chức của giáo viên và học sinh, hình thành những quan điểm, mềm tin, giá trị, động cơ, thái độ, hành vi, thói quen phù hợp với những chuẩn mực chính trị, đạo đức, pháp luật, thẩm mĩ, văn hoá, làm phát triển nhân cách học sinh theo mục đích giáo dục của nhà trường và xã hội. 2. Cấu trúc của quá trình giáo dục Theo cách tiếp cận hệ thống, quá trình giáo dục là một hệ thống bao gồm trong nó các thành tố cấu trúc như: mục đích và nhiệm vụ giáo dục; nội dung giáo dục; phương pháp giáo dục; nhà giáo dục; người được giáo dục; kết quả giáo dục. Mỗi thành tố có chức năng riêng và có mối quan hệ biện chứng với nhau. Mục đích giáo dục là một mô hình dự kiến về nhân cách học sinh đáp ứng được các yêu cầu khách quan của xã hội, của đất nước trong một giai đoạn lịch sử nhất định. Để thực hiện được mục đích đó, nhiệm vụ giáo dục của nhà trường phải hình thành và phát triển các mặt tư tưởng, chính trị, tình cảm, thái độ, hành vi đạo đức, pháp luật, trí tuệ, thể chất, lao động - kĩ thuật - nghề... góp phần phát triển toàn diện nhân cách học sinh. Mục đích giáo dục là thành tố hàng đầu, có vai trò định hướng cho sự vận động, phát triển của các thành tố khác của quá trình giáo dục (nội dung, phương pháp, phương thức giáo dục...) và định hướng cho toàn bộ quá trình giáo dục. Mục đích giáo dục được ví là "đơn đặt hàng của xã hội". Nhà giáo dục là chủ thể của quá trình giáo dục giữ vai trò chủ đạo, nhà giáo dục cần quán triệt mục đích, nhiệm vụ giáo dục và chuyển tải nó tới học sinh (đối tượng giáo dục). Đồng thời, nhà giáo dục lựa chọn nội dung, phương pháp, các hình thức tổ chức giáo dục và tổ chức quá trình giáo dục
  • 3.
    học sinh. Nhàgiáo dục ở nhà trường là các thầy cô giáo, tập thể sư phạm, ở gia đình là các bậc cha mẹ, ông bà, người lớn và các mối quan hệ khác. Vai trò của giáo viên trong quá trình giáo dục thể hiện ở những mặt sau: - Định hướng sự phát triển nhân cách học sinh theo mục đích giáo dục của Đảng, Nhà nước và mục tiêu giáo dục cụ thể của nhà trường. - Có kế hoạch, phương pháp tổ chức hợp lí, khoa học, hệ thống các hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường. - Phát huy được ý thức tự giáo dục của học sinh. - Phối hợp giữa tác động sư phạm của giáo viên với tác động giáo dục đồng bộ, thống nhất của Hội đồng giáo dục trong nhà trường và các lực lượng, tổ chức giáo dục khác. Học sinh với tư cách là khách thể của quá trình giáo dục nhận sự tác động có định hướng, có kế hoạch, có phương pháp, có tổ chức và có hệ thống của giáo viên, nhà giáo dục. Quá trình giáo dục luôn có sự tác động qua lại, thống nhất giữa chủ thể giáo dục (nhà giáo dục) và khách thể giáo dục (người được giáo dục). Tuy nghiên, học sinh trong quá trình giáo dục tiếp nhận có chọn lọc các tác động giáo dục và tự vận động để biến các tác động, các yêu cầu giáo dục từ bên ngoài thành nhu cầu được giáo dục bên trong của bản thân. Trong quá trình giáo dục, học sinh luôn nhận các tác động giáo dục từ phía nhà giáo dục và các lực lượng giáo dục, khi đó, học sinh là khách thể của quá trình giáo dục. Khi tiếp nhận các tác động giáo dục đó, người học không thụ động mà là một thực thể xã hội có ý thức, người học ý thức được mục đích, ý nghĩa, các yêu cầu giáo dục đối với mình, rồi diễn ra quá trình đấu tranh động cơ trong khi lựa chọn và định hướng giá trị. Tức là khi đứng trước những tác động giáo dục dưới nhiều hình thức khác nhau, người được giáo dục tiếp nhận nó theo nhu cầu và ý thức của mình, nên mọi tác động giáo dục bị khúc xạ theo lăng kính chủ quan của họ, khi đó học sinh được xem là chủ thể của quá trình giáo dục. Hiệu quả của quá trình giáo dục phụ
  • 4.
    thuộc rất lớnvào tính chủ thể này, với tư cách là chủ thể, học sinh sẽ tự giáo dục, tự tu dưỡng và rèn luyện để phát triển và hoàn thiện nhân cách. Nội dung giáo dục là hệ thống những tri thức, những chuẩn mực đạo đức cần giáo dục cho học sinh, những tình cảm, thái độ, hành vi - thói quen trong các lĩnh vực của đời sống xã hội. Nội dung giáo dục chịu sự quy định, chi phối, định hướng của mục đích giáo dục và là cơ sở để xác định các phương pháp giáo dục. Phương pháp giáo dục là những cách thức, biện pháp hoạt động phối hợp thống nhất giữa nhà giáo dục và người được giáo dục để giúp cho người được giáo dục chuyển hoá các yêu cầu, các chuẩn mực xã hội thành hành vi và thói quen ứng xử, tức là hình thành và phát triển ở các em những phẩm chất và hành vi, thói quen đạo đức phù hợp với các chuẩn mực đã được xã hội quy định. Kết quả giáo dục là thành tố biểu hiện tập trung kết quả vận động và phát triển của quá trình giáo dục nói chung và kết quả làm hình thành thói quen hành vi, thái độ nói riêng ở học sinh theo mục đích, nhiệm vụ, mục tiêu giáo dục của nhà trường. Nếu mục đích giáo dục là dự kiến mô hình giáo dục - đào tạo mong muốn thì kết quả giáo dục là đích cần đạt được, là mục tiêu thực tế của quá trình giáo dục. Giữa mục đích giáo dục (M) và kết quả giáo dục (Kq) sẽ có các mối tương quan sau: Kq -> M; Kq ~ M; Kq < M; Kq trái (lệch hoặc ngược) với M. Các thành tố của quá trình giáo dục nêu trên liên quan mật thiết, thống nhất biện chứng và tác động qua lại, tương hỗ lẫn nhau. Mặt khác chúng lại có quan hệ và bị chi phối bởi môi trường kinh tế - văn hoá - KHKT và các quan hệ sản xuất. Sản phẩm của quá trình giáo dục là nhân cách học sinh được phát triển. Sản phẩm đó phải thoả mãn được hai tiêu chí cơ bản: - Một là phù hợp với các chuẩn mực đã được xã hội quy định mang tính bền vững, phổ biến.
  • 5.
    - Hai làphải đáp ứng, phục vụ được các yêu cầu tồn tại, phát triển không ngừng của xã hội, tạo ra sự thích ứng cao giữa cá nhân và sự biến đổi của môi trường kinh tế - xã hội. Từ sự phân tích các mối quan hệ biện chứng giữa các thành tố của quá trình giáo dục, ta có thể thiết lập sơ đồ về mối quan hệ đó như sau: M: Mục đích giáo dục C: Chủ thể giáo dục (giáo viên) N: Nội dung, nhiệm vụ giáo dục P: Phương pháp giáo dục Pt: Phương tiện giáo dục HTTC: Hình thức tổ chức giáo dục Kq: Kết quả giáo dục K: Khách thể giáo dục (học sinh) II. BẢN CHẤT VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Bản chất của quá trình giáo dục Bản chất quá trình giáo dục được xác định căn cứ vào những cơ sở sau: Thứ nhất, quá trình giáo dục là quá trình hình thành một kiểu nhân cách trong xã hội. Sự phát triển cá nhân con người được quy định bởi tác động qua lại của các nhân tố xã hội và nhân tố học sinh, trong đó sự ưu tiên hàng đầu thuộc về các nhân tố xã hội. Cá nhân được phát triển dưới ảnh hưởng của chương trình. Quá trình xã hội hoá cá nhân là quá trình biến cá nhân thành một thành viên của xã hội (ứng với các giai đoạn phát triển lịch sử cụ thể của xã hội); có đầy đủ các giá trị xã hội để tham gia vào những hoạt động của xã hội. Do đó muốn xác định được bản chất của quá trình giáo dục phải xuất phát từ cơ chế có tính xã hội của nó là sự truyền đạt và lĩnh hội những kinh
  • 6.
    nghiệm lịch sử- xã hội của các thế hệ trước trong các lĩnh vực hoạt động của đời sống xã hội. Nhờ đó cá nhân chiếm lĩnh được các giá trị văn hoá của loài người. Thứ hai, trong quá trình giáo dục luôn có mối quan hệ giữa nhà giáo dục và người được giáo dục (cá nhân hoặc tập thể), đó là quan hệ sư phạm - một loại quan hệ xã hội đặc thù. Quan hệ sư phạm này luôn luôn chịu sự chi phối của các quan hệ chính trị, tư tưởng, văn hoá, xã hội, kinh tế, khoa học - kĩ thuật..., đặc biệt là những quan hệ chính trị - xã hội. Quan hệ sư phạm là cơ sở để xác định bản chất của quá trình giáo dục, đó là sự thống nhất giữa sự tác động giáo dục của nhà giáo dục và sự tiếp nhận, tự điều chỉnh của người được giáo dục trong quá trình giáo dục. Bản chất của quá trình giáo dục là gì? Quá trình giáo dục - một quá trình xã hội nhằm hình thành và phát triển cá nhân trở thành những thành viên xã hội, những thành viên đó phải thoả mãn được hai mặt: vừa phù hợp (thích ứng) với các yêu cầu của xã hội ở mỗi giai đoạn phát triển, vừa có khả năng tác động cải tạo, xây dựng xã hội, làm cho nó tồn tại và phát triển. Những nét bản chất của cá nhân là do các mối quan hệ xã hội hợp thành. Quá trình giáo dục là quá trình làm cho người được giáo dục (học sinh) ý thức được các quan hệ xã hội và các giá trị của nó (các quan hệ chính trị - tư tưởng, kinh tế, pháp luật, đạo đức) để rồi biết vận dụng vào các lĩnh vực: kinh tế, văn hoá - xã hội, đạo đức, tôn giáo, pháp luật, gia đình... Quá trình vận dụng, trải nghiệm các quan hệ xã hội đó sẽ giúp học sinh (người được giáo dục) tích luỹ được kinh nghiệm xã hội (thực tiễn) tốt và có nhu cầu, hành vi, thói quen, biết thể hiện đúng đắn các quan hệ xã hội. Chính trong quá trình tham gia vào các quan hệ xã hội như vậy sẽ giúp cho học sinh khẳng định những quan hệ mới, tích cực trong mọi lĩnh vực của cuộc sống và biết loại bỏ khỏi bản thân những quan niệm, những biểu hiện tiêu cực, tàn dư cũ, lạc hậu không còn phù hợp với xã hội ngày nay.
  • 7.
    Quá trình giáodục là quá trình hình thành bản chất người - xã hội trong mỗi cá nhân một cách có ý thức, là quá trình tổ chức để mỗi cá nhân chiếm lĩnh được các lực lượng bản chất xã hội của con người, được biểu hiện ở toàn bộ các quan hệ xã hội của họ. Triết học mác xít đã khẳng định: Bản chất xã hội của con người chỉ có được khi nó tham gia vào đời sống xã hội đích thực thông qua hoạt động và giao lưu ở một môi trường văn hoá (văn hoá vật chất và tinh thần). Do đó việc tiếp cận bản chất quá trình giáo dục buộc chúng ta phải xem xét quá trình tổ chức đời sống, hoạt động và giao lưu của đối tượng giáo dục. Mỗi con người đều sống trong một môi trường lịch sử xã hội cụ thể. Quá trình giáo dục là quá trình tổ chức cuộc sống cho mỗi cá nhân hoặc nhóm, tầng lớp xã hội theo các chuẩn mực các yêu cầu của sự phát triển xã hội, làm cho cá nhân biết sống phù hợp với các quan hệ xã hội. Hoạt động và giao lưu là hai mặt cơ bản, thống nhất trong cuộc sống của con người và cũng là điều kiện tất yếu của sự hình thành và phát triển nhân cách của cá nhân. Các lí thuyết về hoạt động đã chứng tỏ là con người muốn tồn tại và phát triển phải có hoạt động và giao lưu. Nếu các hoạt động và giao lưu của cá nhân (hoặc nhóm người) được tổ chức một cách khoa học với các điều kiện, phương tiện hoạt động tiên tiến, phong phú, đa dạng; cá nhân được tham gia vào các hoạt động và giao lưu đó thì sẽ có nhiều cơ hội tốt cho sự phát triển. Vì bất kì một hoạt động nào của con người cũng đều phải đặt vào (có quan hệ) những mối quan hệ xã hội và những hình thái giao lưu nhất định. Chính vì vậy quá trình giáo dục vừa mang bản chất của hoạt động vừa mang bản chất của giao lưu. Giáo dục là một quá trình tác động qua lại mang tính xã hội giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, giữa những người được giáo dục (học sinh) với nhau và với các lực lượng, các quan hệ xã hội trong và ngoài nhà trường. Như vậy bản chất của quá trình giáo dục là quá trình tổ chức các hoạt động và giao lưu trong cuộc sống nhằm giúp cho người được giáo dục tự
  • 8.
    giác, tích cực,độc lập chuyển hoá những yêu cầu và những chuẩn mực của xã hội thành hành vi và thói quen tương ứng. 2. Đặc điểm quá trình giáo dục a. Giáo dục là một quá trình có mục đích xuất phát tư yêu cầu của xã hội và diễn ra lâu dài Quá trình giáo dục nhằm hình thành những phẩm chất, những nét tính cách của cá nhân nên nó đòi hỏi một thời gian lâu dài mới đạt được kết quả. Tính chất lâu dài của quá trình giáo dục được xem xét ở các góc độ sau: - Quá trình giáo dục được thực hiện trong tất cả các giai đoạn của cuộc đời con người, từ lúc sinh ra cho đến khi không còn sống nữa. - Việc hình thành và trở nên bền vững, ổn định của một hành vi, thói quen của cá nhân đòi hỏi một thời gian lâu dài không thể một sớm, một chiều mà có ngay được. Những phẩm chất mới của nhân cách (niềm tin, động cơ đúng, tình cảm mới...) chỉ có được và trở nên vừng chắc khi người được giáo dục tiếp nhận và trải qua một thời gian tập luyện, thể nghiệm, đấu tranh bản thân (đấu tranh động cơ) trong cuộc sống thực để trở thành kinh nghiệm sống của chính mình càng đòi hỏi một thời gian lâu dài. - Kết quả tác động giáo dục, nhất là các tác động nhằm hình thành nhận thức mới, niềm tin... thường khó nhận thấy ngay (khó đánh giá, lượng hoá một cách cụ thể) và có khi kết quả đó lại bị biến đổi hoặc mất đi. Do đó công tác giáo dục phải được tiến hành bền bỉ, liên tục theo một kế hoạch ổn định, lâu dài, đồng thời trong quá trình giáo dục lại phải phát huy được cao độ tính tự giác, nỗ lực tự giáo dục kéo dài, liên tục của người được giáo dục thì mới đạt được hiệu quả giáo dục, kinh nghiệm thực tiễn giáo dục đã chứng tỏ điều đó. - Việc sửa chữa, thay đổi những nếp nghĩ; thói quen cũ, lạc hậu, không đúng, nhất là những thói quen - hành vi xấu thường diễn ra dai dẳng, trở đi trở lại mãi trong ý thức, hành vi của mỗi người nên việc khắc phục chúng rất khó khăn và lâu dài.
  • 9.
    b. Quá trìnhgiáo dục diễn ra với sự tác động của rất nhiều nhân tố Quá trình giáo dục là quá trình tổ chức các hoạt động phong phú, các dạng giao lưu đa dạng để hình thành những phẩm chất nhân cách bền vững cho người được giáo dục, có rất nhiều nhân tố tác động đến quá trình này như: Các sự kiện, quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội, tư tưởng - văn hoá, phong tục, tập quán; các hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường; các nội dung thông tin - văn hoá - nghệ thuật tuyên truyền qua các phương tiện và các kênh thông tin khác nhau; các thành tố của quá trình giáo dục (mục đích, nội dung, phương pháp, phương tiện) cách tổ chức được chủ thể và khách thể quá trình giáo dục tác động để nó vận hành và phát triển nhằm đem lại hiệu quả giáo dục; các yếu tố tâm lí, trình độ được giáo dục, điều kiện, hoàn cảnh riêng tư... của người được giáo dục; các mối quan hệ sư phạm được tạo ra trong quá trình tác động qua lại giữa học sinh với giáo viên, giữa học sinh với các lực lượng giáo dục khác. Các yếu tố tác động từ nhiều phía đan kết, xen kẽ, bổ sung cho nhau tạo thành một thể thống nhất hướng tới việc hoàn thiện nhân cách. Tuy nhiên, các yếu tố tác động đến quá trình giáo dục với nhiều mức độ khác nhau, chúng có thể thống nhất hỗ trợ cho nhau trong quá trình giáo dục, cũng có thể có mâu thuẫn làm hạn chế, suy giảm, thậm chí làm vô hiệu hoá kết quả của quá trình giáo dục. Điều này đòi hỏi nhà giáo dục cần chủ động phối hợp thống nhất các tác động giáo dục, đồng thời phải linh hoạt vận dụng các nguyên tắc, phương pháp giáo dục để hạn chế tới mức tối đa những tác động tiêu cực, tự phát, và phát huy những tác động tích cực đối với quá trình giáo dục. c. Quá trình giáo dục mang tính cụ thể Quá trình giáo dục được thực hiện trong cuộc sống, hoạt động và giao lưu của mỗi cá nhân. Với tư cách là người được giáo dục, cá nhân tiếp nhận các tác động giáo dục theo những quy luật chung, đồng thời lại phải chú ý đến những điểm riêng biệt cụ thể thì mới có hiệu quả và tránh được những
  • 10.
    tác động giáodục một cách cứng nhắc, công thức, giáo điều. Tính cụ thế của quá trình giáo dục được thể hiện như sau: - Tác động giáo dục theo từng cá nhân người được giáo dục với những tình huống giáo dục cụ thể, riêng biệt. Quá trình giáo dục luôn phải giải quyết các mâu thuẫn xung đột cụ thể giữa yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục với phẩm chất, năng lực, tâm lí chủ quan của người được giáo dục. - Quá trình giáo dục phải tính đến những đặc điểm của từng loại đối tượng cụ thể. Mỗi học sinh đều là một cá nhân có tính độc lập tương đối của nó về trình độ được giáo dục, về kinh nghiệm sống, về thái độ, tình cảm, thói quen.. đặc điểm tâm lí lứa tuổi, điều kiện hoàn cảnh sống, những diễn biến phức tạp, éo le của từng tình huống cụ thể. Nhà giáo dục cần phải nhìn thấy hoặc dự đoán được những nguyên nhân (sâu xa và trước mắt) của các biểu hiện (tốt, xấu) của thái độ, hành vi, thói quen... từ đó mới có biện pháp tác động phù hợp. Quá trình giáo dục được diễn ra trong thời gian, thời điểm, không gian với những điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. Kết quả giáo dục cũng mang tính cụ thể đối với từng loại đối tượng giáo dục. Quá trình giáo dục phải đặc biệt chú ý rèn luyện, luyện tập phương thức, thao tác, kĩ năng thể hiện các yêu cầu, nội dung, chuẩn mực xã hội về nhiều mặt, nhiều lĩnh vực, biến những yêu cầu đó từ bên ngoài thành nét tính cách riêng, độc đáo của mỗi con người. Tóm lại quá trình giáo dục luôn diễn ra cụ thể trong những tình huống giáo dục, điều kiện giáo dục và với những con người (đối tượng giáo dục) cụ thể. d. Quá trình giáo dục thống nhất biện chứng với quá trình dạy học Giáo dục và dạy học là hai quá trình có cùng mục đích là hình thành và phát triển nhân cách, tuy nhiên chúng không đồng nhất. Dạy học nhằm tổ chức, điều khiển để người học chiếm lĩnh có chất lượng và hiệu quả nội dung học vấn; giáo dục hình thành những phẩm chất đạo đức, hành vi, thói quen... hai hoạt động này không tách biệt mà có quan hệ biện chứng với nhau. Trên
  • 11.
    cơ sở thựchiện các nhiệm vụ dạy học thì thế giới quan và các phẩm chất đạo đức của học sinh được hình thành và phát triển, ngược lại, giáo dục tốt các phẩm chất sẽ thúc đẩy hoạt động đạt kết quả cao, dạy học là quá trình điều khiển được, còn quá trình giáo dục là quá trình phức tạp khó kiểm soát. III. ĐỘNG LỰC VÀ CÁC KHÂU CỦA QUÁ TRÌNH GIÁO DỤC 1. Động lực của quá trình giáo dục Theo quan điểm triết học biện chứng, các sự vật, hiện tượng, quá trình luôn vận động và phát triển, động lực của sự phát triển được hình thành trong quá trình giải quyết có hiệu quả các mâu thuẫn cơ bản, nội tại của chúng. Trong cuộc sống, con người luôn chịu những tác động khách quan từ môi trường, chúng có thể tác động ngẫu nhiên, tự phát hoặc tác động có mục đích. Mỗi cá nhân cần tiếp thu những tác động để chuyển hoá nó thành ý thức, hành vi phù hợp với các chuẩn mực được xã hội chấp nhận. Trong quá trình đó tồn tại rất nhiều mâu thuẫn phải được giải quyết, giữa cái tốt và cái xấu, cái tích cực và cái tiêu cực, giữa cái mới có tính tích cực với thói quen cũ lạc hậu. Chính sự đấu tranh để giải quyết mâu thuẫn sẽ thúc đẩy sự hoàn thiện nhân cách. Quá trình giáo dục có nhiều mâu thuẫn, trong đó mâu thuẫn cơ bản của bản thân quá trình giáo dục, trở thành động lực chủ yếu của quá trình giáo dục. Động lực của quá trình giáo dục chính là kết quả giải quyết tốt mâu thuẫn giữa một bên là các yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục mới đang đặt ra cho người được giáo dục với một bên là trình độ được giáo dục và phát triển hiện có của người được giáo dục. Các nhiệm vụ giáo dục luôn được đặt ra trước những nhu cầu, động cơ muốn vươn lên hoàn thiện nhân cách, đòi hỏi người được giáo dục tự giác, tính cực tìm các cách thức, phương tiện khác nhau để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục, trình độ được giáo dục được nâng cao. Tiếp tục là những yêu cầu, nhiệm vụ giáo dục mới khác cao hơn, phức tạp hơn được đặt ra lại mâu thuẫn với trình độ được giáo dục đang có, học sinh lại có nhu
  • 12.
    cầu muốn giảiquyết nhiệm vụ giáo dục mới đó. Cứ như vậy, quá trình giáo dục vận động và phát triển không ngừng, ngày một đi lên. 2. Các khâu của quá trình giáo dục Quá trình giáo dục mang tính toàn vẹn. Để hình thành và phát triển bất kì một phẩm chất nhân cách nào đều phải tác động vào tất cả các mặt của đời sống tâm lí cá nhân: nhận thức, ý chí, niềm tin, tình cảm, kĩ năng hành động... Từ lí luận và thực tiễn giáo dục ta có thể nêu ra các khâu của quá trình giáo dục như sau: a. Bồi dưỡng, nâng cao nhận thức làm cơ sở cho hành động Quá trình giáo dục trước hết phải làm cho học sinh nhận thức đúng, đủ, chính xác các nội dung khái niệm về tư tưởng, chính trị, đạo đức, văn hoá, thẩm mĩ, quyền lợi, nghĩa vụ, bơn phận, các quy định, chuẩn mực hành vi trong các quan hệ xã hội... Từ nhận thức đúng đắn, học sinh mới có thể biết và hành động như thế nào trong các tình huống của đời sống xã hội. Nhận thức làm kim chỉ nam cho hành động. Nếu có nhận thức đúng sẽ có cơ hội để dẫn đến hành động đúng. Quá trình giáo dục là quá trình giúp học sinh phát triển về mặt nhận thức từ chưa biết đến biết, từ biết ít đến biết nhiều, từ biết những điều đơn giản đến phức tạp hơn, cao hơn... để rồi biết vận dụng vào đời sống xã hội. Chính quá trình vận dụng, trải nghiệm những điều đã thu nhận được trong quá trình giáo dục lại củng cố nhận thức, xây dựng được ý thức niềm tin cho cá nhân. b. Bồi dưỡng những tình cảm đúng đắn, lành mạnh phù hợp với các quan niệm, chuẩn mực đạo đức, quan hệ - ứng xử xã hội Quá trình giáo dục, trên cơ sở làm cho cá nhân có nhận thức đúng đắn sẽ hình thành thái độ, niềm tin và tình cảm đúng. Thái độ, tình cảm là sự biểu hiện cụ thể của quan điểm sống với những giá trị, chuẩn mực xã hội và của bản thân. Từ nhận thức đến hành động phải có sự thúc đẩy của tình cảm. Tình cảm - sức mạnh tinh thần to lớn để chuyển hoá nhận thức thành hành
  • 13.
    động. Với vaitrò là động cơ thúc đẩy hành động nên trong quá trình giáo dục cần phải bồi dưỡng những tình cảm tốt đẹp đúng đắn cho học sinh. Thực tiễn đời sống đã cho thấy: Có nhận thức đúng nhưng do tình cảm sai lệch thì chưa chắc đã dẫn đến hành động đúng, có khi còn làm sai lệch, xuyên tạc, bóp méo sự thật. Ví như "yêu nên tốt, ghét nên xấu", "yêu nhau củ ấu cũng tròn, ghét nhau quả bồ hòn cũng vuông...". Để bồi dưỡng, hình thành được những tình cảm tốt đẹp cho học sinh phải dựa vào cơ chế hình thành của tình cảm: tạo nhiều cơ hội nảy sinh các xúc cảm đồng loại và được tổng hợp lại. Muốn vậy, các quan hệ giáo dục (quan hệ sư phạm) thầy - trò phải tốt đẹp, tạo được nhiều ấn tượng tình cảm ở học sinh. Quá trình giáo dục cũng cần chú ý uốn nắn, sửa chữa, khắc phục những xúc cảm, tình cảm sai lệch, thiếu trong sáng ở học sinh.. c. Rèn luyện hình thành hành vi thói quen Quá trình giáo dục không dừng lại ở chỗ nhận thức như thế nào, mà phải dẫn đến đích là con người phải biết thể hiện nhận thức bằng hành động. Hành vi đạo đức là bộ mặt đạo đức của cá nhân. Trong thực tiễn nhiều khi không có sự thống nhất giữa nhận thức và hành vi đạo đức, như "nói hay, làm dở", "chỉ nói mà không làm", hành động trái với nhận thức "nghĩ một đằng, làm một nẻo". Qua đây ta thấy: hình thành hành vi thói quen, tức là hành vi của cá nhân đã vững chắc trong mọi trường hợp, là kết quả của quá trình giáo dục, và cũng chính là kết quả của việc thực hiện tốt hai khâu bồi dưỡng nhận thức và tình cảm trong quá trình giáo dục. Trong thực tiễn giáo dục, cần căn cứ vào nội dung và yêu cầu giáo dục cụ thể, vào đối tượng giáo dục cụ thể mà vận dụng các khâu của quá trình giáo dục theo trình tự và mức độ khác nhau. Ví dụ, để giáo dục cho học sinh ý thức tổ chức, kỉ luật, trật tự, vệ sinh thì chú ý tác động thường xuyên vào khâu rèn luyện thói quen. Hoặc để nâng cao tình yêu quê hương, đất nước thì vừa bồi dưỡng về nhận thức vừa đặc biệt gây nhiều ấn tượng tốt về quê hương, đất nước. Như vậy, trong quá trình giáo dục phải tác động đầy đủ vào cả ba khâu (nhận thức, tình cảm, hành vi). Tuy nhiên do tính không đồng đều
  • 14.
    của sự hìnhthành, phát triển nhân cách của mỗi cá nhân về nhận thức, tình cảm, hành vi thói quen, nên có khi phải tập trung nhiều hơn vào một nhiệm vụ trong một thời gian nhất định để giải quyết dứt điểm nhiệm vụ đó. Mặt khác khi tác động vào khâu này, đồng thời lại có tác động đến khâu khác trong quá trình giáo dục. Ví dụ, khi ta giảng giải về một yêu cầu, một chuẩn mực đạo đức, làm cho học sinh nhận thức được nó thì đồng thời cũng tác động đến việc hình thành tình cảm đạo đức và có phương hướng trong hành vi. Tóm lại: Ba khâu nhận thức, tình cảm, hành vi thói quen trong quá trình giáo dục không tách biệt nhau mà có quan hệ chặt chẽ với nhau, không thể thiếu được khâu nào bởi vì giáo dục là một quá trình toàn vẹn. Khi vận dụng các khâu của quá trình giáo dục đòi hỏi nhà giáo dục phải tuỳ theo đối tượng, yêu cầu, nhiệm vụ giáo đục cụ thể, đối tượng và hoàn cảnh cụ thể để lựa chọn và vận dụng linh hoạt, sáng tạo các khâu cho phù hợp. IV. TỰ GIÁO DỤC VÀ GIÁO DỤC LẠI 1. Tự giáo dục Tự giáo dục là một bộ phận của quá trình giáo dục. Tự giáo dục là hoạt động có ý thức, có mục đích của mỗi cá nhân để tự hoàn thiện những phẩm chất nhân cách của bản thân theo những định hướng giá trị nhất định. Ví dụ, tự mình nỗ lực khắc phục khó khăn vươn lên trong học tập đạt đến một trình độ học vấn cao hơn. Tự học hỏi những điều hay, điều tốt đẹp trong quan hệ ứng xử... Nhu cầu tự giáo dục nảy sinh theo từng giai đoạn phát triển của cá nhân. Trẻ em thường bắt chước những gì ở người lớn mà chúng yêu thích, hấp dẫn bởi những biểu hiện bề ngoài. Học sinh trung học có nhu cầu tự giáo dục mạnh mẽ, đã tự ý thức, khao khát những giá trị mà các em cho là hữu ích với cuộc sống. Ví dụ như, tự tìm cách tập luyện thể dục, thể thao, rèn luyện thể lực để có cơ thể cường tráng, khoẻ mạnh. Tự tu dưỡng theo các mẫu hình nhân cách trong các tác phẩm văn học - nghệ thuật, tự đề ra kế hoạch
  • 15.
    cho mình nhữngthói quen tốt, những phẩm chất ý chí của nhân cách. Tuổi thanh niên - các lớp cuối phổ thông trung học luôn tự ý thức về nghề nghiệp, lập nghiệp trong tương lai, tự phấn đấu, nỗ lực học tập để thực hiện được ước mơ hoài bão của mình. Quá trình tự giáo dục bao gồm những yếu tố cơ bản sau: - Năng lực tự ý thức của học sinh về sự phát triển nhân cách của bản thân, về một phẩm chất hay năng lực nào đó cần được phát triển hơn, hoặc cần phải thay đổi, sửa chữa cho phù hợp, đáp ứng được yêu cầu mới cao hơn. Năng lực tự ý thức này được thôi thúc bởi ước nguyện lí tưởng của cá nhân muốn vươn tới, đạt được những mục đích tốt đẹp trong cuộc sống, đòi hỏi người được giáo dục phải có khả năng phân tích và tự đánh giá những phẩm chất và hành động, thói quen của bản thân. Trình độ được giáo dục của cá nhân phải được phát triển đến một mức độ nhất định mới có khả năng tự đánh giá đúng đắn những phẩm chất và năng lực của bản thân, từ sự tự đánh giá này, học sinh thấy cần phải hướng đích đến những giá trị mong muốn. - Năng lực tổ chức tự giáo dục như: l) lập kế hoạch, đòi hỏi người được giáo dục tự nêu cho mình yêu cầu, nội dung, mức độ cần và sẽ thực hiện nhằm đạt được một vấn đề, một hoạt động hay một công việc nhất định, dự định thời gian thực hiện, hoàn thành kế hoạch. Bước lập kế hoạch trong tự giáo dục tiến hành tốt được xem là tự cam kết phấn đấu, rèn luyện bản thân. 2) lựa chọn các phương pháp, phương tiện để thực hiện các cam kết dobản thân đề ra. - Sự nỗ lực của bản thân để vượt qua được những khó khăn, trở ngại gặp phải trong quá trình thực hiện kế hoạch tự giáo dục. Tính tự giáo dục tích cực cao giúp cho người được giáo dục vượt lên chính bản thân mình, hình thành được các phẩm chất ý chí. - Tự kiểm tra xem đã đạt được những kết quả tự giáo dục như thế nào, cần phải phấn đấu tiếp như thế nào để hoàn thiện những điều đã dự kiến trong kế hoạch tự giáo dục. Tự đánh giá và tự rút ra những bài học kinh nghiệm cho bản thân.
  • 16.
    2. Giáo dụclại Do ảnh hưởng của môi trường xã hội, gia đình, nhà trường và do những thiếu sót, sai lầm trong phương pháp, điều kiện giáo dục, một số, một bộ phận thanh thiếu niên học sinh đã hình thành những ý nghĩ tình cảm, thái độ, hành vi, thói quen xấu, trái ngược với những quy định có tính chuẩn mực trong các lĩnh vực, trong các mối quan hệ xã hội và đời sống... Chẳng hạn thanh thiếu niên chơi bời lêu lổng, sống tuỳ tiện, buông thả, liều lĩnh... Những biểu hiện như thế (hành vi lệch chuẩn) cần được giáo dục, uốn nắn để trở thành người tốt. Quá trình giáo dục đó gọi là giáo dục lại. Giáo dục lại là hoạt động tổ chức giáo dục nhằm uốn nắn, sửa chữa, điều chỉnh làm thay đổi những quan điểm, tình cảm, thái độ, lối sống... đặc biệt là những thói quen, hành vi không đúng, không tốt đã hình thành ở học sinh trong quá trình sống. Giáo dục lại được xem là một quá trình giáo dục đối với những cá nhân có những biểu hiện lệch chuẩn để họ trở thành những con người có ích cho xã hội, biết sống theo những yêu cầu, chuẩn mực của xã hội. Giáo dục lại là một quá trình khó khăn, phức tạp hơn quá trình giáo dục bình thường rất nhiều. Vì khi những sai lệch, những tật xấu của hành vi đã trở thành thói quen mà muốn thay đổi được là rất khó, rất lâu dài. Đối với những cá nhân đã bị nhiễm những tư tưởng, quan điểm sai lầm, đạo đức suy thoái, có những hành vi xâm hại đến xã hội và người khác thì phải được giáo dục trong các tổ chức giáo dục lại đặc biệt (giáo dục - cải tạo). Những tổ chức giáo dục lại đó có những điều kiện, phương tiện và lực lượng cán bộ chuyên làm công tác giáo dục lại như: các trung tâm giáo dục cải tạo trẻ em hư, lang thang - phạm pháp, nghiện ngập.... Khi tiến hành quá trình giáo dục lại cần chú ý một số yêu cầu sau: - Xác định đúng, cụ thể hệ thống các nguyên nhân gây ra những sai lệch trong quá trình phát triển nhân cách. Chú ý những nguyên nhân sâu xa được xem như là sự "tiềm ẩn" để dẫn đến những hành vi lệch chuẩn, đồng thời phải xác định được những nguyên nhân trực tiếp dẫn đến hành vi sai
  • 17.
    lệch. Chỉ khinào xác định đúng, đầy đủ nguyên nhân gây ra sai lệch hoặc hư hỏng, suy thoái nhân cách của mỗi cá nhân thì biện pháp giáo dục lại mới có hiệu quả. - Có phương pháp tổ chức, tác động giáo dục khoa học, phù hợp với đối tượng giáo dục lại. Các trường giáo dưỡng ở nước ta đã vận dụng lí luận giáo dục và tiến hành giáo dục lại thành công, đã tích luỹ được hệ thống kinh nghiệm về giáo dục lại. CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Quá trình giáo dục là gì? Nêu các chức năng trội của quá trình giáo dục, dạy học. 2. Phân tích các thành tố của quá trình giáo dục và mối quan hệ biện chứng của chúng. 3. Phân tích bản chất quá trình giáo dục. 4. Phân tích các đặc điểm của quá trình giáo dục và rút ra những kết luận sư phạm cần thiết trong quá trình giáo dục học sinh. 5. Trình bày động lực của quá trình giáo dục, lấy các ví dụ trong thực tiễn để minh hoạ cho các mâu thuẫn của quá trình giáo dục. 6. Phân tích các khâu của quá trình giáo dục và mối quan hệ biện chứng của chúng. 7. Thế nào là tự giáo dục? 8. Thế nào là giáo dục lại, quá trình tiến hành giáo dục lại cần đặc biệt chú ý đến những yêu cầu nào? Tại sao? BÀI TẬP 1. Đọc các tài liệu về giáo dục lại. Viết thu hoạch về các nguyên nhân của trẻ em hư, lang thang - phạm pháp.
  • 18.
    2. Đi thựctế ở trường giáo dưỡng, nghiên cứu một học sinh của trường để viết bài tập về các hiện tượng phạm pháp vị thành niên, nguyên nhân và những biện pháp giáo dục lại của nhà trường đó. Chương 13: NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC Quá trình giáo dục là quá trình vận động và phát triển có quy luật, là hoạt động có tính khoa học và tính nghệ thuật cao. Hoạt động giáo dục muốn đạt kết quả mong muốn đòi hỏi nhà giáo dục không phải chỉ nắm được các quy luật mà còn phải biết vận dụng những quy luật đó một cách linh hoạt sáng tạo. Các quy luật của giáo dục được phản ánh trong những luận điểm chung cơ bản, mang tính chất chỉ đạo toàn bộ tiến trình giáo dục đó là các nguyên tắc giáo dục. Nguyên tắc giáo dục được hiểu là những luận điểm cơ bản có tính quy luật của lí luận giáo dục, có tác dụng chỉ đạo việc lựa chọn và vận dụng nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức giáo dục nhằm thực hiện tối ưu mục đích và nhiệm vụ giáo dục. Nguyên tắc giáo dục là kết quả nhận thức của con người về các quy luật giáo dục, do đó nguyên tắc giáo dục có cơ sở khách quan, nó phản ánh những quy luật của quá trình giáo dục. Nguyên tắc giáo dục là những tri thức, kinh nghiệm được tổng kết từ thực tiễn giáo dục của nhà trường, các cơ sở giáo dục và của các nhà giáo dục tiên tiến trên thế giới và trong nước đã đạt được thành công trong quá trình giáo dục, từ đó rút ra những phương hướng chỉ đạo hoạt động giáo dục trong thực tiễn. Ví dụ như giáo dục trong lao động tập thể, tôn trọng nhân cách học sinh được nhà giáo dục Nga là Macarencô đúc rút từ thực tiễn giáo dục sinh động mà ông đã thực hiện. Như vậy nguyên tắc giáo dục trở thành cơ sở cho mọi hoạt động giáo dục, giúp cho những người làm công tác giáo dục nói chung và giáo viên nói riêng vận dụng, làm chỗ dựa để tiến hành các quá trình giáo dục đúng
  • 19.
    phương hướng vàđạt hiệu quả. Tuy nhiên nguyên tắc giáo dục không phải là những "đơn thuốc", những cẩm nang có sẵn ứng với các hoạt động giáo dục thực tiễn. Nó chỉ cung cấp cho nhà giáo dục hệ thống những cơ sở lí luận, làm chỗ dựa để giải quyết các nhiệm vụ giáo dục đa dạng và sinh động. Nắm được các nguyên tắc giáo dục sẽ giúp cho nhà giáo dục biết kết hợp những kinh nghiệm thực tiễn với lí luận giáo dục để vận dụng chúng một cách sáng tạo trong quá trình giáo dục, đảm bảo cho quá trình giáo dục đạt hiệu quả cao. II. HỆ THỐNG CÁC NGUYÊN TẮC GIÁO DỤC 1. Nguyên tắc đảm bảo tính mục đích trong hoạt động giáo dục Hoạt động của con người bao giờ cũng hướng tới mục đích nhất định. Giáo dục là hoạt động có mục đích, do đó nội dung, phương pháp, hình thức tổ chức quá trình giáo dục đều phải căn cứ vào mục đích và phải đạt được mục đích giáo dục đó. Mục đích của hoạt động giáo dục phải được cụ thể hoá bằng các mục tiêu giáo dục. Toàn bộ hoạt động giáo dục ở trong và ngoài nhà trường đều phải hướng vào mục đích xây dựng phẩm chất nhân cách cho con người. Trong thời kì công nghiệp hoá hiện đại hoá ở nước ta cần hướng vào mục đích xây dựng nhân cách phát triển toàn diện, đó là mẫu người lí tưởng mà hoạt động giáo dục phải đạt tới. Giáo dục phải làm cho học sinh thấm nhuần đường lối quan điểm của Đảng và Nhà nước; sống và làm việc theo hiến pháp và pháp luật; tiếp thu tinh hoa văn hoá nhân loại, bảo vệ và phát triển những giá trị vật chất và tinh thần của dân tộc; xây dựng nếp sống văn hoá mới, xoá bỏ tàn dư của nếp sống cũ lạc hậu... Giáo dục thực chất là tổ chức tổ chức các hoạt động và giáo lưu cho người được giáo dục. Vì vậy, quá trình tổ chức các hoạt động giáo dục đều phải đặt ra những mục tiêu cụ thể và đạt được chúng, tức là khi tổ chức các quá trình giáo dục cụ thể phải chú ý dự kiến kết quả sẽ đạt được theo mục
  • 20.
    đích giáo dục,ví dụ việc tổ chức lao động sản xuất cho học sinh phải đạt được hai mục đích: giáo dục phẩm chất đạo đức và hiệu quả kinh tế. Giáo dục lao động - hướng nghiệp trong nhà trường phải đạt được mục đích là hình thành và nâng cao ý thức, tinh thần, thái độ lao động mới, có tri thức, kĩ năng lao động - nghề nghiệp để học sinh có thể hướng nghiệp và định hướng nghề nghiệp đúng, có hiệu quả. Như vậy, thông qua tổ chức hoạt động có thể giúp học sinh nhận thức một khái niệm mới, hình thành xúc cảm, tình cảm tích cực hay những thói quen hành vi đúng đắn... Mục đích giáo dục bao gồm những mục đích trước mắt, mục đích tương lai gần và mục đích chiến lược, giáo dục cần xác định và đạt được các mục đích đó. 2. Giáo dục gắn với đời sống xã hội Quá trình giáo dục học sinh là quá trình làm hình thành ở các em những phẩm chất, năng lực, thái độ, quan hệ của cá nhân đối với xã hội và với người khác. Tất cả những phẩm chất và năng lực đó của cá nhân phải phù hợp với các quan hệ xã hội. Vì vậy quá trình giáo dục phải gắn với đời sống xã hội về hai phương diện cơ bản. Thứ nhất là sự chuyển hoá các quan hệ xã hội thành ý nghĩa, giá trị đối với các cá nhân và được thể hiện trong các hành động tương ứng trong các lĩnh vực đời sống. Bởi vậy, không thể chỉ cung cấp cho học sinh những giáo lí chết cứng, khép kín trong sách vở mà phải gắn tri thức lí luận với đời sống xã hội đang phát triển sinh động. Thứ hai, quá trình giáo dục là quá trình đào tạo những con người phục vụ cho một xã hội nhất định nên phải tạo điều kiện cho họ có khả năng thích ứng cao với đời sống xã hội và những biến động không ngừng của nó. Quá trình giáo dục thế hệ trẻ phải phát huy, tận dụng những ảnh hưởng, tác động giáo dục của các quan hệ xã hội (kinh tế, chính trị, đạo đức, lối sống, văn hoá - thẩm mĩ, pháp luật...) làm cho học sinh không bị xa rời, thoát li thực tế xã hội. Phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục gắn với đời sống xã hội để xây dựng những phẩm chất nhân cách cho học sinh là:
  • 21.
    - Tạo mốiliên hệ gắn bó giữa việc giảng dạy, học tập, giáo dục trong nhà trường với đời sống xã hội bên ngoài. Để tạo sự gắn bó này đòi hỏi một mặt phải đưa vào trong chương trình, nội dung giáo dục những sự kiện, hiện tượng sinh động trong đời sống xã hội, các quan hệ xã hội phong phú, mặt khác cần chỉ ra phương hướng, cách vận dụng những điều đã học vào thực tiễn cuộc sống, thực tiễn lao động sản xuất, đấu tranh của xã hội; rèn luyện cho học sinh những thói quen hành vi phù hợp với chuẩn mực của xã hội - Làm cho thanh thiếu niên học sinh luôn có ý thức quan tâm đến các sự kiện trong đời sống chính trị, kinh tế, văn hoá - xã hội của đất nước; làm cho học sinh từ khi còn học trong nhà trường và sau này là một công dân chân chính phải biết được những khó khăn, thuận lợi và những vấn đề gì của xã hội cần phải giải quyết trong thực tiễn, từ đó nảy nở những tình cảm, thái độ, suy nghĩ đúng đắn của học sinh đối với Tổ quốc. - Tổ chức cho học sinh được tham gia thường xuyên vào công cuộc lao động xây dựng đất nước, xây dựng cuộc sống mới trong cộng đồng dân cư (làng, xóm, xã, khối phố...) và quá trình đấu tranh cải tạo xã hội cũ, thiết lập kỉ cương, trật tự xã hội mới dưới sự lãnh đạo của Đảng, của các tổ chức chính quyền, đoàn thể. - Phê phán, khắc phục những biểu hiện của phương thức giáo dục của nhà trường kiểu cũ. Tách rời giáo dục với đời sống, không rèn luyện học sinh trong thực tế cuộc sống. Mặt khác cũng cần khắc phục hiện tượng giáo dục là chỉ chú trọng học kiến thức văn hoá - khoa học -kĩ thuật, chạy theo văn bằng mà không (hoặc ít) chú trọng việc giáo dục lí tưởng, đạo đức, lối sống, lẽ sống cho thanh thiếu niên. Hậu quả là một số bộ phận thanh niên học sinh bị xa rời cuộc sống, sai lệch trong lối sống, khó thích ứng với sự biến động của xã hội. 3. Nguyên tắc thống nhất giữa ý thức và hành vi trong giáo dục Quá trình giáo dục diễn ra từ khâu nhận thức - hình thành ý thức cá nhân đến việc chuyển hoá ý thức thành hành vi Quá trình đó lại làm nảy nở những xúc cảm, tình cảm, ý chí cho cá nhân, giúp cho sự chuyển hoá ý thức thành hành vi mạnh mẽ hơn, có nhu cầu thể hiện hành vi theo ý thức (nhận
  • 22.
    thức) đã cócủa bản thân. Sự thống nhất giữa ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục học sinh được thể hiện như sau: - Hiểu được những khái niệm, quy tắc, chuẩn mực về tư tưởng, chính trị, đạo đức, pháp luật... Đối với mỗi chuẩn mực đó, yêu cầu học sinh trước hết phải hiểu đúng, đủ, cao hơn là hiểu đúng, chính xác các góc độ, khía cạnh khác nhau, trong các trường hợp, tình huống khác nhau. Ví dụ biết phân biệt thế nào là sự khéo léo, tế nhị với sự giả tạo trong quan hệ, giao tiếp... - Trên cơ sở nắm vững các chuẩn mực (nội dung, ý nghĩa, cách thể hiện) chuyển hoá thành niềm tin. - Quá trình rèn luyện, tập luyện, thể hiện các chuẩn mực về đạo đức, chính trị, lối sống... trong các điều kiện, tình huống sẽ chuyển hoá ý thức thành hành vi - thói quen. Quá trình giáo dục phải hình thành và củng cố những hành vi - thói quen tương ứng với ý thức, niềm tin về những chuẩn mực hành vi được xã hội quy định. Đây là bước quan trọng của quá trình giáo đục, vì chỉ có hành vi - thói quen mới xác định bộ mặt của nhân cách. Ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục có mối quan hệ biện chứng với nhau. ý thức là cơ sở cho hành vi. ý thức đúng là tiền đề quan trọng cho hành vi đúng, nó được coi là kim chỉ nam cho hành động, xây dựng niềm tin vững chắc. Hành vi thói quen được hình thành lại củng cố ý thức, niềm tin làm cho cá nhân có nhu cầu thực hiện, thể hiện các hành vi đạo đức đã ý thức được. Để vận dụng có hiệu quả nguyên tắc thống nhất giữa ý thức và hành vi trong quá trình giáo dục, cần thực hiện một số yêu cầu như: - Giúp cho học sinh (tuỳ theo lứa tuổi và trình độ được giáo dục) có hiểu biết đúng, rõ ràng về các khái niệm, các chuẩn mực đạo đức, chính trị, pháp luật, các quan hệ xã hội, lối sống... Từ những hiểu biết về lí thuyết cần làm cho học sinh thấy được ý nghĩa, giá trị của những chuẩn mực đó trong thực tiễn đời sống, có sức thuyết phục, biến thành niềm tin thúc đẩy hình thành hành vi.
  • 23.
    - Cần đềphòng và ra sức khắc phục tình trạng tách rời, không ăn khớp giữa ý thức và hành vi của học sinh. Ví dụ như "nói hay, làm dở". Có những trường hợp học sinh không biết thể hiện những chuẩn mực của hành vi là do chưa hiểu nó là gì và phải làm như thế nào trong các tình huống cụ thể khác nhau, điều đó cũng dẫn đến sự tách rời giữa ý thức và hành vi. - Tổ chức rèn luyện - giáo dục học sinh trong các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng như hoạt động học tập, lao động, vui chơi, hoạt động xã hội, lao động công ích, sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hoá - nghệ thuật, thể dục - thể thao... Trong quá trình tham gia trực tiếp vào các loại hình hoạt động, học sinh sẽ thể nghiệm những điều được giáo dục, tích luỹ được kinh nghiệm xã hội cho bản thân và có kĩ năng vận dụng những kinh nghiệm đó vào thực tiễn cuộc sống. - Tổ chức cho học sinh tự rèn luyện, tự giáo dục thường xuyên, liên tục trong các môi trường giáo dục khác nhau để hình thành các thói quen hành vi tốt, đúng, đồng thời biết tự uốn nắn, sửa chữa, điều chỉnh những thói quen hành vi xấu, không đúng, không phù hợp với các quy định, chuẩn mực của xã hội. 4. Nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động Giáo dục trong lao động là tổ chức một cách khoa học các loại hình hoạt động lao động để thông qua đó giáo dục học sinh, nhằm hình thành ở các em những phẩm chất nhân cách cần thiết của người lao động kiểu mới. Giáo dục bằng lao động là dùng lao động như là một phương tiện để giáo dục học sinh, tạo cơ hội và điều kiện cho học sinh vận dụng kiến thức đã học vào cuộc sống và rèn luyện những đức tính, phẩm chất tốt đẹp. Yêu cầu để thực hiện nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động là cần tổ chức đưa học sinh trực tiếp tham gia vào các loại hình lao động để các em có điều kiện được thực sự rèn luyện trong lao động. Khi tổ chức lao động cho học sinh cần bảo đảm các yêu cầu:
  • 24.
    Rèn luyện tínhtự giác, tích cực tham gia lao động của học sinh. Muốn vậy hình thức lao động phải phong phú, hấp dẫn. Sự chỉ đạo, lãnh đạo lao động phải chặt chẽ, nghiêm túc, tránh hình thức chủ nghĩa, vì thành tích. - Kích thích tính sáng tạo trong lao động của học sinh. - Cần giúp cho giáo viên và học sinh có nhận thức đúng đắn là đưa giáo dục lao động vào nhà trường để giáo dục học sinh là yêu cầu mới, có tính nguyên tắc của giáo dục. Do đó cần khắc phục những biểu hiện, khuynh hướng không đúng khi thực hiện nguyên tắc này như không tổ chức giáo dục, rèn luyện học sinh trong và bằng lao động; đơn giản hoá, hình thức chủ nghĩa hoặc thực dụng trong việc tổ chức lao động cho học sinh; không gắn lao động của học sinh với tri thức khoa học - kĩ thuật - công nghệ, không chú ý rèn luyện những phẩm chất nhân cách cho học sinh trong lao động nội ngoại khoá của nhà trường. 5. Nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể Giáo dục trong tập thể là xem tập thể học sinh (trường lớp các đoàn thể học sinh) là một môi trường giáo dục, bởi vì: - Tập thể học sinh là một tập hợp có tổ chức chặt chẽ, có hoạt động chung với mục đích thống nhất - mục đích giáo dục - xã hội. - Tập thể học sinh có bộ máy tự quản, xây dựng và thực hiện một hệ thống các mối quan hệ trong tập thể: trách nhiệm giữa các thành viên trong tập thể với nhau và với tập thể, quan hệ chỉ huy, quyết định - thi hành, quan hệ hợp tác, nhân ái... - Tập thể học sinh luôn duy trì các dư luận xã hội lành mạnh, phê phán, điều chỉnh những thái độ, hành vi trái với các chuẩn mực xã hội của mỗi cá nhân - thành viên của tập thể. - Sống trong tập thể, học sinh luôn ý thức về tập thể do bầu không khí thân ái, đoàn kết, gắn bó giữa các thành viên; làm hình thành tinh thần ý thức tập thể ở học sinh - yêu cầu quan trọng của giáo dục trong nhà trường.
  • 25.
    Giáo dục bằngtập thể là xem tập thể như một lực lượng, một phương tiện giáo dục có tác dụng hình thành, phát triển nhân cách học sinh. Các yêu cầu giáo dục của nhà trường, của giáo viên thông qua tập thể tác động đến các thành viên trong tập thể, các thành viên lại tác động giáo dục lẫn nhau (tác động giáo dục liên nhân cách). Các hoạt động chung của tập thể có tính chất tự quản là điều kiện cho các thành viên trong tập thể tự rèn luyện, tự giáo dục, tự điều chỉnh hành vi thói quen cho phù hợp với yêu cầu giáo dục xã hội. Nó còn đánh giá và buộc cá nhân phải biết tự đánh giá kết quả tự giáo dục, rèn luyện của mình so với các quy định, quy chế của tập thể. Những yêu cầu khi thực hiện nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể: - Thực hiện các tác động giáo dục song song, đòi hỏi công tác giáo dục của nhà trường, của giáo viên phải tác động đến tập thể học sinh; làm cho nó trở thành một môi trường, một phương tiện giáo dục đối với từng học sinh - thành viên của tập thể. Đồng thời, giáo viên tác động giáo dục đến từng học sinh song không thiên về "giáo dục tay đôi" giữa giáo viên và một học sinh. Có thể diễn tả quá trình tác động giáo dục song song đó theo sơ đồ sau: GV: giáo viên tác động đến tập thể TT: tập thể tác động đến mỗi thành viên (học sinh) HS - HS: các thành viên của tập thể là học sinh lại tác động giáo dục lẫn nhau GV - HS: tác động giáo dục từng học sinh - Xây dựng tập thể học sinh phát triển vững mạnh là đảm bảo cho nó thực sự là một môi trường, một lực lượng giáo dục hữu hiệu. Cần khắc phục hiện tượng tập thể thiếu tổ chức chặt chẽ, không có tác dụng giáo dục nhân cách cho các thành viên.
  • 26.
    6. Nguyên tắctôn trọng nhân cách học sinh kết hợp với yêu cầu hợp lí trong quá trình giáo dục Tôn trọng nhân cách học sinh trong quá trình giáo dục đòi hỏi phải tôn trọng phẩm giá, danh dự, thân thể học sinh và kích thích lòng tự trọng của các em. Khi học sinh có những hành vi, lời nói trái với chuẩn mực hành vi, giáo viên phải biết tự kiềm chế, bình tĩnh, nghiêm khắc, chân tình giúp đỡ các em nhận ra lỗi lầm, không mạt sát sỉ nhục, đánh đập, thể hiện sự thiếu tôn trọng các em. Tôn trọng nhân cách học sinh cần phải lạc quan tin tưởng đối với sự tiến bộ của học sinh. Tuyệt đối không thành kiến với học sinh, ngay cả đối với những học sinh mắc phải những lỗi lầm lớn. Vì nếu có ác cảm, định kiến với học sinh thì sẽ làm cho các em mất tự tin mặc cảm và xa lánh nhà giáo dục, bạn bè và tập thể nên càng mất cơ hội được giáo dục. Giáo dục cần phát huy mặt tốt, ưu điểm của học sinh là chính, phải nhìn thấy mặt tốt của con người để động viên phát triển nó lên. Đồng thời khi các em mắc lỗi, mắc sai lầm thì cũng phải có phương pháp giáo dục, không được hắt hủi, sỉ nhục. Nhà giáo dục cần xác định những yêu cầu hợp lí cho học sinh, tức là trong quá trình giáo dục, nhà giáo dục luôn nêu ra những đòi hỏi sư phạm - những yêu cầu để học sinh phấn đấu rèn luyện theo, tính hợp lí của yêu cầu đó thể hiện ở các mặt sau đây: - Học sinh phải nỗ lực ở mức độ nhất định mới thực hiện được. Điều đó có nghĩa là yêu cầu không quá cao để học sinh không thể thực hiện được mà cũng không quá dễ để học sinh không cần có sự cố gắng nào cũng làm được ngay. Yêu cầu đề ra ngày một cao hơn để học sinh luôn phải cố gắng tích cực hơn mới thực hiện được. - Yêu cầu phải có tính khả thi, đáp ứng được nguyện vọng muốn hoàn thành tốt các nhiệm vụ giáo dục của giáo viên giao cho. Những yêu cầu của nhà giáo dục phải rõ ràng, cụ thể, phù hợp với trình độ đã được giáo dục của học sinh và có tính chất dẫn dắt, khuyến khích các em vươn lên cao hơn nữa. Hai mặt tôn trọng nhân cách và yêu cầu cao trong giáo dục không mâu thuẫn mà thống nhất với nhau vì:
  • 27.
    - Tôn trọngnhân cách học sinh cần phải luôn đề ra các yêu cầu giúp cho các em vươn lên, phát triển nhân cách tốt hơn. - Đòi hỏi học sinh khi thực hiện các nhiệm vụ giáo dục cũng như trong quan hệ ứng xử sư phạm phải thể hiện sự tôn trọng, yêu thương, dìu dắt các em tiến bộ. Trong thực tiễn giáo dục cần tránh hiện tượng thiếu tôn trọng nhân cách học sinh (coi thường học sinh, đối xử thô bạo) hoặc ngược lại quá dễ dãi, nuông chiều, thoả mãn mọi yêu cầu của học sinh một cách vô điều kiện, không đòi hỏi học sinh thực hiện nghiêm túc những yêu cầu giáo dục đã nêu ra. Tất cả những hiện tượng đó đều làm giảm hoặc không đem lại hiệu quả giáo dục. ở một số trường hợp còn dẫn đến hậu quả là làm cho học sinh hư do có sự buông thả, nuông chiều, tự do quá mức, điều này hay xảy ra trong giáo dục gia đình. 7. Nguyên tắc thống nhất giữa sự tổ chức lãnh đạo sư phạm của giáo viên với việc phát huy tính tự giác tích cực độc lập tự giáo dục của học sinh Trong quá trình giáo dục, giáo viên - nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo, tổ chức lãnh đạo quá trình hình thành, phát triển những phẩm chất, hành vi thói quen ở học sinh, thể hiện: - Nâng cao ý thức trách nhiệm, vai trò lãnh đạo sư phạm của giáo viên trong việc theo dõi, kiểm tra, đánh giá quá trình và kết quả hoạt động của tập thể học sinh và của từng học sinh. - Thuyết phục học sinh biết định hướng và quyết tâm phấn đấu đạt những mục đích đã đề ra. - Lựa chọn các phương pháp, phương tiện để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục cho phù hợp. Để phát huy vai trò tự giác tích cực, độc lập, tự rèn luyện, tự giáo dục của học sinh, đòi hỏi nhà giáo dục cần phải: - Tôn trọng sáng kiến và sự độc lập của học sinh.
  • 28.
    - Động viênkịp thời ý chí quyết tâm vươn lên của học sinh. - Biến yêu cầu giáo dục của nhà trường thành yêu cầu tự giáo dục của tập thể và trách nhiệm của từng cá nhân học sinh. - Lựa chọn các biện pháp và hình thức tổ chức giáo dục, giúp học sinh tự định hướng rèn luyện, hoạt động. Trong quá trình giáo dục, tính tự giác, tích cực chủ động, sáng tạo của học sinh giữ vai trò quyết định trực tiếp đến việc hình thành và phát triển nhân cách. 8. Nguyên tắc bảo đảm tính hệ thống kế tiếp liên tục trong công tác giáo dục Nguyên tắc này yêu cầu phải tiến hành một cách lâu dài, có hệ thống các tác động giáo dục nhằm hình thành dần dần, từng bước các phẩm chất nhân cách. Quá trình giáo dục bao gồm hệ thống các nhiệm vụ, nội dung, phương pháp và các hình thức tổ chức giáo dục. Giáo viên phải xem xét các tác động và hiệu quả giáo dục trong toàn bộ hệ thống đó. Tính hệ thống và kế tiếp có liên quan tới nhau. Hệ thống kế tiếp từ thấp đến cao, đơn giản đến phức tạp dần lên, từ dễ đến khó... trong việc hình thành các tri thức chuẩn mực, hành vi thói quen cho học sinh. Những phẩm chất mới phải được hình thành dựa trên cơ sở trình độ đã được giáo dục trước đó. Trong quá trình giáo dục phải chú ý củng cố tập luyện liên tục, kéo dài để nâng cao dần các kết quả giáo dục ở học sinh, làm cho nhận thức, thái độ, tình cảm, hành vi đã được hình thành trở nên ổn định vững chắc. Giáo dục bất kì một phẩm chất nào của nhân cách, đặc biệt là việc hình thành một thói quen, nếp sống, lối sống cần phải được tiến hành liên tục, thường xuyên. Các yêu cầu giáo dục phải được học sinh thực hiện ở mọi nơi, mọi lúc. Thực tiễn giáo dục đã chứng tỏ là ở nơi nào (nhà trường, gia đình, tập thể...) công tác giáo dục được ý thức đầy đủ, được tiến hành có hệ thống, liên tục, thường xuyên thì sẽ đạt được hiệu quả cao. Trong quá trình giáo dục lại,
  • 29.
    cải tạo nhữngthói quen xấu đã tiêm nhiễm lâu trong mỗi cá nhân thì càng đòi hỏi tính kiên trì, tác động giáo dục thường xuyên, liên tục và có hệ thống. 9. Nguyên tắc thống nhất giữa giáo dục nhà trường với giáo dục gia đình và giáo dục của cộng đồng xã hội Quá trình giáo dục con người diễn ra ở mọi nơi, mọi lúc. Học sinh luôn sống, hoạt động trong các môi trường gia đình, trường học và cộng đồng xã hội (làng xóm, khu phố...) và luôn nhận được các tác động giáo dục từ nhiều phía, nhiều lực lượng. Để nâng cao hiệu quả giáo dục, hạn chế những mặt tiêu cực làm giảm kết quả giáo đục cần phải có sự thống nhất giữa giáo dục nhà trường, gia đình và xã hội. Mỗi lực lượng giáo dục (gia đình, nhà trường, xã hội) có vị trí nhất định trong giáo dục học sinh. - Giáo dục gia đình: Đặt cơ sở nền móng đầu tiên cho sự hình thành và phát triển nhân cách của trẻ. Có thể nói "Người mẹ là người thầy giáo đầu tiên của đứa trẻ", gia đình là cái nôi nuôi dưỡng và làm nảy nở những tâm hồn tốt đẹp cho trẻ. Hoàn cảnh, điều kiện sống, bầu không khí văn hoá, tâm lí và các quan hệ trong gia đình thường xuyên tác động, ảnh hưởng đến nhân cách của trẻ trong gia đình. - Giáo dục xã hội có vai trò rất quan trọng. Các quan hệ xã hội (kinh tế, văn hoá, khoa học, kĩ thuật, tư tưởng, chính trị...) thường xuyên tác động trực tiếp hoặc gián tiếp qua nhiều kênh đến các cá nhân. Các ảnh hưởng, tác động của xã hội đến cá nhân theo cả hai hướng: tích cực, có mục đích tốt và tự phát tiêu cực. Những tác động tiêu cực của xã hội có khi làm giảm sút hoặc trái ngược với giáo dục của nhà trường. - Giáo dục nhà trường giữ vai trò chủ đạo: bao hàm những tác động, nội dung giáo dục có mục đích, có kế hoạch và tổ chức chặt chẽ. Giáo dục nhà trường khai thác có lựa chọn những tác động giáo dục tích cực của gia đình và của xã hội, góp phần điều chỉnh những tác động tiêu cực từ gia đình, xã hội.
  • 30.
    Giáo dục nhàtrường được tiến hành một cách khoa học (có hệ thống, có phương pháp, kế hoạch, tổ chức chặt chẽ) do những nhà giáo dục có năng lực sư phạm thực hiện nên đã đạt được hiệu quả cao trong việc hình thành phát triển nhân cách học sinh. Trong thực tiễn giáo dục vẫn còn có sự thiếu thống nhất, còn khoảng cách giữa giáo dục gia đình, nhà trường và xã hội. Ví dụ, nhà trường giáo dục những giá trị, tình cảm, thái độ tích cực theo các chuẩn mực xã hội, nhưng nếu ở gia đình lại có những tác động khác, có khi trái ngược với tác động giáo dục của nhà trường thì những tác động ngược chiều như vậy sẽ ảnh hưởng đến hiệu quả giáo dục. 10. Nguyên tắc chú ý đến đặc điểm của đối tượng giáo dục Nguyên tắc này yêu cầu những người làm công tác giáo dục phải nắm được các đặc điểm của đối tượng giáo dục. Căn cứ vào đặc điểm trình độ được giáo dục đã trưởng thành về mặt xã hội đến mức độ nào để làm căn cứ nhằm đề ra kế hoạch giáo dục cho sát hợp. Đối tượng giáo dục có nhiều đặc điểm khác nhau như: đặc điểm quá trình tâm lí cá nhân (nhận thức, xúc cảm, tình cảm, lí trí, xu hướng, tính cách, nhu cầu, động cơ...); những đặc điểm riêng của đời sống cá nhân (gia đình, bố mẹ, sự phát triển trí tuệ, đạo đức); đặc điểm tâm lí lứa tuổi; đặc điểm của các điều kiện môi trường, vùng, miền có những sự phát triển kinh tế văn hoá, phong tục tập quán khác nhau. Nhà giáo dục phải căn cứ vào các đặc điểm đó để lựa chọn nội dung, phương pháp, cách thức tổ chức giáo dục phù hợp, có hiệu quả cao. Các nguyên tắc giáo dục là một hệ thống toàn diện, chúng không tồn tại tách biệt mà có quan hệ thống nhất biện chứng với nhau, bổ sung, hỗ trợ cho nhau. Người giáo viên cần biết vận dụng và phối hợp các nguyên tắc giáo dục một cách linh hoạt, sáng tạo để có được những kết quả mong muốn.
  • 31.
    CÂU HỎI ÔNTẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Trình bày khái niệm nguyên tắc giáo dục. Cơ sở lí luận và thực tiễn của các nguyên tắc giáo dục. 2. So sánh và đánh giá hệ thống các nguyên tắc giáo dục trong một số giáo trình giáo dục học hiện nay. 3. Phân tích nội dung, phương hướng thực hiện nguyên tắc bảo đảm tính mục đích trong giáo dục. 4. Phân tích nội dung, yêu cầu thực hiện nguyên tắc giáo dục gắn với đời sống xã hội. 5. Hiểu như thế nào là giáo dục trong lao động và bằng lao động trong quá trình giáo dục? 6. Phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục trong lao động và bằng lao động. Nêu thực trạng thực hiện nguyên tắc này ở trường phổ thông mà anh chị biết. 7. Nội dung, phương hướng thực hiện nguyên tắc giáo dục trong tập thể và bằng tập thể. 8. Nội dung của nguyên tắc giáo dục thống nhất tôn trọng nhân cách và yêu cầu hợp lí trong giáo dục là gì? Nêu các yêu cầu khi thực hiện nguyên tắc giáo dục này. 9. Tại sao trong giáo dục lại phải thực hiện nguyên tắc kết hợp thống nhất sự lãnh đạo của giáo viên và phát huy tính tự giác, tích cực chủ động của học sinh? 10. Bảo đảm tính hệ thống, kế tiếp liên tục có ý nghĩa như thế nào trong quá trình giáo dục? Lấy dẫn chứng thực tiễn để minh họa. BÀI TẬP Điều tra 20 học sinh của một lớp (ở trường Tiểu học, Trung học cơ sở hoặc Trung học phổ thông) để thấy được các đặc điểm về tinh thần, thái độ
  • 32.
    đối với tậpthể lớp của các em. Nêu những mặt mạnh, mặt yếu và phân tích nguyên nhân. Chương 14: NỘI DUNG GIÁO DỤC Giáo dục là quá trình tổ chức các loại hình hoạt động phong phú, đa dạng nhằm hình thành và phát triển các phẩm chất và năng lực của con người, đáp ứng được các yêu cầu của xã hội, thời đại. Để thực hiện mục tiêu giáo dục - đào tạo, nhà trường phải chuyển tải các nội dung giáo dục tương ứng đến học sinh, giúp cho các em chiếm lĩnh được các nội dung giáo dục đó để hình thành nhân cách. I. NHỮNG NỘI DUNG GIÁO DỤC CƠ BẢN TRONG NHÀ TRƯỜNG 1. Giáo dục đạo đức và ý thức công dân a. Giáo dục đạo đức Ý nghĩa của giáo dục đạo đức Đạo đức là một hình thái ý thức xã hội, là hệ thống các quan niệm về cái thiện, cái ác trong các mối quan hệ của con người với con người. Đạo đức về bản chất là những quy tắc, những chuẩn mực trong quan hệ xã hội, được hình thành và phát triển trong cuộc sống, được cả xã hội thừa nhận. Đạo đức là quy tắc sống, nó có vị trí to lớn trong đời sống nhân loại, đạo đức định hướng giá trị cho cuộc sống của mỗi cá nhân, điều chỉnh hành vi cho phù hợp với chuẩn mực của xã hội. Những giá trị phổ biến của đạo đức thể hiện trong các khái niệm: thiện, ác, lẽ phải, công bằng, văn minh, lương tâm, trách nhiệm... thang giá trị của đạo đức diễn biến theo lịch sử và mang tính dân tộc Giáo dục đạo đức là hoạt động của nhà giáo dục dựa theo yêu cầu xã hội, tác động có hệ thống lên người được giáo dục một cách có mục đích và
  • 33.
    có kế hoạchđể bồi dưỡng những phẩm chất tư tưởng mà nhà giáo dục kì vọng, chuyển hóa những quan điểm, yêu cầu và ý thức xã hội có liên quan thành phẩm chất đạo đức, tư tưởng của mỗi cá nhân. Trong công cuộc xây dựng đất nước, giáo dục đạo đức có ý nghĩa rất quan trọng đối với sự nghiệp giáo dục - đào tạo và đối với toàn xã hội. - Giáo dục đạo đức có vai trò thúc đẩy sự ổn định lâu dài của xã hội, xã hội ổn định là tiền đề, là cơ sở để phát triển, giáo dục đạo đức chính là bảo đảm cho sự ổn định lâu dài của xã hội. Lí tưởng, niềm tin, đạo đức được hình thành qua công tác giáo dục đạo đức ở trong và ngoài nhà trường. - Giáo dục đạo đức có vị trí hàng đầu và chủ đạo trong giáo dục nhà trường, giáo dục đạo đức với tư tưởng chính trị rõ ràng có vai trò định hướng cho các nội dung giáo dục khác. Nhà trường thông qua thực hiện công tác giáo dục có thể nâng cao hiệu quả giáo dục, thúc đẩy hoàn thành các nhiệm vụ giáo dục khác. - Đối với sự phát triển của thanh thiếu niên, giáo dục đạo đức hình thành cho họ hệ thống lập trường chính trị, quan điểm, thế giới quan mácxít và phẩm chất đạo đức phù hợp với chuẩn mực đạo đức của xã hội. Trước xu thế hội nhập của thế giới hiện đại, giáo dục đạo đức trong nhà trường giữ vai trò rất quan trọng trong định hướng cuộc sống và lựa chọn giá trị của thế hệ trẻ. Nhiệm vụ giáo dục đạo đức trong nhà trường có thể khái quát như sau: - Hình thành cho học sinh thế giới quan khoa học, nắm được những quy luật cơ bản của sự phát triển xã hội, có ý thức thực hiện nghĩa vụ của người công dân, từng bước trang bị cho học sinh định hướng chính trị kiên định, rõ ràng. - Giúp cho học sinh hiểu và nắm vững những vấn đề cơ bản trong đường lối chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước, có ý thức học tập, làm việc tuân thủ theo hiến pháp và pháp luật.
  • 34.
    - Bồi dưỡngcho học sinh năng lực phán đoán, đánh giá đạo đức, hình thành niềm tin đạo đức, yêu cầu học sinh phải thấm nhuần các nguyên tắc và chuẩn mực đạo đức do xã hội quy định, biết tiếp thu văn minh nhân loại kết hợp với đạo đức truyền thống của dân tộc. - Dẫn dắt học sinh biết rèn luyện để hình thành hành vi, thói quen đạo đức, có ý thức tích cực tham gia các hoạt động chính trị, xã hội, có ý thức đấu tranh chống những biểu hiện tiêu cực, lạc hậu. Những nội dung chủ yếu để giáo dục đạo đức cho học sinh: - Giáo dục lí luận cơ bản của chủ nghĩa Mác - Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh; - Giáo dục chủ nghĩa yêu nước; - Giáo dục lí tưởng của chủ nghĩa cộng sản; - Giáo dục chủ nghĩa tập thể; - Giáo dục lòng nhiệt tình, hăng say lao động, có ý thức bảo vệ tài sản XHCN; - Giáo dục dân chủ và pháp chế XHCN; - Giáo dục hành vi văn minh trong các lĩnh vực của đời sống xã hội, giáo dục ý thức công dân và các nội dung đạo đức mới XHCN. Nội dung chủ yếu của giáo dục đạo đức phải phù hợp với yêu cầu của công cuộc xây dựng và phát triển đất nước, thực hiện ý nguyện của Đảng: Dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, dân chủ và văn minh. Các bước của quá trình giáo dục đạo đức bao gồm: - Quá trình tác động nâng cao nhận thức về tư tưởng, chính trị, đạo đức làm cơ sở cho sự hình thành, phát triển và thể hiện các hành vi đạo đức. - Bồi dưỡng những tình cảm đúng đắn, trong sáng, phù hợp với các quan niệm, chuẩn mực đạo đức, quan hệ, ứng xử của xã hội. - Rèn luyện hành vi, thói quen đạo đức.
  • 35.
    Các con đườnggiáo dục đạo đức cho học sinh phổ thông là: Giảng dạy môn Giáo dục công dân và các môn học khác qua hoạt động ngoại khóa, lao động sản xuất, hoạt động của Đoàn thanh niên và Đội thiếu niên, công tác chủ nhiệm lớp. Hoạt động ngoại khóa và các hoạt động ngoài nhà trường là con đường quan trọng thực hiện giáo dục đạo đức cho học sinh một cách sinh động, hấp dẫn. b. Giáo dục ý thức công dân Toàn bộ các hoạt động giáo dục trong nhà trường đều hướng vào mục tiêu đào tạo một thế hệ công dân mới, có ý thức xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Học sinh hôm nay là công dân trong tương lai, họ sẽ là chủ nhân xây dựng và bảo vệ đất nước, họ cần được giáo dục ý thức công dân, để trở thành những công dân có ích nhất đối với Tổ quốc. Ý thức công dân là một phạm trù xã hội học, nó phản ánh trình độ nhận thức về quyền lợi, nghĩa vụ và trách nhiệm của mỗi cá nhân đối với Nhà nước với tư cách là những công dân chân chính của xã hội và của cộng đồng. Nhiệm vụ giáo dục ý thức công dân trong nhà trường như sau: Giáo dục chính trị - tư tưởng cho học sinh: giáo dục cho học sinh lòng yêu nước; giáo dục cho học sinh hiểu rõ chiến lược phát triển kinh tế, văn hoá xã hội, mục tiêu là tiến tới xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh; làm cho học sinh quan tâm đến những vấn đề chính trị, xã hội đang diễn ra trong nước và trên thế giới; rèn luyện cho học sinh thói quen và kĩ năng tham gia các hoạt động xã hội, tham gia vào các phong trào chính trị, văn hoá được tổ chức ở địa phương và nhà trường. Giáo dục cho học sinh ý thức và hành vi pháp luật: giúp cho học sinh hiểu biết về nghĩa vụ và quyền lợi của công dân để biết sống và hành động theo pháp luật, có ý thức đấu tranh với những biểu hiện vi phạm pháp luật, có ý thức tuyên truyền, giúp đỡ mọi người xung quanh thực hiện đúng pháp luật. Nội dung giáo dục pháp luật cho học sinh trong nhà trường bao gồm các quyền và nghĩa vụ của trẻ em trong quan hệ với gia đình, nhà trường và
  • 36.
    ngoài xã hộinhư: quyền được nuôi dưỡng, giáo dục; được pháp luật bảo hộ về tính mạng, sức khoẻ và danh dự; quyền được học tập, vui chơi, lao động, được tham gia vào các hoạt động đoàn thể, xã hội; nghĩa vụ vâng lời dạy bảo của cha mẹ, thầy cô giáo và kính trọng người lớn; nghĩa vụ học tập và phấn đấu vươn lên để trở thành người công dân có ích cho Tổ quốc; nghĩa vụ tuân theo các quy định của pháp luật (Luật An toàn giao thông, Luật Bảo vệ môi trường, Luật Bảo vệ di sản văn hoá...). 2. Giáo dục thẩm mĩ Ý nghĩa của giáo dục thẩm mĩ Thẩm mĩ là giá trị khách quan vốn có của các đối tượng có trong tự nhiên, xã hội và con người, được con người nhận thức, đánh giá, thưởng thức và sáng tạo. Giáo dục thẩm mĩ là vận dụng cái đẹp của nghệ thuật, của tự nhiên và nét đẹp của cuộc sống xã hội để bồi dưỡng quan điểm thẩm mĩ và năng lực cảm thụ, thưởng thức, sáng tạo cái đẹp đúng đắn cho học sinh. Giáo dục thẩm mĩ là bộ phận cấu thành cần thiết của mục tiêu giáo dục phát triển toàn diện. Con người là chủ thể của đời sống xã hội, vừa có nhu cầu về đời sống vật chất vừa có nhu cầu về đời sống tinh thần, trong đó có nhu cầu thẩm mĩ. Bồi dưỡng và hun đúc cái đẹp có hiệu quả nhất bắt đầu từ khi trẻ còn nhỏ. Làm tốt công tác giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường sẽ nâng cao tố chất văn minh tinh thần cho thế hệ trẻ và toàn dân tộc. Giáo dục thẩm mĩ có thể mở rộng tầm nhìn cho học sinh, phát triển trí lực và tinh thần sáng tạo của học sinh. Con người có thể nhận thức thế giới bằng nhiều con đường, trong đó có nghệ thuật. Nghệ thuật tái hiện đời sống hiện thực thông qua hình tượng nghệ thuật. Tác phẩm nghệ thuật là một phương thức phản ánh thế giới một cách sinh động, mới mẻ.
  • 37.
    Giáo dục thẩmmĩ có thể thúc đẩy trí lực của học sinh phát triển. Khi học sinh cảm nhận và thể nghiệm tình cảm trước cái đẹp của tự nhiên, xã hội và nghệ thuật sẽ thúc đẩy năng lực tư duy và năng lực sáng tạo phát triển. - Giáo dục thẩm mĩ có vai trò làm cho tâm hồn của học sinh trở nên trong sáng hơn, rèn luyện cảm xúc, hoàn thiện phẩm chất đạo đức cho các em. Sự thống nhất giữa cái đẹp và cái thiện đã được đề cập đến từ lâu, ngày nay với mục tiêu giáo dục nhân cách toàn diện, vấn đề này lại càng được nhấn mạnh. Giáo dục thẩm mĩ có ảnh hưởng to lớn tới giáo dục đạo đức, thông qua hình tượng đẹp chúng ta có thể giáo dục, nâng cao năng lực, phân biệt xấu, đẹp, thiện, ác, đồng thời tạo ảnh hưởng sâu sắc tới tình cảm, tư tưởng của học sinh, gợi lên tiếng gọi từ nội tâm, hình thành phẩm chất đạo đức và tình cảm cao thượng của học sinh. - Giáo dục thẩm mĩ thúc đẩy học sinh vươn tới cái đẹp, biết thể hiện cái đẹp trong mọi lĩnh vực của đời sống, tức là biết xây dựng cuộc sống theo quy luật của cái đẹp. Giáo dục thẩm mĩ và các nội dung giáo dục khác là điều kiện cho nhau, tương hỗ lẫn nhau cùng thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh. Vì vậy, tăng cường giáo dục thẩm mĩ cho các cấp học, các ngành học là xu thế tất yếu hiện nay. Nhiệm vụ của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường là: - Giúp học sinh hình thành quan điểm thẩm mĩ đúng đắn, nâng cao năng lực thẩm mĩ. Quan điểm thẩm mĩ là thái độ và cách nhìn của con người trong hoạt động thẩm mĩ. Mỗi thời đại có tiêu chuẩn thẩm mĩ riêng biệt. Trong xã hội có giai cấp giáo dục thẩm mĩ mang tính giai cấp. Vì thế, nhiệm vụ của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường trước hết là giáo dục học sinh xây dựng quan điểm thẩm mĩ đúng đắn, nắm vững tiêu chuẩn, phân biệt và đánh giá cái đẹp, đồng thời phải bồi dưỡng cho học sinh tình cảm thẩm mĩ cao thượng. Muốn nâng cao năng lực cảm thụ, hiểu biết và thưởng thức cái đẹp của học
  • 38.
    sinh thì phảităng cường bồi dưỡng, truyền thụ tri thức nghệ thuật cơ bản, cần thiết cho các em, bao gồm: tri thức mĩ học, văn học, âm nhạc, mĩ thuật... hiểu biết tri thức nghệ thuật, cảm thụ cái đẹp trong tự nhiên, phân tích nét đẹp đời sống xã hội, nâng cao năng lực thẩm mĩ. - Bồi dưỡng tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, kích thích học sinh yêu thích và vươn tới cái đẹp chân chính. Con người thưởng thức cái đẹp theo sắc thái tình cảm. Hướng dẫn học sinh thưởng thức các hình thái của cái đẹp, kích thích các em có tình cảm vui thích, yêu mến cái đẹp, hình thành tình cảm thẩm mĩ lành mạnh, cao thượng và tinh thần sáng tạo phấn đấu vươn lên để thực hiện ý tưởng tốt đẹp. - Giúp cho học sinh phát triển năng lực biểu hiện và sáng tạo cái đẹp. Con người ai cũng yêu thích cái đẹp. Điều này không chỉ biểu hiện ở hứng thú, sở thích đối với sự vật đẹp, tác phẩm nghệ thuật mà còn mong muốn biểu hiện và sáng tạo cái đẹp trong thực tiễn xã hội, phát triển nét đẹp ở mọi nơi mọi lúc trong đời sống xã hội, trong cuộc sống hàng ngày (chú ý làm đẹp môi trường, có hành vi cử chỉ văn minh, phục trang hợp lí; đối nhân xử thế khiêm nhường, lịch sự...). Các nhiệm vụ giáo dục thẩm mĩ có mối liên hệ với nhau, trong đó bồi dưỡng quan điểm thẩm mĩ đúng đắn là nhiệm vụ hạt nhân. Có quan điểm đúng đắn mới có thể hình thành tình cảm thẩm mĩ lành mạnh và quan điểm thẩm mĩ được thể nghiệm trong hoạt động thẩm mĩ, sáng tạo thẩm mĩ. Giáo dục thẩm mĩ thông qua các con đường sau đây: - Giáo dục nghệ thuật: Giáo dục nghệ thuật chiếm vị trí chủ yếu trong nội dung giáo dục thẩm mĩ. Nghệ thuật bắt đầu từ cuộc sống và cao hơn cuộc sống. Nghệ thuật phản ánh vẻ đẹp của tự nhiên và xã hội một cách tập trung, điển hình và mang tính tiêu biểu nên nó có sức truyền cảm và có tác dụng giáo dục to lớn. Hình thức nghệ thuật có: văn học, mĩ thuật, âm nhạc, vũ đạo (múa), kịch, điện ảnh, truyền hình với nội dung phong phú, hình thức đa dạng. Tác phẩm nghệ thuật ở hình thức nào cũng có đặc điểm và vai trò riêng, độc đáo. Giáo viên cần dựa vào nội dung và đặc điểm cụ thể của chúng để giáo
  • 39.
    dục thẩm mĩcho học sinh. Con đường giáo dục nghệ thuật trong nhà trường bao gồm: 1. Giáo dục nghệ thuật trên lớp, bao gồm việc dạy các môn học trong đó văn học, mĩ thuật, âm nhạc chiếm vị trí và vai trò quan trọng. 2. Hoạt động văn học nghệ thuật ngoại khóa. - Giáo dục thẩm mĩ thông qua dạy và học các bộ môn khoa học, đặc biệt là khoa học xã hội và nhân văn. Mỗi môn học đều chứa đựng những tiềm năng trong việc giáo dục cái đẹp, những tiềm năng này không giống nhau, giáo viên cần căn cứ vào tiềm năng của từng môn học để khai thác chúng, biết tìm ra cái đẹp ngay trong hệ thống kiến thức mà học sinh lĩnh hội. Ngày nay, quá trình dạy học có sự hỗ trợ của phương tiện kĩ thuật hiện đại nên giáo viên có điều kiện để làm sáng tỏ các góc độ của đối tượng thẩm mĩ. - Thông qua xây dưng môi trường văn hoá lành mạnh trong gia đình, nhà trường và xã hội. Nét đẹp trong cuộc sống gia đình được biểu hiện thông qua quan hệ trực tiếp thường xuyên của ông bà, cha mẹ, anh chị em, những người thân yêu ruột thịt. Sự thương yêu đùm bọc, chăm sóc của gia đình là cơ sở để học sinh thể hiện những nét đẹp đó trong các mối quan hệ. Do đó nhà trường cần phối hợp với gia đình, cung cấp cho họ những kiến thức, phương pháp, hình thức giáo dục thẩm mĩ, giúp cho họ thấy được lợi ích của những giá trị thẩm mĩ trong quan hệ gia đình. Xã hội đẹp là cội nguồn quan trọng của giáo dục thẩm mĩ, nhà trường cần phối hợp với chính quyền, với các cơ quan văn hoá - nghệ thuật ở địa phương xây dựng nên môi trường văn hoá trong sạch. ở nhà trường, cảnh quan môi trường sư phạm, các mối quan hệ giao lưu trong trường, phong cách, cử chỉ, trang phục, ngôn ngữ, nét mặt... được coi là phương tiện quan trọng để giáo dục thẩm mĩ cho học sinh. Giáo viên cần vận dụng thực tiễn sinh động để giáo dục thẩm mĩ cho học sinh, đồng thời tích cực gợi mở, hướng dẫn học sinh thể nghiệm, cảm thụ để phát huy tác dụng thẩm mĩ của chúng. – Giáo dục cái đẹp trong tự nhiên: Cái đẹp tồn tại trong tự nhiên như phong cảnh đất nước, quê hương, danh lam thắng cảnh... chính là nguồn tư liệu sống không bao giờ cạn kiệt
  • 40.
    của giáo dụcthẩm mĩ, cần tạo điều kiện để học sinh tiếp xúc với cảnh quan thiên nhiên. 3. Giáo dục lao động và hướng nghiệp a. Giáo dục lao động Lao động là phạm trù xã hội, nó vừa là điều kiện vừa là kết quả cho sự tồn tại của xã hội loài người cũng như sự phát triển của mỗi cá nhân. Nhờ có lao động mà con người tạo ra những giá trị vật chất và tinh thần. Lao động trở thành thuộc tính bản chất của con người, thể hiện sự khác biệt giữa con người và loài vật. Trong quá trình lao động, các mối quan hệ xã hội giữa con người với con người được hình thành, qua đó thiết lập bộ mặt nhân cách riêng cho mỗi con người. Lao động không chỉ với mục đích chuẩn bị cho học sinh tham gia hoạt động thực tiễn mà còn là phương tiện hình thành nhân cách, phát triển về mặt thể lực, tác động đến sự phát triển trí tuệ của học sinh. Mục đích của giáo dục lao động trong nhà trường phổ thông là hình thành cho học sinh quan điểm đúng đắn về lao động, hình thành thái độ tích cực đối với lao động, nhu cầu và thói quen đối với lao động. Nhiệm vụ của giáo dục lao động - Giáo dục cho học sinh thái độ đúng đắn đối với lao động: Có tinh thần trách nhiệm cao đối với công việc, nghề nghiệp, có thói quen lao động cần cù, bền bỉ, có ý thức tổ chức, kỉ luật, lao động sáng tạo, có năng suất cao, lao động với lương tâm nghề nghiệp, có bổn phận và nghĩa vụ vì lợi ích của bản thân, gia đình, tập thể và xã hội. Giáo dục ý thức đúng đắn đối với lao động, lao động trung thực có năng suất cao vì phúc lợi xã hội và cá nhân. - Cung cấp cho học sinh học vấn kĩ thuật tổng hợp, phát triển tư duy kĩ thuật hiện đại. Ngày nay với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học công nghệ, đặc biệt là sự phát triển của công nghệ thông tin đòi hỏi học sinh phải có học vấn cần thiết để đáp ứng với sự phát triển kinh tế xã hội hiện đại.
  • 41.
    - Chuẩn bịcho học sinh có những kĩ năng lao động kĩ thuật nghề nghiệp ở một lĩnh vực nghề nghiệp nhất định trong các khu vực kinh tế của đất nước, của địa phương. - Hình thành cho học sinh thói quen lao động có văn hóa: làm việc có kế hoạch, khoa học, biết tiết kiệm, quý trọng của cải và sức lao động, thực hiện công việc được giao chuẩn xác, đúng thời hạn, biết lao động, nghỉ ngơi hợp lí, khoa học v.v.... - Tổ chức các hoạt động để làm cho học sinh có những hiểu biết cơ bản về các ngành, nghề và thị trường lao động trước mắt và sự phát triển lâu dài của kinh tế, sản xuất để có khả năng lựa chọn ngành nghề phù hợp với năng lực, nguyện vọng của bản thân và yêu cầu của xã hội. Tổ chức cho học sinh trực tiếp tham gia lao động sản xuất và các loại hình lao động khác để góp phần sáng tạo những giá trị vật chất và tinh thần cho bản thân và xã hội. Một số loại hình lao động Lao động học tập: Là dạng lao động cơ bản, chiếm thời gian nhiều nhất trong các hoạt động của học sinh trong nhà trường, mục đích chủ yếu là cung cấp cho học sinh hệ thống kiến thức khoa học. Hoạt động học tập chỉ thực sự là một dạng lao động mang tính giáo dục đối với học sinh khi có sự tham gia gia tích cực của trí tuệ và được tổ chức một cách khoa học, hợp lí. - Lao động sản xuất của học sinh trong nhà trường: Là dạng lao động có ý nghĩa to lớn, đó là sự tham gia trực tiếp của học sinh vào một lĩnh vực nghề nghiệp nào đó, đem lại những sản phẩm cụ thể, thông qua đó hình thành những phẩm chất quý báu của người lao động và có điều kiện để thử sức mình ở những nghề nghiệp nhất định. Lao động sản xuất của học sinh thường được tiến hành ở cơ sở sản xuất ngoài xã hội hay trong vườn trường, xưởng trường. - Lao động công ích xã hội: Lao động công ích của học sinh rất phong phú như tu sửa trường lớp, sân chơi, thư viện, vệ sinh đường phố, đường
  • 42.
    làng, trồng câygây rừng, bảo vệ môi trường sinh thái... Lao động công ích thường là lao động không có thù lao, nó rất có ưu thế trong việc giáo dục ý thức trách nhiệm, hình thành tình cảm, tinh thần đoàn kết trong tập thể - Lao động tự phục vụ: Được học sinh tiến hành ở gia đình (vệ sinh nhà cửa, sửa chữa đồ dùng sinh hoạt, chăm sóc cây, vật nuôi trong gia đình...) tiến hành ở nhà trường (vệ sinh trường lớp, sửa chữa đồ dùng học tập, chăm sóc vườn trường....). Nội dung, chương trình giáo dục lao động cho học sinh trong nhà trường phổ thông thể hiện trong chương trình môn Kĩ thuật được Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành và áp dụng trong tất cả các trường phổ thông. Trong đó có những phần bắt buộc (phần chung) nhằm trang bị cho học sinh tri thức, kĩ năng cần thiết đối với hoạt động kĩ thuật. Học phần riêng (do nhà trường tự chọn) sẽ giúp học sinh hiểu được kĩ thuật công, nông nghiệp, nghề địa phương đang phát triển. Nhờ đó học sinh được định hướng cụ thể trước hệ thống nghề của địa phương và các vùng lân cận, giúp cho việc sử dụng học sinh ra trường được hợp lí. Một số yêu cầu để tổ chức lao động cho học sinh có hiệu quả: - Tổ chức cho học sinh tham quan các cơ sở sản xuất theo kế hoạch, phân bố nội dung của giáo dục lao động theo trình tự giáo dục. - Lựa chọn các dạng lao động để học sinh có thể làm quen với một phạm vi rộng các dạng lao động xã hội. - Lựa chọn các hình thức lao động theo hướng phức tạp dần và đảm bảo phù hợp với trình độ, lứa tuổi, giới tính của học sinh. - Cần tổ chức lao động phù hợp với đặc điểm kinh tế, văn hoá, xã hội của địa phương để khai thác kinh nghiệm của học sinh và thu hút các em đi vào lĩnh vực nghề nghiệp mà địa phương đang yêu cầu. - Những người hướng dẫn lao động cần phải có kiến thức có kĩ năng về lĩnh vực lao động để đảm bảo lao động mang lại hiệu quả.
  • 43.
    b. Giáo dụchướng nghiệp Hướng nghiệp là một hoạt động của tập thể sư phạm nhằm giúp học sinh chọn nghề một cách hợp lí, phù hợp với hứng thú, nguyện vọng, năng lực của cá nhân và yêu cầu của xã hội. Hướng nghiệp được coi là một bộ phận cấu thành trong toàn bộ công tác giáo dục. Việc chọn nghề của học sinh không thể để diễn ra một cách ngẫu nhiên, tự phát mà phải là một quá trình giáo dục. Dưới sự hướng dẫn, ảnh hưởng của thầy giáo, cha mẹ, bạn bè, thông tin dư luận xã hội v.v... làm cho quá trình chọn nghề của học sinh từ chỗ "định hướng ban đầu" đến chỗ "tự quyết định con đường đi vào nghề nghiệp tương lai" được đúng đắn. Nhiệm vụ của giáo dục hướng nghiệp Thứ nhất, định hướng nghề nghiệp: Công việc chủ yếu của định hướng nghề nghiệp là thông tin về sự phát triển của các nghề trong xã hội, nhất là những nghề đang cần nhiều nhân lực kể cả những nghề trong khu vực kinh tế Nhà nước và các thành phần kinh tế khác trong cả nước nói chung và ở địa phương nói riêng. Những thông tin này bao gồm: - Yêu cầu tâm - sinh lí của nghề - Tình hình phân công lao động, yêu cầu tuyển chọn; - Điều kiện lao động và triển vọng của nghề; - Những quan niệm (thường biểu hiện dưới dạng dư luận xã hội) đúng hoặc sai lệch về một số nghề trong xã hội hiện tại. - Yêu cầu phát triển kinh tế, khoa học, công nghệ trong những giai đoạn trước mắt và lâu dài của đất nước và địa phương liên quan đến sự phát triển của các ngành nghề. - Hệ thống các trường dạy nghề. - Các tổng công ti, công ti, nhà máy, xí nghiệp, công - nông trường, hầm mỏ, hợp tác xã v.v... Các cơ sở sản xuất (địa điểm, cơ cấu hoạt động, sản phẩm...) để có hướng chọn cho mình một chỗ đứng sau này.
  • 44.
    Đối tượng tácđộng để định hướng nghề nghiệp là học sinh, đặc biệt là những học sinh lớp cuối cấp (lớp 9 trường PTCS và lớp 12 trường PTTH). Biện pháp và phương tiện thông tin nghề nghiệp cho học sinh là: - Giới thiệu, tuyên truyền về nghề qua buổi sinh hoạt hướng nghiệp. Công việc này có thể do giáo viên làm, có thể mời người sử dụng lao động, người đã từng lao động ở các cơ sở đến báo cáo, nói chuyện, trao đổi với học sinh về nghề. - Tạo điều kiện cho học sinh được làm quen với một số nghề hiện có trong xã hội. Ví dụ như: Tổ chức cho các em tham quan sản xuất, tham gia lao động ở một số cơ sở sản xuất nếu có điều kiện (nhận gia công một số chi tiết hoặc một số mặt hàng theo hợp đồng cho nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã); tổ chức lao động sản xuất ở trường. - Tăng cường và mở rộng các phương tiện thông tin đại chúng (phát thanh tuyên truyền, báo chí, phim ảnh, quảng cáo...) để giới thiệu về nghề. Quá trình thông tin nghề nghiệp trong xã hội cho học sinh cần bảo đảm một số yêu cầu như: giúp học sinh định hướng vào những nghề đang có nhu cầu nhân lực lớn, cần thiết cho nền kinh tế quốc dân, những nghề đòi hỏi năng khiếu đặc biệt để gây hứng thú nghề nghiệp cho học sinh. Thứ hai, tư vấn nghề nghiệp: Tư vấn nghề nghiệp là hoạt động giúp các cá nhân, đặc biệt là thanh thiếu niên trong quá trình định hướng, tìm chọn cũng như thay đổi nghề. Để tư vấn nghề nghiệp các nước thường thành lập những ban tư vấn nghề nghiệp trong trường học. ở Việt Nam, trong các trường phổ thông hiện nay, công tác hướng nghiệp được coi là một nội dung giáo dục của nhà trường, giáo viên chủ nhiệm lớp thường là người tư vấn nghề nghiệp cho học sinh. Cũng có thể thành lập những trung tâm tư vấn nghề nghiệp ở ngoài nhà trường. Người làm công tác tư vấn qua quá trình tiếp xúc với học sinh, với cha mẹ học sinh, với các giáo viên bộ môn... nắm được đặc điểm nhân cách của học sinh, hoặc dựa vào sự khảo sát, điều tra, đánh giá các môn văn hóa, môn kĩ thuật và lao động sản xuất, nghiên cứu các
  • 45.
    sản phẩm hoặckết quả hoạt động... người làm công tác tư vấn lập sổ hướng nghiệp cho từng học sinh, ghi lại những gì cần thiết; cuối cùng trên cơ sở đó cho học sinh những lời khuyên trong việc chọn nghề. Thứ ba là tuyển chọn nghề (Thích hợp nghề) Ngoài ra, người làm công tác tư vấn nghề nghiệp phải xây dựng một phác đồ nghề nghiệp để giới thiệu cho học sinh, chỉ ra cho học sinh thấy được mức độ phù hợp hay không phù hợp giữa nhận thức, khả năng của cá nhân với yêu cầu thực tế khách quan của nghề, tức là mối quan hệ giữa nghề với cá nhân. Từ đó học sinh sẽ quyết định chọn nghề gì. Trường phổ thông căn cứ vào nhu cầu nhân lực của mỗi nghề cụ thể trong kế hoạch phát triển kinh tế để định hướng, tư vấn nghề nghiệp cho học sinh. Nghiên cứu, tham khảo sổ hướng nghiệp của học sinh, các trường dạy nghề, trường trung học chuyên nghiệp, đại học, cao đẳng, nhà máy, xí nghiệp, hợp tác xã sẽ có những cứ liệu quan trọng để tuyển chọn người phù hợp, làm rõ được mối quan hệ nghề - cá nhân trong việc sắp xếp, bố trí nghề. Ba nhiệm vụ của công tác hướng nghiệp trong trường phổ thông có mối quan hệ gắn bó hữu cơ với nhau, có thể biểu diễn mối quan hệ đó bằng sơ đồ tam giác hướng nghiệp. Trong trường phổ thông, hướng nghiệp được thực hiện bằng các con đường sau: - Hướng nghiệp qua dạy học các môn khoa học cơ bản, trước hết nó cung cấp cho học sinh những kiến thức cơ bản và có hệ thống về khoa học tự nhiên, khoa học xã hội và tư duy. Đó là những khái niệm, quy luật, lí thuyết cơ bản có liên quan đến kĩ thuật và sản xuất. Những môn học này cung cấp những cơ sở khoa học cho việc thực hiện giáo dục kĩ thuật tổng hợp, giúp cho việc xây dựng và phát triển những năng lực phong phú, đa dạng của học sinh; chuẩn bị cho các em đi vào lao động nghề nghiệp. - Hướng nghiệp qua hoạt động dạy học môn Kĩ thuật và lao động sản xuất trong trường học.
  • 46.
    - Tổ chứccho học sinh tham gia sản xuất ở các nhà máy, xí nghiệp, công nông trường, hợp tác xã, cơ sở sản xuất tiểu thủ công nghiệp... nhằm giúp học sinh có biểu tượng rõ hơn về những nghề đang cần tìm hiểu. - Hướng nghiệp qua sinh hoạt hướng nghiệp: Thông tư số 31/TT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu: "Để giúp học sinh hiểu rõ các ngành nghề, các trường tạm thời sử dụng mỗi tháng một buổi lao động để giới thiệu, tuyên truyền, giải thích về ngành nghề". Sinh hoạt hướng nghiệp nhằm giúp học sinh có được bước chuẩn bị, sẵn sàng về tâm lí để đi vào lao động sản xuất xã hội. Các hình thức và nội dung sinh hoạt hướng nghiệp bao gồm: - Giới thiệu những nghề đang cần nhiều nhân lực, nghề địa phương, những yêu cầu về sự phù hợp giữa người và nghề. - Giới thiệu hệ thống các trường đào tạo nghề (Trung ương và địa phương). Thông tư số 31 - TT của Bộ Giáo dục và Đào tạo đã nêu lên những hình thức ngoại khóa chính như sau: - Xây dựng các tổ ngoại khóa; - Xây dựng phòng hướng nghiệp; - Tổ chức cho học sinh tham quan, nghiên cứu, tìm hiểu đặc điểm và yêu cầu của các ngành nghề đang phát triển; - Giới thiệu, tuyên truyền nghề nghiệp với cha mẹ học sinh; - Phát huy vai trò của Đoàn Thanh niên cộng sản Hồ Chí Minh và Đội Thiếu niên Tiền phong trong công tác hướng nghiệp; - Tổ chức hội thi khéo tay kĩ thuật trong học sinh. Mỗi hình thức hướng nghiệp có vai trò, vị trí nhất định của nó. Khi áp dụng, tùy theo điều kiện, hoàn cảnh cụ thể của mỗi trường cần kết hợp chúng một cách linh hoạt nhằm nâng cao hiệu quả công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông hiện nay. 4. Giáo dục thể chất
  • 47.
    Ý nghĩa củagiáo dục thể chất Giáo dục thể chất (thể dục) là bộ phận cấu thành quan trọng của nền giáo dục phát triển toàn diện; thể dục là biện pháp quan trọng nâng cao sức khoẻ người dân, tăng cường thể chất, làm phong phú đời sống văn hoá xã hội, nâng cao sức sản xuất xã hội. Giáo dục thể chất theo nghĩa rộng bao gồm giáo dục rèn luyện thân thể và giáo dục vệ sinh giữ gìn sức khỏe; rèn luyện thân thể nghiêng về bồi dưỡng cơ thể, còn giáo dục vệ sinh giữ gìn sức khỏe lại nghiêng về bảo vệ sức khỏe. Giáo dục thể chất theo nghĩa hẹp, chủ yếu chỉ rèn luyện thân thể hoặc giáo dục vận động thể dục thể thao. Hiện nay giáo dục thể chất trong nhà trường phải chú ý làm tốt hai việc: thể dục và vệ sinh sức khỏe. Giáo dục thể chất trong nhà trường có ý nghĩa quan trọng, được biểu hiện như sau: - Giáo dục thể chất có thể thúc đẩy học sinh phát triển thân thể khỏe mạnh, tăng cường thể chất cho học sinh. - Giáo dục thể chất là bộ phận không thể thiếu để thúc đẩy sự phát triển toàn diện của học sinh, là bộ phận hợp thành quan trọng của nền giáo dục phát triển toàn diện. Thân thể khoẻ mạnh là cơ sở vật chất để thực hiện các nhiệm vụ giáo dục khác. Giáo dục thể chất liên hệ mật thiết với giáo dục đạo đức, giáo dục trí tuệ, giáo dục thẩm mĩ và lao động. - Giáo dục thể chất không những có thể bồi dưỡng phẩm chất đạo đức cho học sinh mà còn làm cho tinh thần con người mạnh khỏe, cuộc sống văn minh vui vẻ, có ý nghĩa, tạo nên hành vi và thói quen văn minh như tôn trọng kỉ luật, trách nhiệm với tập thể, tôn trọng, tuân theo trật tự công cộng, giữ gìn môi trường sạch đẹp, giữ gìn vệ sinh. Nhiệm vụ và nội dung của giáo dục thể chất trong nhà trường - Tăng cường thể chất, sức khỏe cho học sinh. Tổ chức cho học sinh rèn luyện thân thể, thúc đẩy cơ thể học sinh phát triển bình thường, tăng cường thể chất và sức khỏe cho học sinh, phát triển toàn diện năng lực hoạt động cơ bản của cơ thể cũng như tố chất của cơ thể như: tốc độ, độ nhạy
  • 48.
    cảm, sức mạnh,độ dẻo dai, nhanh nhạy... hay các vận động cơ bản như chạy, nhảy, nâng, trèo... nâng cao vận động thích ứng với môi trường tự nhiên cho học sinh. Giúp học sinh dần dần nắm vững tri thức cơ bản và kĩ năng kĩ xảo của vận động thể dục thể thao, tạo nên thói quen tự giác rèn luyện thân thể một cách khoa học. - Truyền thụ tri thức vệ sinh cần thiết cho học sinh, bồi dưỡng thói quen vệ sinh tốt, hướng dẫn học sinh phòng ngừa bệnh tật, bảo vệ và tăng cường sức khỏe tâm sinh lí. - Thông qua thể dục, tiến hành giáo dục phẩm chất đạo đức cho học sinh, tạo nên phong cách đạo đức tốt đẹp, cao thượng. Nội dung giáo dục thể chất trong nhà trường: - Vận động thể dục thể thao: Đây là nội dung chủ yếu của thể dục nhà trường, là phương pháp chủ yếu bảo đảm sự phát triển khỏe mạnh của tâm lí học sinh, bao gồm vận động điền kinh, thể thao, các loại bóng, bơi lội, trò chơi, võ thuật... và hoạt động thể dục trong giáo dục quốc phòng, tận dụng điều kiện tự nhiên rèn luyện thân thể. Vệ sinh nhà trường, yêu cầu nhà trường cần xây dựng chế độ học tập, sinh hoạt hợp lí, kiểm soát, khống chế chặt chẽ hoạt động của học sinh trong nhà trường, bảo đảm thời gian nghỉ ngơi hợp lí, tạo nên thói quen sinh hoạt tốt, có kỉ luật. Thiết bị sinh hoạt trong nhà trường như bàn ghế, cửa sổ, cửa ra vào to nhỏ, thấp cao; hướng ánh sáng, độ phản quang của bảng, đèn chiếu sáng.... đều đòi hỏi phải phù hợp với mức độ học tập và tình trạng phát triển cơ thể của học sinh. Cần làm cho học sinh hiểu rõ tri thức vệ sinh học tập, tạo nên thói quen học tập tốt, tạo tư thế ngồi, đi đứng, viết... đúng tư thế, đảm bảo cho học sinh phát triển bình thường. Bảo vệ thị lực cho học sinh đang là vấn đề nổi cộm hiện nay, phải kiên trì bảo vệ sức khỏe đôi mắt, giúp học sinh hiểu về vệ sinh
  • 49.
    mắt. Khi sắpxếp chỗ ngồi phải chú ý điều tiết thị lực học sinh. Cũng cần làm cho học sinh hiểu về vệ sinh vận động, luyện tập theo khoa học. Thiết bị thể dục và sân bãi cần phù hợp với yêu cầu về sự an toàn, phòng tránh xảy ra sự cố. Cần tiến hành kiểm tra sức khỏe định kì cho học sinh, làm tốt công tác phòng và trị bệnh để đảm bảo cho học sinh phát triển tốt II. NHỮNG NỘI DUNG GIÁO DỤC MỚI Xã hội loài người đang bước vào thời kì khoa học và công nghệ phát triển như vũ bão. Với xu thế mở cửa, hội nhập của thế giới, đời sống xã hội, giáo dục đang phải giải quyết những vấn đề có tính bức thiết và đầy thách thức. Để giáo dục - đào tạo thế hệ trẻ thành những con người mới có khả năng và bản lĩnh thích ứng cao với những biến động của xã hội hiện đại, giáo dục trong nhà trường hiện nay đã được bổ sung những nội dung giáo dục cho phù hợp 1. Giáo dục môi trường a. Khái niệm Môi trường là vùng vật lí và sinh học xung quanh con người, môi trường là sinh quyển bao gồm không khí, đất đai và hệ sinh thái có ảnh hưởng đến cuộc sống của con người. Hệ sinh thái là khái niệm chỉ mối quan hệ tương hỗ với nhau giữa quần xã sinh vật và môi trường. Hệ sinh thái là đơn vị tự nhiên của các vật hữu sinh và vô sinh ở trong thế cân bằng. Mô hình hệ sinh thái: Quần xã sinh vật - Môi trường xung quanh - Năng lượng mặt trời - Hệ sinh thái Tóm lại môi trường là tất cả các nhân tố vô sinh và hữu sinh bao quanh Trái Đất, có ảnh hưởng trực tiếp hay gián tiếp đến cuộc sống và sự phát triển của mọi lĩnh vực sống.
  • 50.
    Ô nhiễm môitrường: Là môi trường bị nhiễm các chất độc hại, nhiễm bẩn hoặc tiếng ồn quá giới hạn cho phép, hoặc do sự khai thác của con người làm cạn kiệt nguồn tài nguyên thiên nhiên, phá vỡ sự cân bằng sinh thái Ô nhiễm môi trường là kết quả của ba yếu tố. quy mô dân số, mức tiêu thụ tính theo đầu người, tác động của môi trường. Quy mô dân số x Mức tiêu thụ/người x Tác động của môi trường (đơn vị sx) = Độ ô nhiễm Các loại môi trường bị ô nhiễm: môi trường đất, môi trường nước, không khí, môi trường bị ô nhiễm bởi tiếng ồn. b. Nội dung giáo dục môi trường * Giáo dục ý thức bảo vệ môi trường Bảo vệ nơi sinh sống và phát triển của quần xã sinh vật và tôn trọng sự cân bằng của hệ sinh thái. - Có ý thức bảo vệ nguồn tài nguyên thiên nhiên, đấu tranh chống lại những hành vi ô nhiễm môi trường đất, nước, không khí, không khai thác bừa bãi tài nguyên, tàn phá thiên nhiên. - Có ý thức giữ gìn sự trong lành của môi trường sống hàng ngày của con người ở mọi nơi, mọi chỗ. * Bồi dưỡng kiên thức về môi trường, bảo vệ và chống ô nhiễm môi trường - Tìm hiểu về môi trường, hệ sinh thái; - Các tác nhân gây ô nhiễm môi trường và tác hại của nó (ô nhiễm đất, bầu khí quyển, "hiệu ứng nhà kính", ô nhiễm nguồn nước, hoá chất, thuốc trừ sâu...); - Rèn luyện và hình thành thói quen giữ gìn vệ sinh, bảo đảm sự trong lành của môi trường sống xung quanh con người, tham gia tích cực vào các hoạt động giữ gìn và làm sạch môi trường.
  • 51.
    c. Các conđường giáo dục môi trường cho học sinh - Thông qua giảng dạy các bộ môn khoa học tự nhiên và xã hội, đặc biệt là các môn học có nội dung tri thức có thể khai thác bằng cách lồng ghép, tích hợp hoặc theo môđun để giáo dục môi trường có hiệu quả như môn Sinh học, Địa lí, Đạo đức, Giáo dục công dân... - Tổ chức trao đổi, tọa đàm, tranh luận qua các buổi sinh hoạt về môi trường và bảo vệ môi trường cũng như các hoạt động cụ thể. Tổ chức cho học sinh tham gia vào việc bảo vệ môi trường: tuyên truyền, cổ động, trồng cây, chăm sóc hoa, chim, cây cảnh, dọn vệ sinh, diệt ruồi, muỗi, bọ gậy... - Tham quan, du lịch môi trường sinh thái, danh lam thắng cảnh, rừng nguyên sinh, các môi trường tự nhiên và thiên nhiên nhân tạo. 2. Giáo dục dân số a. Khái niệm Giáo dục dân số (population education) là thuật ngữ UNESCO dùng để chỉ một chương trình giáo dục nhằm giúp người học hiểu được mối quan hệ qua lại giữa động lực dân số và các nhân tố khác của chất lượng cuộc sống, từ đó hình thành ý thức trách nhiệm của từng cá nhân trước những quyết định về lĩnh vực dân số nhằm nâng cao chất lượng cuộc sống cho bản thân, gia đình và xã hội. Giáo dục dân số có ý nghĩa rất quan trọng, nó là một quá trình giúp cho người học có những hiểu biết về các vấn đề dân số, trên cơ sở đó có nhãn quan đúng đắn về phát triển dân số, quy mô gia đình, kế hoạch hóa gia đình, phát triển và cải thiện chất lượng cuộc sống. Giáo dục dân số (GDDS) trở thành một nội dung giáo dục không thể thiếu được cho học sinh trong nhà trường hiện nay để thế hệ trẻ nâng cao hiểu biết, có ý thức trách nhiệm để chuẩn bị làm cha mẹ sau này.
  • 52.
    Chính sách dânsố như hình thức điều khiển sự phát triển dân số, nó tác động đến tái sản xuất dân cư, đến các điều kiện sống của mọi tầng lớp nhân dân và nó hoàn thiện các điều kiện lao động, hệ thống tiền lương và các nguồn gốc thu nhập khác, điều chỉnh việc chuyển cư và cơ cấu lãnh thổ dân cư. Tuổi kết hôn: Là độ tuổi được phép xây dựng gia đình theo pháp luật (tuổi tối thiểu của nữ đủ 18, nam đủ 20). - Quy mô gia đình - Kế hoạch hoá gia đình (KHHGĐ): Điều chỉnh số con sinh ra một cách có ý thức, chủ động trong nội bộ một gia đình, thông qua sự tự nguyện của hai vợ chồng. KHHGĐ là tổng hợp các biện pháp nhằm chủ động và hạn chế việc sinh đẻ và sinh đẻ có kế hoạch. b. Mục tiêu của giáo dục dân số - Cung cấp những tri thức cơ bản về Dân số học, tình hình dân số trên thế giới, trong nước và địa phương; các chính sách về dân số và KHHGĐ. - Nâng cao nhận thức về khả năng điều chỉnh hoạt động sinh đẻ của con người để tạo ra sự cân đối giữa dân số và sản xuất, chất lượng cuộc sống. - Định hướng những giá trị đạo đức mới, khắc phục những quan niệm cũ không còn phù hợp về hôn nhân, gia đình và hạnh phúc gia đình. - Giáo dục thái độ, hành vi đúng đắn trước những vấn đề dân số đất nước, phát triển dân số hợp lí, phân bố dân cư và lao động. - Bồi dưỡng tri thức và kĩ năng thực hiện KHHGĐ, nâng cao chất lượng cuộc sống. - Biết làm công tác, tuyên truyền về GDDS và KHHGĐ. c. Nội dung và con đường giáo dục dân số * Nội dung giáo dục dân số Về mặt lí thuyết và làm cho học sinh hiểu rõ mối quan hệ giữa dân số, môi trường và chất lượng cuộc sống.
  • 53.
    Dân số <->Môi trường <-> Chất lượng cuộc sống <-> Dân số Chất lượng cuộc sống Mục tiêu GDDS: - Bồi dưỡng nhận thức - Thái độ đúng - Có hành vi thích hợp => Quy mô gia đình hợp lí; Phát triển dân số hợp lí; Phân bố dân cư hợp lí - Nắm vững ba khái niệm cơ bản: Dân số, chất lượng cuộc sống và môi trường. - Nắm vững hai mối quan hệ cơ bản: Quan hệ dân số và chất lượng cuộc sống, quan hệ dân số - môi trường và chất lượng cuộc sống. Về mặt thực tiễn, vận dụng năm chủ điểm GDDS trong khu vực vào thực tiễn nước ta. - Quy mô gia đình và chất lượng cuộc sống: Chấp nhận gia đình quy mô nhỏ, mỗi cặp vợ chồng chỉ có 1 hoặc 2 con, sinh cách nhau 5 năm (QĐ 162 HĐBT). - Tuổi kết hôn hợp lí: Nữ đủ 18 tuổi, nam đủ 20 tuổi, vận động kết hôn muộn khi nữ đủ 22 tuổi, nam đủ 24 - 25. - Tư cách và trách nhiệm làm cha mẹ: Được trang bị những kiến thức tối thiểu về sinh đẻ có kế hoạch, chăm sóc, bảo vệ sức khoẻ thai nghén và sinh sản, nuôi con, thực hiện nghĩa vụ và trách nhiệm làm cha mẹ. - Nắm được mối quan hệ dân số - môi trường và chất lượng cuộc sống, từ đó làm nổi bật tính cấp bách của kế hoạch hoá dân số và sinh đẻ - KHHGĐ trong hiện tại và tương lai. Xác định và lựa chọn những giá trị xã hội có liên quan đến dân số (như số con, con trai, con gái, hạnh phúc gia đình...) * Các con đường giáo dục dân số
  • 54.
    - Thông quaphương pháp lồng ghép - tích hợp nội dung GDDS vào các môn học tự nhiên, xã hội. - Thông qua các hoạt động ngoại khoá: nói chuyện về dân số, sinh hoạt câu lạc bộ tìm hiểu về dân số, KHHGĐ, hoạt động nghệ thuật, tuyên truyền về dân số. - Tổ chức cho học sinh tham gia cuộc tuyên truyền về GDDS, tư vấn về GDDS. - Phổ biến, giới thiệu cho học sinh nắm được các chủ trương, chính sách của Đảng và Nhà nước về dân số (chính sách dân sô), các chiến lược phát triển dân số và xây dựng, nâng cao chất lượng cuộc sống. 3. Giáo dục giới tính a. Khái niệm và ý nghĩa Giới tính là những đặc điểm riêng biệt về giải phẫu sinh lí cơ thể và những đặc trưng về tâm lí (hứng thú, tình cảm, xúc cảm, tính cách, năng lực, nhận thức...) tạo nên sự khác biệt giữa giới nam và nữ. Giáo dục giới tính (GDGT) là "giáo dục về chức năng làm một con người có giới tính, điều quan trọng là đề cập vấn đề giới tính một cách công khai và đầy đủ ở lớp từ nhà trẻ đến đại học, giúp cho học sinh cảm thấy an toàn và tự do trong việc biểu lộ cảm xúc liên quan tới đời sống giới tính" (theo Từ điển bách khoa về giáo dục). Ta có thể hiểu GDGT là một quá trình tác động sư phạm hướng vào việc vạch ra những nét, những phẩm chất, những đặc trưng và những khuynh hướng phát triển của nhân cách nhằm xác định thái độ xã hội cần thiết của cá nhân đối với các vấn đề giới tính. GDGT có ý nghĩa lớn đối với sự phát triển tâm lí của thanh thiếu niên học sinh. Xã hội hiện đại đã có những yếu tố và điều kiện dẫn đến sự phát triển sớm về giới ở trẻ em. Chất lượng cuộc sống ngày càng cao, sự bùng nổ thông tin với nhiều phương tiện nghe nhìn, phim ảnh về cuộc sống gia đình, tình yêu, quan hệ nam nữ ảnh hưởng rất nhiều và nhanh nhậy với thế hệ trẻ. Xã hội hiện đại cần phải rất quan tâm đến vấn đề GDGT.
  • 55.
    - GDGT ảnhhưởng trực tiếp đến giáo dục dân số. GDGT cung cấp những kiến thức khoa học về dân số kế hoạch hoá gia đình, sức khoẻ sinh sản, về hạnh phúc gia đình... giúp cho học sinh có hiểu biết và ý thức làm chủ trong các quan hệ tình bạn, tình yêu và hôn nhân sau này; thực hiện được mục tiêu và nội dung của giáo dục dân số trong thế hệ trẻ - một bộ phận rất quan trọng trong dân cư. - GDGT là con đường hữu hiệu ngăn ngừa các bệnh lây nhiễm qua con đường tình dục, đặc biệt là HIV - AIDS. - GDGT sẽ giúp cho thanh thiếu niên học sinh hình thành thái độ, hành vi đúng đắn trong các mối quan hệ bạn bè khác giới, biết làm chủ trong việc giải quyết các vấn đề có liên quan đến tình yêu, hôn nhân, gia đình, xây dựng cuộc sống lành mạnh, có văn hoá, hướng tới cuộc sống hạnh phúc. b. Nội dung và các con đường giáo dục giới tính * Nội dung giáo dục giới tính bao gồm những kiến thức về sự phát triển của giới nam và nữ. - Về giải phẫu sinh lí. - Cấu tạo, chức năng của các cơ quan sinh dục nam - nữ. - Tuổi dậy thì và những biểu hiện, cách nhận biết và giải quyết những "bí ẩn" ở tuổi dậy thì. - Sinh sản và sức khoẻ sinh sản vị thành niên. - Các kiến thức, hiểu biết về sức khoẻ của giới, phòng tránh thai, phòng tránh các bệnh lây lan qua đường tình dục. Giáo dục về các mối quan hệ xã hội theo giới của cá nhân mỗi người: - Quan hệ hôn nhân, gia đình. - Quan hệ, bổn phận của mỗi người nam, nữ khi trở thành cha mẹ, con cái (trai, gái, dâu, rể), ông bà, anh chị, em... - Quan hệ bạn bè và bạn khác giới.
  • 56.
    - Tình yêunam - nữ Giáo dục, hình thành kĩ năng xác định các giá trị xã hội; lí tưởng, lẽ sống, hạnh phúc gia đình, dân tộc, con cái (trai, gái, tình yêu, cuộc sống, tình yêu, cuộc sống, tình bạn...). * Các con đường giáo dục giới tính trong nhà trường phổ thông - Thông qua giảng dạy, học tập các môn khoa học tự nhiên, khoa học xã hội bằng phương pháp lồng ghép hoặc tích hợp. - Thông qua các chương trình, hoạt động ngoại khoá như: + Diễn đàn trao đổi về các chuyên đề tình bạn, tình yêu, hôn nhân, gia đình. + Tìm hiểu các tài liệu, sách báo, phim, ảnh về cấu tạo, chức năng, vệ sinh thường thức, phòng tránh các bệnh của các bộ phận sinh dục, sinh sản của nam - nữ. + Triển lãm về phòng tránh thai (phương thức, phương tiện, dụng cụ...). - Qua tư vấn (tình yêu, hôn nhân, gia đình, các bệnh của mỗi giới, tâm lí và bệnh tâm lí...). Qua các buổi sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hoá, văn nghệ với các đề tài về giới, về hôn nhân, hạnh phúc gia đình... - Qua các hoạt động vui chơi, văn nghệ, thể dục thể thao. - Qua các môn học tự chọn (nấu ăn, nữ công, du lịch, cắm tỉa hoa, nhạc, họa, kĩ thuật...). 4. Giáo dục phòng chống ma túy a. Khái niệm Ma túy là những chất như thuốc phiện, hêrôin, côcain, moocphin... khi vào cơ thể người sẽ gây nghiện và huỷ hoại, làm thay đổi các chức năng sinh lí, tâm lí của con người. Ma túy có thể được đưa vào cơ thể người qua các con đường: - Hút thuốc phiện, cần sa.
  • 57.
    - Ngửi, híthêrôin, côcain bằng cách đốt cháy trực tiếp rồi ngửi, hít khói của chúng vào miệng, mũi. - Nhai, nuốt, uống các thuốc kích thích thần kinh. - Tiêm, chích dưới da, tĩnh mạch các chất như moocphin, đôlacgan, hêrôin dưới dạng lỏng. Nghiện ma túy: Theo nghĩa khoa học thì nghiện ma túy là trạng thái nhiễm độc cơ thể theo chu kì hay mãn tính khi đã sử dụng chất ma tuý thành thói quen. Những biểu hiện có thể nhận biết người nghiện ma túy: - Ở thể nhẹ (mới mắc nghiện một thời gian ngắn): ngáp vặt, chảy nước mắt, nước mũi, hay ho vặt, vã mồ hôi, khi đói thuốc thì mắt lờ đờ, chân tay đờ đẫn, không muốn làm gì ngoài việc đi tìm thuốc để thoả mãn cơn nghiện. - Ở thể nặng thì nôn mửa, xuất huyết đường tiêu hoá, đau buốt xương, cơ, khớp, nhức đầu, sút cân, cơ thể suy sụp. Khi đói thuốc mà không được đáp ứng thì người nghiện ủ rũ, co giật, sùi bọt mép, đau buốt, mỏi mệt toàn thân. Người nghiện thường lên cơn nghiện vào một thời điểm nhất định trong ngày và hầu như không thể cưỡng lại được nếu như không có một ý chí kiên cường, chịu đựng, vượt qua cơn đau, đòi hỏi của cơ thể. Hiện nay người ta có thể dùng phép thử nước tiểu của người nghiện bằng que chỉ thị màu sẽ biết chính xác tình trạng nghiện ma tuý của người nghiện một cách nhanh chóng. Những người rơi vào nghiện ma túy không tránh khỏi những tai hoạ sau: - Sức khoẻ, trí tuệ bị huỷ hoại, không có sức đề kháng với bệnh tật, luôn uể oải, không còn khả năng lao động. - Người nghiện ma tuý làm cho hạnh phúc gia đình tan vỡ, tài sản khánh kiệt, trở thành gánh nặng cho gia đình.
  • 58.
    - Ma túylà nguyên nhân trực tiếp thúc đẩy các tệ nạn xã hội khác, là bạn đồng hành của tội ác và tội phạm. - Ma túy là con đường ngắn nhất dẫn tới lây nhiễm HIV/AIDS. b. Mục đích giáo dục phòng chống ma túy học đường - Nâng cao nhận thức cho thế hệ trẻ, học sinh về tính chất và tác hại của ma tuý, một hiểm hoạ của xã hội loài người, quốc gia, dân tộc, thời đại. Mọi người, đặc biệt là thanh thiếu niên học sinh phải cảnh giác với kẻ thù nguy hiểm này. - Tuyên truyền, giáo dục cho học sinh biết cách phòng chống ma tuý cho bản thân, cho gia đình và xã hội. - Làm cho học sinh biết tổ chức, xây dựng lối sống lành mạnh, lạc quan, yêu đời, không mắc vào các tệ nạn cờ bạc, rượu chè, nghiện hút làm cho nhân cách, phẩm chất bị đồi bại, thân thể tàn phế. Giáo dục phòng chống ma tuý còn có mục đích làm cho học sinh biết tỏ thái độ kiên quyết chống lại việc sản xuất, buôn bán, tàng trữ và sử dụng trái phép ma tuý và những người tiếp tay cho tệ nạn ma tuý này. c. Các hình thức giáo dục phòng chống tệ nạn ma tuý trong trường học - Thông qua dạy học các môn Chính trị, Đạo đức, Giáo dục công dân.. - Qua các buổi sinh hoạt tập thể (sinh hoạt lớp, Đoàn, Đội, chào cờ, ngoại khoá, diễn đàn). - Tổ chức cho học sinh tham gia tuyên truyền, phổ biến các chủ trương của nhà nước, của chính quyền về phòng chống ma túy. Tham gia các phong trào tuyên truyền, vận động bài trừ các tệ nạn xã hội ở địa phương. Tổ chức các hoạt động, sáng tác thơ ca, họa, các tiểu phẩm nghệ thuật và tổ chức diễn đàn vàn nghệ của thầy và trò với những nội dung tuyên truyền, vận động, giáo dục thiết thực, cụ thể, hấp dẫn về phòng chống ma tuý.
  • 59.
    Cho học sinh(nhất là học sinh các lớp lớn tuổi) trực tiếp được nghe, hoặc trao đổi với những thanh niên bị rơi vào con đường ma túy nay đã cai nghiện được nói về nỗi đau khổ vì nghiện ngập để học sinh hãy tránh xa ma túy. Cũng có thể cho học sinh trực tiếp tiếp xúc với cha, mẹ, người thân của một số người mắc nghiện ma tuý để họ được chứng kiến nỗi cực nhục của các gia đình có người nghiện như thế nào. Đó chính là bài học để các em không bao giờ mắc vào các tệ nạn xã hội này. - Tổ chức cho học sinh xem các bộ phim, vở diễn nói về tác hại của nghiện ma túy; tổ chức tọa đàm, trao đổi cụ thể qua các hình tượng nghệ thuật; viết thu hoạch về tác hại của nghiện ma túy mà tự giác xa lánh nó. - Tổ chức các hội nghị giữa chính quyền địa phương, cha mẹ học sinh và học sinh của lớp, trường về phòng chống ma túy ở trường và địa phương. Sau đó thực hiện kí cam kết đối với từng gia đình và từng học sinh không mắc vào các tệ nạn xã hội, không nghiện hút, buôn bán, tàng trữ, vận chuyển chất ma tuý. 5. Giáo dục giá trị a. Những Khái niệm cơ bản Giá trị là phẩm chất tốt hay xấu, tác dụng lớn hay nhỏ của sự vật hay của một con người, là cái làm cho vật được thừa nhận là có ích lợi, đáng quý, là tính ý nghĩa tích cực hay tiêu cực của khách thể đối với con người, giai cấp, nhóm xã hội; nói chung là các giá trị vật chất và giá trí vật chất tinh thần có ý nghĩa đối với cuộc sống. Hệ giá trị hay còn gọi là hệ thống giá trị, đó là một tổ hợp giá trị khác nhau được sắp xếp, hệ thống lại theo những nguyên tắc nhất định thành một tập hợp mang tính toàn vẹn, hệ thống, thực hiện các chức năng đặc thù trong việc đánh giá con người theo những phương thức vận hành nhất định của giá trị. Cá nhân con người luôn tiếp cận với hệ thống giá trị. Thang giá trị đó là một tổ hợp giá trị, một hệ thống giá trị được sắp xếp theo một trật tự ưu tiên nhất định. Thang giá trị còn gọi là thước đo giá trị.
  • 60.
    Chuẩn mực giátrị trong hệ thống giá trị được sắp xếp theo một trật tự nhất định, một thứ tự ưu tiên. Có những giá trị giữ vị trí cốt lõi, chuẩn mực chung cho nhiều người, chiếm vị trí ở bậc cao hoặc then chốt, được coi là giá trị chuẩn. Định hướng giá trị: Theo Từ điển Bách khoa Xô viết, định hướng giá trị là: l) Cơ sở tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mĩ giúp chủ thể đánh giá thực tại chung quanh và định hướng trong thực tại đó. 2) Phương pháp phân loại các khách thể của cá nhân theo giá trị của chúng. Định hướng giá trị hình thành thông qua sự chiếm lĩnh kinh nghiệm xã hội và thể hiện trong các mục đích tư tưởng, chính kiến ham muốn... của nhân cách. Giáo dục giá trị có thể hiểu là một quá trình tổ chức, hướng dẫn, kích thích hoạt động tích cực của người được giáo dục để họ lĩnh hội được các giá trị xã hội, hình thành nên hệ thống giá trị của cá nhân, phù hợp với mong đợi của xã hội. b. Mục đích, nhiệm vụ của giáo dục giá trị Mục đích, nhiệm vụ của giáo dục giá trị: - Nhận thức được kiến thức văn hoá, khoa học, kĩ năng nghề nghiệp mà họ đang học trong trường là hết sức cần thiết, có ý nghĩa thiết thực với họ trong sự phát triển tiếp tục cũng như ứng dụng trong đời sống... - Có thái độ trân trọng, yêu quý, cố gắng lĩnh hội và thực hiện được các giá trị nêu trên, đồng thời không tán thành, không chấp nhận những giá trị phản lại các giá trị đó, dám đấu tranh bảo vệ những giá trị chân chính đích thực của xã hội chúng ta. - Có hành động thực tiễn thể hiện ở việc học tập, nghiên cứu, chiếm lĩnh bằng được kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo văn hoá, khoa học, nghề nghiệp... thể hiện ở sự quan tâm gắn bó với công việc, sự nghiệp của cá nhân và trách nhiệm với xã hội... Mục đích và nhiệm vụ của giáo dục giá trị đòi hỏi phải làm cho hệ thống giá trị xã hội mong đợi chuyển vào thành hệ giá trị trong mỗi công dân, nhất là
  • 61.
    đối với họcsinh, sinh viên, làm cho nhân cách của họ có giá trị cao trước xã hội, đáp ứng yêu cầu mà xã hội đòi hỏi trong hiện tại và tương lai. c Nội dung giá dục giá trị Nội dung những giá trị chung, cơ bản cần phải giáo dục cho thế hệ trẻ bao gồm: - Hoà bình ổn định và an ninh của đất nước. - Độc lập và thống nhất Tổ quốc. - Tự do và dân chủ. - Lòng nhân đạo, sống có tình nghĩa. - Sức khoẻ của bản thân và cộng đồng. - Truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo, trọng hiền tài, trọng học vấn. - Giá trị nghề nghiệp. - Tình bạn, tình yêu và cuộc sống gia đình. - Nếp sống văn minh. - Những giá trị về giới. Có rất nhiều giá trị phải giáo dục, song cần phải lựa chọn những giá trị cơ bản, tối thiểu, vừa đáp ứng yêu cầu xã hội vừa phù hợp với đối tượng giáo dục, lựa chọn các giá trị đó cần quan tâm đến những phương hướng cơ bản sau: - Phải quán triệt sâu sắc mục đích giáo dục. - Coi trọng cả những giá trị truyền thống tốt đẹp lẫn giá trị hiện đại. - Phải chú ý tính đặc thù về đối tượng, về lứa tuổi, về nghề nghiệp, về giới. - Phải xem xét những giá trị đó trong một tổng thể có hệ thống, cân đối, hài hoà. d. Các con đường giáo dục giá trị
  • 62.
    - Giáo dụchình thành các giá trị ở con người trước hết từ gia đình. Trẻ thấm nhuần các giá trị cũng như cách trẻ học nói, học cảm nhận, học biểu lộ thái độ và học hành vi của người lớn ở xung quanh trẻ. Toàn bộ bầu không khí tâm lí - xã hội, toàn bộ cuộc sống của gia đình được biểu hiện ở những người gần gũi, thân thiết nhất đều có tác động hình thành giá trị cho trẻ. - Thông qua việc cá nhân học tập, rèn luyện. Giá trị cũng được tiếp thu từ con đường dạy học như các tri thức khác, nó cũng cần người học nắm được khái niệm, tri thức, có trình độ để phân tích, nhìn thấy bản chất, tính quy luật, sự phát triển và biểu hiện của giá trị mà mình lĩnh hội. Trong đó, con đường rất quan trọng để lĩnh hội các giá trị là tự học, tự nghiên cứu, tự suy nghĩ, phân tích, thể nghiệm để tự rút ra kinh nghiệm, kết luận để hình thành nên những giá trị cho mình. Môi trường sư phạm: Tác động của môi trường sư phạm có ý nghĩa hết sức to lớn đối với việc hình thành giá trị cho học sinh, sinh viên. Các yếu tố của môi trường giáo dục ở các bậc học từ trường mẫu giáo, trung học phổ thông đến các đại học, chuyên nghiệp trước hết là: - Môi trường văn hoá vật chất. Từ trường, lớp, thư viện, nhà ăn, xưởng thực tập, phòng thí nghiệm đến vườn hoa, cây cảnh, nhà vệ sinh, phòng ở, tất cả đều tác động đến nhận thức, thái độ, hành vi của mỗi con người sống trong đó. - Môi trường tâm lí - xã hội. Trước hết là nội quy, quy chế, cách thức quản lí điều hành, cách xử lí các mối quan hệ giữa người và người trong đời sống ở nhà trường. Không khí tâm lí, dư luận của nhóm, tập thể lớp, phòng ở... đều có tác động mạnh đến sự lây lan tâm lí trong định hướng, đánh giá... các giá trị. - Quan hệ thầy trò. Tác động của giáo viên đến người học là một nhân tố hết sức đặc biệt trong việc hình thành các giá trị ở người học. Người giáo viên không chỉ là người giúp cho người học lĩnh hội kiến thức, hình thành kĩ năng, kĩ xảo cho người học mà còn mang trong mình những giá trị quý báu để tác động đến người học bằng toàn bộ nhân cách của mình.
  • 63.
    Môi trường vănhoá - xã hội: Ngoài.việc tiếp thu giá trị trong quá trình lĩnh hội kiến thức, kĩ năng, kĩ xảo qua học tập ở nhà trường, việc hình thành các giá trị còn chịu ảnh hưởng sâu đậm của nguồn gốc, nền tảng, bản sắc văn hoá, đạo đức của cộng đồng, xã hội. - Văn hoá, tôn giáo, phong tục, tập quán, nếp sống của mỗi cộng đồng, dân tộc, nhóm xã hội có ảnh hưởng sâu xa đến sự hình thành những giá trị của mỗi thành viên trong cộng đồng đó. - Các phương tiện thông tin đại chúng ngày càng hiện đại, phong phú, có ý nghĩa đặc biệt quan trọng, nó tác động đến con người ở mọi nơi, mọi lúc, thấm dần vào con người những quan điểm, cảm xúc, nhu cầu, khát vọng, những phương hướng hoạt động về các mặt tư tưởng, chính trị, đạo đức, thẩm mĩ, khoa học công nghệ mà thực chất đó là hình thành sự định hướng giá trị ở con người một cách rất tự nhiên. - Các chủ trương chính sách của Đảng, pháp luật của Nhà nước. Những chủ trương chính sách về giáo dục, về việc làm, về khuyến khích tài năng... có ý nghĩa lớn đến định hướng giá trị của học sinh, sinh viên. Việc nêu lên những con đường giáo dục giá trị như trên mới chỉ nhằm định hướng cho việc lựa chọn những biện pháp, hình thức giáo dục giá trị phù hợp với mỗi loại đối tượng trong điều kiện, hoàn cảnh cụ thể. 6. Giáo dục quốc tế a. Ý nghĩa của giáo dục quốc tế Khuyến nghị của Đại hội đồng UNESCO năm 1974 đã nêu: Giáo dục quốc tế là quá trình sinh hoạt xã hội, nhờ đó mà cá nhân và nhóm xã hội học tập để phát triển toàn bộ năng lực, quan điểm, khuynh hướng và tri thức của cá nhân về những nguyên tắc quan hệ hữu nghị giữa nhân dân và các quốc gia có hệ thống xã hội và chính trị khác nhau, dựa trên sự tôn trọng quyền con người và các quyền tự do cơ bản. Ở nước ta, ngoài ý nghĩa chung của giáo dục quốc tế đã nêu trên còn có ý nghĩa riêng của mình. Cụ thể là từ khi bước sang giai đoạn đổi mới đến
  • 64.
    nay chúng tachủ trương hợp tác bình đẳng cùng có lợi với tất cả các nước, không phân biệt chế độ chính trị - xã hội khác nhau trên cơ sở các nguyên tắc cùng tồn tại hoà bình. Hơn nữa Việt Nam là một thành viên của ASEAN, đã thiết lập quan hệ ngoại giao nhiều nước trên thế giới. Do đó, việc nâng cao hiểu biết quốc tế cho mọi công dân, đặc biệt là thế hệ trẻ là cấp bách để có thể hội nhập với các nước một cách tự tin, sáng suốt và có trách nhiệm trong hoàn cảnh toàn cầu hoá hiện nay. Giáo dục quốc tế cũng góp phần giáo dục cho thế hệ trẻ yêu hoà bình, ghét chiến tranh phi nghĩa, ý thức bảo vệ và xây dựng đất nước, trách nhiệm bảo vệ môi trường, bảo vệ di sản văn hoá của các dân tộc, của nhân loại, có những hiểu biết về phát triển hài hoà giữa kinh tế và xã hội, dân số, có thái độ trách nhiệm đối với sự tồn tại và phát triển của cộng đồng. b. Mục tiêu giáo dục quốc tế Về kiến thức: Có những hiểu biết hệ thống về các nội dung cơ bản của giáo dục quốc tế. Về thái độ: Thừa nhận và xây dựng cho bản thân những giá trị đúng đắn, có thái độ tích cực tham gia vào việc tuyên truyền, vận động thực hiện nội dung của giáo dục quốc tế, có thái độ tích cực trước việc giải quyết những vấn đề của bản thân, của cộng đồng, của quốc gia và thế giới. Về kĩ năng: Có kĩ năng suy nghĩ, phê phán, kĩ năng tìm kiếm giải pháp phát triển và giải quyết vấn đề. Kĩ năng hành động thể hiện ở năng lực trao đổi, thảo luận, năng lực hợp tác giải quyết vấn đề. Giáo dục quốc tế cũng như các nội dung giáo dục khác phải được tiến hành trong nhà trường, lấy học sinh và sinh viên làm đối tượng giáo dục. Đối với ngoài nhà trường, đối tượng giáo dục là những người không còn ngồi trên ghế nhà trường. c. Nhiệm vụ và nội dung giáo dục của giáo dục quốc tế Nhiệm vụ giáo dục quốc tế bao gồm:
  • 65.
    - Làm chomọi người quan tâm và hiểu biết đầy đủ về những vấn đề chung có tính toàn cầu cũng như ở từng khu vực trên thế giới, những vấn đề đó hiện đang đặt cho nhân loại những trách nhiệm, những đòi hỏi cùng tham gia và cùng giải quyết để hướng tới một tương lai tốt đẹp. - Giúp mỗi người trong cộng đồng nhân loại hiểu rõ những tác động tích cực và tiêu cực của sự phát triển và tiến bộ, nhất là trong cách mạng khoa học công nghệ, ảnh hưởng của nó đối với mọi vấn đề trong cuộc sống (môi trường, sự khác biệt về trình độ phát triển, thảm hoạ chung của toàn nhân loại...) và có cách giải quyết thích hợp. - Trong xu thế hòa nhập đòi hỏi con người phải tôn trọng tính đa dạng về chính trị - xã hội, đạo đức, văn hoá, thẩm mĩ, về lối sống. Từ đó tạo nên sự phối hợp hài hoà của nhân loại (chung sống hòa bình, khoan dung, chấp nhận đa chủng tộc, đa dạng về văn hoá), tạo nên sự hòa nhập, sự liên kết có định hướng. Tất cả những điều đó trở thành nguyên tắc tổng quát trong đời sống nhân loại, trong cộng đồng thế giới, trong bối cảnh chung của thế giới hiện đại. Nội dung giáo dục quốc tế được tập trung vào những vấn đề sau: - Quyền bình đẳng giữa các dân tộc. - Hoà bình và hợp tác quốc tế. - Quyền con người, quyền trẻ em. - Dân số, nhu cầu phát triển bền vững cuộc sống. - Môi trường. - Di sản văn hoá nhân loại. - Hệ thống tổ chức Liên hợp quốc. d. Các con đường và các điều kiện giáo dục quốc tế trong nhà trường Giáo dục quốc tế tiến hành trong nhà trường cũng như các nội dung giáo dục khác đều được thực hiện thông qua hoạt động nội khóa và hoạt động ngoại khóa.
  • 66.
    Hoạt động nộikhóa có hai phương án: phương án thứ nhất là tách giáo dục quốc tế thành môn học riêng, phương án này chỉ thích hợp với các trường đại học và cao đẳng; phương án thứ hai là chuyển nội dung giáo dục quốc tế vào tất cả các môn học. Những môn học có ưu thế hơn trong việc đưa nội dung giáo dục quốc tế vào đó là môn Giáo dục công dân, Đạo đức, Ngữ văn, Lịch sử, Địa lí, Tiếng nước ngoài, Sinh học, Hoá học. Hoạt động ngoại khóa giáo dục quốc tế có thể tiến hành dưới nhiều hình thức phong phú sinh động như: nói chuyện ngoại khoá, thi viết, vẽ, hát, tổ chức những triển lãm nhỏ, tiến hành sưu tập, trao đổi thư từ, kết bạn, tham quan các nhà bảo tàng, các cuộc triển lãm, các nhà hát, xem phim, tham gia các loại câu lạc bộ, đi tham dự các lễ hội truyền thống... Cần tận dụng nhiều lực lượng tham gia vào việc giáo dục quốc tế, tận dụng mọi phương tiện giáo dục, đặc biệt là các phương tiện thông tin đại chúng. Để thực hiện giáo dục quốc tế cần phải có những điều kiện sau: - Có chương trình, tài liệu giáo dục quốc tế cho học sinh cũng như tài liệu hướng dẫn giảng dạy cho giáo viên. - Thiết kế chương trình, biên soạn tài liệu cho học sinh và tài liệu hướng dẫn giảng dạy cho giáo viên, in ấn, phát hành rộng rãi những tài liệu đó. - Đội ngũ giáo viên có năng lực, được đào tạo bài bản. CÂU HỎI ÔN TẬP VÀ THẢO LUẬN 1. Phân tích khái niệm, ý nghĩa và nhiệm vụ của giáo dục đạo đức trong nhà trường phổ thông. 2. Phân tích các nội dung của giáo dục đạo đức. Theo anh (chị) thì các nội dung giáo dục đạo đức cần phải được thực hiện như thế nào để đáp ứng được yêu cầu của thực tiễn giáo dục hiện nay? 3. Hiểu thế nào là giáo dục trí tuệ, phân tích ý nghĩa, nhiệm vụ và nội dung cơ bản của giáo dục trí tuệ.
  • 67.
    4. Phân tíchcác nhiệm vụ và nội dung của giáo dục thể chất. 5. Những nội dung cơ bản của giáo dục thẩm mĩ trong nhà trường phổ thông hiện nay là gì? Có thể thực hiện các nội dung thẩm mĩ bằng những con đường nào? 6. Phân tích nhiệm vụ, nội dung của giáo dục lao động - kĩ thuật cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 7. Phân tích khái niệm và ý nghĩa của giáo dục hướng nghiệp cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 8. Phân tích các nhiệm vụ của công tác hướng nghiệp trong nhà trường phổ thông và phương hướng thực hiện các nhiệm vụ đó. 9. Nêu và phân tích các hình thức hướng nghiệp ở trường phổ thông hiện nay ở nước ta. 10. Phân tích những nội dung và con đường giáo dục môi trường cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 11. Nêu khái niệm và những mục tiêu của giáo dục dân số, các nội dung cơ bản của giáo dục dân số. 12. Phân tích nội dung và các con đường giáo dục giới tính cho học sinh trong nhà trường phổ thông. 13. Vì sao phải giáo dục phòng chống ma túy cho học sinh trong nhà trường hiện nay? 14. Phân tích các tác hại của tệ nạn ma túy và các hình thức giáo dục phòng chống ma túy học đường hiện nay. 15. Hãy trình bày những khái niệm cơ bản sau: giá trị, hệ giá trị, thang giá trị và chuẩn giá trị, định hướng giá trị và giáo dục giá trị. 16. Hãy trình bày nội dung và các con đường giáo dục giá trị. 17. Hãy trình bày những nhiệm vụ và nội dung của giáo dục quốc tế
  • 68.
    Chương 15: PHƯƠNGPHÁP GIÁO DỤC I. KHÁI NIỆM VÀ ĐẶC ĐIỂM CỦA PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 1. Phương pháp giáo dục là gì? Phương pháp giáo dục là thành tố quan trọng trong cấu trúc của quá trình giáo dục, có quan hệ mật thiết với các thành tố khác của quá trình này; đặc biệt là với mục đích, nội dung, nhà giáo dục, người được giáo dục, phương tiện giáo dục, với các điều kiện thực hiện quá trình này. Trong mối quan hệ với mục đích, phương pháp trả lời câu hỏi làm thế nào, bằng cách nào để đạt mục đích đã đề ra? Nghiên cứu phương pháp giáo dục nhằm tìm ra quy luật vận động của đối tượng để tác động và điều khiển chúng đạt được mục đích. Phương pháp chịu sự quy định của nội dung và là hình thức của sự vận động bên trong nội dung, mỗi nội dung giáo dục có những phương pháp tương ứng phù hợp với nó. Phương pháp giáo dục phản ánh cách thức tổ chức quá trình giáo dục, các loại hình hoạt động phong phú đa dạng của giáo viên và học sinh nhằm chuyển hóa những yêu cầu, chuẩn mực về đạo đức, lối sống, văn hóa, thẩm mĩ do xã hội quy định thành phẩm chất, nhân cách, hành vi, thói quen và nếp sống văn minh của học sinh. Phương pháp giáo dục được xem là cách thức tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo nhằm thực hiện tốt các nhiệm vụ giáo dục đã đề ra. 2. Đặc điểm của phương pháp giáo dục Phương pháp giáo dục được tiến hành trên cơ sở hoạt động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó những tác động của nhà giáo dục giữ vai trò chủ đạo, còn người được giáo dục hoạt động tích cực, tự giác, tự giáo dục, tự vận động và phát triển nhằm hướng tới mục tiêu phát triển nhân cách đã định. Chủ thể của những tác động giáo dục đến người được giáo dục có thể là nhà giáo dục, cũng có thể là tập thể sư phạm, tập thể học sinh, các các tổ chức xã hội hay sự phối hợp giữa các chủ thể đó. Những
  • 69.
    tác động nàycó thể trực tiếp, cũng có thể gián tiếp thông qua các mối quan hệ xã hội đa dạng, các hoạt động, các phương tiện thông tin đại chúng... Những tác động giáo dục thường phối hợp, thống nhất với nhau cùng ảnh hưởng đến người được giáo dục (là cá nhân, tập thể học sinh) giúp cho cho người được giáo dục biến những yêu cầu, những tác động giáo dục thành phẩm chất và năng lực của mình thông qua hoạt động của bản thân. Phương pháp giáo dục có mối quan hệ mật thiết với các biện pháp giáo dục, cả biện pháp và phương pháp đều được quy định bởi các hành động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục. Song biện pháp mang tính cụ thể, phương pháp mang tính khái quát, nó bao gồm một số hành động của nhà giáo dục và người được giáo dục, các hành động này thống nhất với nhau nhằm thực hiện mục đích chung là hình thành những phẩm chất nhân cách của người được giáo dục. Phương pháp giáo dục có quan hệ mật thiết với các phương tiện giáo dục. Phương tiện giáo dục bao gồm các sản phẩm văn hóa được sử dụng trong quá trình giáo dục và trong các loại hình hoạt động văn hóa xã hội, thể dục thể thao, lao động sản xuất. Nhờ có phương tiện giáo dục mà đảm bảo được sự tác động qua lại giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, đảm bảo cho hoạt động giáo dục đạt được hiệu quả cao. II. HỆ THỐNG CÁC PHƯƠNG PHÁP GIÁO DỤC 1. Phân loại phương pháp giáo dục Trong lí luận giáo dục hiện còn nhiều cách phân loại phương pháp giáo dục khác nhau. Mỗi cách phân loại đều dựa trên những cơ sở nhất định, những cơ sở này làm nguyên tắc để sắp xếp các phương pháp vào hệ thống các tên gọi khác nhau. Mỗi hệ thống phương pháp đều có thể sử dụng có hiệu quả trong những hoàn cảnh giáo dục nhất định, tùy theo mục đích giáo dục đã đặt ra.
  • 70.
    Nếu căn cứvào lực lượng và môi trường nơi diễn ra các hoạt động giáo dục ta có các phương pháp giáo dục gia đình, các phương pháp giáo dục nhà trường, các phương pháp giáo dục xã hội; phương pháp giáo dục trên lớp, phương pháp giáo dục ngoài lớp. Căn cứ vào đối tượng giáo dục ta có các phương pháp giáo dục trẻ mẫu giáo, giáo dục trẻ vị thành niên; phương pháp giáo dục trẻ khuyết tật, phương pháp giáo dục cá biệt.... Căn cứ vào nội dung giáo dục có các phương pháp giáo dục thể chất, phương pháp giáo dục đạo đức, phương pháp giáo dục môi trường, phương pháp giáo dục thẩm mĩ.... Căn cứ vào sự tác động tới các khâu của quá trình giáo dục có các phương pháp tác động đến nhận thức, phương pháp tác động đến tình cảm, phương pháp hình thành hành vi thói quen Do tính chất phức tạp và đa dạng của phương pháp nên có nhiều cách gọi tên và phân loại khác nhau. Phương pháp giáo dục thường được phân loại và trình bày theo ba nhóm cơ bản sau: 1.1. Nhóm các phương pháp thuyết phục Nhóm phương pháp thuyết phục là nhóm phương pháp giáo dục tác động lên nhận thức và tình cảm của người được giáo dục nhằm hình thành những khái niệm, biểu tượng và niềm tin đúng đắn về đạo đức, thẩm mĩ, tạo điều kiện cho người được giáo dục có tư tưởng đúng, có tình cảm đẹp, làm cơ sở cho việc hình thành những hành vi thói quen tốt: Trong công tác giáo dục, thuyết phục là phương pháp cơ bản vì nó là con đường quan trọng để biến ý thức xã hội thành ý thức của cá nhân, biến những yêu cầu của xã hội thành nhu cầu của bản thân, động viên, thúc đẩy cá nhân hành động đáp ứng những yêu cầu, chuẩn mực của xã hội. Mục tiêu cơ bản của thuyết phục là nhà giáo dục đưa lí luận (lí luận đạo đức, lí luận thẩm mĩ, pháp luật...) vào ý thức của học sinh, giúp các em khái quát những kinh nghiệm của bản thân thành những biểu tượng, khái niệm và niềm tin về đạo đức, thẩm mĩ; cụ thể hóa các khái niệm, chuẩn mực đã thu được trong cuộc sống; có động cơ và thái độ đúng đắn với các chuẩn mực và hành vi phù hợp với nhận thức và tình cảm của bản thân. Muốn vậy, nhà giáo
  • 71.
    dục phải hìnhthành ở học sinh những hiểu biết về các quy tắc xã hội của hành vi, giúp các em có niềm tin và mong muốn thực hiện hành vi, biến hành vi thành thói quen. Phương tiện dùng trong nhóm phương pháp này rất phong phú và đa dạng như ngôn ngữ, sách báo, khẩu hiệu, các phương tiện trực quan (tranh, ảnh, mô hình, sơ đồ), các phương tiện kĩ thuật hiện đại, băng hình, phim đèn chiếu, phát thanh, truyền hình, mạng internet... Căn cứ vào phương tiện, cách sử dụng phương tiện để tác động đến nhận thức, tình cảm, niềm tin của người được giáo dục, có các phương pháp thuyết phục khác nhau. Chẳng hạn, sử dụng ngôn ngữ trong tiếp xúc cá nhân có các phương pháp đàm thoại, tư vấn; tiếp cận nhóm có các phương pháp thuyết trình, thảo luận; tiếp cận đại chúng thông qua các phương tiện (truyền thanh, truyền hình) có các phương pháp phát thanh, truyền hình... Nhóm phương pháp thuyết phục bao gồm: a. Phương pháp đàm thoại Đàm thoại là phương pháp giáo dục được thực hiện chủ yếu bằng cách trao đổi ý kiến và quan điểm giữa nhà giáo dục với học sinh và giữa học sinh với nhau về một chủ đề nào đó thuộc các lĩnh vực kinh tế, chính trị, xã hội và đời sống hàng ngày. Đàm thoại có thể được tiến hành giữa nhà giáo dục với đối tượng giáo dục, giữa nhà giáo dục với các thành viên trong nhóm, trong tập thể học sinh. Ưu điểm đặc biệt của phương pháp đàm thoại là thông qua đàm thoại nhà giáo dục có thể kịp thời nắm bắt những tâm tư, tình cảm, vốn kinh nghiệm của từng học sinh để trên cơ sở đó có những tác động giáo dục thích hợp và cần thiết đối với các em. * Đàm thoại có thể diễn ra theo hai cách: đàm thoại tự nhiên và đàm thoại theo chủ đề Đàm thoại tự nhiên: Là cuộc đàm thoại được dẫn đến một cách tự nhiên, không tập trung vào một chủ đề nhất định. Trong cuộc đàm thoại này các ý kiến thường được bộc lộ trong những bối cảnh không được chuẩn bị
  • 72.
    trước, diễn ratrong các tình huống của cuộc sống hàng ngày, qua các cuộc tiếp xúc trực tiếp giữa giáo viên và học sinh trong và ngoài giờ học. Đàm thoại theo chủ đề. Là loại đàm thoại mà những câu hỏi của chúng được xoay quanh một chủ đề nhất định. Muốn đàm thoại có hiệu quả nhà giáo dục cần quan tâm đến nội dung chủ đề cần trao đổi với học sinh, cần phải chuẩn bị kĩ các câu hỏi, các vấn đề, sự kiện để thông báo cho học sinh. Chủ đề đàm thoại cần thông báo trước để học sinh có thời gian chuẩn bị ý kiến và quan điểm của mình. Chủ đề đàm thoại thường là những sự kiện mang nội dung chính trị, đạo đức thẩm mĩ, thể hiện các mặt khác nhau của đời sống xã hội, gắn liền với cuộc sống và hoạt động của học sinh. Đề tài chọn thảo luận phải mang tính thiết thực, tập trung vào các vấn đề bức xúc trong cuộc sống, lao động, học tập, trong quan hệ với thầy, với bạn, với cha mẹ và những người xung quanh. Khi tiến hành đàm thoại, nhà giáo dục cần phát huy tính tích cực của học sinh vào việc phân tích và đánh giá các sự kiện, các hành vi trong đời sống xã hội, giúp các em tự rút ra những kết luận phù hợp. Mở đầu buổi đàm thoại, nhà giáo dục cần cung cấp cho người được giáo dục những tài liệu và đặt ra các câu hỏi cho các em suy nghĩ và tự trả lời. Nhà giáo dục cần tạo ra không khí thân mật, cởi mở, tự nhiên giữa người nói và người nghe, làm cho mọi người không chỉ có nghe mà còn phát biểu ý kiến, đặt ra các câu hỏi và trả lời chúng. Học sinh cũng có thể đặt ra các câu hỏi, vấn đề để giáo viên và các bạn trả lời. Trong đàm thoại, thái độ của những người tham gia rất quan trọng, nó có thể thúc đẩy người khác phản ứng tích cực, mạnh dạn bày tỏ chính kiến của mình hoặc làm cho không khí nặng nề, mọi người không muốn tham gia hoặc tham gia một cách hình thức. Muốn thảo luận thành công, nhà giáo dục cần biết cách bộc lộ quan điểm và tình cảm của mình trong quá trình đàm thoại, khéo léo khêu gợi người được giáo dục để họ tự rút ra những quan điểm phù hợp với các giá trị đạo đức, thẩm mĩ. * Đàm thoại có thể diễn ra dưới hình thức cá nhân có thể diễn ra dưới hình thức tập thể
  • 73.
    Dưới hình thứccá nhân: Nhà giáo dục đàm thoại riêng với từng học sinh. Hình thức này giúp nhà giáo dục hiểu biết sâu sắc về hoàn cảnh và cá tính của học sinh, về những vấn đề cụ thể chưa được giải quyết trong nhận thức, tư tưởng và tình cảm của các em, nhất là những vấn đề thầm kín, khó nói trước tập thể. Đàm thoại riêng chỉ có hiệu quả khi giữa người được giáo dục và nhà giáo dục có quan hệ tốt đẹp, khi họ tin tưởng vào nhà giáo dục và mong muốn nhà giáo dục chia sẻ và tháo gỡ những băn khoăn thắc mắc cho họ. Đàm thoại cá nhân có ý nghĩa đặc biệt quan trọng đối với những học sinh "chậm tiến về đạo đức", những học sinh này thường có những định kiến sai lệch về người khác, về các chuẩn mực xã hội, có thái độ thiếu tin cậy đối với tập thể. Muốn đàm thoại thành công đối với những học sinh này, nhà giáo dục cần hết sức thận trọng, tế nhị trong cách nhận định và đánh giá học sinh, thật sự thương yêu tôn trọng các em, các lí lẽ đưa ra cần có lí có tình, tránh khuôn sáo dập khuôn, công thức. Một phương pháp đàm thoại cá nhân ngày nay được đề cập tới nhiều là hoạt động tư vấn giáo dục. Đây là phương pháp giáo dục trong đó có sự tương tác giữa nhà tư vấn và người được tư vấn trên cơ sở nhà tư vấn cung cấp những thông tin khách quan, chia sẻ về mặt tình cảm nhằm giúp cho người được tư vấn khắc phục những khó khăn về nhận thức và tình cảm của mình, từ đó đi đến một quyết định hành động phù hợp. Muốn tư vấn có hiệu quả, cần cung cấp cho đối tượng những thông tin khách quan, đầy đủ, tạo điều kiện để họ thay đổi những quan niệm lệch lạc; hỗ trợ và giúp đỡ về mặt hiểu biết, tâm lí và tình cảm, làm yên lòng người được tư vấn; hỗ trợ và giúp đỡ họ tìm ra giải pháp hữu hiệu để giải quyết vấn đề. Đàm thoại tập thể được phát triển thành hai mức độ thảo luận và tranh luận. Thảo luận là hình thức đặc biệt của đàm thoại trong đó nhà giáo dục tổ chức sự trao đổi giữa học sinh với nhau, tạo điều kiện cho mỗi thành viên trong tập thể đóng góp ý kiến và tìm ra cách giải quyết về một vấn đề nào đó. Thông qua thảo luận, học sinh có thể giúp nhau đi sâu phân tích những khía
  • 74.
    cạnh khác nhaucủa vấn đề, từ đó các em có được nhận thức, thái độ, niềm tin đúng đắn. Mức độ cao của thảo luận là tranh luận. Tranh luận dựa trên sự va chạm các ý kiến, các quan điểm khác nhau, có khi đối lập nhau. Nhờ đó các em nâng cao được tính khái quát, tính vững vàng và mềm dẻo của các quan điểm, kiến thức về các chuẩn mực đã tiếp thu. Tranh luận là phương pháp giáo dục phù hợp với lứa tuổi học sinh trung học, lứa tuổi say mê tìm hiểu ý nghĩa của cuộc đời, lứa tuổi muốn có sự cọ sát về quan điểm, về chính kiến để tìm ra chân lí. Vì thế, trong tranh luận, học sinh không chỉ phát biểu quan điểm của mình, mà còn phát hiện ra những điểm mạnh và điểm yếu trong quan niệm và cách bảo vệ quan niệm, đưa ra các luận chứng để bác bỏ sai lầm và khẳng định chân lí. Giáo viên có thể tham gia vào cuộc thảo luận và tranh luận của học sinh với tư cách là người dẫn dắt, gợi ý và định hướng cho học sinh những vấn đề cần tranh luận và giải quyết, nhưng tuyệt đối không được vội vã phê phán, tán dương hoặc phủ nhận những quan điểm sai lầm của học sinh, buộc học sinh phải chấp nhận những quan điểm của mình. Những nhà giáo dục có kinh nghiệm thường biết chờ đợi, nhiệt tình và chân thành, tạo điều kiện cho học sinh trình bày quan điểm của mình để trên cơ sở đó đưa ra cách lí giải phù hợp, làm cho các em chấp nhận nội dung của chuẩn mực không phải bằng uy quyền mà bằng chính những hiểu biết và niềm tin của bản thân. Kết thúc đàm thoại nhà giáo dục cần tạo điều kiện cho học sinh nêu bật những nội dung chính, những kết luận quan trọng về những vấn đề được trao đổi thảo luận, hướng dẫn các em đề ra được các chương trình cụ thể để thực hiện chuẩn mực hành vi đã được thống nhất. b. Phương pháp giảng giải Giảng giải là phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục dùng lời nói để thông báo, phân tích, giải thích, chứng minh tính đúng đắn của các chuẩn mực đã được xã hội quy định. Trọng tâm của giảng giải là cung cấp thông tin về sự kiện và chuẩn mực hành vi giúp người được giáo dục nắm vững ý nghĩa, nội dung và cách thực hiện những nguyên tắc và chuẩn mực về văn
  • 75.
    hóa, đạo đứcvà lối sống, hình thành niềm tin và mong muốn thực hiện chúng. Giảng giải thường tiến hành trong trường hợp người được giáo dục không nhận thức được những điều cần phải làm và những việc cần phải tránh. Nói như Xukhômlinxki là giúp người được giáo dục nhận ra điều "cần phải" và ý thức về chúng. Hiệu quả của phương pháp giảng giải phụ thuộc vào việc chuẩn bị nội dung và các biện pháp tiến hành phương pháp này của nhà giáo dục. Chuẩn bị tốt nội dung vấn đề cần giảng giải có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong phương pháp này. Nội dung giảng giải là những nguyên tắc, những chuẩn mực, những giá trị về đạo đức thẩm mĩ cần phải hình thành cho học sinh, làm cho các em hiểu được ý nghĩa của chuẩn mực và cách thức thực hiện chúng. Nội dung chuẩn mực phải hấp dẫn, lôi cuốn được sự chú ý của người nghe, gắn liền với thực tiễn đất nước, với cuộc sống và hoạt động của học sinh, gắn với kinh nghiệm sống của các em. Nội dung giảng giải cần tập trung giải thích và làm rõ ba vấn đề: Chuẩn mực đó là gì? Tại sao phải thực hiện chúng? và thực hiện chúng như thế nào? Tuy nhiên, trong thực tiễn tùy theo nội dung chuẩn mực, đặc điểm lứa tuổi và sự hiểu biết của đối tượng, nhà giáo dục cần xác định các nội dung giảng giải cho phù hợp. Nội dung của phương pháp giảng giải được chứa đựng trong các môn học chính khóa của nhà trường. Các môn học thuộc lĩnh vực xã hội nhân văn là nguồn tư liệu phong phú cho nội dung giảng giải, đó là những tư tưởng, quan điểm có tác dụng to lớn trong việc hình thành nhân cách cho học sinh. Vì thế, người giáo viên cần tích hợp các nội dung về giáo dục đạo đức công dân, giáo dục văn hóa, thẩm mĩ và giáo dục thể chất vào nội dung dạy học, tạo điều kiện cho các em nắm vững được các nội dung của chuẩn mực hành vi, các giá trị văn hóa trong quá trình dạy các môn học ở nhà trường. Nhà giáo dục có thể vận dụng các phương pháp thuyết trình, giảng giải trong dạy học vào việc hình thành các khái niệm về đạo đức, văn hóa thẩm mĩ cho học sinh. Tuy nhiên, khi tiến hành giảng giải các nội dung giáo dục cần
  • 76.
    đảm bảo tínhthuyết phục của các luận chứng, tính hệ thống chặt chẽ của cấu trúc nội dung. Thái độ của người giảng phải chân thực, tránh cách nói khuôn sáo, khoa trương, dài dòng. Hiệu quả của giảng giải không những phụ thuộc vào tri thức, kinh nghiệm sống, trình độ tư tưởng, đạo đức của nhà giáo dục mà còn phụ thuộc vào uy tín, thái độ của nhà giáo dục đối với học sinh cũng như phụ thuộc vào tình cảm, nghệ thuật diễn đạt, tính rõ ràng và ngôn ngữ của nhà giáo dục. Người được giáo dục chỉ chấp nhận và hưởng ứng các chuẩn mực hành vi khi họ biết rằng chính nhà giáo dục cũng đồng cảm, xúc động và tin tưởng vào vấn đề đang được trình bày. Kết thúc giảng giải, giáo viên cần đưa ra các kết luận gắn gọn, súc tích về các chuẩn mực để học sinh dễ nhớ, dễ hiểu, dễ hình dung và vận dụng trong thực tiễn. Người giáo viên cũng có thể khuyến khích học sinh trình bày tóm tắt và đưa chuẩn mực mới học được vào hệ thống các chuẩn mực đã có. c Phương pháp nêu gương Phương pháp thuyết phục có thể được thực hiện bằng sự mẫu mực của bản thân nhà giáo dục, của những người lớn, bạn bè, những người được học sinh ngưỡng mộ và mong muốn noi theo, làm theo. Trong công tác giáo dục, việc sử dụng tấm gương tốt làm phương tiện để giáo dục sẽ làm cho các chuẩn mực và hành vi xã hội trở nên cụ thể, trực quan và có tính thuyết phục hơn. Giáo dục bằng lời sẽ giảm giá trị nếu nó không được thuyết phục và chứng minh bằng những tấm gương người thật, việc thật cụ thể, sinh động. Nêu gương là phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục dùng những tấm gương sáng của cá nhân hoặc tập thể hoặc bằng hành động của chính bản thân mình như là một mẫu mực để kích thích người được giáo dục cảm phục, noi theo và làm theo những gương đó nhằm đạt được mục đích giáo dục đã đề ra. Cơ sở của phương pháp nêu gương là dựa vào tính hay bắt chước của trẻ em. Trẻ em thường bắt chước những người xung quanh, nhất là những
  • 77.
    người gần gũithân thuộc như cha mẹ, thầy cô giáo. Sự bắt chước phụ thuộc vào độ tuổi, vốn kinh nghiệm và trình độ phát triển trí tuệ, đạo đức ở các em. Khi còn nhỏ, trẻ có thể bắt chước một cách máy móc tất cả những hành vi của người lớn (kể cả những hành vi tích cực và tiêu cực); khi lớn lên, cùng với sự tích lũy của kinh nghiệm và sự phát triển của trí tuệ, sự bắt chước mang tính lựa chọn và tổng hợp hơn. Bắt chước ở tuổi thiếu niên đã mang tính lựa chọn, sang lứa tuổi thanh niên, bắt chước mang tính khái quát và tổng hợp, những hành vi bắt chước đã được biến đổi phù hợp với những điều kiện và tình huống nảy sinh trong cuộc sống của họ. Điều quan trọng trong phương pháp nêu gương đối với nhà giáo dục là sự lựa chọn và sử dụng tấm gương để giáo dục học sinh. Nhà giáo dục cần căn cứ vào mục tiêu và nội dung giáo dục mà lựa chọn tấm gương điển hình để giáo dục các em. Việc nêu những tấm gương tốt như của các anh hùng, chiến sỹ thi đua, những gương tốt trong lao động, sản xuất, trong đấu tranh với các thói hư tật xấu, những tấm gương của học sinh nghèo vượt khó là điều rất quan trọng. Đó là những hành vi nghĩa cử của các nhân vật mà các em đã có ấn tượng tốt đẹp, được các em ngưỡng mộ và mong muốn có được hành vi cử chỉ đó. Tuy nhiên, cũng có thể sử dụng cái phản diện để ngăn ngừa và loại bỏ những thói hư tật xấu trong xã hội. Có thể kể lại và chỉ cho học sinh thấy số phận của một người nghiện, của một kẻ hư hỏng, kẻ lang thang bụi đời... để các em có thể rút ra bài học về cách ứng xử với bản thân và cuộc đời, có thái độ tránh xa những thói xấu và tệ nạn xã hội. Nên sử dụng những gương tốt là chủ yếu, lạm dụng gương phản diện có thể phản tác dụng giáo dục. Khi sử dụng phương pháp nêu gương, điều quan trọng là phải giúp học sinh có cách cư xử và thái độ đúng đắn với mọi hành vi cử chỉ của những người xung quanh; tiếp thu và học tập cái tốt lên án và phê phán cái xấu. Vì thế, phương pháp này sẽ có hiệu quả hơn nếu người giáo viên biết phối hợp giữa nêu gương với giải thích đàm thoại về các chuẩn mực và hành vi xã hội.
  • 78.
    Tấm gương củachính bản thân nhà giáo dục là yếu tố có vị trí đặc biệt trong giáo dục bằng nêu gương. Nếu như việc làm và lối sống của nhà giáo dục không đi đôi với lời nói, hoặc lời nói cũng sai trái thì đó là nguyên nhân dẫn đến sự bất lực và không có hiệu quả trong công tác giáo dục. Vì thế, người thầy giáo không chỉ "nêu gương" của những người khác, mà bản thân mình phải "làm gương" sáng cho học sinh noi theo. Tấm gương sống của giáo viên có sức mạnh thuyết phục hơn mọi lời giải thích và động viên của họ đối với học sinh. 1.2. Nhóm phương pháp tổ chức hoạt động và hình thành kinh nghiệm ứng xử xã hội Quá trình giáo dục không chỉ nhằm hình thành cho học sinh những nhận thức, niềm tin về các chuẩn mực xã hội, điều quan trọng hơn là nó phải được thể hiện bằng hành vi, thói quen cụ thể. Để làm được việc này giáo dục không chỉ tác động lên ý thức mà còn tác động đến hành vi. Giáo dục là sự thống nhất giữa ý thức và hành vi, là quá trình biến những yếu tố nhận thức, tình cảm thành hành vi, biến những hành vi, những kinh nghiệm ứng xử xã hội thành thói quen văn hóa cho học sinh. Mục đích chủ yếu của nhóm phương pháp này là hình thành ở người được giáo dục những hành vi phù hợp với các chuẩn mực của đời sống xã hội, hình thành những phẩm chất nhân cách và hành vi thói quen. Việc hình thành các hành vi thói quen phù hợp với các chuẩn mực xã hội trong phương pháp này không phải bằng nghe, bằng nhìn mà chủ yếu bằng cách tham gia vào các hoạt động, các quan hệ phong phú đa dạng (hoạt động lao động sản xuất, hoạt động xã hội, sinh hoạt tập thể, hoạt động văn hóa văn nghệ thể thao, vui chơi giải trí… Thông qua việc tiến hành các hoạt động và tham gia vào các mối quan hệ xã hội mà người được giáo dục sẽ hình thành những hành vi mới, điều chỉnh những hành vi đã có cho phù hợp với các chuẩn mực xã hội, hình thành niềm tin và thói quen phù hợp với những quy định của xã hội. Nhóm phương pháp này bao gồm: Phương pháp đòi hỏi sư phạm, phương pháp tập thói quen và phương pháp rèn luyện. Tải bản FULL (164 trang): https://bit.ly/3bcZKJx Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
  • 79.
    a. Phương phápđòi hỏi sư phạm Đòi hỏi sư phạm là một phương pháp giáo dục trong đó nhà giáo dục nêu lên những yêu cầu, những đòi hỏi đối với tập thể và cá nhân học sinh, tổ chức và giám sát việc thực hiện các yêu cầu đó ở học sinh nhằm đạt được các mục tiêu giáo dục đã đề ra. Phương pháp đòi hỏi sư phạm bao gồm nhiều hoạt động phối hợp giữa nhà giáo dục và người được giáo dục, trong đó nhà giáo dục nêu lên những yêu cầu về mặt giáo dục; biến những yêu cầu đó thành yêu cầu của chính bản thân người được giáo dục; tổ chức, giám sát, điều chỉnh người được giáo dục thực hiện các yêu cầu đó một cách tự giác, độc lập, sáng tạo. Những yêu cầu của nhà giáo dục thực chất là hệ thống các quy định và các chuẩn mực xã hội đòi hỏi người được giáo dục phải tuân theo trong khi tham gia các hoạt động và các mối quan hệ hàng ngày. Hệ thống các chuẩn mực đó thường được cụ thể hóa dưới dạng: - Các quy tắc, quy định về hoạt động của học sinh (những quy định trong học tập, trong lao động, hoạt động thể thao, vui chơi giải trí...). - Các quy tắc ứng xử của học sinh trong quan hệ với những người được tiếp xúc hàng ngày (ông, bà, cha, mẹ, thầy cô giáo, cán bộ công nhân viên trong nhà trường...). - Những quy định về hành vi đối với tập thể, với các tổ chức xã hội, cơ quan... Xác định những yêu cầu và biến nó thành những đòi hỏi đối với học sinh là công việc đầu tiên trong việc tổ chức các hoạt động giáo dục cho các em. A. X. Macarenko đã nhấn mạnh: Nếu không nêu lên những đòi hỏi chân thành, công khai, thuyết phục, nồng nhiệt, cương quyết thì không thể bắt đầu tiến hành việc giáo dục tập thể được. Việc đầu tiên khi thực hiện phương. pháp này là xác định nội dung của những đòi hỏi sư phạm. Nội dung đòi hỏi cần xuất phát từ nhiệm vụ giáo dục, từ tình hình thực tiễn của nhà trường có tính đến đặc điểm và trình độ phát triển của người được giáo dục. Chúng phải mang tính cụ thể, rõ ràng, được Tải bản FULL (164 trang): https://bit.ly/3bcZKJx Dự phòng: fb.com/TaiHo123doc.net
  • 80.
    cụ thể hóathành các yêu cầu cụ thể và tỉ mỉ hơn để học sinh có thể nhận thức và hành động phù hợp với các yêu cầu đã đề ra. Những yêu cầu sư phạm phải chỉ rõ những việc cần phải làm, những việc nên làm, những việc cần phải tránh. Cũng không nên đặt ra các yêu cầu cao quá mức, ngược lại cũng không nên đưa ra những yêu cầu mà người học thực hiện quá dễ dàng, không đòi hỏi họ cố gắng vươn lên về mặt ý chí. Trọng tâm của đòi hỏi sư phạm là xây dựng được những bản nội quy, những quy định về nền nếp sinh hoạt, lao động, học tập, rèn luyện, tu dưỡng của học sinh. Khi đã đề ra được yêu cầu, cần thiết phải tổ chức thực hiện các biện pháp nhằm biến yêu cầu thành đòi hỏi sư phạm đối với học sinh, làm cho học sinh biến các yêu cầu giáo dục của nhà sư phạm thành chính những yêu cầu của bản thân mình và quyết tâm thực hiện chúng. Công việc này đòi hỏi người giáo viên ngay từ đầu năm học phổ biến đến từng học sinh, tạo điều kiện cho các em và tập thể có thời gian học tập thảo luận kĩ về các quy chế, quy định, nội quy của nhà trường. Khuyến khích và hướng dẫn học sinh viết bản cam kết thi đua nghiêm túc thực hiện các quy chế, quy định và nội quy đó. Nhà giáo dục có thể giải thích và hướng dẫn những điều các em còn chưa rõ, giúp đỡ tập thể ra nghị quyết khẳng định sự quyết tâm trong việc thực hiện. Không nên đưa ra quá nhiều yêu cầu hoặc yêu cầu quá cao so với khả năng thực hiện của học sinh. Nhà trường cần tạo điều kiện về thời gian, về cơ sở vật chất để các em thực hiện các đòi hỏi sư phạm. Chẳng hạn, học sinh thực hiện yêu cầu không vứt rác bừa bãi sẽ tốt hơn nếu nhà trường bố trí chỗ đổ rác ở nơi thuận lợi cho các em. Việc thực hiện yêu cầu lớp học ngăn nắp, vệ sinh sẽ tốt hơn nếu có chỗ để nón, mũ, áo đi mưa, có ngăn bàn để cặp sách và đồ dùng học tập. Đòi hỏi sư phạm sẽ được thực hiện tốt hơn nếu nhà giáo dục phát huy được tính tích cực độc lập sáng tạo của tập thể và mỗi học sinh trong quá trình thực hiện những yêu cầu. Dư luận tập thể tích cực sẽ tạo nên áp lực thúc đẩy hoạt động của các thành viên. Nên đề cao vai trò tự quản của học sinh kết hợp với việc tăng cường các biện pháp kiểm tra đánh giá, kịp thời để phát hiện và uốn nắn các lệch lạc có thể xảy ra. 4133658