Downloaded 72 times
Davranışsal Finans
- 1. Davranışsal Finans “Uzaycisimlerininhareketlerini hesaplayabilirim,amainsanların delili inihayır”ğ SirIsaac Newton
- 2. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 2 Sunum akışı 1. Davranışsal finansın tanıtımı 2. Tarihçesi 3. Bilişsel önyargılar 4. Duygusal önyargılar
- 3. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 3 Neden davranışsal finans? Standart finansta “homo-economicus”: 1. Beklenen faydayı maksimize eder. 2. Hazcı ve egoisttir. 3. Duygusal davranmaz ve sosyal faydayı gözetmez. 4. Standart finansta insanlar “rasyonel”; davranışsal finansta insanlar “normal”dir. Standart finans normatiftir. Matematiksel olarak kusursuz modeller üzerine inşa edilmiştir, ama…
- 4. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 4 Davranışsal finansın aksiyomları homo-economicus değil homo-behavioralis algılar, duygular ve bağlam kararları etkiler psikoloji (bilişsel psikoloji), sosyoloji ve karar teorisi
- 5. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 5 Davranışsal finansın aksiyomları Standart finans teorisinin daha gerçekçi düzlemde konumlandırılması için; Kısıtlı rasyonellik, Bilginin yorumlanmasına karışan önyargılar ve zihinsel kısayollar (heuristics), Karşılıklı bağımlı tercihler, Duygular (gurur, pişmanlık, güven, endişe…) Öğrenme, ….
- 6. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 6 Davranışsal finans metodolojisi Deneyler laboratuvar alan deneyi sinirbilim (neuroscience) Teorik oyun teorisi karar teorisi evrim teorisi Simulasyon etmen tabanlı model
- 7. CV Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 7 50’ ve 60’larda geliştirilen oyun teorisiyle filizlenen davranışsal finansın entelektüel kökenleri Kahneman ve Tversky’nin prospect theory (beklenti teorisi)’sine dayanır. 16. yy lale soğanı çılgınlığı Adam Smith, Keynes, Bentham, Marshall 1950’ler, davranışsal finansın rönesansı 1988: Maurice Allais Risk Teorisi ve Allais Paradoksu
- 8. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 8 Bilişsel önyargılar (cognitive heuristics) Aşırı güven (overconfidence) Temsiliyet (representativeness) Çıpalama (anchoring) Bilişsel uyuşmazlık (cognitive dissonance) Ulaşılabilirlik (availability) Atıf hatası (self-attribution bias) Hakimiyet (illusion of control) Muhafazakarlık (conservatism) Belirsizlikten kaçınma (ambiguity aversion) Zihinsel muhasebe (mental accounting) Doğrulama (confirmation) Geri görüş (hindsight bias) Çerçeveleme (framing)
- 9. Aşırı güven (overconfidence) (predictionand certainty overconfidence); Negatif enformasyona körlük, Tarihsel yatırım performansı istatistiklerini gözardı etme Eksik çeşitlendirme Diğer araç kullanıcılarına kıyasla, sizce ne kadar iyi bir sürücüsünüz? a) ortalamanın üzerinde b) ortalama c) ortalamanın altında d) oldukça kötü Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 9
- 10. Temsiliyet (representativeness) (Base rateneglect-sample size neglect) Temel oran hatası: Yatırım kararları alırken alakasız değişkenlerin etkisini dikkate almak ya da alakalı değişkenlerin etkisini dikkate almamak Küçük sayılar kanunu: Büyük popülasyonlar içerisinden çıkarılan küçük örneklemler büyük örneklemin bütün özelliklerini aynen temsil etmektedir. Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 10
- 11. Çıpalama (anchoring) Çıpa değerler,gerçekler ve olasılıklar hakkında referans noktası olurlar. Esnafla pazarlık Kanada’nın nüfusu 20 milyondan fazla mıdır, az mıdır? Kanada’nın nüfusu kaç milyondur? Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 11
- 12. Bilişsel uyuşmazlık (cognitivedissonance) Tutumun öğeleri arasındaki tutarsızlık A model bir araba aldınız. Komşunuz bir gün, B model arabanın sizin arabanızla hemen hemen aynı özelliklere sahip olduğunu, ek olarak ücretsiz navigasyon cihazı hediyeli satışa sunulduğunu söyledi. Ne yaparsınız? a) B model arabayla ilgili araştırma yaparım. b) “Navigasyonu olmasa da arabamdan memnunum” derim. c) Pişman olmamak adına bu konuyu kapatırım. Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 12
- 13. Ulaşılabilirlik (availability) “Aklailk gelen ihtimal en doğru olandır” sanrısı Kafasına gökten uçak parçası düşerek ölenlerin sayısı köpek balığı saldırısında ölenlerin sayısından fazladır. a) yanlış b) doğru Hangisi daha uzun süre susuz kalabilir? a)deve b)zürafa Yaşayan en büyük canlı? Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 13
- 14. Atıf hatası (self-attributionbias) Başarısızlıkları dışsal ve durumsal; başarıları içsel ve yaradılışsal nedenlere bağlama Mitolojik yanılgı; Orantısız övgü+hubris=Yarı Tanrı’nın epik düşüşü Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 14
- 15. Hakimiyet yanılgısı (illusionof control) Sigaraya yeni başlamış bireylerin, tiryakiliği kabullenmeme, istedikleri zaman bırakabileceklerini savunma eğilimi Yatırımcıların çeşitlendirilmemiş portföyler kurmalarına, portföylerine üzerinde hakimiyet kurabileceklerini sandıkları hisse senetleri katmalarına ve böylece de üstlendikleri riski düşürememelerine neden olacaktır Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 15
- 16. Muhafazakarlık (conservatism) Temeloranlara bağlı kalarak yeni bulguları hafife alma Piyasaya yeni giren bilgilere eksik reaksiyon (underreaction) göstermek Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 16
- 17. Belirsizlikten kaçınma (ambiguityaversion) Belirsizlikten kaçma eğilimindeki yatırımcılar riski önceden bilinen menkul kıymetlere yönelecek ve muhafazakar bir tutum sergileyerek bildik şirketlere yatırım yapma eğiliminde olacaklardır Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 17
- 18. Zihinsel muhasebe (mentalaccounting) Bir tiyatro gösterisini izlemek üzere 40 TL karşılığında bilet aldınız. Tiyatro gösterisinin olduğu gün gösterinin sergileneceği mekana gittiniz ancak tam içeri girecekken bileti kaybettiğinizi farkettiniz. Yeni bir bilet alıp içeri girer misiniz? Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 18
- 19. Doğrulama (confirmation bias) Doğrulama eğilimi (confirmation bias), genel olarak bireylerin inançları ile örtüşen fikirleri kabullenirken, inançları ile çelişen fikirleri yalanlama eğilimidir Tuttuğunuz takımla ilgili olumsuz bir yorum duyduğunuzda verdiğiniz tepkiyi düşünün Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 19
- 20. Geri görüş(hindsight bias) Askerlik anıları neden hep pozitif olur? Bir yatırımın değeri artınca; “ben zaten biliyordum, söylemiştim” Bir yatırımın değeri düşünce; “bu durum kaçınılmazdı” Zayıf yatırım kararlarıyla ilgili anıların üzeri örtülür, daha çok başarı hikayelerinin kitapları yazılır Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 20
- 21. Çerçeveleme (framing) Deniz İspirli,Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 21 Asya Hastalığı, 600 kişinin ölümüne yol açacak Program A: 200 kişi kurtulacak. Program B:1/3 ihtimalle 600 kişi kurtulacak. Hangisini seçerdiniz?
- 22. Çerçeveleme (framing) devam… ProgramC: 400 kişi ölecek. Program D: 1/3 ihtimalle kimse ölmeyecek, 2/3 ihtimalle 600 kişi ölecek. Hangisini seçerdiniz? Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 22
- 23. Deniz İspirli, DavranışsalFinans, Celal Bayar Üniversitesi 23 Duygusal önyargılar Kayıptan kaçınma (loss aversion) Sahiplik (endowment effect) Statüko (status quo effect) Öz-denetim (self-control) İyimserlik (optimism)
- 24. Kayıptan kaçınma (lossaversion) Kaybın verdiği acı, eş oranda kazancın sağladığı hazdan fazladır. “two-dollar gain for every one dollar placed at risk” Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 24
- 25. Sahiplik (endowment effect) Bir varlığa sahip olma ya da olmama durumuna göre farklı değer ağırlıkları atama Sahip olunan şeye normatif teorinin öngördüğü değerin üzerinde bir değer atfedilmesi Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 25
- 26. Statüko (status quoeffect) Pişman olmamak adına mevcut durumu değiştirmeme (inertia) Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 26
- 27. Özdenetim (Self-control) Tüketimve tasarruf arası dengeyi kuramama Varlıkların yaşam süresi boyunca optimal biçimde dağıtımında dengesizlik Deniz İspirli, Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 27
- 28. İyimserlik (optimism) Deniz İspirli,Davranışsal Finans, Celal Bayar Üniversitesi 28
Editor's Notes
- #6 Hevristik: problem çözmede çeşitli problemlere uygulanabilen, ama doğru çözümü her zaman sağlamayan strateji ya da kestirme yollardır. Yapılan bilimsel araştırmalar, bilgiyi analiz etme konusunda beynin tembel olduğunu ve hevristik ve başparmak kuralı (rule of thumb) adı verilen kısa ve kestirme çözümler ürettiğini göstermektedir. Aşırı bilgi ile yüklendiğinizde ortaya çıkar; Bir sorunun çözümüne ilişkin olarak yeterli zamanımız olmadı ğı zaman ortaya çıkabilir;Şansa bağlı ve bizim için önemli olmayan olaylar üzerinde çok fazla düşünmek istenmemektedir; Karar verirken, yeterli sayıda bilgiye ulaşamadığımızda ortaya çıkmaktadır. İşte tüm bu sebepler sistematik hataların ardı ardına yapılmasına neden olmaktadır.
- #7 Bu çalışmalar nöro-bilimsel çalışmaların söylediklerini destekler niteliktedir. Korku ve hırs gibi otomatik duygusal tepkiler, beynin amygdala bölümünden kaynaklanmakta ve prefrontal cortex’den gelen daha kontrollü tepkilerin önüne geçmektedir.
- #10 Bireylerin, tahminleme yeteneklerine ve bilgilerinin doğruluğuna duydukları abartılı güven
- #11 Temsiliyet hatası, bir şeyin olasılığını belirgin bir stereotipi ne kadar karşıladığı ya da temsil ettiğine göre yargılama stratejisidir. İnsanlar karar alırken eldeki küçük örneklemin sonuçlarını temel alacaklar ve büyük yanılgılara düşebileceklerdir. Söz konusu örneğin ilgili prototipin veya kategorinin temel özelliklerini temsil edip edemediğini belirlemeyi içeren bilişsel bir kestirme yol
- #12 Pazarlık usulü çalışan esnaflar, kar marjının çok üzerinde fiyatla satışa başlarlar ve potansiyel müşteriye bu çıpa fiyat etrafında belirli bir ranjda hareket edebilme esnekliğini sunarlar. Çıpalama etkisi sonucu müşteri, algısal olarak iyi bir pazarlık sonucu ciddi indirim elde ettiğini düşünür. Bir varlığın satışı önce sinde bir fiyattan bahsedildiğinde genellikle pazarlık bu fiyat etrafında yoğunlaşmaktadır.
- #13 Yatırımcıların, inanmadıkları bir yatırımda ısrarcı olmalarına yol açabilir. “Bu defa farklı” psikolojisi yaratabilir. Zihinsel rahatsızlığı elimine etmek adına çeşitli stratejiler geliştirilebilir. İnkar etme, güçlendirme, bilmezlikten gelme ya da yokmuş gibi davranma bunlardan bazılarıdır.
- #14 Olayla ilgili mevcut, ilk akla gelen tecrübelere dayanarak üretilen zihinsel kısayollar Kişinin, bir olgunun ortaya çıkma ihtimalini veya önemini hatırlanabilme kolaylığına dayalı olarak değerlendirmesini sağlayan etkili, ama yanılgı payı yüksek genel bir karar verme kuralı. Bir olguya ilişkin örnekleri kolayca hatırlayabilmemiz halinde, bu olgunun sıradan bir olgu olduğunu varsayarız. Örneğin eğer çevrenizde boşanmış arkadaşlarınız varsa, boşanma oranının yüksek olduğunu düşünebilirsiniz. Büyük Mercan Resifi, birbirinden ayrı 2,600 km genişliğe yayılmış dünyanın en büyük resif sistemidir. Resif kuzey doğu Avustralya'nın Queensland sahili açıklarında bulunan Mercan Denizi'ndedir. Büyük Set Resifi uzaydan görülebilen canlı organizmaların oluşturduğu en büyük “yaşayan” yapıdır. Taksim meydanında bir kişinin vurulması sonrasında, insanlar, o meydandaki kutlamalara gitmeme kararı alır. Fakat arabasına binip şehir trafi ğine çıkabilir. Halbuki arabasıyla şehir içinde trafik kazası sonucu ölmesi olasılığı daha yüksektir
- #15 Self-enhancing bias:cognitive perspective, accepting more credit for successes than failures Self-protecting bias:emotional perspective, the need to maintain self-esteem affects attribution of task outcomes, psychological protection
- #18 Riskli durumlar, sonuçların gerçekleşme olasılıklarının açıkça bilindiği durumlarken, belirsiz durumlar ise sonuçların olay ile ilgisinin bildiği fakat gerçekleşme olasılıklarının bilinmediği durumlardır Enron ve Worldcom çalışanlar kendi şirketlerinin hisselerine yatırım yapmışlardı.
- #19 Bireylerin karar ve sonuçları işleme, sınıflama ve geliştirme süreçleri/ zihinsel olarak bir takım finansal kararları konumlandırma, değerlendirme, yorumlama…aktif gelir/aktif varlıklar/gelecekteki varlıklar/batık maliyet Önceden bilet almadınız ama bir gösteriyi izlemek üzere tiyatroya gittiniz. Tam bilet alacakken cüzdanınızda 40 lira eksik olduğunu farkettiniz. Yine de bilet alıp tiyatro gösterisini izler misiniz? İnsanlar parayı nereden geldiği, nerede muhafaza edildiği ve nasıl harcandığına bakarak kategorize etme eğilimi içindedirler. Örneğin kumarcılar, kumardan kazandıkları parayı kaybettiklerinde, hiçbir kayıpları olmadığını düşünürler. İşletmeler kurulurken su gibi para harcarken, iş başladıktan sonra cimrileşirler.
- #20 Bireyler kendi inançlarını ve fikirlerini destekleyen bilgileri araştırma, inançları ile çelişen fikirleri ise göz ardı etme eğilimi içerisindedir. Algıda seçicilik yaratan bu eğilim, var olan bilgiler ile örtüşen yeni bilgilerin derinlemesine incelenmesine ve değerlendirilmesine, buna karşılık çelişen yeni bilgilerin ise dikkate alınmamasına neden olacaktır Kararlarımızla çelişen bilgileri değil, kararlarımızı onayan bilgileri arama eğilimindeyiz Finansal yatırımcılar, yatırım yaptıkları şirketlerle ilgili olumsuz yorumlara sert tepki gösterecektir
- #21 Geçmişi yeniden yazma, kendi hikayemizi doğrulayan kanıtlarla geçmişi yorumlama
- #22 %72’si A, %28’i B’yi seçtiler.
- #23 %22 C’yi, %72 D’yi seçtiler.
- #25 Kayıptan kaçınmak, kazanç elde etmekten daha önemlidir. Concave:içbükey convex: dışbükey Başlangıç koşullarına duyarlılık: referans noktası, “değer” algımızı belirleyen bir benchmark’tır. Değer fonksiyonu kazançlara göre kayıplar için daha diktir. Bir başka deyişle kayıplar, kazançlardan daha büyük görünürler. X ekseninin alt kısmında, değer fonksiyonunun dış bükey açı yaptığı kısımda kayıplar, risk-arayışında olmamıza neden olur. Yenilen pehlivanın güreşe doymaması. X ekseninin üst kısmında, değer fonksiyonunun iç bükey açı yaptığı kazançlar, riskten kaçınmamıza neden olur. Kazanan yatırımcının daha fazla risk almak istemeyip kaçması… Birini seçiniz: a) 475 TL’lik kesin kazanç b) %25 ihtimalle 2000 TL, %75 ihtimalle 0 TL kazanç (500 TL kazanç ihtimali) Birini seçiniz: a) 725 TL’lik kesin kayıp b) %75 ihtimalle 1000 TL, %25 ihtimalle 0 TL kayıp (750 TL’lik kayıp ihtimali)
- #26 İnsanlarin sahip olduklari mal ve servislere bictikleri degerin, sahip olmadiklari ayni mal ve servislere bictikleri degerden daha fazla oldugunu savlayan hipotez Cornell Universitesi öğencilerinin bir kısmına üzerinde üniversitenin amblemi ve ismi olan kupa dağıttı ve bunu en az kaç dolara satacaklarını sordu. Ortalama fiyat 5.25 dolardı. Kupa dağıtılmamış öğrencilere bu kupaya kaç dolar ödeyecekleri sorulduğunda ortalama cevap 2.75 dolardı.
- #27 Sahiplik (endowment) etkisiyle yakından ilişkili Statüko eğilimini kayıptan kaçınma eğilimi ve dolayısıyla sahiplik etkisi ile ilişkilendirmek mümkündür. Buna göre kişinin mevcut seçiminden vazgeçmesini kayıp olarak değerlendirmesi veya mevcut seçimine sahiplik etkisi nedeniyle olması gerekenden fazla değer yüklemesi, mevcut veya önceki durumun korunmasına ve yeni seçeneklerin göz ardı edilmesine yol açabilecektir. 76 kişiden oluşan birinci gruba kahve kupası, 87 kişiden oluşan ikinci gruba ise bir paket çikolata verilmiştir. Daha sonra birinci gruba sahip oldukları kahve kupasını çikolata ile, ikinci gruba ise sahip oldukları çikolatayı kahve kupası ile takas edebilecekleri bilgisi verilmiştir. 55 kişiden oluşan üçüncü bir gruptan ise kahve kupası veya çikolata arasından bir seçim yapılması istenmiştir. Çalışmanın sonucunda birinci grubun %89’unun, ikinci grubun %10’unun ve üçüncü grubun %56’sının kahve kupasını tercih ettiği tespit edilmiştir.
- #28 Emeklilik için tasarruf yapamamak, bugün refah içinde yaşamak adına gelirini yaşam boyu optimal biçimde dağıtmak yerine bugün harcamak Bileşik faiz gibi yatırım getirilerinden mahrum kalınmasına neden olur Harcama kontrolü ve planlama zaafiyeti, portfolyo dağıtımı, disiplin
- #29 rose-colored glasses yatırım performansı, ekonomi ve piyasalarla ilgili aşırı pozitif olma hali 3. kişi etkisi İnsanlar sistematik bir planlama iyimserliğine sahiptirler. Örneğin bir ödev ya da araştırmayı zamanından önce bitireceklerini düşünürler fakat her defasında planlananın üzerinde zaman harcarlar. Parkinson's law is the adage that "work expands so as to fill the time available for its completion"