บทที่ 5 พฤติกรรมสัตว์ รายวิชาชีววิทยา 4 ภาคเรียน 1 /2567_ครูวิชัย.pdf

บทที่ 5 พฤติกรรมของสัตว์ (Animal Behaviour)
รายวิชาชีววิทยา 4 รหัส ว30244 ภาคเรียนที่ 1
ปีการศึกษา 2567 ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6
นายวิชัย ลิขิตพรรักษ์
ตาแหน่งครู วิทยฐานะ ครูชานาญการพิเศษพิเศษ (คศ.3)
กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โรงเรียนวัดราชบพิธ
สานักงานเขตพื้นที่การศึกษามัธยมศึกษาเขต 1 กรุงเทพมหานคร

แนะนาครูผู้สอน
นายวิชัย ลิขิตพรรักษ์ ตาแหน่ง ครู วิทยฐานะ ครูชานาญการพิเศษ (คศ.3)
ประวัติการศึกษา :
◦ พ.ศ. 2545 ระดับชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 6 (วิทย์-คณิต) โรงเรียนวัดราชบพิธ สพม.กท.1 (ร.บ.116)
◦ พ.ศ. 2549 วิทยาศาสตรบัณฑิต (เกรียตินิยมอันดับ 2) สาขาชีววิทยา คณะวิทยาศาสตร์
มหาวิทยาลัยมหิดล
◦ พ.ศ. 2551 ศึกษาศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาศึกษาศาสตร์ เอกเทคโนโลยีและสื่อสารการศึกษา
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
◦ พ.ศ. 2552 ประกาศนียบัตรบัณฑิตวิชาชีพครู คณะครุศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏสวนดุสิต
◦ พ.ศ. 2555 สาธารณสุขศาสตรบัณฑิต สาขาวิชาวิทยาศาสตร์สุขภาพ เอกสาธารณสุขศาสตร์
มหาวิทยาลัยสุโขทัยธรรมาธิราช
◦ พ.ศ. 2558 ศึกษาศาสตรมหาบัณฑิต สาขาวิชาการประเมินและการวิจัยทางการศึกษา
เอกวิจัยทางการศึกษา คณะศึกษาศาสตร์ มหาวิทยาลัยรามคาแหง

การเรียนรู้ที่มีส่วนร่วมของนักเรียน :Active learning
สถาบันส่งเสริมการสอนวิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี
ครูวิชัยลิขิตพรรักษ์ ตาแหน่งครู วิทยฐานะครูชานาญการพิเศษ(คศ.3)กลุ่มสาระการเรียนรู้วิทยาศาสตร์และเทคโนโลยี โรงเรียนวัดราชบพิธ สพม.กท.1

Animal Behavior คือ การกระทาหรือแสดงออกเพื่อตอบสนองต่อสิ่งเร้า Stimulus ของ
สัตว์อาจจะเกิดขึ้นทันทีหรือหลังจากนั้นมาระยะหนึ่งซึ่งเกี่ยวกับการทางานร่วมกันระบบประสาท
และต่อมไร้ท่อสร้างฮอร์โมน (coordinating system)

การศึกษาพฤติกรรมสัตว์ 2 ลักษณะ 1. proximate cause สาเหตุโดยตรงจากสรีรวิทยา
ระบบประสาทเมื่อรับสิ่งเร้าแล้วตอบสนอง 2. ultimate cause สาเหตุความสัมพันธ์จากสาย
วิวัฒนาการ เช่น การปรับตัว การคัดเลือกตามธรรมชาติของดาร์วิน

กลไกการเกิดพฤติกรรมสัตว์ : สิ่งเร้ากระตุ้นจาเพาะ (specific stimuli) -> sensory
receptor -> sensory neuron -> CNS : interneuron -> motor neuron -> effector -> การ
ตอบสนองโดยพฤติกรรม (response by behavior)

ปัจจัยต่อพฤติกรรม ได้แก่ พันธุกรรม และ สิ่งแวดล้อม การศึกษามี 2 สาขาคือ
Ethology และ Behavioral Ecology โดยพฤติกรรมสัตว์มี 2 ประเภทคือ 1. Innate behavior แต่
กาเนิด และ 2 . Learning behavior การเรียนรู้

Innate behavior สาเหตุจากกรรมพันธุ์ แสดงออกโดยไม่ต้องมีประสบการณ์หรือพบ
เห็นมาก่อน มีแบบแผนเดียวกัน ไม่ค่อยมีการปรับเปลี่ยนเป็นลักษณะเฉพาะแต่ละสปีชีส์ และถูก
กระตุ้นโดยสิ่งเร้าที่เป็นเครื่องหมาย เรียก sign stimulus

Innate behavior สปีชีส์เดียวกันจะทาเหมือนกัน มีแบบแผนแน่นอน หรือ FAP (Fixed
action pattern) เป็นผลเฉพาะจากพันธุกรรม แบ่ง 4 แบบ คือ (1) Kinesis (2) Taxis เรียกรวม
orientation (3) reflex (4) chain of reflex หรือ สัญชาตญาณ

kinesis การเคลื่อนที่ไม่สัมพันธ์กับทิศสิ่งเร้า เช่น พารามีเซียมว่ายสุ่มไปมา เพื่อหาทางออก
จากน้าอุณหภูมิสูงหรือคาร์บอนไดออกไซด์ กุ้งเต้นกับตัวกะปิเคลื่อนที่ไปมาในที่แห้ง แต่เคลื่อนที่ช้า
ในที่ชื้น แมลงสาบวิ่งวุ่นในที่โล่ง พอชนวัตถุจะอยู่นิ่ง

taxis การเคลื่อนที่สัมพันธ์กับทิศสิ่งเร้า เช่น พลานาเรียหรือแมลงเม่าเข้าหาแสง หนอน
แมลงวันหนีจากแสง แม่ไก่วิ่งหาลูกตามเสียง ค้างคาวบินเข้าหาเหยื่อตามทิศเสียงสะท้อน โดย
พฤติกรรมแบบ kinesis และ taxis เรียกรวมว่า Orientation

reflex เป็นการตอบสนองฉับพลันทันทีต่อสิ่งกระตุ้นจากไขสันหลัง โดยไม่ผ่านการ
ประมวลผลจากสมอง ทั้งแบบ simple และ complex เช่น การกระตุกขาหนีเข็ม การจาม ไอ กะพริบตา
การม้วนตัวกิ้งกือและหอยทากเมื่อสัมผัส

chain of reflex เมื่อกระตุ้นพฤติกรรมขั้นแรกจะเกิดต่อไปจนเสร็จสิ้นตามสัญชาตญาณ
เช่น การเกี้ยวพาราสี การผสมพันธุ์ การกกไข่ การเลี้ยงลูก การล่าเหยื่อ การป้องกันอาณาเขต การ
ชักใย การสร้างรัง การแทะ การดูดนมแม่

Learning behavior การแสดงออกจากประสบการณ์เรียนรู้ในอดีตซึ่งได้รับอิทธิพลจาก
ทั้งพันธุกรรมและสิ่งแวดล้อมมักพบในสัตว์ชั้นสูงที่ระบบประสาทเจริญแล้วซึ่งแต่ละชนิด
สามารถเกิดการเรียนรู้ที่แตกต่างกันออกไป

Imprinting ฝังใจถูกกาหนดโดยยีนเกิดขึ้นเฉพาะ Critical period มักเป็นช่วงแรกเกิดทาให้
ลูกได้รับการเลี้ยงดูจากพ่อแม่ เรียนรู้พฤติกรรมเฉพาะสปีชีส์ โดยการศึกษา Konrad Lorenz พบว่าลูก
ห่านที่ฟักจากไข่จะเดินตามสิ่งที่เห็นอย่างแรกเสมอ

ตัวอย่างพฤติกรรมการเรียนรู้ เช่น คางคกจะกินแมลงทุกชนิดเป็นอาหารเป็นพฤติกรรม
แต่กาเนิด แต่เมื่อคางคกกินผึ้งแต่ถูกผึ้งต่อย จึงเรียนรู้ที่จะไม่กินผึ้งอีกและแมลงที่มีลักษณะคล้าย
ผึ้งด้วยเนื่องจากประสบการณ์ที่เคยโดนผึ้งต่อย

การเรียนรู้แบบเคยชิน (Habituation) โดยสัตว์หยุดตอบสนองสิ่งเร้าที่เกิดซ้ากันบ่อย
เนื่องจากไม่ได้รับสิ่งที่เหมาะสมเพราะไม่เกิดประโยชน์หรือโทษกับการดารงชีวิต เพื่อประหยัด
พลังงาน เช่น สุนัขเลิกเห่าเครื่องบิน อีกาเลิกบินหนีหุ่นไล่กา

การเรียนรู้แบบมีเงื่อนไข (Classical conditioning) โดยเชื่อมโยงสิ่งเร้าใหม่ทดแทนสิ่งเร้า
เดิมที่กระตุ้นให้ตอบสนองตามธรรมชาติหรือUnconditioned stimulus ส่วนสิ่งเร้าใหม่ซึ่งปกติไม่
กระตุ้นการตอบสนองหรือ Conditioned stimulus

การเรียนรู้แบบลองผิดลองถูก (Operant conditioning หรือ Trial and error) การเรียนรู้
เชื่อมโยงพฤติกรรมกับการได้ผลดีหรือผลเสีย เมื่อได้รางวัลก็จะแสดงพฤติกรรมนั้นซ้า แต่เมื่อถูก
ลงโทษก็จะหลีกเลี่ยงที่จะแสดงพฤติกรรมนั้นอีก

การเรียนรู้แบบใช้เหตุผล (reasoning or insight learning) พัฒนาจากการลองผิดลอง
ถูก โดยใช้ประสบการณ์มาปรับใช้เพื่อแก้ปัญหาใหม่อย่างรวดเร็วรวดเร็วและสามารถตอบสนอง
อย่างถูกต้องได้ในครั้งแรก รวมถึงการใช้เครื่องมืออุปกรณ์

ความสัมพันธ์พฤติกรรมและวิวัฒนาการระบบประสาท โดยมนุษย์สมองส่วนหน้าเจริญ
ดี มีการใช้เหตุผลที่ซับซ้อนส่วนสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้านมและนก สมองส่วนหน้าเจริญขึ้น
ส่วนกลางเล็กลง มีการเรียนรู้ที่ซับซ้อนใช้เหตุผลบางกลุ่ม

ปลา กบและเต่า สมองส่วนหน้าพัฒนาไม่มาก เรียนรู้แบบง่าย ส่วนสัตว์ไม่มีกระดูกสัน
หลัง ไม่มีสมองแท้จริง มีปมประสาทบ้างเซลล์ประสาทร่างแห มีพฤติกรรมแต่กาเนิด รีเฟล็กซ์
และรีเฟล็กซ์ต่อเนื่อง และโพรโทซัว ไม่มีประสาท โอเรียนเทชัน

สัตว์ที่ระบบประสาทเจริญดี คือ สมองส่วนกลางเล็กลง ส่วนหน้าเจริญขึ้นซึ่งเกี่ยวข้อง
กับ ความรู้ความจาและเชาว์ปัญญาโดยเฉพาะส่วนซีรีบรัม การแปรผลจากอวัยวะรับความรู้สึก การ
ควบคุมสมดุลร่างกาย รวมทั้งระบบประสานงานกับต่อมไร้ท่อ

พฤติกรรมทางสังคม (social behavior) เมื่อสัตว์อยู่เป็นกลุ่มประชากรและแสดง
พฤติกรรมที่เข้าใจระหว่างกัน เช่น เกี้ยวพาราสีเมื่อจะผสมพันธุ์โดยใช้สารเคมีติดต่อกันอาจเป็น
พฤติกรรมแต่กาเนิด เช่น สัณชาตญาณ หรือการเรียนรู้ เช่น การฝังใจ

การเกี้ยวพาราสี (courtship behavior) เช่น การราแพนหางนกยูงตัวผู้อวดตัวเมีย การชู
ก้ามของปูก้ามดาบตัวผู้ และการว่ายซิกแซกของตัวผู้เข้ามาหาตัวเมีย และท้องสีแดงเป็น sign
stimulus สาหรับพฤติกรรมก้าวร้าวปลาหลังหนาม (stickleback) ตัวผู้

การสื่อสารด้วยเสียง (auditory communication) เช่น เตือนภัย (warning calls) เมื่อมีศัตรู
มา ติดต่อ (contact calls) เกิดการรวมกลุ่ม เช่น แม่ไก่จะตอบสนองต่อลูกไก่ การที่นกนางนวลพ่อแม่
ร้องเตือนภัยโดยลูกนกจะหลบซ่อนตัวการเห่าหอนของสุนัข

การสื่อสารด้วยการสัมผัส (tactile communication) สาคัญมากในสัตว์เลี้ยงลูกด้วยน้านม
เช่น การเลี้ยงลูกลิงมีส่วนอย่างยิ่งในพัฒนาการ ถ้าขาดจะก้าวร้าวหวาดกลัว ลูกนกนางนวลบางชนิด
จะจิกที่จะงอยปากแม่เพื่อกระตุ้นให้หาอาหาร

การสื่อสารด้วยท่าทาง (visual communication) การเคลื่อนไหวใช้สื่อสาร เช่น อ่อนน้อม
เคารพ ยอมแพ้ เอาอกเอาใจ เช่น การกระดิกหางต้อนรับและหางตกกลัวของสุนัขการแสดงสีหน้าของ
ลิง การเต้นของผึ้งงาน (แบบเลข 8 = ไกล และวงกลม = ใกล้)

chemical communication ได้แก่ สารเคมีที่สัตว์สร้างขึ้นจากต่อมมีท่ออาศัยสิ่งแวดล้อม
ภายนอกเป็นตัวกลางเพื่อกระตุ้นให้ตัวอื่นชนิดเดียวกันแสดงพฤติกรรมที่มีความจาเพาะอย่างมาก
เป็นการสื่อสารดั้งเดิมในสายวิวัฒนาการ เช่น pheromone

ประเภทฟีโรโมนตามพฤติกรรม1.ดึงดูดเพศ (sex pheromone) 2. เตือนภัย (Alarm
pheromone) 3. นาทาง (Trial pheromone) 4. นางพญา (Queen substance) 5. รวมกลุ่ม
(Aggregation pheromone) 6. บอกอาณาเขต (Territory pheromone)
Worker Queen Drone

ตัวอย่างเช่น การดึงดูดเพศตรงข้ามของผีเสื้อกลางคืนตัวเมียไปกระตุ้นตัวผู้ การกาหนด
อาณาเขตของกวางหรือสุนัขที่เช็ดป้ายตามต้นไม้ทางเดินผ่าน หรือบอกแหล่งอาหารของมดจะใช้กรด
ฟอร์มิกไว้ตามทางเดินจากแหล่งอาหารจนถึงรังเกิดการเดินตามรอย

ฟีโรโมนเป็นสารเคมีพวกไขมันโมเลกุลสั้น สร้างจากต่อมมีท่อ หลั่งออกนอกร่างกาย ไม่มี
ผลต่อตัวเอง ส่วนฮอร์โมนเป็นสารพวกโปรตีน เอมีน สเตียรอยด์ สร้างจากต่อมไร้ท่อ ลาเลียงโดย
ระบบหมุนเวียนเลือดในร่างกาย มีผลต่อตัวเองและตัวอื่น

สัตว์สังคมมีระเบียบการอยู่ร่วมกัน พบหลายชนิด เช่น มด ปลวก ผึ้ง ลิง มนุษย์ ซึ่งมักจะ
มีการแบ่งชนชั้นในการปกครองหรือหน้าที่การทางานอย่างชัดเจน เช่น การหาอาหาร การสืบพันธุ์
ทาให้เกิดการเรียนรู้เร็วและมีประสิทธิภาพโดยเฉพาะการใช้เหตุผล

สัตว์จะแสดงพฤติกรรมออกมาต้องมีองค์ประกอบสาคัญได้แก่ 1. เหตุจูงใจ (Motivation)
และ 2.ตัวกระตุ้นปลดปล่อย (Releasing Stimulus) เช่น พฤติกรรมกินอาหารของสัตว์ ความหิวเป็น
เหตุจูงใจ อาหารเป็นตัวกระตุ้นการตอบสนอง

Stimulus คือ สัญญาณหรือการเปลี่ยนแปลงสิ่งแวดล้อมซึ่งมีผลต่อกิจกรรมสิ่งมีชีวิต
แบ่งได้ 2 ชนิด คือ internal ได้แก่ ฮอร์โมน เอนไซม์ หิว เครียด เพศ ความต้องการ และ external
ได้แก่ แสง เสียง อุณหภูมิ อาหาร น้า สัมผัส สารเคมี
1.

พฤติกรรมแต่กาเนิด ถูกกาหนดโดยพันธุกรรมและถูกกระตุ้นโดยสิ่งเร้าเครื่องหมาย
(sign stimulus) คือ สิ่งที่มีอยู่แล้วในสภาพแวดล้อมธรรมชาติของแหล่งที่อยู่อาศัย ซึ่งจะตอบโต้
ได้ในครั้งแรกอย่างเหมาะสมโดยไม่ต้องมีประสบการณ์มาก่อน

ตัวอย่างพฤติกรรมก้าวร้าวปลาหลังหนามเพศผู้ขับไล่ตัวอื่นที่เข้ามา โดย sign stimulus
คือ แถบสีแดงที่ท้องในช่วงฤดูผสมพันธุ์ ส่วนลูกนกคัคคูเมื่อฟักออกมาจะเขี่ยไข่นกเจ้าของรังออก
เป็นภาวะปรสิตเพราะไปวางไข่ในรังนกสปีชีส์อื่น

การที่แม่นกต่างสปีชีส์ต้องให้อาหารแก่ลูกนกคัคคู ถึงจะไม่ใช่ลูกตนเองเพราะสิ่งเร้า
กระตุ้นคือปากที่อ้าของลูกนก ส่วนพฤติกรรมการเขี่ยไข่กลับรังของห่าน graylag ถ้าเอาวัตถุกลม
คล้ายไข่มาแทน แม่ห่านจะมีพฤติกรรมเช่นเดิมตามสัญชาตญาณ

พฤติกรรมแบบ Orientation คือ การตอบสนองต่อปัจจัยกายภาพ เกิดการวางตัวที่
เหมาะสมกับการดารงชีวิต ได้แก่ การว่ายน้าของปลาตั้งฉากกับดวงอาทิตย์ ทาให้ศัตรูมองไม่เห็น
กิ้งก่าพองตัวขึ้นตั้งฉากกับดวงอาทิตย์ รับความร้อนอย่างเพียงพอ

ปัจจุบันเรียกรวมพฤติกรรมแบบแทกซิสและไคเนซิสให้อยู่ในพฤติกรรมแบบโอเรียนเทชัน
โดยไม่แบ่งแยกกัน เพราะบางกรณีลักษณะการเคลื่อนที่ของสิ่งมีชีวิตเกิดทั้ง 2 แบบไม่สามารถอธิบาย
ต่างกันได้ชัดเจน เช่น การอพยพของนกเพื่อหาอาหารและสืบพันธุ์

การเรียนรู้แบบใช้เหตุผล (reasoning or insight learning) พัฒนาจากการลองผิดลอง
ถูก โดยใช้ประสบการณ์มาปรับใช้เพื่อแก้ปัญหาใหม่อย่างรวดเร็วและสามารถตอบสนองอย่าง
ถูกต้องได้ในครั้งแรก รวมถึงการใช้เครื่องมืออุปกรณ์

การใช้เหตุผลเป็นการเรียนรู้ขั้นสูงสุด สามารถประมวลประสบการณ์ในอดีตมา
แก้ปัญหาได้แม้ในครั้งแรก โดยนาการเรียนรู้สถานการณ์อื่นมาใช้แก้ปัญหาใหม่ที่ประสบได้ โดยไม่
ต้องมีการลองผิดลองถูก เช่น มนุษย์แก้ปัญหาในชีวิตประจาวัน

สัตว์ที่ระบบประสาทเจริญดี คือ สมองส่วนกลางเล็กลง ส่วนหน้าเจริญขึ้นซึ่งเกี่ยวข้องกับ
ความรู้ความจาและเชาว์ปัญญาโดยเฉพาะส่วนซีรีบรัม การแปรผลจากอวัยวะรับความรู้สึก การ
ควบคุมดุลยภาพ และประสานงานกับต่อมไร้ท่อฮอร์โมน

บทที่ 5 พฤติกรรมสัตว์ รายวิชาชีววิทยา 4 ภาคเรียน 1 /2567_ครูวิชัย.pdf

More Related Content

What's hot

Similar to บทที่ 5 พฤติกรรมสัตว์ รายวิชาชีววิทยา 4 ภาคเรียน 1 /2567_ครูวิชัย.pdf

More from Wichai Likitponrak

บทที่ 5 พฤติกรรมสัตว์ รายวิชาชีววิทยา 4 ภาคเรียน 1 /2567_ครูวิชัย.pdf