1. ХӨРСНИЙ ДУЛААН
Лекц 5
•Хичээлийн агуулга
•Хөрсний дулаан
•Дулааны эх үүсвэр
•Дулааны шинж чанар
•Дулааны горм

2. ХӨРСНИЙ ДУЛААН
 Хөрсний дулаан нь хөрсний үржил шимийн чухал хүчин зүйл юм.
 Хөрс үүсвэрийн хөгжил ба үржил шимийг тодорхойлдог биологийн
болон бусад бүх процессууд шууд холбоотой.
 Хөрсний дулааны горим нь хөрс үүсэх процесс ба хөрсөнд явагдах
биологийн, химийн, физикийн, биохимийн процесуудад чухал үүрэг
гүйцэтгэнэ.
 Хөрсний дулааны горимын үндсэн үзүүлэлт бол түүний температур
юм.
 Температурын хэлбэлзэл нь хөрсний бичил биетний тоо, тэдгэрийн
эдвэхжил, органик үлдэгдэлийн задрах үйл явц, эрдэс бодисууд
үүсэх ба мөн ялзмагын бодисийн хувирал зэргийг зохицуулж байдаг.
 Хөрс халахад давснуудын уусах чадвар ихсэж улмаар
элэгдэл, өгөршилийн процесс, химийн урвалууд идвэхтэй явагдана.
 Мөн хөрсний чийг, агаарын хэлбэлзэл нь дулаанаас шууд хамаарна.

4. ХӨРСНИЙ ДУЛААНЫ ЭХ ҮҮСВЭР
 Нарны гэрлийн эрчим хүч нь хөрсний дулааны хамгийн гол их үүсвэр
болно.
 Хөрс нь өөрийн дулааныг гүн давхаргаасаа авдаг.
 Хөрсөнд ирж байгаа нарны дулаан нь нэг хэсэг нь газарт шингэж
дулаанд хувир ч хөрсийг халаадаг.
 Харин нөгөө хэсэг нь хөрсний гадаргаас буцаж ойдог.
 Нарны гарлийн эрчим нь хөрсөнд шингэх байдал нь газрын гадрага
механик бүрэлдэхүүн бүтэц, чийгийн хэмжээ болон хөрсний өнгөн үе
давхаргын өнгө заргаас ихээхэн хамаардаг.
 Органик бодисуудын (бууц, ургамлын үлдэгдэл гэх мэт) задралын
үед үүссэн дулаан нь хамгаалагдсан хөрсний ногооны аж ахуйд
өргөн хэрэглэгддэг.

5. ХӨРСНИЙ ДУЛААНЫ ШИНЖ ЧАНАР
 Хөрс өөрийн огтлолын зузаанд дулааны энергийг шингээх ба
дамжуулах чадварыг буй болгосон шинж чанарын нэгдлийг хөрсний
дулааны шинж чанрууд гэнэ.
 Үүнд дулаан шингээх саринуулах шинж чанар, дулааны
багтаамж, дулаан дамжуулах чанар зэрэг орно.
 Хөрсний нарны цацрагын эрчимийг өөртөө шингээхийг шингээх
үзэгдэл гэнэ.
 Хөрсний гадаргуу дээр тусч байгаа нарны цацрагын тодорхой нэгэн
хэсгийг өөртөө шингээх буюу ойлгох чадварыг түүний дулаан
шингээх буюу саринуулах шинж чанар гэнэ.
 Газар зүйн ижил бүсэд орших төрөл бүрийн хөрс нь дулаан шингээх
чадвараар өөр өөр байна.

6. ХӨРСНИЙ ДУЛААНЫ ГОРИМ
 Хөрсний дулааныг шингээх, дамжуулах, ялгаруулах зэрэг
үзэгдэлийн нэгдлийг хөрсний дулааны горм гэнэ.
 Хөрсний гадаргуу хөлдөх ба халахд түүний дулааны хамгийн их
хэмжээ тогтмол байдаг.
 Нарны гэрлийн эрчим хүчний хөрсөнд шингэх байдал нь газрын
гадарга, механик бүрэлдэхүүн бүтэц, чийгийн хэмжээ болон хөрсний
өнгөн үе давхаргын өнгө зэргээс ихээхэн хамаардаг.