Διόδωρος Σικελιώτης-(3) - http://www.projethomere.com

2. ΕΙΣΑΓΩΓΗ

3. ΕΙΣΑΓΩΓΗ
ριεχομένων των δύο προηγουμένων βιβλίων (κεφ. 1), ο Διό­δωρος
αποδεικνύει την αρχαιότητα των Αιθιόπων (κεφ 2-4)
και περιγράφει τα έθιμα των κατοίκων της Μερόης και των
περιχώρων της (κεφ. 5-10). Ακολουθεί σύντομη αναφορά
στις πηγές του (κεφ. 11) και λεπτομερής περιγραφή των
εργασιών στα χρυσορυχεία Αιγύπτου και Αιθιοπίας (κεφ.
12-14). Στη συνέχεια γίνεται μακρά εθνογραφική μελέτη
(κεφ. 15-34) που αφορά τους Ιχθυοφάγους, που κατοικούν
στα παράλια της Ερυθράς Θαλάσσης, καθώς και των φυλών
που ζουν στις μεσημβρινές περιοχές της Αιθιοπίας. Τα επό­μενα
τρία κεφάλαια (κεφ. 35-27) είναι αφιερωμένα στην πα­νίδα
εκείνων των περιοχών, ενώ στη συνέχεια ακολουθεί
«Περίπλους» του Αραβικού κόλπου, αρχίζοντας πρώτα
από τη δυτική ακτή κι ύστερα την ανατολική (38-48).
Το δεύτερος μέρος, που είναι και συντομότερο, αφιερώ­νεται
στη μυθολογία των «Λιβύων». Μετά από σύντομη
περιγραφή της χώρας (49-51), ο Διόδωρος εκθέτει τη μυθο­λογία
της — ιστορία των Αμαζόνων της Λιβύης (κεφ. 52-
55), μυθολογία των Ατλαντίων (56-57 και 60-61) και ιστορία
του λιβύου Διονύσου (67-74). Τούτη η έκθεση διακόπτεται
σε δύο σημεία, όπου παρατίθενται άλλες παραδόσεις — οι
παραδόσεις των Φρυγών σχετικά με την Κυβέλη (58-59) και
των Ελλήνων σχετικά με τον Διόνυσο (62-66).
Με το Τρίτο τούτο Βιβλίο ο Διόδωρος κλείνει τα ιστο-
ρούμενα και μυθολογούμενα των βαρβάρων και από το Τέ­ταρτο
μπαίνει στην ελληνική μυθολογία.

4. ΚΕΙΜΕΝΟ - ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ

5. Τάδε ενεστιν έν τη τρίτη των Διόδωρου βίβλων.

6. Το τρίτο βιβλίο του Διόδωρου περιέχει τα εξής
Για τους Αιθίοπες τους πέρα από τη Λιβύη1 και για τις
αρχαίες παραδόσεις τους.
Για τα μεταλλεία χρυσού που βρίσκονται στις εσχατιές
της Αιγύπτου και για την κατεργασία του χρυσού.
Για τα έθνη που κατοικούν στα παράλια του Αραβικού
κόλπου και γενικά σ' όλα τα παράλια του ωκεανού μέχρι
την Ινδία. Σ' αυτά αναπτύσσονται τα έθιμα του κάθε
έθνους και για ποιες αιτίες πολλά εξιστορούνται από αυ­τούς
εντελώς παραλλαγμένα και απίστευτα ένεκα της πα­ραδοξότητας
τους.
Για τις αρχαίες παραδόσεις της Λιβύης και για την
ιστορία των Γοργόνων, των Αμαζονίδων, του Άμμωνος
και του Άτλαντα.
Για τους μύθους σχετικά με τη Νύσα, στους οποίους
περιλαμβάνονται και τα περί Τιτάνων, Διονύσου και της
μητέρας των θεών.

7. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ

8. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μάζονται αυτόχθονες, συμφωνούν σχεδόν οι πάντες2 , το
ότι, επίσης, είναι πιθανό εκείνοι που κατοικούν στη με­σημβρία
να είναι οι πρώτοι άνθρωποι που ζωογονήθηκαν
από τη γη είναι προφανές για τον καθένα- επειδή η θερμό­τητα
του ήλιου αποξήραινε τη γη, υγρή ακόμη κατά τη
γένεση του σύμπαντος, και τη ζωογονούσε, εύλογο είναι ο
τόπος ο εγγύτερος στον ήλιο πρώτος να φέρει έμψυχα
πλάσματα. Λένε επίσης οι ιστορικοί πως πρώτα σ' αυτούς
υποδείχτηκε να τιμούν τους θεούς και να κάνουν θυσίες,
πομπές και πανηγύρεις και όλα τα υπόλοιπα με τα οποία οι
άνθρωποι τιμούν τα θεία- γι' αυτό και η ευσέβεια τους είναι
διαβόητη σ' ολόκληρη την ανθρωπότητα και θεωρείται πως
οι θυσίες των Αιθιόπων είναι οι πλέον ευχάριστες στα
θεία3. Μάρτυρα των λόγων τους επικαλούνται τον αρχαιό­τερο
ίσως και περισσότερο απ' όλους τους ποιητές τιμώ­μενο
από τους Έλληνες" διότι αυτός στην «Ιλιάδα» εμφα­νίζει
τον Δία και τους άλλους θεούς να αποδημούν μαζί του
στην Αιθιοπία, για τις θυσίες που απονέμονται σ' αυτούς
κάθε χρόνο αλλά και για το κοινό με τους θεούς συμπόσιο
που παρατίθεται από τους Αιθίοπες4,
Γιατί ο Δίας στον Ωκεανό με τους αψεγάδιαστους
Αιθίοπες
κίνησε χθες για να δειπνήσει, και τον συνόδευσαν κι όλοι
οι θεοί.
Λένε, επίσης, πως η ευσέβεια που δείχνουν προς τους θεούς
τούς μεταφέρει ολοφάνερα τη χάρη τους, με το να μην
έχουν γευτεί ποτέ ξενόφερτη δεσποτεία- διότι από πάντα
απολαμβάνουν την ελευθερία και τη μεταξύ τους ομόνοια,
μολονότι πολλοί και δυνατοί εκστράτευσαν εναντίον τους
και κανείς δεν πέτυχε τα σχέδια του.

9. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ

10. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
3. 0 Καμβύσης, που εκστράτευσε εναντίον τους με
μεγάλη δύναμη, έχασε ολόκληρη τη στρατιά του, ενώ ο
ίδιος εκτέθηκε στους μεγαλύτερους κινδύνους5. Η Σεμίρα­μις,
επίσης, ονομαστή για το μέγεθος των στόχων και των
έργων της πολύ λίγο προχώρησε μέσα στην Αιθιοπία και
εγκατέλειψε την εκστρατεία εναντίον του έθνους στο σύνο­λο
του. Ο Ηρακλής και ο Διόνυσος που πάτησαν ολόκληρη
την οικουμένη μόνο τους Αιθίοπες που κατοικούν πάνω
από την Αίγυπτο δεν υπέταξαν, τόσο ένεκα της ευσέβειας
των ανθρώπων όσο και λόγω των δυσκολιών που παρου­σίαζε
η επιχείρηση. Οι Αιθίοπες λένε πως και οι Αιγύπτιοι
είναι δικοί τους άποικοι, με τον Όσιρι επικεφαλής της
αποικίας. Διότι, γενικά, η Αίγυπτος που υπάρχει σήμε­ρα,
λένε, δεν ήταν χώρα, αλλά είχε γίνει θάλασσα κατά
την αρχική σύσταση του κόσμου, αργότερα, όμως, ο Νεί­λος,
όποτε ανέβαινε η στάθμη του, με την ιλύ που κατέ­βαζε
από την Αιθιοπία σχημάτισε σιγά σιγά προσχώσεις6 .
Το ότι ολόκληρη η χώρα τους έχει σχηματιστεί από προ­σχώσεις
ποταμού το αποδεικνύει πεντακάθαρα αυτό που
γίνεται στις εκβολές του Νείλου" διότι συνεχώς, κάθε χρό­νο,
με την καινούρια ιλύ που μαζεύεται στα στόμια του
ποταμού, το πέλαγος φαίνεται να απωθείται από τις προ­σχώσεις
και η χώρα να αυξάνει. Τα περισσότερα επίσης
έθιμα των Αιγυπτίων λένε πως αρχικά ήταν αιθιοπικά,
καθόσον οι άποικοι διατήρησαν τις παλαιές τους συνή­θειες.
Η πεποίθηση, για παράδειγμα, ότι οι βασιλιάδες
είναι θεοί, η μεγάλη φροντίδα που δείχνουν σχετικά με
την ταφή, καθώς και πολλά άλλα παρόμοια που κάνουν
έχουν την αρχή τους σε πρακτικές των Αιθιόπων, οι μορ­φές
επίσης των αγαλμάτων και οι τύποι των γραμμάτων
είναι αιθιοπικά. Οι Αιγύπτιοι έχουν δύο είδη γραφής7 , τη
μία, που τη λένε δημοτική, τη μαθαίνουν όλοι, την άλλη, τη
λεγόμενη ιερή, τη γνωρίζουν μόνο οι ιερείς στους Αιγυ-
31

11. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
32

12. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
πτίους, που τη μαθαίνουν από τους πατεράδες τους ως
απόρρητο, ενώ στους Αιθίοπες τούτες τις γραφές τις χρη­σιμοποιούν
όλοι. Οι τάξεις, επίσης, των ιερέων έχουν πα­ραπλήσια
οργάνωση και στα δύο έθνη- διότι όλοι όσοι
υπηρετούν τους θεούς κάνουν καθαρμούς, είναι ξυρισμένοι
με τον ίδιο τρόπο8 , έχουν τις ίδιες στολές και τύπο σκή­πτρου
σε σχήμα αρότρου, που κρατούν οι βασιλιάδες φο­ρώντας
μακριά σκουφιά που στην άκρη καταλήγουν σε
ομφαλό και είναι περιτυλιγμένα από τα φίδια που αποκα­λούν
ασπίδες- τούτο το παράσημο φαίνεται πως υποδηλώ­νει
ότι όποιος τολμήσει να επιτεθεί στον βασιλιά θα δεχτεί
δάγκωμα θανατηφόρο9 . Οι Αιθίοπες λένε και πολλά άλλα
σχετικά με την αρχαιότητα των ιδίων και το γεγονός ότι οι
Αιγύπτιοι είναι άποικοι, για τα οποία όμως δεν είναι α­νάγκη
να γράψουμε.
4. Τώρα, όμως, πρέπει να μιλήσουμε και για τα αιθιο-
πικά γράμματα που στους Αιγυπτίους καλούνται ιερογλυ­φικά,
ώστε να μην παραλείψουμε τίποτα από την αρχαιό­τητα
τους. Τυχαίνει, λοιπόν, οι χαρακτήρες της γραφής
τους να μοιάζουν με ζώα κάθε είδους, με ανθρώπινα ά­κρα,
ακόμα και με εργαλεία και μάλιστα ξυλουργικά- διότι,
στη γραμματική τους, δεν αποδίδεται με τη σύνθεση των
συλλαβών η έννοια που εκφράζουν, αλλά με την εμφάνιση
των αντικειμένων που αντιγράφονται και τη μεταφορική
σημασία που, με την εξάσκηση, εντυπώνεται στη μνήμη
τους. Ζωγραφίζουν, ας πούμε, ένα γεράκι, έναν κροκόδει­λο,
ένα φίδι ή, από το ανθρώπινο σώμα, το μάτι, το χέρι,
το πρόσωπο ή άλλα παρόμοια. Σ' αυτούς, λοιπόν, το γε­ράκι
σημαίνει κάθε τι που γίνεται γρήγορα, επειδή τούτο
το ζ ώ ο είναι το πιο γρήγορο από τα πτηνά. Έτσι μεταφέ­ρεται
η έννοια, με την κατάλληλη μεταφορά, σε κάθε τι
που είναι ταχύ και σε κάθε τι που επιδέχεται την έννοια
33

13. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
34

14. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
της ταχύτητας, με τον ίδιο τρόπο σχεδόν που γίνεται και
στα λόγια. 0 κροκόδειλος, τώρα, σημαίνει κάθε τι κακό,
ενώ το μάτι είναι ο τηρητής της δικαιοσύνης και ο φύλακας
ολόκληρου του σώματος1 0 . Από τα άκρα, δεξί χέρι με
ανοικτά δάχτυλα σημαίνει προσπορισμό των αναγκαίων
για τον βίο, ενώ το αριστερό κλεισμένο σημαίνει διατήρη­ση
και φύλαξη χρημάτων". Η ίδια λογική ισχύει και για
τους υπόλοιπους χαρακτήρες, που αντιπροσωπεύουν τα
μέρη του σώματος, τα εργαλεία και όλα τ' άλλα. Παρακο­λουθώντας
προσεκτικά τις έννοιες που ενυπάρχουν στο
καθένα, μετά από πολύχρονες μελέτες και μνημονικές α­σκήσεις
του μυαλού, διαβάζουν με τη συνήθεια κάθε τι που
έχει γραφτεί.
5. Από τα έθιμα των Αιθιόπων, δεν είναι και λίγα εκείνα
που θεωρούνται ότι διαφέρουν κατά πολύ από εκείνα των
υπολοίπων λαών, και περισσότερο όσα έχουν να κάνουν με
την εκλογή των βασιλιάδων. Οι ιερείς προκρίνουν τους
καλύτερους εξ αυτών και όποιον από τους επιλεγμένους
καταλάβει1 2 ο θεός, κατά τη σύμφωνα με μια συνήθεια
εορταστική περιφορά του, αυτόν εκλέγει βασιλιά το πλή­θος
· και αμέσως τον προσκυνάει και τον τιμάει ως να ήταν
θεός ο ίδιος, θεωρώντας πως η θεία πρόνοια εμπιστεύτηκε
στα χέρια του την εξουσία. Ο εκλεγμένος ακολουθεί τρόπο
ζωής καθορισμένο από τους νόμους και, κατά τα λοιπά, οι
πράξεις του ακολουθούν τις πατροπαράδοτες συνήθειες",
μην απονέμοντας ούτε ευεργεσία ούτε τιμωρία σε κανέναν
αντίθετη σε ό,τι είχε θεωρηθεί νόμιμο εξ αρχής. Υπάρχει
σ' αυτούς η συνήθεια ο βασιλιάς να μην θανατώνει κανέναν
από τους υπηκόους του, ακόμα κι αν έχει καταδικαστεί σε
θάνατο και αποδειχτεί άξιος της τιμωρίας, αλλά στέλνει
στον άνθρωπο που παρανόμησε κάποιον από τους υπηρέτες
με σημάδι του θανάτου, κι αυτός, μόλις δει το σημάδι,
35

15. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
36

16. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
αποσύρεται στο σπίτι του και αφαιρεί μόνος του τη ζωή
του. Το να εξοριστεί από τη χώρα του στη γειτονική και μ'
αυτή την αλλαγή πατρίδας να πληρώσει το τίμημα της
παρανομίας του, όπως γίνεται στους Έλληνες, δεν επιτρέ­πεται
σε καμία περίπτωση. Γι αυτό, λένε, πως κάποιος,
που του έστειλε ο βασιλιάς το θανατηφόρο σημάδι, απο­φάσισε
να φύγει από την Αιθιοπία, αλλά η μητέρα του το
κατάλαβε και του έσφιξε τον λαιμό με τη ζώνη της, εκείνος
δεν τόλμησε ν' απλώσει χέρι επάνω της και υπέμεινε το
πνίξιμο μέχρι να πεθάνει, για να μην αφήσει στην οικογέ­νεια
του μεγαλύτερο όνειδος14.
6. Το πιο παράδοξο όμως απ' όλα είναι αυτό που γίνεται
με τον θάνατο των βασιλιάδων1 5 . Στη Μερόη, οι ιερείς που
είναι αφιερωμένοι στην υπηρεσία και τη λατρεία των θεών,
δεδομένου ότι ανήκουν στη σημαντικότερη και ισχυρότερη
τάξη, όποτε τους φανεί σκόπιμο, στέλνουν αγγελιαφόρο
στον βασιλιά παραγγέλνοντας του να πεθάνει. Διότι τους
το αποκάλυψαν με χρησμό οι θεοί και, με κανέναν τρόπο,
το γένος των θνητών δεν επιτρέπεται να παραβλέπει το
πρόσταγμα των αθανάτων. Συνοδεύουν την εντολή τους
και με άλλα επιχειρήματα, τέτοια που θα γίνονταν απο­δεκτά
από την απλοϊκή διάνοια που ανατράφηκε μέσα σε
συνήθειες αρχαίες και δυσεξάλειπτες και δεν έχει επιχει­ρήματα
να εναντιωθεί σε προσταγές που δεν υπαγορεύονται
από την ανάγκη. Έτσι, λοιπόν, κατά τα αρχαία χρόνια,
υπάκουαν οι βασιλιάδες στους ιερείς, όχι αναγκασμένοι
από όπλα ή βία αλλά από αυτήν ακριβώς τη δεισιδαιμονία
που επικρατούσε στους λογισμούς τους. Κατά τη βασιλεία
όμως του δεύτερου Πτολεμαίου, ο βασιλιάς των Αιθιόπων,
Εργαμένης, έχοντας λάβει ελληνική αγωγή κι έχοντας
σπουδάσει φιλοσοφία, πρώτος πήρε το θάρρος να περιφρο­νήσει
το πρόσταγμα. Πήρε, λοιπόν, απόφαση αντάξια της
37

17. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
38

18. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
βασιλείας και μπήκε με [τους] στρατιώτες στο άβατο, όπου
βρισκόταν ο χρυσός ναός των Αιθιόπων, έσφαξε όλους τους
ιερείς και καταλύοντας τούτη τη συνήθεια κυβέρνησε σύμ­φωνα
με τις δικές του αποφάσεις1 6 .
7. Όσο για το έθιμο που αφορούσε τους φίλους του
βασιλιά, αν και παράδοξο, παραμένει, έλεγαν, μέχρι και
τους δικούς μας χρόνους. Λένε, λοιπόν, πως υπάρχει η
συνήθεια στους Αιθίοπες, αν τύχει και κοπεί κάποιο μέρος
του σώματος του βασιλιά για οποιαδήποτε αιτία, όλοι οι
φίλοι του να κόβουν επίσης το δικό τους με τη θέληση τους"
διότι θεωρούν ντροπή να έχει κοπεί το πόδι του βασιλιά και
οι φίλοι του να είναι αρτιμελείς και να μην τον ακολουθούν
όλοι στις εξόδους τους όντας το ίδιο κουτσοί- διότι θα ήταν
άτοπο να συμπενθεί και να συλλυπάται και να συμμετέχει
εξ ίσου σε κάθε άλλο καλό ή κακό η σταθερή φιλία, αλλά να
μην συμπάσχει στα βάσανα του σώματος. Λένε, επίσης,
πως είναι συνήθειο και να πεθαίνουν εκούσια οι φίλοι μαζί
με τον βασιλιά και πως αυτό είναι ένδοξος θάνατος και
μάρτυρας της αληθινής φιλίας. Γι' αυτό και δεν είναι εύ­κολο
να γίνει συνωμοσία στους Αιθίοπες κατά του βασιλιά,
δεδομένου ότι προνοούν για την ασφάλεια του εξ ίσου και
όλοι οι φίλοι του. Αυτά, λοιπόν, είναι τα έθιμα των Αιθιό­πων
που ζουν στην πρωτεύουσα τους κι εκείνων που κα­τοικούν
στο νησί Μερόη1 7 και στην περιοχή που είναι κοντά
στην Αίγυπτο.
8. Υπάρχουν, όμως, και άλλες πολυπληθείς φυλές Αι­θιόπων,
που άλλες κατοικούν στην παραποτάμιο περιοχή
κι απ' τις δυο μεριές του Νείλου και στα νησιά του ποτα­μού,
άλλες νέμονται την περιοχή που συνορεύει με την
Αραβία1 8 κι άλλες έχουν εγκατασταθεί στο εσωτερικό της
Λιβύης. Οι περισσότεροι από αυτούς, και κυρίως εκείνοι
39

19. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
40

20. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
που κατοικούν κοντά στο ποτάμι, στο χρώμα είναι μαύροι,
στην όψη έχουν πλακουτσή μύτη και στην τριχοφυία είναι
δασείς. Στην ψυχή τους είναι εντελώς άγριοι και εμφανί­ζονται
θηριώδεις, όχι όμως τόσο στις διαθέσεις όσο στον
τρόπο ζωής- είναι παμβρόμικοι σ' όλο τους το σώμα,
αφήνουν τα νύχια τους μακριά σαν τα θηρία και απέχουν
όσο δεν παίρνει άλλο από την ανθρώπινη φιλανθρωπία
μεταξύ τους" μιλώντας με τόνο οξύ και μην έχοντας την
παραμικρή λειτουργία της πολιτισμένης ζωής, παρουσιά­ζουν
τεράστιες διαφορές στα ήθη από εμάς. Είναι εξοπλι­σμένοι
άλλοι με ασπίδες από ακατέργαστο δέρμα βοδιών
και μικρά δόρατα, άλλοι με χωρίς βρόχο ακόντια1 9 , κι
άλλες φορές με ξύλινα τόξα τετράπηχα, με τα οποία το­ξεύουν
πατώντας τη μια άκρη με το πόδι, και όταν κατα­ναλωθούν
τα βέλη, συνεχίζουν τον αγώνα με ξύλινα ρόπα­λα.
Εξοπλίζουν και τις γυναίκες, θέτοντας όμως γ ι ' αυτές
όριο ηλικίας, από τις οποίες οι περισσότερες ακολουθούν το
έθιμο να φέρουν χάλκινο κρίκο μέσα στο χείλος του στό­ματος.
Μερικοί επίσης απ' αυτούς δεν χρησιμοποιούν ρού­χα,
περνάνε τη ζωή τους γυμνοί στους αιώνες και μόνο για
τους καύσωνες φτιάχνουν μόνοι τους απ' ό,τι τους τύχει
κάτι να τους προστατεύει" μερικοί κόβουν τις ουρές των
προβάτων από πίσω και καλύπτουν με αυτές τα ισχία, λες
και κρύβουν την ντροπή τους2 0 - άλλοι χρησιμοποιούν τις
προβιές των εξημερωμένων ζώων, ενώ υπάρχουν και άλλοι
που καλύπτουν το σώμα τους μέχρι τη μέση με ζωστήρες
που πλέκουν από τρίχες, δεδομένου ότι τα πρόβατα τους
δεν έχουν μαλλί λόγω της ιδιαίτερης φύσης της χώρας. Η
τροφή που χρησιμοποιούν μερικοί είναι από τον καρπό που
γίνεται στα νερά, ο οποίος βγαίνει αυτοφυής γύρω στις
λίμνες και στις ελώδεις περιοχές, άλλοι κόβουν τα κλαδιά
των πιο τρυφερών δέντρων, με τα οποία σκιάζουν και το
σώμα τους για να το δροσίσουν το μεσημέρι, υπάρχουν και
41

21. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
42

22. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μερικοί που σπέρνουν σουσάμι και λωτό κι εκείνοι είναι
που τρέφονται με τις τρυφερότερες ρίζες των καλαμιών.
Επίσης, δεν είναι και λίγοι όσοι έχουν εξασκηθεί στην
τέχνη του τόξου και τοξεύουν εύστοχα πολλά πετούμενα,
με τα οποία αναπληρώνουν τις ελλείψεις της φύσεως- οι
περισσότεροι όμως περνάνε όλη τους τη ζωή με κρέας,
γάλα και τυρί από τα κοπάδια.
9. Σ χ ε τ ι κ ά με τους θεούς, εκείνοι που κατοικούν πάνω
από τη Μερόη έχουν διπλές αντιλήψεις. Θεωρούν πως
μερικοί από αυτούς έχουν φύση αιώνια και άφθαρτη, όπως
είναι ο ήλιος, η σελήνη και ο σύμπας κόσμος, ενώ για τους
άλλους πιστεύουν πως μετέχουν της θνητής φύσεως και
πως λόγω της αρετής και των ευργεσιών που πρόσφεραν
στην ανθρωπότητα αξιώθηκαν τ ι μ έ ς αθανάτων για παρά­δειγμα,
την Ίσιδα και τον Πάνα, καθώς και τον Ηρακλή
και τον Δία2 1 , τους σέβονται διότι θεωρούν πως το ανθρώ­πινο
γένος ευεργετήθηκε από αυτούς περισσότερο από κάθε
άλλον. Υπάρχει όμως κι ένας μικρός αριθμός Αιθιόπων που
δεν πιστεύουν στην ύπαρξη θ ε ώ ν γ ι ' αυτό και βρίζουν τον
ήλιο, όταν ανατέλλει, θεωρώντας τον τον μεγαλύτερο εχθρό
τους, και καταφεύγουν στις ελώδεις περιοχές2 2 . Διαφορε­τικά
έθιμα έχουν, επίσης, και ως προς τους νεκρούς τους·
άλλοι τους ξαποστέλνουν πετώντας τους στον ποταμό,
θεωρώντας το ως την καλύτερη ταφή, κι άλλοι τους περι-
χέουν με γυαλί και τους φυλάνε στα σπίτια τους, πιστεύο­ντας
πως δεν πρέπει ούτε οι συγγενείς να αγνοούν την όψη
των πεθαμένων ούτε τα μέλη του γένους να ξεχνούν τους
οικείους τους, μερικοί άλλοι τους βάζουν σε πήλινα φέρε­τρα
και τους θάβουν ολόγυρα από τα ιερά, και θεωρούν
πως ο όρκος που παίρνεται στ' όνομα τους είναι ο βαρύτε­ρος.
Ενώ τη βασιλεία, άλλοι την αναθέτουν στους ομορφό­τερους,
διότι θεωρούν και τα δυο, τη μοναρχία, δηλαδή, και
43

23. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
44

24. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
την ομορφιά, δώρα της τύχης, άλλοι παραδίδουν την αρχή
στους πιο επιμελείς κτηνοτρόφους, ως τους μόνους που θα
φροντίσουν με τον καλύτερο τρόπο τους υπηκόους, ενώ
άλλοι απονέμουν τούτη την τιμή στους πιο πλούσιους,
θεωρώντας πως μόνο εκείνοι έχουν τη δυνατότητα να βοη­θήσουν
τον λαό λόγω της περιουσίας που διαθέτουν, υπάρ­χουν
κι εκείνοι που εκλέγουν βασιλιάδες όσους ξεχωρίζουν
για την ανδρεία τους, κρίνοντας πως εκείνοι που.μπορούν
να είναι οι πιο άξιοι στον πόλεμο είναι οι μόνοι που αξίζουν
τα πρωτεία.
10. Στην περιοχή παρά τον Νείλο στην πλευρά της
Λιβύης υπάρχει ένα μέρος που ξεχωρίζει για την ομορφιά
του- διότι παράγει άφθονα και ποικίλα τρόφιμα και προ­σφέρει
κατάλληλη προστασία από τους καύσωνες την κα­ταφυγή
στα έλη" γ ι ' αυτό και ο τόπος τούτος αποτελεί
αντικείμενο διαμάχης ανάμεσα σε Λιβύους και Αιθίοπες,
που βρίσκονται μονίμως σε εμπόλεμη κατάσταση γ ι ' αυ­τόν.
Σ' εκείνο το μέρος μαζεύεται και πλήθος ελεφάντων
από την πάνω περιοχή, όπως λένε μερικοί, για την αφθονία
και την απόλαυση των βοσκοτόπων διότι έλη θαυμαστά
εκτείνονται στις όχθες του ποταμού, 'στα οποία φύεται
πολλή και κάθε είδους τροφή. Έ τ σ ι , όταν οι ελέφαντες
γευτούν τα βούρλα και τα καλάμια, μένουν εκεί λόγω
•της γλυκύτητας της τροφής και καταστρέφουν τη διαμονή
των ανθρώπων αιτία για την οποία οι άνθρωποι αναγκά­ζονται
να φεύγουν από τούτους τους τόπους, και να ζουν
νομάδες σε σκηνές και, εν ολίγοις, να ορίζει το συμφέρον
τα όρια της πατρίδας τους. Οι αγέλες, τώρα, των εν λόγω
θηρίων εγκαταλείπουν την ηπειρωτική χώρα, επειδή εκεί
σπανίζει η τροφή, δεδομένου πως αμέσως μόλις φυτρώσει
κάτι από τη γ η , ξεραίνεται" ένεκα, λοιπόν, του υπερβολι­κού
καύσωνα και της έλλειψης ποταμίσιου ή πηγαίου νε-
45

25. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
46

26. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ρού, η τροφή που τυχαίνει να β γ ε ι είναι σκληρή και σπάνια.
Όπως λένε δε μερικοί, υπάρχουν και φίδια απίστευτου
πλήθους και μεγέθους στη λεγόμενη περιοχή των αγρίων
θηρίων τούτα τα φίδια επιτίθενται στους ελέφαντες2 3 στα
μέρη που μαζεύεται νερό και, καθώς τους ορμάνε με φόρα,
τυλίγουν τ ι ς σπείρες του σώματος τους στα πόδια τους και,
χωρίς να τους αφήνουν, σφίγγουν βίαια τα δεσμά τους, έως
ότου τα θηρία βγάλουν αφρούς και πέσουν από το βάρος.
Έπειτα, μαζεύονται γύρω από το ζώο που έπεσε και το
τρώνε, νικώντας το εύκολα λόγω της δυσκινησίας του.
Απομένει όμως η απορία για ποια αιτία δεν ακολουθούν
τους ελέφαντες, κατά τη συνήθη αναζήτηση των τροφών
τους, στην προαναφερθείσα παραποτάμια περιοχή, λένε
όμως ότι φίδια τέτοιου μεγέθους αποφεύγουν τις επίπεδες
περιοχές και μένουν συνέχεια στις υπώρειες βουνών σε
φαράγγια που είναι κατάλληλα λόγω του μήκους τους
και σε σπήλαια κατάλληλα για το βάθος τους" κατά συνέ­πεια,
δεν φεύγουν ποτέ από τους τόπους που είναι κατάλ­ληλοι
γ ι ' αυτά και τους έχουν συνηθίσει, διότι η ίδια η
φύση είναι ο δάσκαλος όλων των ζώων για τα τέτοιου
είδους πράγματα. Για τους Αιθίοπες, λοιπόν, και τη χώρα
τους τόσα είχαμε να πούμε.
11. Όσον αφορά τους ιστορικούς θα πρέπει να τους
ξεχωρίσουμε, γιατί πολλοί που έχουν γράψει για την Αί­γυπτο
και την Αιθιοπία, εκ των οποίων άλλοι έδωσαν
πίστη σε ψευδείς φημολογίες και άλλοι έπλασαν πολλά
από μόνοι τους προς χάρη της ψυχαγωγίας, δικαίως δεν
γίνονται πιστευτοί. Έ τ σ ι , ο Αγαθαρχίδης ο Κνίδιος2 4 , στο
δεύτερο βιβλίο του έργου του για την Ασία, και ο Αρτεμί­δωρος
ο Εφέσιος2 5 που συνέταξε γεωγραφίες, στο όγδοο
βιβλίο του, καθώς και μερικοί άλλοι που κατοικούσαν στην
Αίγυπτο, που έχουν εξιστορήσει τα περισσότερα απ' όσα
47

27. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
48

28. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ειπώθηκαν παραπάνω, το έκαναν με επιτυχία σε κάθε
σχεδόν περίπτωση. Καθότι κι εμείς, όσον καιρό μείναμε
στην Αίγυπτο, συναντηθήκαμε με πολλούς από τους ιερείς
και συνομιλήσαμε με ουκ ολίγους πρεσβευτές από την
Αιθιοπία που βρίσκονταν εκεί' και αφού τους ρωτήσαμε
να μάθουμε με ακρίβεια το κάθε τι και ελέγξαμε τα λεγό­μενα
των ιστορικών, ακολουθήσαμε στη συγγραφή μας τις
εκδοχές με τις οποίες συμφωνούν περισσότερο.
Σχετικά, λοιπόν, με τους Αιθίοπες που κατοικούν στα
δυτικά, ας αρκεστούμε στα λεχθέντα, ενώ τώρα θα εξετά­σουμε
εν μέρει εκείνους που κατοικούν προς τη μεσημβρία
και την Ερυθρά θάλασσα2 6 . Θεωρούμε δε πως καλό είναι
πρώτα να μιλήσουμε για την επεξεργασία του χρυσού που
γίνεται σ' εκείνους τους τόπους.
12. Σ τ ι ς εσχατιές, λοιπόν, της Αιγύπτου και στην όμορο
περιοχή της Αραβίας και της Αιθιοπίας υπάρχει ένας τό­πος
που έχει πολλά και μεγάλα μεταλλεία χρυσού, από τον
οποίο συνάγονται μεγάλες ποσότητες, με μεγάλο κόπο και
έξοδα2 7 . Δ ι ό τ ι το έδαφος είναι εκ φύσεως μαύρο και περιέ­χει
εντομές και φλέβες μαρμάρου2 8 εξαιρετικής λευκότητας
που ξεπερνάει σε λαμπρότητα κάθε τι που διαθέτει φυσική
λάμψη, κι εκεί οι επιστάτες της εργασίας στα μεταλλεία
χρησιμοποιούν πλήθος εργαζομένων για την εξαγωγή του
χρυσού. Μάλιστα, οι βασιλιάδες της Αιγύπτου συγκέντρω­ναν
τους καταδικασμένους για κάποιο έγκλημα, τους αιχ­μαλώτους
από πολέμους, αλλά και εκείνους που είχαν
κατηγορηθεί άδικα κι είχαν μπει στις φυλακές, πότε τους
ίδιους μόνο και πότε κι όλους μαζί τους συγγενείς τους, και
τους έστελναν να δουλέψουν στα μεταλλεία του χρυσού,
εξασφαλίζοντας έτσι την τιμωρία των καταδικασμένων
και ταυτόχρονα μεγάλα κέρδη από την εργασία τους. Όσοι
παραδίνονταν στα μεταλλεία, και ήταν πάρα πολλοί το
49

29. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
50

30. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
πλήθος και δεμένοι με δεσμά στα πόδια, άντεχαν καρτερι­κά
τη συνεχή εργασία όλη μέρα κι όλη νύχτα, χωρίς καμιά
ανάπαυση, αποστερημένοι από κάθε μέσο διαφυγής- διότι
τους επιτηρούσαν φρουρές από ξένους στρατιώτες με δια­φορετικές
διαλέκτους, ώστε να μην μπορεί κανείς με την
ομιλία ή με κάποια φιλική επαφή να διαφθείρει κάποιον
από τους επιστάτες. Την πιο σκληρή από τη χρυσοφόρα
γη2 9 , αφού την κάψουν σε δυνατή φωτιά και την κάνουν
σπογγώδη, την επεξεργάζονται στη συνέχεια με τα χέρια"
ενώ τη μαλακότερη πέτρα, που μπορεί να υποχωρήσει με
μέτρια προσπάθεια, τη σπάνε με σιδερένια εργαλεία λατο­μείου
μυριάδες δύστυχων ανθρώπων. Η όλη επιχείρηση
γίνεται υπό την καθοδήγηση του τεχνίτη που διακρίνει
την πέτρα3 0 και την υποδεικνύει στους εργαζόμενους" από
εκείνους τώρα που η ατυχία τούς έριξε σ' ετούτη τη δου­λειά
όσοι διακρίνονται για τη σωματική τους ρώμη σπάνε
με σιδερένια σφυριά το πέτρωμα που περιέχει το μάρμαρο,
όχι με τέχνη αλλά με βία, και ανοίγουν στοές, όχι ευθείες
αλλά όπως οδηγεί η φλέβα του λαμπερού πετρώματος.
Αυτοί, λοιπόν, που επειδή οι στοές είναι ελικοειδείς και
τεθλασμένες δουλεύουν στο σκοτάδι, φέρουν λύχνους δεμέ­νους
στο μέτωπο τους κατασκευασμένους γι' αυτό τον
σκοπό" αλλάζοντας συνεχώς τη θέση του σώματος τους
ανάλογα με τις ιδιότητες του πετρώματος3 1 και πετάνε
στο δάπεδο τα θραύσματα που αποσπούν κι αυτό το κά­νουν
αδιάκοπα κάτω από τη σκληρότητα και τα χτυπήμα­τα
του επιστάτη.
13. Παιδιά που δεν έφτασαν ακόμη στην εφηβεία μπαί­νουν
μέσα από τις στοές στα μέρη που έχει κοπεί το
πέτρωμα, παίρνουν κοπιάζοντας μία μία τις πέτρες που
έχουν πέσει και τις βγάζουν στο ύπαιθρο έξω από το
στόμιο. Εκείνοι που έχουν περάσει την ηλικία των τριάντα
ετών παραλαμβάνουν ένα ορισμένο μέρος των θραυσμάτων
5)

31. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
52

32. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μέσα σε πέτρινα γουδιά όπου τα χτυπάνε με σιδερένια
γουδοχέρια, μέχρι να τα φτάσουν σε μέγεθος φακής. Μετά
από αυτούς παραλαμβάνουν σ' αυτό το μέγεθος την πέτρα
οι γυναίκες και οι πιο ηλικιωμένοι από τους άντρες και στη
συνέχεια τη ρίχνουν σε μύλους, που είναι παραταγμένοι
πολλοί στη σειρά, στέκονται ανά δύο ή ανά τρεις στη λαβή
και την αλέθουν, μέχρις ότου κάνουν τη δοθείσα ποσότητα
σαν αλεύρι. Καθώς κανείς δεν έχει τη δυνατότητα να φρο­ντίσει
το σώμα του, ούτε καν ρούχο να κρύψει την ντροπή
του, δεν υπάρχει άνθρωπος που θα τους δει και δεν θα
λυπηθεί τους δυστυχισμένους για την υπερβολική τους
ταλαιπωρία. Δ ι ό τ ι δεν εξαιρείται κανείς ούτε του παρέχε­ται
οποιαδήποτε άνεση, ε ί τ ε άρρωστος είναι, ε ί τ ε ανάπη­ρος,
ε ί τ ε γέρος, ε ί τ ε γυναίκα αδιάθετη, αλλά όλοι αναγκά­ζονται
με χτυπήματα να αντέχουν τη δουλειά, μέχρι να
πεθάνουν από τις κακουχίες μέσα στον εξαναγκασμό. Γ ι '
αυτό και οι κακόμοιροι θεωρούν το μέλλον πολύ χειρότερο
από το παρόν, τόσο μεγάλη είναι η τιμωρία τους, και
καρτερούν τον θάνατο που τους είναι προτιμότερος από
τη ζωή.
14. Στο τέλος, παραλαμβάνουν την αλεσμένη πέτρα οι
τεχνίτες και την οδηγούν στην τελική της επεξεργασία"
πάνω σε πλατιά σανίδα, που έχει μικρή κλίση, τρίβουν
την κατεργασμένη μαρμαρόσκονη ρίχνοντας της συνεχώς
νερό" έτσι το γεώδες μέρος της διαλυμένο από το υγρό ρέει
προς τα κάτω ακολουθώντας την κλίση της σανίδας, ενώ
το μέρος που περιέχει το χρυσάφι παραμένει λόγω του
βάρους του πάνω στο ξύλο. Κι αυτό το κάνουν πολλές
φορές- στην αρχή τρίβοντας το ελαφρά με τα χέρια, έπει­τα,
με σφουγγάρια αραιά που τα πιέζουν ελαφρά, παίρνουν
το αραιό και γεώδες μέρος, μέχρις ότου μείνει καθαρό το
ψήγμα του χρυσού. Τέλος, άλλοι τεχνίτες που παραλαμβά-
53

33. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
54

34. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
νουν την ποσότητα που συνάχτηκε τη βάζουν μετρημένη
και ζυγισμένη σε κεραμικές χύτρες, αναμειγνύοντας και
ανάλογη με τη μάζα ποσότητα μολύβδου, βόλους αλα­τιού,
λίγο κασσίτερο καθώς και μια πρόσμειξη από πίτου­ρο
κριθαριού" φτιάχνουν εφαρμοστό καπάκι, επιχρίουν
προσεκτικά ολόκληρο το σκεύος με πηλό και. το ψήνουν
σε καμίνι πέντε μερόνυχτα ασταμάτητα" στη συνέχεια,
αφού το αφήσουν να κρυώσει, από τα υπόλοιπα δεν βρί­σκουν
τίποτα μέσα στα αγγεία, ενώ παίρνουν τον χρυσό
καθαρό, με πολύ μικρή απώλεια. Η κατεργασία, λοιπόν,
του χρυσού που γίνεται στις εσχατιές της Αιγύπτου με
τόσο πολλούς και μεγάλους κόπους συντελείται" διότι,
κατά τη γνώμη μου, η ίδια η φύση δείχνει καθαρά πως η
παραγωγή του χρυσού είναι επίπονη, η φύλαξη του δύσκο­λη,
η έλξη που ασκεί μ έ γ ι σ τ η , ενώ η χρήση του κυμαίνεται
ανάμεσα στην ηδονή και τη λύπη.
Η ανακάλυψη τούτων των μεταλλείων είναι εντελώς
αρχαία, καθώς έγινε από τους .πρώτους βασιλιάδες. Τώ­ρα,
θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε τα έθνη που κατοι­κούν
στα παράλια του Αραβικού κόλπου3 2 και στην Τρω-
γλοδυτική, καθώς και στα μεσημβρινά και νότια της Αι­θιοπίας.
15. Πρώτα θα πούμε για τους Ιχθυοφάγους που κατοι­κούν
την παράλια περιοχή από την Καρμανία και τη
Γεδρωσία3 3 μέχρι τα έσχατα σημεία του μυχού του Αρα­βικού
κόλπου, ο οποίος εκτείνεται μέσα στην ηπειρωτική
χώρα σε βάθος απίστευτο και στο άνοιγμα του περικλείε­ται
από δύο ηπείρους, από τη μια βρίσκεται η Ευδαίμων
Αραβία και από την άλλη η χώρα των Τρωγλοδυτών. Από
ετούτους τους βαρβάρους, άλλοι ζούνε ολόγυμνοι, έχοντας
κοινά τις γυναίκες και τα παιδιά όπως και τ ι ς αγέλες των
ζώων, και καθώς δεν αντιλαμβάνονται παρά μόνο τη φι>-
55

35. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
56

36. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
σική σημασία της ηδονής και του πόνου, δεν έχουν την
παραμικρή αντίληψη καλού ή κακού. Έχουν τους οικι­σμούς
τους κοντά στη θάλασσα, στους κάβους που δεν
υπάρχουν μόνο βαθιές κοιλάδες αλλά και φαράγγια ανώ­μαλα
και πολύ στενοί πορθμοί γεμάτοι φυσικά ελικοειδή
κανάλια. Καθώς η φύση των τόπων είναι προσαρμοσμένη
στις ανάγκες τους, παραχώνουν τα κανάλια και τα περά­σματα
με πέτρες μεγάλες, που τις χρησιμοποιούν σαν
δίχτυα για να πιάνουν τα ψάρια. Δ ι ό τ ι , όταν κατά την
πλημμυρίδα η θάλασσα ανεβαίνει ορμητικά στη στεριά,
πράγμα που κάνει δυο φορές την ημέρα και μάλιστα περί
την τ ρ ί τ η και την ενάτη ώρα, η θάλασσα κατακλύζει και
σκεπάζει ολόκληρο τον κάβο και με τα ορμητικά και με­γάλα
κύματα της μεταφέρει στη στεριά απίστευτο αριθμό
ψαριών κάθε είδους, που στην αρχή παραμένουν κοντά
στην παραλία, καθώς περιφέρονται για να βρουν τροφή
στις τρύπες και τα κοιλώματα- όταν όμως έρθει ο καιρός
για την άμπωτη, το μεν νερό περνάει σιγά σιγά μέσα από
τ ι ς σωριασμένες πέτρες και τα φαράγγια, αλλά τα ψάρια
ξεμένουν στα κοιλώματα. Τότε, όλοι οι ντόπιοι μαζί με τ ι ς
γυναίκες και τα παιδιά μαζεύονται σαν από σύνθημα στους
κάβους. Χωρίζονται οι βάρβαροι ο καθένας στην ομάδα του
και πάνε στους αντίστοιχους τόπους τους με φοβερές κραυ­γές,
λες και τους έπεσε ξαφνικό κυνήγι. Τότε οι γυναίκες
και τα παιδιά πιάνουν τα μικρότερα ψάρια που βρίσκονται
κοντά στη στεριά και τα ρίχνουν στην ξηρά, ενώ οι άντρες
με τα ακμαία σώματα αρπάζουν στα χέρια τους εκείνα που
το μέγεθος τους τα κάνει δύσκολα στη σύλληψη- διότι από
το πέλαγος δεν ξεβράζονται μόνο πελώριοι σκορπιοί, σμέρ-
νες και σκυλόψαρα αλλά και φώκιες και πολλά άλλα πα­ράξενα
στην όψη και το όνομα. Κι αυτά τα θηρία τα
πολεμάνε χωρίς να διαθέτουν έντεχνα κατασκευασμένα
όπλα, αλλά τα κατατρυπάνε με μυτερά κατσικοκέρατα
57

37. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
58

38. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
και τα κατακόβουν πάνω στα απότομα βράχια- διότι σε
κάθε περίπτωση η ανάγκη διδάσκει τη φύση που προσαρ­μόζεται
ανάλογα με τις υπάρχουσες συνθήκες προς την
κατεύθυνση της προσδοκώμενης χρησιμότητας.
16. Μόλις συγκεντρώσουν αρκετά από τα κάθε λογής
ψάρια, μεταφέρουν όσα πιάσανε και τα ψήνουν πάνω στους
βράχους που είναι στραμμένοι προς τη μεσημβρία. Καθώς
τούτοι οι βράχοι είναι διάπυροι από τον υπερβολικό καύ­σωνα,
τα αφήνουν για πολύ λίγο χρόνο κι έπειτα επιστρέ­φουν,
τα πιάνουν από την ουρά και τα ταρακουνάνε. Το
κρέας τους μαλακωμένο από τη θερμότητα πέφτει, ενώ τα
αγκάθια πετάγονται σ' ένα μέρος όπου έχουν σχηματίσει
τεράστιο σωρό, καθώς μαζεύονται λόγω ανάγκης για την
οποία θα μιλήσουμε σε λίγο. Μετά από αυτό, βάζουν το
κρέας πάνω σε μια πέτρα λεία και το πατάνε προσεκτικά
επί αρκετή ώρα, αναμειγνύοντας το με τον καρπό της
τζιτζιφιάς· όταν αυτός ενσωματωθεί εντελώς, το όλο
πράγμα γίνεται μια μάζα κολλώδης κι αυτό φαίνεται
πως θεωρείται από αυτούς λιχουδιά. Τέλος, όταν η μάζα
έχει πατηθεί-καλά, την τοποθετούν σε μακρόστενα κερα­μίδια
και την βάζουν στον ήλιο- όταν ξεραθεί αρκετά,
κάθονται και την καταβροχθίζουν, τρώγοντας χωρίς μέ­τρο
και σταθμό αλλά κατά βούληση ο καθένας, μιας κι
έχουν ως μόνο μέτρο περιορισμού της απόλαυσης τη φυ­σική
τους όρεξη· καθόσον οι προμήθειες που χρειάζονται
βρίσκονται συνεχώς και ανελλιπώς στη διάθεση τους, λες
και το έργο της Δήμητρας το ανέλαβε ο Ποσειδώνας.
Μερικές φορές, όμως, είναι τόσο μεγάλο το παλιρροϊκό
κύμα από το πέλαγος που κυλάει προς τη στεριά, που
κατακλύζει ορμητικό επί πολλές ημέρες τους κάβους, και
κανείς δεν μπορεί να προσεγγίσει κείνους τους τόπους. Γ ι '
αυτό, επειδή τέτοιες εποχές σπανίζει η τροφή, στην αρχή
59

39. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
60

40. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μαζεύουν αχηβάδες τόσο μεγάλες που μερικές βρίσκονται
να ζυγίζουν και τέσσερις μνες3 4 , και τα μεν κελύφη τα
συντρίβουν χτυπώντας τα με μεγάλες πέτρες, τη δε σάρκα
την τρώνε ωμή, μιας κι έχει γεύση παρόμοια μ' εκείνη των
στρειδιών. Όποτε, λοιπόν, από τους συνεχείς ανέμους η
θάλασσα συμβαίνει να είναι φουσκωμένη για περισσότερο
καιρό και η κατάσταση των πραγμάτων αποκλείει το σύ­νηθες
πιάσιμο των ψαριών, στρέφονται, όπως ειπώθηκε,
στις αχηβάδες. Αν τώρα και οι αχηβάδες σπανίζουν, κα­ταφεύγουν
στον σωρό με τα ψαροκόκαλα" διαλέγουν απ'
αυτόν τα ζουμερά και φρέσκα, κόβουν κομμάτι κομμάτι τα
ψαροκόκαλα κι ένα μέρος τους το μασάνε αμέσως με τα
δόντια τους, ενώ το υπόλοιπο το επεξεργάζονται σπάζο­ντας
το με πέτρες και το τρώνε, με συμπεριφορά παρόμοια
με τα άγρια θηρία που ζουν σε φωλιές.
17. Την ξηρά, λοιπόν, τροφή, την εξασφαλίζουν με τον
τρόπο που ειπώθηκε, η χρήση όμως που κάνουν στην υγρή
είναι παράδοξη και εντελώς απίστευτη. Επί τέσσερις ημέ­ρες
μένουν κολλημένοι στη λεία τους, τρώνε όλοι μαζί με
χαρές και ψυχαγωγούνται μεταξύ τους με άναρθρα τρα­γούδια"
εκτός αυτού, σμίγουν τότε και με τις γυναίκες
όπως τύχει για να κάνουν παιδιά, ελεύθεροι από κάθε
ασχολία ένεκα της ευκολίας και της διαθεσιμότητας της
τροφής. Την πέμπτη ημέρα, βιάζονται όλοι να πάνε να
πιουν στους πρόποδες των λόφων, όπου συρρέουν πόσιμα
ύδατα στα οποία ποτίζουν οι νομάδες τις αγέλες των ζώων.
Κατά την οδοιπορία τους συμπεριφέρονται όπως σχεδόν
και οι αγέλες των βοδιών, βγάζοντας όλοι φωνές όχι έναρ­θρες
αλλά μόνο ηχηρές. Από τα παιδιά, τα νήπια τα κρα­τάνε
συνέχεια αγκαλιά οι μητέρες, εκείνα που έχουν κόψει
το γάλα τα κρατάνε οι πατεράδες, ενώ όσα έχουν περάσει
το πέμπτο έτος προχωρούν με τους γονείς τους παίζοντας
61

41. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
62

42. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
γεμάτα χαρά, ως να τρέχουν προς τη γλυκύτερη απόλαυση.
Καθότι, μιας και η φύση τούτων των ανθρώπων δεν έχει
διαστραφεί ακόμη, την ικανοποίηση της ανάγκης τη θεωρεί
αγαθό μέγιστο, χωρίς να επιζητεί καμιά από τις εισαγόμε­νες
απολαύσεις. Αφού φτάσουν στις ποτίστρες των βοσκών
και γεμίσουν με νερό το στομάχι τους, επιστρέφουν, μόλις
και μετά βίας βαδίζοντας από το βάρος. Εκείνη, λοιπόν,
την ημέρα δεν τρώνε τίποτε απολύτως, αλλά καθένας κεί­τεται
κατάχαμα παραφαγωμένος και σχεδόν άπνοος, και
μοιάζοντας γενικά με μεθυσμένο. Την επομένη, ξαναγυρ­νάνε
πάλι στην ιχθυοφαγία, και μ' αυτό τον τρόπο ζωής
που επαναλαμβάνεται αδιάκοπα περνάνε όλη τους τη ζωή.
Έ τ σ ι ζουν, λοιπόν, οι κάτοικοι της παράλιας περιοχής
μέσα στα στενά, οι οποίοι, λόγω της απλότητας της τροφής
τους, αρρωσταίνουν μεν σπανίως, αλλά ζουν πολύ λιγότερα
χρόνια απ' όσα οι κάτοικοι των δικών μας περιοχών.
18. Όσων όμως νέμονται την παράλια περιοχή έξω από
τον κόλπο η ζωή συμβαίνει να είναι πολύ πιο παράδοξη
από εκείνων, ως η φύση τους να ήταν αναίσθητη στη δίψα
και τ ι ς κακουχίες. Δ ι ό τ ι καθώς η τύχη τούς έχει εκτοπίσει
απ' όλους τους κατοικημένους τόπους στην έρημο, πορεύο­νται
με το να πιάνουν ψάρια και δεν ζητάνε υγρή τροφή.
Τρώγοντας το ψάρι ζουμερό, λίγο απέχοντας από τα ωμά,
όχι μόνο δεν επιζητούν υγρή τροφή, αλλά δεν έχουν καν την
έννοια του ποτού. Είναι ευχαριστημένοι με τον τρόπο ζωής
που τους κλήρωσε η τύχη, θεωρώντας ευδαιμονία την
απάλειψη του πόνου που προκαλείται από την έλλειψη.
Αλλά το πιο παράδοξο απ' όλα είναι ότι ξεπερνούν τόσο
όλους τους άλλους σε απάθεια που τα λεγόμενα γ ι ' αυτούς
δεν γίνονται εύκολα πιστευτά. Μολονότι πολλοί έμποροι
από την Αίγυπτο, που ταξιδεύουν μέσω της Ερυθράς θα­λάσσης
μέχρι και τώρα και έφτασαν πολλές φορές μέχρι τη
63

43. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
64

44. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
χώρα των Ιχθυοφάγων, συμφωνούν στις διηγήσεις τους με
όσα είπαμε για τους απαθείς ανθρώπους. 0 τρίτος, επίσης,
Πτολεμαίος3 5 , που ήταν λάτρης του κυνηγιού των ελεφά­ντων
που υπήρχαν σ' εκείνη τη χώρα, έστειλε έναν φίλο
του, ονόματι Σ ι μ μ ί α , να κατασκοπεύσει την περιοχή" αυ­τός
στάλθηκε με τα κατάλληλα εφόδια και εξέτασε, όπως
λέει ο ιστορικός Αγαθαρχίδης ο Κνίδιος, με ακρίβεια τα
έθνη που ζούσαν στα παράλια. Αυτός, λοιπόν, λέει πως το
έθνος των απαθών Αιθιόπων δεν χρησιμοποιεί κανένα α­πολύτως
ποτό και πως ούτε η φύση τους το έχει ανάγκη,
για τις αιτίες που ειπώθηκαν παραπάνω. Και δηλώνει
γενικά πως ποτέ δεν έρχονται σε επαφή με αλλοεθνείς,
ούτε η ξενική όψη των ανθρώπων που προσεγγίζουν τις
ακτές τους κινεί το ενδιαφέρον των ντόπιων, αλλά τους
κοιτάνε ανέκφραστοι και απαθείς, ως να μην υπάρχει άν­θρωπος
παρών. Ακόμα κι αν κάποιος τραβούσε το ξίφος
του και τους το κατάφερνε δεν πήγαιναν να φύγουν, ούτε
ερεθίζονταν με βρισιές και χτυπήματα ούτε το πλήθος
αγανακτούσε υπέρ των πασχόντων, αλλά κατά καιρούς
που σφάζονταν οι γυναίκες και τα παιδιά τους μπρος στα
μάτια τους, η συμπεριφορά τους παρέμενε απαθής και δεν
εμφάνιζαν εκφράσεις οργής αλλά ούτε και οίκτου. Και
γενικά, ακόμα κι αν τους τύχαιναν τα μεγαλύτερα δεινά,
παρέμεναν ήρεμοι, κοιτώντας ανέκφραστα τα όσα γίνο­νταν,
νεύοντας μόνο σε καθετί με το κεφάλι. Γ ι ' αυτό
και λένε πως δεν έχουν διάλεκτο, αλλά μια μ ι μ η τ ι κ ή έκ­φραση
με τα χέρια για να υποδηλώνουν καθετί που τους
χρειάζεται. Και το πιο αξιοθαύμαστο απ' όλα, οι φώκιες
που ζουν μαζί μ' αυτές τις φυλές πιάνουν τα ψάρια τους με
τρόπο παραπλήσιο με τον τρόπο των ανθρώπων. Το ίδιο
και σχετικά με τις κοίτες και την ασφάλεια των μικρών
που γεννιούνται, τούτα τα είδη εμπιστεύονται στον μέγιστο
βαθμό το ένα το άλλο" γιατί η συναναστροφή με τα ζώα
65

45. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
66

46. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
του άλλου είδους γίνεται χωρίς αδικήματα, ειρηνικά και με
κάθε σεβασμό.
Αυτός, λοιπόν, ο τρόπος ζωής, αν και παράδοξος, πα­ραμένει
κατάλληλος για τούτες τις φυλές από τα πανάρ­χαια
χρόνια, είτε επειδή τον συνήθισαν με τον καιρό ε ί τ ε
επειδή χρησιμοποιείται αναγκαστικά λόγω των σκληρών
συνθηκών.
19. Τούτα τα έθνη δεν έχουν παρόμοιους οικισμούς,
αλλά ανάλογα με τις ιδιομορφίες των συνθηκών ζουν δια­φορετικά.
Άλλοι κατοικούν σε σπήλαια, που μάλιστα βλέ­πουν
προς βορράν, όπου δροσίζονται από τη βαθιά σκιά και
από την αύρα που φυσάει ολόγυρα" γιατί τα σπήλαια που
βλέπουν στη μεσημβρία έχουν θερμοκρασία όση σχεδόν και
οι φούρνοι και είναι απρόσιτα στους ανθρώπους λόγω της
υπερβολικής ζέστης. Όσοι όμως δεν βρίσκουν σπήλαια
προσανατολισμένα προς βορρά μαζεύουν τα πλευρά από
τα κήτη που ξεβράζει η θάλασσα3 6 , κι επειδή υπάρχει
μεγάλη αφθονία απ' αυτά, τα πλέκουν μεταξύ τους και
με το κυρτό μέρος προς τα έξω τα στηρίζουν αντικριστά,
διαπλέκοντας τα με φρέσκα φύκια. Αφού σκεπαστεί η
καμάρα, σ' αυτήν ανακουφίζονται από τον βαρύ καύσωνα,
όπου η ανάγκη που προκάλεσε η φύση τούς οδήγησε στην
αυτοδίδακτη τέχνη. Τρίτος τρόπος που κατασκηνώνουν οι
Ιχθυοφάγοι είναι ο εξής. Σ' εκείνους τους τόπους φύονται
πάρα πολλές ελιές, που τ ι ς ρίζες τους τ ι ς γλείφει η θάλασ­σα,
το φύλλωμα τους είναι πυκνό και ο καρπός τους όμοιος
με το κάστανο. Συμπλέκοντας τούτα τα δέντρα μεταξύ
τους και σχηματίζοντας συνεχόμενη σκιά ζουν μέσα σε
σκηνές ιδιόρρυθμες" περνώντας τον καιρό τους ταυτόχρονα
στην ξηρά και στη θάλασσα ζουν ευχάριστα, καθόσον απο­φεύγουν
τον ήλιο στη σκιά των κλαδιών, ενώ τη φυσική
ζέστη του τόπου τη διορθώνουν με το συνεχές βρέξιμο από
67

47. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
70

48. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
πως είναι αυτόχθονες, πως δεν έχουν κάποια αρχή του
αρχικού τους γένους και πως υπήρχαν πάντα από την
αρχή των αιώνων, όπως, άλλωστε, μερικοί από τους φυ­σικούς
φιλοσόφους ισχυρίζονται ότι συμβαίνει για όλα τα
φυσικά πράγματα3 7 . Αλλά δεδομένου ότι η γνώση τούτων
των πραγμάτων είναι ανέφικτη για εμάς, τίποτα δεν εμπο­δίζει
εκείνους που δήλωσαν τα περισσότερα να γνωρίζουν
τα λιγότερα, στο μέτρο που η πιθανολογία πείθει μεν την
ακοή, αλλά κατά κανένα τρόπο δεν βρίσκει την αλήθεια.
21. Πρέπει, επίσης, να μιλήσουμε για τους. Χελωνο-
φάγους3 8 και για τον τρόπο με τον οποίο έχουν οργανώσει
τη ζωή τους. Υπάρχουν, λοιπόν, νησιά στον ωκεανό που
βρίσκονται κοντά στη στεριά, πολλά στο πλήθος αλλά μικρά
στο μέγεθος και χαμηλά, που δεν παράγουν κανέναν καρπό,
ούτε ήμερο ούτε άγριο. Η πυκνότητα τούτων των νησιών
κάνει να μη δημιουργούνται κύματα, επειδή η θαλασσο­ταραχή
σπάει στα έξω ακρωτήρια των νησιών, με αποτέ­λεσμα
σ' εκείνους τους τόπους να ζει μεγάλο πλήθος θα­λάσσιων
χελωνών που καταφεύγουν εκεί από παντού στην
προστασία της γαλήνης. Αυτές, λοιπόν, τις νύχτες ζουν
στον βυθό ασχολούμενες με την τροφή τους, ενώ τις η μ έ ­ρες
βγαίνουν στην επιφάνεια της θάλασσας ανάμεσα στα
νησιά και κοιμούνται επιπλέοντας με τα καύκαλα προς τον
ήλιο, δίνοντας περίπου την εικόνα αναποδογυρισμένων
ακάτων3 9 - διότι έχουν εξαιρετικό μέγεθος που δεν γίνεται
μικρότερο από τ ι ς μικρές ψαρόβαρκες. Οι βάρβαροι, τώρα,
που κατοικούν τα νησιά εκείνη την ώρα πλησιάζουν κολυ­μπώντας
ήρεμα τις χελώνες- αφού τ ι ς πλησιάσουν από τις
δυο μεριές, οι μεν πιέζουν ενώ οι άλλοι σηκώνουν, μέχρις
ότου γυρίσει το ζώο ύπτια. Σ τ η συνέχεια, πηδαλιουχούν κι
από τις δυο πλευρές ολόκληρο τον όγκο, ώστε να μη
στραφεί το ζώο και κολυμπώντας με το μέσο που το έχει
7!

49. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
72

50. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
προικίσει η φύση ξεφύγει στα βάθη, ενώ ένας, που κρατάει
νήμα μακρύ, αφού το δέσει στην ουρά, κολυμπάει προς τη
στεριά και τραβώντας μεταφέρει το ζώο στην ξηρά βοη­θούμενος
και από εκείνους που έκαναν την επίθεση στην
αρχή. Όταν τη βγάλουν πάνω στο νησί, όλο το εσωτερικό
της κρέας, αφού το ψήσουν για λίγο στον ήλιο, το κατευχα-
ριστιουνται, ενώ τα καύκαλα που είναι σκαφοειδή τα χρη­σιμοποιούν
για να διαπλέουν τη θάλασσα προς την ηπει­ρωτική
χώρα, όπου πηγαίνουν για να πάρουν νερό, και για
να στήνουν τ ι ς κατοικίες τους τοποθετώντας τα μπρούμυτα
πάνω σε ψηλά μέρη, έτσι ώστε να φαίνεται πως η φύση με
ένα δώρο τους κάλυψε πολλές ανάγκες, γιατί το ίδιο πράγ­μα
είναι γ ι ' αυτούς τροφή, αγγείο, σπίτι και πλοίο.
Όχι μακριά από αυτούς, νέμονται τα παράλια βάρβαροι
που ζουν ζωή ανώμαλη. Δ ι ό τ ι διατρέφονται από κήτη που
ξεβράζονται στην ξηρά, κι έτσι πότε έχουν αφθονία τρο­φής,
λόγω του μεγέθους των θηρίων που βρίσκουν, και
πότε γίνονται μεγάλα διαλείμματα και υποφέρουν τα μέ­γιστα
από την έλλειψη- εκείνη, λοιπόν, την περίοδο ανα­γκάζονται
από την έλλειψη της τροφής να μασουλάνε τους
χόνδρους των παλιών οστών και τις εκφύσεις στις άκρες
των πλευρών.
Τόσες είναι οι φυλές των Ιχθυοφάγων και τέτοιες ζωές,
μιλώντας περιληπτικά, ζουν.
22. Τα παράλια, όμως, της Βαβυλωνίας συνορεύουν με
ήμερη και κατάφυτη περιοχή, ενώ υπάρχει τέτοιο πλήθος
ψαριών για τους ντόπιους, ώστε εκείνοι που τα καταναλώ­νουν
δεν μπορούν εύκολα να εξαντλήσουν την αφθονία τους.
Στήνουν στον γιαλό πυκνά καλάμια πλεγμένα μεταξύ τους,
ώστε στην όψη να μοιάζουν με δίχτυ ορθό κατά μήκος της
παραλίας. Καθ' όλο το μήκος του έργου υπάρχουν πόρτες
κοντά η μια στην άλλη, πλεγμένες σαν καλαμωτές κι
73

51. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
74

52. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
εφοδιασμένες με αρμούς που τους επιτρέπουν να κινούνται
εύκολα και προς τις δυο μεριές. Τούτες τις πόρτες τα
κύματα, καθώς ανεβαίνουν στη στεριά την περίοδο της
πλημμυρίδας, τ ι ς ανοίγουν, ενώ με την ορμητική επιστρο­φή
τους κατά την άμπωτη τις κλείνουν. Έ τ σ ι λοιπόν, κάθε
μέρα συμβαίνει στην πλημμυρίδα της θάλασσας να παρα­σέρνονται
τα ψάρια από τον βυθό και να περνάνε με φόρα
από τις πόρτες, ενώ όταν η θάλασσα τραβιέται, να μην
μπορούν να περάσουν μαζί με το νερό μέσα από τα ανοίγ­ματα
της καλαμωτής. Γ ι ' αυτό και βλέπεις κατά καιρούς
σωρούς τα ψάρια πλάι στη θάλασσα να σπαρταράνε, κι απ'
αυτά διαλέγοντας οι άνθρωποι που κάνουν συνεχώς τούτη
τη δουλειά εξασφαλίζουν άφθονες απολαύσεις και μεγάλες
προσόδους. Μερικοί, επίσης, από τους κατοίκους εκείνων
των τόπων, μιας και η περιοχή είναι επίπεδη και χαμηλή,
ανοίγουν φαρδιές τάφρους μήκους πολλών σταδίων από τη
θάλασσα μέχρι το σπίτι του καθενός, στήνουν ραβδωτές
πόρτες στις άκρες και όταν μεν ανεβαίνει η θάλασσα τις
ανοίγουν ενώ στην αντίθετη περίπτωση τις κλείνουν. Τότε,
η μεν θάλασσα απορρέει μέσα από την αραιοπλεγμένη
πόρτα, ενώ τα ψάρια απομένουν στις τάφρους, όπου απο­ταμιεύονται
και απ' όπου παίρνουν όσα θέλουν και όποια
σ τ ι γ μ ή θέλουν.
23. Αφού μιλήσαμε για τους παροικούντες τα παράλια
από τη Βαβυλωνία4 0 μέχρι τον Αραβικό κόλπο, τώρα θα
εξετάσουμε τους λαούς που ζουν πλάι σ' αυτούς. Στην
Αιθιοπία, λοιπόν,- πάνω από την Αίγυπτο, στις όχθες του
λεγόμενου Άσα ποταμού4 1 , παροικεί το έθνος των Ριζοφά-
γων. Τούτοι οι βάρβαροι βγάζουν από τους γύρω τόπους
τ ι ς ρίζες των καλαμιών και τ ι ς πλένουν επιμελώς- αφού τ ι ς
καθαρίσουν καλά, τις κοπανάνε με πέτρες, μέχρι να γίνει
μια μάζα λεία και κολλώδης, έπειτα τις πλάθουν σε βόλους
75

53. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
78

54. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τη συνεχή εξάσκηση, τέτοιο τρόπο ν' ανεβαίνουν στις ά­κρες
των κλαδιών, που αυτό που γίνεται είναι απίστευτο.
Γ ι α τ ί πηδάνε από δέντρο σε δέντρο σαν τα πουλιά κι
ανεβαίνουν χωρίς κίνδυνο και στα λεπτότερα ακόμη κλα­διά.
Το σώμα τους, βέβαια, ξεχωρίζει για τη λεπτότητα
και την ελαφράδα του, κι όποτε γλιστρήσουν τα πόδια
τους, πιάνονται με τα χέρια, κι αν τύχει να πέσουν από
ψηλά, δεν παθαίνουν τίποτα μιας κι είναι ελαφροί" μασάνε
με τα δόντια τους κάθε κλαδί που έχει χυμούς, ενώ το
στομάχι τους τα χωνεύει άνετα. Αυτοί, λοιπόν, ζουν συνέ­χεια
γυμνοί από ρούχα και καθώς έχουν τις γυναίκες κοι­νές,
τα παιδιά που γεννιούνται τα θεωρούν κοινά. Πολεμά­νε
μεταξύ τους, για τις περιοχές, οπλισμένοι με ραβδιά, με
τα οποία αμύνονται κατά των αντιπάλων, και ξεσκίζουν
τους νικημένους. Οι περισσότεροι από αυτούς πεθαίνουν
εξαντλημένοι από πείνα, όταν το γλαύκωμα που παθαί­νουν
τα μάτια τους στερήσει το σώμα τους από την απα­ραίτητη
χρήση τούτης της αίσθησης.
25. Την περιοχή μετά τους Αιθίοπες κατέχουν οι καλού­μενοι
Κυνηγοί4 4 , μέτριοι το πλήθος και με τρόπο ζωής
ανάλογο με τ' όνομα τους. Δ ι ό τ ι , καθώς η χώρα τους είναι
εντελώς άθλια4 5 και γεμάτη θηρία, κι έχει επί πλέον ελά­χ
ι σ τ α τρεχούμενα νερά, οι άνθρωποι κοιμούνται πάνω στα
δέντρα, για τον φόβο των θηρίων, ενώ με το ξημέρωμα
πάνε με όπλα στα μέρη που συγκεντρώνεται το νερό, κρύ­βονται
μέσα στο δάσος και παραφυλάνε πάνω από τα
δέντρα. Την ώρα της μεγάλης ζέστης, που έρχονται βόδια
άγρια, λεοπαρδάλεις και πλήθος άλλων θηρίων για να
πιουν, κι ενώ αυτά από την υπερβολική ζέστη και τη δίψα
πέφτουν με λαχτάρα στο υγρό, μέχρι να χορτάσουν, οι
Αιθίοπες, αφού τα ζώα βαρύνουν και γίνουν δυσκίνητα,
πηδάνε πάνω τους από τα δέντρα με ξύλα που έχουν
79

55. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
80

56. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
σκληρύνει στη φωτιά και πέτρες, αλλά και με τόξα, κι
εύκολα τα καταβάλλουν. Κυνηγώντας έτσι κατά ομάδες
τρώνε όσα πιάνουν και σπάνια σκοτώνονται από τα ισχυ­ρότερα
ζώα, το σύνηθες είναι να υποτάσσουν με δόλο την
υπεροχή της δύναμης τους. Αν τύχει ποτέ και σπανίσουν
τα ζώα που κυνηγούν, παίρνουν τις δορές εκείνων που
έχουν πιαστεί πιο πριν, τις βρέχουν και τις βάζουν πάνω
από σιγανή φωτιά" αφού τσουρουφλίσουν τις τρίχες, κό­βουν
τα δέρματα κομμάτια και τρώγοντας τα με το ζόρι
αναπληρώνουν την έλλειψη. Πριν ακόμη φτάσουν στην
εφηβεία, γυμνάζουν τα παιδιά να ρίχνουν σε στόχο και
δίνουν τροφή μόνο σε όσα τον πετυχαίνουν. Γ ι ' αυτό και
γίνονται άντρες θαυμαστοί για την ευστοχία τους, μιας και
διδάσκονται άριστα από τα πλήγματα της πείνας4 6 .
26. Σε μεγάλη απόσταση απ' αυτή την περιοχή, στα
μέρη προς τη δύση, υπάρχουν Ελεφαντομάχοι Αιθίοπες
κυνηγοί. Ζώντας σε δασωμένες και πυκνόφυτες περιοχές
παρατηρούν τα σημεία εισόδου και τους τόπους ανάπαυσης
των ελεφάντων, κρατώντας σκοπιά από τα ψηλότερα δέ­ντρα"
και στις μεν αγέλες τους δεν επιτίθενται, μην έχοντας
καμιά ελπίδα επιτυχίας, αλλά απλώνουν χέρι σ' όποιον
πορεύεται μοναχός επιχειρώντας πρωτοφανή τολμήματα.
Γ ι α τ ί όταν το ζώο τύχει να περάσει από το δέντρο όπου
συμβαίνει να κρύβεται ο σκοπός, τη σ τ ι γ μ ή που πάει να το
προσπεράσει το πιάνει με τα χέρια από την ουρά και με τα
πόδια πιάνεται από τον αριστερό του μηρό" έχοντας κρε­μασμένο
στον ώμο πέλεκυ, που είναι αρκετά ελαφρύς για
να χτυπάς με το ένα χέρι και ταυτόχρονα πάρα πολύ
κοφτερός, τον πιάνει και με το δεξί χέρι χτυπάει τους
τένοντες στην κλείδωση πίσω από το δεξί γόνατο του
ζώου καταφέροντάς τους απανωτά χτυπήματα, ενώ με
το αριστερό χέρι συγκρατεί το δικό του σώμα. Σ' αυτή
81

57. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
82

58. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τη δουλειά ρίχνονται με τέτοια απίστευτη ορμητικότητα,
ως να πρόκειται για αγώνα όπου διακυβεύεται η ίδια η ζωή
του καθενός, διότι ή θα υποτάξει το ζώο ή δεν απομένει
παρά να πεθάνει ο ίδιος, καθώς η περίσταση δεν επιδέχεται
άλλο αποτέλεσμα. Το ζώο, τώρα, αφού του κόπηκαν οι
τένοντες, πότε, μην μπορώντας να στραφεί λόγω της δυ­σκινησίας
του, πέφτει γέρνοντας πάνω στο πάσχον μέρος
και παρασέρνει μαζί του στον χαμό και τον Αιθίοπα και
πότε στριμώχνει σ' ένα βράχο ή σ' ένα δέντρο τον άνθρωπο
και με το βάρος του τον πιέζει μέχρι να τον σκοτώσει. Με­ρικοί,
όμως, ελέφαντες, από τον πόνο που νιώθουν, απέ­χουν
πολύ από του να αποκρούσουν εκείνον που τους επι­τίθεται
κι αρχίζουν να τρέχουν στην πεδιάδα, μέχρις ότου ο
κυνηγός που κρατιέται γερά επάνω του χτυπώντας στο ίδιο
πάντα σημείο με τον πέλεκυ κόψει τους τένοντες και πα­ραλύσει
το ζώο. Μόλις πέσει το ζώο, τρέχουν απ' όλες τ ι ς
μεριές κατά ομάδες και, ενώ είναι ακόμη ζωντανό, του
κόβουν τις σάρκες από πίσω και αρχίζουν το ξεφάντωμα.
27. Μερικοί όμως από τους κοντινούς κατοίκους κυνη­γούν
χωρίς κινδύνους τους ελέφαντες, κατανικώντας τη βία
με την τέχνη. Δ ι ό τ ι συνηθίζει τούτο το ζώο, μόλις χορταί­νει
από τη βοσκή, να πέφτει στον ύπνο, κι ο τρόπος που το
κάνει διαφέρει από τα υπόλοιπα τετράποδα- γιατί, επειδή
δεν μπορεί να γονατίσει και να αποθέσει κατάχαμα ολό­κληρο
τον όγκο του, ακουμπάει σ' ένα δέντρο κι εκεί
ξεκουράζεται με τον ύπνο. Γ ι ' αυτό, το δέντρο, από τις
πολλές φορές που γέρνει πάνω του το ζώο, είναι φαγωμένο
και γεμάτο βρόμα, κι εκτός αυτού ο τόπος ολόγυρα του
είναι γεμάτος ίχνη και σημάδια, από τα οποία οι Αιθίοπες
που τα ψάχνουν μαθαίνουν τις κοίτες των ελεφάντων. Όταν
πετύχουν, λοιπόν, ένα τέτοιο δέντρο, το πριονίζουν από τη
ρίζα τόσο που να χρειάζεται λ ί γ η μόνο ροπή για να πέσει-
83

59. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
84

60. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
έπειτα, αφού εξαφανίσουν τα σημάδια της δικιάς τους
παρουσίας, φεύγουν γρήγορα, μην προλάβει κι εμφανιστεί
το ζώο, ο ελέφαντας, τώρα, κατά το βραδάκι, χορτάτος
πια έρχεται στη συνήθη κοίτη του. Αμέσως, όμως, μόλις
ακουμπήσει μ' όλο του το βάρος, γκρεμίζεται κατάχαμα
μαζί με το δέντρο και, καθώς έχει πέσει ανάσκελα, μένει
πεσμένος όλη τη νύχτα, μιας και η φύση του σώματος του
δεν του επιτρέπει να σηκωθεί4 7 . Οι Αιθίοπες που πριόνισαν
το δέντρο μαζεύονται το πρωί και χωρίς κανένα κίνδυνο το
σκοτώνουν, κατασκηνώνουν ολόγυρα και μένουν εκεί μέ­χρις
ότου καταναλώσουν το πεσμένο ζώο.
28. Τα μέρη δυτικά από τούτες τ ι ς φυλές τα κατοικούν
Αιθίοπες που ονομάζονται Σ ι μ ο ί 4 8 , ενώ τα προς τη μεσημ­βρία
τα νέμεται η φυλή των Στρουθοφάγων4 9 . Σ' αυτούς,
λοιπόν, υπάρχει ένα είδος πουλιού του οποίου η φύση είναι
ανακατεμένη με ζώου χερσαίου, κι απ' αυτήν, άλλωστε,
πήρε το σύνθετο όνομα του. Αυτό το πουλί δεν υπολείπεται
σε μέγεθος από το μεγαλύτερο ελάφι, ενώ η φύση του
έδωσε αυχένα μακρύ και πλευρά στρογγυλά και φτερωμέ-
να. Το κεφαλάκι του είναι αδύναμο και μικρό, αλλά διαθέ­τ
ε ι ισχυρότατους μηρούς και πόδια που καταλήγουν σε
δίχηλη βάση. Να πετάξει στον αέρα δεν μπορεί από το
βάρος του, αλλά τρέχει πιο γρήγορα από όλα, ακουμπώ­ντας
ελάχιστα στο έδαφος με τις άκρες των ποδιών του5 0 -
όταν μάλιστα ανοίγει τις φτερούγες του στο φύσημα του
ανέμου, φεύγει σαν πλοίο με ανοιχτά πανιά5 1 - ενώ αντιμε­τωπίζει
τους διώκτες του εκσφενδονίζοντας με τα πόδια
του, κατά έναν παράξενο τρόπο, πέτρες μεγέθους χούφτας.
Όταν, όμως, διώκεται εν καιρώ νηνεμίας, επειδή γρήγορα
οι φτερούγες του ιδρώνουν και δεν μπορεί να χρησιμοποι­ήσει
τα φυσικά του προτερήματα, εύκολα προφταίνεται και
πιάνεται. Καθώς τούτα τα ζώα βρίσκονται στην περιοχή
85

61. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
86

62. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
σε αμύθητα πλήθη, οι βάρβαροι επινοούν τεχνάσματα κάθε
είδους για το κυνήγι τους- εφόσον πιάνονται πολλά, έχουν
το κρέας τους για διατροφή, ενώ με τις δορές τους φτιά­χνουν
ρούχα και στρώματα. Δεδομένου ότι τους πολεμάνε
οι Σ ι μ ο ί ονομαζόμενοι Αιθίοπες, μάχονται κατά των επι­τιθεμένων
έχοντας ως αμυντικά όπλα κέρατα ορύγων5 2 -
αυτά που είναι μεγάλα και κοφτερά τους είναι πολύ χρή­σιμα
και υπάρχουν άφθονα στην περιοχή λόγω του πλήθους
των ζώων που τα φέρουν.
29. Σε μικρή απόσταση από αυτούς, κατοικούν τα μέρη
που συνορεύουν με την έρημο Ακριδοφάγοι5 3 , άνθρωποι
μικρότεροι από τους άλλους, ισχνοί στο σώμα και μαύροι
καθ' υπερβολή. Σ' αυτούς, λοιπόν, την εποχή της άνοιξης,
δυνατοί ζέφυροι και λίβες μεταφέρουν από την έρημο τε­ράστιο
πλήθος ακρίδων με ασυνήθιστο μέγεθος και χρώμα
πτερώματος ειδεχθές και ρυπαρό. Απ' αυτές έχουν άφθονη
τροφή για όλη τους τη ζωή, πιάνοντας τες με χαρακτηρι­στικό
γ ι ' αυτούς τρόπο. Στην άκρη της περιοχής τους και
σε μήκος πολλών σταδίων εκτείνεται χαράδρα με αξιόλογο
βάθος και πλάτος- τούτη τη χαράδρα τη γεμίζουν με άγρια
χαμόκλαδα που αφθονούν στην περιοχή- στη συνέχεια, όταν
αρχίσουν να φυσάνε οι παραπάνω άνεμοι και να μεταφέρουν
τα νέφη των ακ·ρίδων, μοιράζονται ώστε να πιάνουν ολό­κληρη
τη χαράδρα και βάζουν φωτιά στα κλαδιά. Καθώς ο
καπνός που υψώνεται είναι πυκνός και δριμύς, οι ακρίδες
που πετάνε πάνω από τη χαράδρα πνίγονται από τη· δριμύ­τητα
του καπνού και πέφτουν στη γη έχοντας πετάξει πολύ
λίγο πιο πέρα, και καθώς η καταστροφή τους συνεχίζεται
επί πολλές ημέρες, σχηματίζονται μεγάλοι σωροί- δεδομέ­νου
ότι η περιοχή έχει πολλή αλμύρα, φέρνουν όλοι και ρί­χνουν
στους σωρούς που έχουν συναθροιστεί και με το ανά­λογο
λιώσιμο τους δίνουν πρόσφορη γεύση και τις κάνουν
87

63. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
88

64. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
έτσι που να μη σαπίζουν στη μακρόχρονη αποταμίευση5 4 .
Η διατροφή τους, λοιπόν, γίνεται από αυτά τα ζώα, την
ίδια σ τ ι γ μ ή αλλά και αργότερα" διότι ούτε ζώα εκτρέφουν
ούτε μένουν κοντά σε θάλασσα ούτε άλλα βοηθήματα δια­θέτουν
ελαφριοί στο σώμα και ταχύτατοι στα πόδια, είναι
εξαιρετικά βραχύβιοι, τόσο που οι πιο ηλικιωμένοι ανάμεσα
τους δεν ξεπερνούν τα σαράντα χρόνια.
Όσο για το τέλος του βίου τους δεν είναι μόνο παράδοξο
αλλά και ιδιαίτερα αξιολύπητο. Γ ι α τ ί , όταν πλησιάζουν τα
γεράματα, γεννιούνται απ' το σώμα τους φτερωτές ψείρες
που δεν έχουν μόνο ασυνήθιστη μορφή αλλά είναι και
άγριες και εντελώς ειδεχθείς στην όψη. Το κακό αρχίζει
από την κοιλιά και τον θώρακα και μέσα σε λίγο χρόνο
ξαπλώνεται σ' ολόκληρο το σώμα. Στην αρχή, ο πάσχων
έχει φαγούρα, σαν να έχει ερεθιστεί από ψώρα, κι αρχίζει
να ξύνεται ελαφρά, πράγμα που του δίνει δυσφορία και
ανακούφιση ανάκατα" στη συνέχεια, όμως, όλο και περισ­σότερα
από τα πλάσματα που γεννιούνται βγαίνουν στην
επιφάνεια και μαζί τους εκχέεται κι ένα λεπτόρρευστο
υγρό που η μυρωδιά του είναι εντελώς ανυπόφορη. Έ τ σ ι ,
ο άνθρωπος που τον συνέχει η αρρώστια ξύνεται ακόμα πιο
βίαια με τα' νύχια, στενάζοντας δυνατά. Κι όπως τα χέρια
του γδέρνουν το κορμί του, όλο και περισσότερα απ' αυτά
τα ερπετά πέφτουν, τόσο που όσοι προσπαθούν να τα μα­ζέψουν
δεν καταφέρνουν τίποτα, καθώς εμφανίζονται αδιά­κοπα
τα επόμενα μετά τα προηγούμενα5 5 , λες και βγαίνουν
από κάποιο αγγείο με πολλές τρύπες. Αυτοί, λοιπόν, με
τέτοια διάλυση του σώματος φτάνουν στο δύστυχο τέλος
της ζωής τους και ε ί τ ε λόγω της ιδιότητας της τροφής ε ί τ ε
λόγω του αέρα τους τυχαίνει τέτοια συμφορά.
30. Πλάι σε τούτο το έθνος, εκτείνεται περιοχή μεγάλη
στο μέγεθος και πολύ καλή σε ποικιλία βοσκοτόπων είναι,
89

65. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
90

66. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
όμως, έρημη και εντελώς αδιάβατη, όχι επειδή από αρχής
στερήθηκε το γένος των ανθρώπων, αλλά επειδή στα με­τέπειτα
χρόνια από κάποια παράκαιρη περίοδο βροχοπτώ­σεων
γ έ μ ι σ ε με πλήθος φαλάγγια και σκορπιούς. Σύμφω­να,
λοιπόν, με τους ιστορικούς5 6 , ήταν τόσο το πλήθος των
εν λόγω θηρίων που εμφανίστηκε, ώστε, στην αρχή, οι
άνθρωποι που κατοικούσαν εκεί ενώθηκαν όλοι μαζί να
σκοτώσουν όλους εκείνους τους φυσικούς εχθρούς, αλλά
το πλήθος τους ήταν ανεξολόθρευτο και το δάγκωμά τους
επέφερε άμεσο θάνατο στους πληγέντες, κι έτσι αποκήρυ­ξαν
τη γη των πατέρων και τον τρόπο της ζωής τους κι
έφυγαν από τα μέρη. Δεν χρειάζεται ν' απορούμε ούτε να
μην πιστεύουμε τα λεγόμενα, γιατί πολλά γεγονότα πιο
παράδοξα απ' αυτά μάθαμε από την αληθινή ιστορία πως
γίνονται στην οικουμένη. Στην Ιταλία, για παράδειγμα,
γεννήθηκε τέτοιο πλήθος αρουραίων στις πεδιάδες που
έδιωξε κάποιους ανθρώπους από τα πάτρια εδάφη τους,
ενώ στη Μηδία έπεσε ανυπολόγιστο πλήθος πουλιών και
αφανίζοντας τους σπόρους των ανθρώπων τους ανάγκασε
να μεταναστεύσουν σε ξένους τόπους, ενώ τους λεγόμε­νους
Αυταριάτες5 7 , βάτραχοι, που δημιουργήθηκαν εξ αρ­χής
στα σύννεφα και έπεσαν αντί για τη συνηθισμένη
βροχή, τους υποχρέωσαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα
τους και να καταφύγουν στον τόπο όπου είναι εγκαταστη­μένοι
ακόμη. Και ποιος δεν έμαθε από την ιστορία, ανά­μεσα
στους άθλους που έκανε ο Ηρακλής για να κερδίσει
την αθανασία κι εκείνον σύμφωνα με τον οποίο έδιωξε από
τη λίμνη Στυμφαλίδα το πλήθος των ορνίθων που την είχαν
σκεπάσει; Σ τ η Λ ι β ύ η , επίσης, κάποιες πόλεις ερημώθη­καν,
λόγω του πλήθους των λιονταριών που έφτασε από
την έρημο.
Αυτά, λοιπόν, έχουμε να πούμε σε όσους αντιμετω­πίζουν
με σκεπτικισμό τις ιστορίες, επειδή είναι παράδο-
91

67. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
92

68. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ξες- ας επιστρέψουμε, όμως, πάλι στη συνέχεια των προη­γουμένων.
31. Σ τ ι ς εσχατιές των τόπων προς τη μεσημβρία κατοι­κούν
άντρες που από τους Έλληνες ονομάζονται Κυναμολ-
γοί, ενώ στη διάλεκτο των γειτονικών τους βαρβάρων Α­γριοι.
Έχουν τεράστιες γενειάδες και εκτρέφουν αγέλες
άγριων σκυλιών κατάλληλες για την κάλυψη των αναγκών
της ζωής τους. Διότι από τις αρχές του θερινού ηλιοστα­σίου
μέχρι τα μέσα του χειμώνα αμέτρητα το πλήθος
ινδικά βόδια επισκέπτονται την περιοχή τους, για αιτία
που παραμένει άδηλη- γιατί κανείς δεν ξέρει αν φεύγουν
επειδή έχουν να πολεμήσουν με ζώα πολλά και σαρκοφάγα
ή αν εγκαταλείπουν τα λημέρια τους λόγω έλλειψης τροφής
ή κάποιας άλλης δυσκολίας, την οποία δημιουργεί η φύση
που γεννάει όλα τα παράδοξα και το γένος των ανθρώπων
αδυνατεί να συλλάβει με τον νου του. Μην μπορώντας,
λοιπόν, να αντιμετωπίσουν όλο εκείνο το πλήθος μόνοι
τους, αφήνουν τα σκυλιά να τα καταβάλουν, έτσι βγαίνο­ντας
στο κυνήγι μ' αυτά πιάνουν πάρα πολλά ζώα- όσα
πιάνουν άλλα τα τρώνε νωπά κι άλλα τα αποταμιεύουν
συντηρώντας τα στο αλάτι. Πολλά άλλα ζώα, επίσης,
κυνηγάνε με τη δύναμη των σκυλιών και συντηρούνται
με την κρεοφαγία5 8 .
Τα πιο απομακρυσμένα γένη με ανθρώπινη μορφή που
κατοικούν προς τη μεσημβρία έχουν βίο θηριώδη- υπολεί­πεται,
όμως, να μιλήσουμε για δύο έθνη, για το έθνος των
Αιθιόπων και εκείνο των Τρωγλοδυτών. Αλλά για τους
Αιθίοπες γράψαμε αλλού, έτσι τώρα θα μιλήσουμε για
τους Τρωγλοδύτες.
32. Οι Τρωγλοδύτες, λοιπόν, που προσαγορεύονται από
τους Έλληνες Νομάδες, εξαρτώντας τη ζωή τους από τα
93

69. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
94

70. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
κοπάδια ζουν βίο νομαδικό κατά ομάδες, που κυβερνιού­νται
από τύραννο, κι έχουν κοινά τα παιδιά, ως εκ τούτου
και τ ι ς γυναίκες εκτός από μία, τη γυναίκα του τυράννου-
σ όποιον, μάλιστα, την πλησιάσει, ο δυνάστης παίρνει
αποζημίωση ορισμένο αριθμό προβάτων5 9 . Την εποχή
των ετησίων [μελτέμια], όταν πέφτουν στη χώρα τους
βροχές πολλές, διατρέφονται από αίμα και γάλα, που τα
ανακατεύουν και τα βράζουν για λίγο. Μετά από αυτή την
περίοδο που ξεραίνονται τα βοσκοτόπια από τον υπερβολι­κό
καύσωνα, καταφεύγουν στις ελώδεις περιοχές, όπου
αρχίζουν οι μεταξύ τους διαμάχες για τα βοσκοτόπια της
περιοχής. Καταναλώνοντας τα γεροντότερα κι όσα ζώα
αρχίζουν να αρρωσταίνουν διατρέφονται από αυτά συνε­χώς.
Γ ι ' αυτό και την προσηγορία «γονιός» δεν την προ­σάπτουν
σε άνθρωπο αλλά σε ταύρο και αγελάδα ή πάλι σε
κριάρι και πρόβατο- αυτά αποκαλούν πατέρες και μητέρες,
γιατί αυτά τους εξασφαλίζουν σταθερά την καθημερινή
τους τροφή και όχι οι γεννήτορες τους. Ως ποτό, οι ιδιώ­τες
πίνουν έγχυμα παλιούρου [τζιτζιφιάς], αλλά για τους
δυνάστες παρασκευάζεται από κάποιο άνθος ένα ποτό πα­ραπλήσιο
με τον χειρότερο δικό μας μούστο. Ακολουθώ­ντας
τις αγέλες των κοπαδιών τους προχωρούν από τη μια
περιοχή στην άλλη, αποφεύγοντας την παραμονή στον ίδιο
τόπο. Ολονών το σώμα είναι γυμνό, εκτός από την περιοχή
των ισχύων που τη σκεπάζουν με δέρματα- όλοι, επίσης, οι
Τρωγλοδύτες κάνουν περιτομή στα γεννητικά τους όργανα,
όπως και οι Αιγύπτιοι6 0 , εκτός από εκείνους που, ένεκα
εκείνου που τους έχει συμβεί, ονομάζονται κολοβοί- αυτοί
μόνο από όσους ζουν στην περιοχή μέσα από τα στενά61
κόβουν, από τη νηπιακή ηλικία, με ξυράφι ολόκληρο το
μέρος που στους άλλους περιτέμνεται.
33. Οι Τρωγλοδύτες που ονομάζονται Μεγάβαροι έχουν
ως οπλισμό κυκλοτερείς ασπίδες από ακατέργαστο δέρμα
95

71. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
96

72. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
βοδιών και ρόπαλο με σιδερένιους κόμπους ενώ οι άλλοι
τόξα και λόγχες. Οι ταφές που συνηθίζουν είναι εντελώς
διαφορετικές από των υπολοίπων" αφού δέσουν με βέργες
παλιούρου τα σώματα των νεκρών, πλησιάζουν τον αυχένα
στα πόδια, και τοποθετώντας τον νεκρό πάνω σε κάποιο
λοφάκι του ρίχνουν πέτρες σε μέγεθος χούφτας γελώντας,
μέχρις ότου σκεπάσουν οι πέτρες τα σώματα και τα κρύ­ψουν
στο τέλος, στήνουν επάνω ένα κέρατο κατσίκας και
φεύγουν, χωρίς να έχουν συγκινηθεί στο παραμικρό. Πο­λεμούν
μεταξύ τους, όχι όπως οι Έλληνες για την κατοχή
της γης ή για κάποια άλλα εγκλήματα, αλλά για τη συνεχή
αλλαγή των βοσκοτόπων. Σ τ ι ς φιλονικίες, πρώτα πετάνε
πέτρες οι μεν στους δε, μέχρι κάποιοι να πληγωθούν, και
στη συνέχεια αρχίζουν τη μάχη με τα τόξα. Σκοτώνονται
πολλοί και σε μικρό χρονικό διάστημα, καθώς οι βολές
τους είναι εύστοχες από την εξάσκηση σ' αυτές, και, επι­πλέον,
ο στόχος τους είναι απογυμνωμένος από προστα­τευτικό
οπλισμό. Σ τ η μάχη δίνουν τέλος οι γεροντότερες
γυναίκες που μπαίνουν στη μέση και τους κάνουν να ντρα­πούν
γιατί σύμφωνα με έθιμο τους με κανέναν τρόπο δεν
πρέπει να τις χτυπήσουν κι έτσι, μόλις εμφανιστούν, στα­ματάνε
να ρίχνουν. Όσοι λόγω γηρατειών δεν μπορούν να
ακολουθήσουν τα κοπάδια σφίγγουν τον λαιμό τους με
βοϊδοουρά και απαλλάσσονται πρόθυμα από τη ζωή* σ'
όποιον αναβάλλει τον θάνατο του, έχει δικαίωμα όποιος
θέλει να του βάλει τη θηλιά, ως να του κάνει χάρη, και
νουθετώντας τον να του πάρει τη ζωή. Ομοίως, υπάρχει
και το έθιμο όσους έμειναν ανάπηροι ή κατέχονται από
δυσίατες αρρώστιες να τους βγάζουν από τη ζωή' διότι
θεωρούν μέγιστο κακό το' να προτιμάς να ζεις τη σ τ ι γ μ ή
που δεν μπορείς να κάνεις τίποτα που ν' αξίζει τη ζωή σου.
Γ ι ' αυτό και βλέπεις όλους τους Τρωγλοδύτες στο σώμα
άρτιους και στην ακμή της ηλικίας τους, καθώς κανείς δεν
υπερβαίνει τα εξήντα χρόνια.
97

73. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
98

74. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Αρκετά, όμως, είπαμε για τους Τρωγλοδύτες" αν κά­ποιος
από τους αναγνώστες, από το παράξενο και παρά­δοξο
των βίων που αναγράψαμε, δεν πιστεύει τις ιστορίες,
ας φέρει παράλληλα στον νου του το κλίμα της Σκυθίας κι
εκείνο της Τρωγλοδυτικής και, αφού δει τις διαφορές τους,
δεν θα δυσπιστεί πια για όσα εξιστορήθηκαν.
34. Τα δικά μας κλίματα είναι τόσο διαφορετικά από
εκείνα που εξιστορήσαμε που από μόνη της κάθε διαφορά
είναι απίστευτη. Υπάρχουν τόποι, για παράδειγμα, όπου
λόγω τους υπερβολικού ψύχους, πήζουν τα μεγαλύτερα
ποτάμια και ο πάγος γίνεται τόσο στέρεος ώστε περνάνε
στρατοί και άμαξες κατάφορτες με εφόδια, πήζει ακόμα
και το κρασί κι όλα τα άλλα υγρά έτσι που κόβονται με το
μαχαίρι και συμβαίνουν κι ακόμα πιο καταπληκτικά πράγ­ματα,
να πέφτουν τα άκρα των ανθρώπων αν τριφτούν στα
ρούχα, να μαυρίζουν τα μάτια και η φωτιά να μη ζεσταίνει,
οι χάλκινοι ανδριάντες να σπάνε και μερικές φορές τα
σύννεφα να είναι τόσο πυκνά που να μην πέφτουν αστρα­πές
ούτε βροντές, όπως λένε" συμβαίνουν δε και πολλά
πολύ πιο παράδοξα απ' αυτά που όσοι τα αγνοούν δεν τα
πιστεύουν, ενώ όσοι τα έχουν γνωρίσει δεν τα υποφέρουν.
Στις εσχατιές όμως της Αιγύπτου και της Τρωγλοδυτικής,
από την υπερβολική θερμοκρασία του ήλιου την ώρα του
μεσημεριού, άνθρωποι που στέκουν πλάι πλάι δεν μπορούν
να δουν ο ένας τον άλλο από την παχιά συμπύκνωση του
αέρα, ενώ χωρίς υποδήματα αδυνατούν να βαδίσουν, καθώς
οι ανυπόδητοι βγάζουν αμέσως φουσκάλες. Όσο για το
πιόμα, αν δεν αναπληρώσουν σύντομα την έλλειψη του,
πεθαίνουν τάχιστα, καθώς η θερμοκρασία καταναλώνει
με ταχύ ρυθμό την υγρή,φύση των σωμάτων. Επί πλέον,
αν κάποιος βάλει οποιοδήποτε φαγώσιμο μαζί με νερό
μέσα σε χάλκινο δοχείο και το τοποθετήσει στον ήλιο,
99

75. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
100

76. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
βράζει αμέσως χωρίς φωτιά και ξύλα. Αλλά όμως οι κά­τοικοι
και των δυο εν λόγω περιοχών δεν φαίνονται να
θέλουν να αποφύγουν τα υπερβολικά κακά που τους συμ­βαίνουν,
τουναντίον παραιτούνται οικειοθελώς από τη ζωή,
για να μην αναγκαστούν να δοκιμάσουν άλλη διαβίωση και
τρόπο ζωής. Έτσι, η συνήθεια δίνει σε κάθε χώρα κάποιο
φίλτρο, και ο χρόνος που περνάει από τη νηπιακή ηλικία
μέχρι την ενηλικίωση υπερνικάει τις κακουχίες που προ­καλεί
το κλίμα. Κι όμως ετούτες οι τόσο μεγάλες ακραίες
διαφορές δεν χωρίζονται από μεγάλες αποστάσεις. Διότι
από τη Μάιώτιδα λίμνη, κοντά στην οποία μένουν κάποιοι
Σκύθες, εγκαταστημένοι εν μέσω πάγων και υπερβολικού
ψύχους, πολλοί ναυτικοί που ταξιδεύουν με ούριο άνεμο σε
φορτηγά πλοία καταπλέουν στη Ρόδο σε δέκα μέρες κι από
εκεί φτάνουν στην Αλεξάνδρεια σε τέσσερις, ενώ από την
Αλεξάνδρεια μέσω του Νείλου πολλοί φτάνουν σε δέκα
μέρες στην Αιθιοπία, ώστε από τα παγωμένα μέρη της
οικουμένης μέχρι τα θερμότερα να μη χρειάζεται πάνω
από είκοσι τέσσερις ημέρες συνεχές ταξίδι με πλοίο. Γι'
αυτό και λόγω της μεγάλης διαφοράς του κλίματος που
υπάρχει μέσα σε τόσο μικρή απόσταση, δεν είναι καθόλου
παράδοξο που η δίαιτα και η διαβίωση καθώς και τα
σώματα διαφέρουν τόσο πολύ από τα αντίστοιχα δικά μας.
35. Αφού περάσαμε τα κυριότερα απ' όσα θεωρούνται
παράδοξα σχετικά με τους λαούς και τη ζωή τους, θα
μιλήσουμε λίγο και για τα θηρία που ζουν στις περιοχές
που εξετάζουμε. Τπάρχει ένα ζώο που ονομάζεται από το
χαρακτηριστικό του ρινόκερος, που σε τόλμη και δύναμη
είναι παραπλήσιο με τον ελέφαντα, αλλά είναι πιο κοντό
στο ύψος, και του οποίου το δέρμα είναι πολύ σκληρό κι
έχει το χρώμα του πυξαριού62. Στην άκρη της μύτης του
έχει κέρατο σιμό στο σχήμα αλλά σκληρό σαν σίδερο.
101

77. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
102

78. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Τούτο το ζώο, που πάντα αντιμάχεται, τον ελέφαντα για τη
βοσκή, ακονίζει το κέρατο σ' ένα βράχο, επιτίθεται στο
παραπάνω θηρίο και, μπαίνοντας κάτω από την κοιλιά του,
τρυπάει σαν με ξίφος τη σάρκα του. Με αυτόν τον τρόπο
που κάνει την επίθεση, προκαλεί αιμορραγία στα θηρία και
σκοτώνει πολλά. Αν όμως ο ελέφαντας προλάβει και πιάσει
με την προβοσκίδα του τον ρινόκερο πριν μπει κάτω από
την κοιλιά, του, τον νικάει εύκολα χτυπώντας τον με τους
χαυλιόδοντες εκμεταλλευόμενος την ανώτερη ισχύ του.
Σφίγγες63 υπάρχουν τόσο στη χώρα των Τρωγλοδυτών
όσο και στην Αιθιοπία, των οποίων οι μορφές είναι όμοιες
με τις ζωγραφιστές, αλλά> διαφέρουν μόνο στη δασύτητα
του τριχώματος, ο χαρακτήρας τους είναι ήμερος, είναι
πανέξυπνες κι επί πλέον επιδέχονται μεθοδική διδασκαλία.
Οι ονομαζόμενοι κυνοκέφαλοι έχουν σώματα παρεμφερή
με πολύ άσχημου ανθρώπου και βγάζουν φωνές σαν ανθρώ­πινους
λυγμούς. Τούτα τα ζώα είναι πολύ άγρια, παντελώς
ατιθάσευτα και τα φρύδια τους τους δίνουν αρκετά αυστη­ρή
έκφραση. Στα θηλυκά συμβαίνει το εξαιρετικά ιδιαίτερο
να έχουν τη μήτρα έξω από το σώμα σ' όλη τους τη ζωή.
Ο λεγόμενος «κήπος»64, που ονομάστηκε έτσι από την
αρμονία και τη χάρη ολόκληρου του σώματος του, όταν
είναι ενήλικος, έχει πρόσωπο όμοιο με του λιονταριού, ενώ
το υπόλοιπο σώμα του μοιάζει με του πάνθηρα, εκτός από
το μέγεθος που είναι ίσο με της δορκάδας.
Από όλα τα παραπάνω ζώα το αγριότερο είναι ο σαρκο­φάγος
ταύρος που είναι επίσης και παντελώς ακαταμά­χητος
65. Αυτός στον όγκο είναι μεγαλύτερος από τους
ήμερους ταύρους, στην ταχύτητα των ποδιών δεν υπολεί­πεται
του αλόγου και το στόμα του ανοίγει μέχρι τα αυτιά.
Το χρώμα του είναι έντονο πυρρόξανθο, τα μάτια του είναι
γλαυκότερα από του λιονταριού και τις νύχτες αστράφτουν,.,
ενώ τα κέρατα του έχουν φύση ιδιάζουσα· όλον τον υπό-
103

79. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
104

80. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
λοιπό καιρό τα κουνάει σαν να είναι αυτιά, ενώ στις μάχες
τα στήνει ορθά. Η φορά του τριχώματος τους είναι αντί­θετη
από των υπόλοιπων ζώων. Τούτο το θηρίο έχει ξε­χωριστή
τόλμη και δύναμη, καθώς επιτίθεται στα τολμη­ρότερα
ζώα και τρέφεται από τις σάρκες των νικημένων.
Καταστρέφει τα κοπάδια των ντόπιων και δίνει απίστευτες
μάχες με ολόκληρες ομάδες βοσκών και αγέλες σκυλιών.
Λέγεται επίσης πως το δέρμα του είναι αδιαπέραστο" όπως
και αν έχει το πράγμα, πολλοί προσπάθησαν να το αιχμα­λωτίσουν
αλλά κανείς δεν τα κατάφερε. Αν πέσει σε όρυγ­μα
ή πιαστεί με κάποια άλλη απάτη πνίγεται από τον θυμό
του και με κανέναν τρόπο δεν ανταλλάσσει την ελευθερία
με τη φροντίδα που θα του έδειχναν οι άνθρωποι αν εξη­μερωνόταν.
Γι' αυτό, φυσικό είναι που οι Τρωγλοδύτες
θεωρούν τούτο το θηρίο ισχυρότερο απ' όλα, καθώς η
φύση το προίκισε με τόλμη λιονταριού, ταχύτητα αλόγου
και δύναμη ταύρου και καθώς δεν το νικάει ούτε η ισχυ­ρότερη
όλων φύση του σιδήρου.
Ο λεγόμενος από τους Αιθίοπες «κροκόττας»66 έχει
μεικτή φύση σκυλιού και λύκου, ενώ στην αγριότητα είναι
φοβερότερο κι από τα δύο και στα δόντια ξεπερνάει όλα τα
ζώα. Διότι συντρίβει με ευκολία κάθε είδους κόκαλο και το
στομάχι του χωνεύει με απίστευτο τρόπο ό,τι κι αν κατα­πιεί.
Τούτο το ζώο, σύμφωνα με κάποιους συγγραφείς που
εφευρίσκουν ψεύτικα παραδοξολογήματα, μιμείται την αν­θρώπινη
λαλιά, αλλά εμάς δεν μας πείθουν.
36. Οι άνθρωποι που κατοικούν κοντά στην έρημη και
τη γεμάτη θηρία περιοχή λένε πως βλέπουν κάθε είδους και
απίστευτου μεγέθους φίδια. Αν όμως κάποιοι πουν πως
είδαν φίδι μήκους εκατό πήχεων, δικαίως όχι μόνο εμείς
αλλά και όλοι οι άλλοι θα θεωρούσαν πως ψευδολογούν
προσθέτουν, μάλιστα, στο ήδη απίστευτο κι άλλα πολύ πιο
105

81. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
ί 06

82. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
παράδοξα, λέγοντας ότι επειδή η περιοχή είναι πεδινή,
όταν κουλουριάζονται τα μεγαλύτερα από αυτά τα θηρία,
οι σπείρες τους που κουλουριάζονται η μια πάνω στην άλλη
φτιάχνουν υψώματα που από μακριά μοιάζουν με λόφο.
Σχετικά με το μέγεθος, τώρα, των εν λόγω θηρίων, κανείς
δεν θα συμφωνούσε εύκολα" θα περιγράψουμε, όμως, τα
μεγαλύτερα θηρία που έχουν όντως ιδωθεί και μεταφέρθη­καν
στην Αλεξάνδρεια67 μέσα σε κατάλληλα δοχεία και θα
προσθέσουμε και λεπτομερή περιγραφή του τρόπου με τον
οποίον πιάστηκαν.
Ο δεύτερος, λοιπόν, Πτολεμαίος68, που αγαπούσε με
πάθος το κυνήγι των ελεφάντων και έκανε δωρεές σε ό­σους
κυνηγούσαν με παράξενες μεθόδους τα πιο τολμηρά
θηρία και δαπάνησε πάρα πολλά χρήματα για την επιθυμία
του αυτή, δεν συγκέντρωσε μόνο μεγάλο αριθμό πολεμικών
ελεφάντων, αλλά έκανε γνωστά στους Έλληνες και άλλα
άγνωστα και παράξενα είδη ζώων. Γι' αυτό και μερικοί
κυνηγοί, βλέποντας τη μεγαλοψυχία του βασιλιά στις δω­ρεές,
έκριναν σκόπιμο να μαζευτούν αρκετοί μαζί και να
διακινδυνεύσουν τη ζωή τους και, αφού έπιασαν ένα μεγά­λο
φίδι, το μετέφεραν ζωντανό στην Αλεξάνδρεια στον
Πτολεμαίο. Το εγχείρημα ήταν όντως μεγάλο και παρά­δοξο,
αλλά η τύχη συνέργησε με την επινοητικότητα τους
και έδωσε αίσιο τέλος στην επιχείρηση τους. Διότι, αφού
κατασκόπευσαν ένα φίδι μήκους τριάντα πήχεων που ζούσε
κοντά στους νερόλακκους και που όλο τον υπόλοιπο καιρό
κρατούσε το σώμα του ακίνητο, ενώ μόνο αν εμφανιζόταν
κάποιο ζώο που ερχόταν σ' εκείνο το σημείο λόγω της
δίψας του, ξετυλιγόταν ξαφνικά, το άρπαζε με το στόμα
και με τις σπείρες του περιτύλιγε ολόκληρο το ζώο που
είχε εμφανιστεί, έτσι ώστε να μην μπορεί να του ξεφύγει
με κανέναν τρόπο, βλέποντας πως το ζώο ήταν όντος πολύ
μακρύ και νωθρό, ήλπισαν πως με βρόχους και σκοινιά θα
107

83. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
108

84. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
το κατάφερναν. Πρώτα, λοιπόν, πήραν θάρρος να το πλη­σιάσουν
έχοντας έτοιμα όλα τα χρειαζούμενα, καθώς όμως
πλησίαζαν, πανικοβάλλονταν όλο και περισσότερο από τον
τρόμο, καθώς έβλεπαν τα κοκκινωπά μάτια και τη γλώσσα
που πεταγόταν προς όλες τις κατευθύνσεις, αλλά και τον
τερατώδη ήχο που έβγαζαν οι σκληρές φολίδες καθώς
τρίβονταν ενώ προχωρούσε στο δάσος, καθώς και το υπερ­φυσικό
μέγεθος των δοντιών, την άγρια όψη του στόματος
και το απίστευτο ύψος που έφταναν οι κουλούρες του.
Έτσι, λοιπόν, κι ενώ το χρώμα είχε χαθεί από τα πρόσω­πα
τους από τον φόβο, έριξαν δειλά δειλά τους βρόχους
γύρω από την ουρά" το θηρίο, μόλις τα σκοινιά άγγιξαν το
σώμα του, στράφηκε βγάζοντας σύριγμα τρομερό, σηκώ­θηκε
στον αέρα πάνω από το κεφάλι του πρώτου, τον
άρπαξε στο στόμα του κι άρχισε να τον τρώει ζωντανό
ακόμα, τον δεύτερο που τράπηκε σε φυγή τον έπιασε με
τη σπείρα του από μακριά, τυλίχτηκε γύρω του και τον
έσφιγγε δεμένο από την κοιλιά' όλοι οι υπόλοιποι έντρομοι
εξασφάλισαν τη σωτηρία τους διά της φυγής.
37. Παρ' όλ' αυτά, δεν εγκατέλειψαν την προσπάθεια
τους- η αναγνώριση και η δωρεά που θα ελάμβαναν από τον
βασιλιά ξεπερνούσε τους κινδύνους που είχαν γνωρίσει με
την ίδια τους την πείρα, έτσι υπέταξαν την ακαταγώνιστη
δύναμη με εφευρετικότητα και πονηριά, συλλαμβάνοντας
το εξής τέχνασμα. Κατασκεύασαν με πυκνοπλεγμένο σκοι­νί
ένα κυκλοτερές πλέγμα, παρεμφερές στη μορφή με
κιούρτο, ενώ στο μέγεθος και στη χωρητικότητα ικανό
να δεχτεί τον όγκο του θηρίου. Παρακολούθησαν, λοιπόν,
τη φωλιά του και την ώρα εξόδου για φαγητό και μετά
πάλι επανόδου και, αμέσως μόλις εξόρμησε, ως συνήθως,
προς άγραν των διαφόρων ζώων, έχτισαν το προϋπάρχον
στόμιο της φωλιάς με μεγάλες πέτρες και χώμα και σκά-
109

85. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
110

86. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
βοντας κοντά στη λόχμη υπόγειο άνοιγμα έβαλαν μέσα σ'
αυτό το πλέγμα με το στόμιο προς την αντίθετη πλευρά,
έτσι ώστε να είναι κατάλληλο για την είσοδο του θηρίου.
Για την επάνοδο του θηρίου, προετοιμάστηκαν με τοξότες
και σφενδονητές καθώς και πολλούς ιππείς μαζί με σαλπι­γκτές
και κάθε άλλη δυνατή βοήθεια" με το που πλησίασε,
το θηρίο σήκωσε τον αυχένα του ψηλότερα από τους ιπ­πείς,
ενώ οι άνθρωποι που είχαν μαζευτεί για να το πιά­σουν
μην τολμώντας να πλησιάσουν, μαθημένοι από τις
προηγούμενες συμφορές, από μακριά, με πολλά χέρια έ-
βαλλαν προς τον ένα και μεγάλο σκοπό και με την εμφά­νιση
των ιππέων, το πλήθος των τολμηρών σκυλιών καθώς
και με τον ήχο των σαλπίγγων, τρόμαζαν το ζώο. Έτσι,
καθώς εκείνο υποχωρούσε προς τη συνήθη λόχμη του, το
καταδίωκαν τόσο μόνο ώστε να μην το παροξύνουν περισ­σότερο.
Μόλις προσέγγισε στο χτισμένο άνοιγμα της χα­ράδρας
του, όλοι μαζί άρχισαν να κάνουν μεγάλη φασαρία
με τα όπλα και να προκαλούν αναταραχή και φόβο με την
εμφάνιση του πλήθους και των σαλπίγγων. Το θηρίο δεν
εύρισκε την είσοδο και τρομαγμένο από την ορμή των
κυνηγών κατέφυγε στο στόμιο που είχε κατασκευαστεί
εκεί κοντά. Καθώς γέμιζε το πλέγμα με το θηρίο που
ξετυλιγόταν, μερικοί κυνηγοί κατέφθασαν ορμητικά και,
πριν προλάβει να στραφεί το φίδι προς την έξοδο, έκλεισαν
και ασφάλισαν με σκοινιά το στόμιο που ήταν μακρόστενο
και κατάλληλα κατασκευασμένο γι' αυτήν ακριβώς τη
γρήγορη κίνηση. Έπειτα, τράβηξαν το πλέγμα και τόπο-,
θετώντας δοκάρια από κάτω το σήκωσαν στον αέρα. Το
θηρίο, πιασμένο σε χώρο στενό, έβγαλε συριγμό φοβερό
και τρομερό και με τα δόντια έκοβε το σκοινί που το
περιόριζε και, καθώς σπαρταρούσε ολόκληρο, έδωσε την
εντύπωση σ' εκείνους που το μετέφεραν πως θα πήδαγε
έξω από την παγίδα που το συγκρατούσε. Τρομαγμένοι,
111

87. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗ!
112

88. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
λοιπόν, ακούμπησαν κάτω το φίδι και άρχισαν να το κα-
τατρυπάνε για αντιπερισπασμό, ώστε να αφήσει το ξέσκι-
σμα του διχτύου με τα δόντια και να στρέψει την προσοχή
του στο μέρος που πονούσε.
Φέρνοντας το φίδι στην Αλεξάνδρεια, το δώρισαν στον
βασιλιά, θέαμα παράδοξο για όσους το έβλεπαν και απί­στευτο
για όσους το άκουγαν. Με την έλλειψη τροφής
καταπόνησαν την τόλμη του θηρίου και σιγά σιγά το τι­θάσευσαν,
μέχρις ότου να εξημερωθεί σε θαυμαστό βαθμό.
Ο Πτολεμαίος απένειμε ισάξιες δωρεές στους κυνηγούς,
εξέτρεφε το φίδι τιθασευμένο πλέον και προσέφερε στους
ξένους που επισκέπτονταν το βασίλειο του το μεγαλύτερο
και παραδοξότερο θέαμα. Αφού, λοιπόν, φίδι τέτοιου με­γέθους
κατάντησε να αποτελεί θέαμα για το κοινό, δεν
είναι σωστό να δυσπιστεί κανείς προς τους Αιθίοπες ούτε
να θεωρεί μύθους τα λεγόμενα τους. Γιατί δηλώνουν πως
βλέπουν στη χώρα τους φίδια τέτοιου μεγέθους που δεν
καταβροχθίζουν μόνο βόδια και ταύρους και τα υπόλοιπα
τέτοιου μεγέθους ζώα, αλλά αντιμετωπίζουν ακόμα και
ελέφαντες, καθώς τυλίγονται με τις σπείρες στα πόδια
τους και εμποδίζουν τη φυσική τους κίνηση, σηκώνουν
τον αυχένα τους πάνω από την προβοσκίδα και φέρνουν
το κεφάλι τους απέναντι στα μάτια των ελεφάντων και
χάρη στα φλογερά τους μάτια εκπέμπουν λάμψεις που
μοιάζουν με αστραπές και τους τυφλώνουν την όραση κι
αφού τους ρίξουν κατά γης, τρώνε τις σάρκες των νικημέ­νων
ζώων.
38. Αφού διευκρινίσαμε αρκετά τα περί Αιθιοπίας και
Τρωγλοδυτικής και τα της γειτονικής τους περιοχής μέχρι
το σημείο που είναι ακατοίκητη λόγω του καύσωνα, και τα
των παραλίων, επίσης, της Ερυθράς θαλάσσης και του
113

89. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
114

90. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Ατλαντικού πελάγους69 που εκτείνεται προς τη μεσημβρία,
θα εξιστορήσουμε, τώρα, τα του μέρους που έχει απομεί­νει,
και εννοώ τον Αραβικό κόλπο, με στοιχεία που πήραμε
από τα βασιλικά αρχεία στην Αλεξάνδρεια και με στοιχεία
που μάθαμε από αυτόπτες μάρτυρες. Διότι τούτο το μέρος
της οικουμένης καθώς και το περί τις Βρετανικές νήσους
και προς την αρκτική είναι ελάχιστα γνωστό στο κοινό.
Αλλά για τα μέρη της οικουμένης που κείνται προς την
αρκτική και γειτονεύουν με την ακατοίκητη για το ψύχος
της περιοχή θα μιλήσουμε, όταν περιγράψουμε τις πράξεις
του Γάιου Καίσαρα- γιατί αυτός επέκτεινε ακόμη περισσό­τερο
τη ρωμαϊκή αυτοκρατορία προς εκείνα τα μέρη κι
έκανε όλον εκείνο τον τόπο που μέχρι τότε ήταν άγνωστος
να μπει στην καταγραφή της ιστορίας. Ο λεγόμενος, τώρα,
Αραβικός κόλπος έχει στόμιο στον προς τη μεσημβρία
ωκεανό, προχωράει σε μήκος πάρα πολλών σταδίων κι
έχει τον μυχό του να ορίζεται από τις εσχατιές της Αρα­βίας
και της Τρωγλοδυτικής. Το πλάτος του στο στόμιο
και στον μυχό ξεκινάει από δεκαέξι στάδια, αλλά από το
λιμάνι του Πανόρμου μέχρι την αντίπερα στεριά είναι μιας
μέρα ταξίδι για πολεμικό πλοίο. Το μεγαλύτερο πλάτος
του είναι στο Τύρκαιο όρος και τη Μακαρία, τη νήσο του
πελάγους70, καθώς οι αντικρινές στεριές δεν φαίνονται η
μια από την άλλη. Από αυτό το πλάτος συγκλίνει συνέχεια
όλο και περισσότερο και στενεύει μέχρι το στόμιο. Κατά
τον παράπλου, υπάρχουν σε πολλά μέρη νησιά μακρόστενα,
με στενούς διαδρόμους μεταξύ τους, όπου τα ρεύματα είναι
πολλά και δυνατά. Τέτοια είναι, εν ολίγοις, η διάταξη
τούτου του κόλπου. Εμείς, όμως, αρχίζοντας από τους
πιο απομακρυσμένους τόπους στον μυχό του θα κάνουμε
τον παράπλου της στεριάς κι από τις δυο μεριές και θα
περιγράψουμε τα πιο αξιόλογα χαρακτηριστικά της. Πρώ-
115

91. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
116

92. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τα θα πιάσουμε το δεξί μέρος, τα παράλια του οποίου
νέμονται έθνη Τρωγλοδυτών μέχρι την έρημο.
39. Από την πόλη Αρσινόη και κατά μήκος της στεριάς
προς τα δεξιά, σε πολλά μέρη πέφτουν από τα βράχια στη
θάλασσα νερά πολλά που έχουν γεύση πικρής αλμύρας71.
Περνώντας τούτες τις πηγές, βρίσκεις σε μια μεγάλη πε­διάδα
να δεσπόζει ένα βουνό με χρώμα κόκκινο που τυ­φλώνει
την όραση όσων το ατενίζουν παραπάνω ώρα. Στα
ριζά του βουνού, στην άκρη, βρίσκεται λιμάνι με λοξή
είσοδο, που έχει πάρει το όνομα της Αφροδίτης72. Πάνω
απ' αυτό το λιμάνι υπάρχουν τρία νησιά73, εκ των οποίων
τα δύο είναι σκιερά και κατάφυτα με ελιές, ενώ το ένα, που
δεν διαθέτει το πλήθος των παραπάνω δέντρων, είναι γε­μάτο
με τις λεγόμενες φραγκόκοτες. Μετά από αυτά,
υπάρχει κόλπος μεγάλος, ο ονομαζόμενος Ακάθαρτος,
και πλάι του μια εξαιρετικά μακριά χερσόνησος, από τον
αυχένα της οποίας, που είναι στενός, διακομίζονται τα
σκάφη στη θάλασσα από την άλλη μεριά. Αφού περάσεις
τούτους τους τόπους, υπάρχει νήσος ανοιχτά στο πέλαγος
που εκτείνεται σε μήκος ογδόντα σταδίων και ονομάζεται
Οφιώδης, η οποία τα παλαιά χρόνια ήταν γεμάτη φοβερά
ερπετά κάθε είδους, από τα οποία πήρε και το όνομα της,
τα μεταγενέστερα, όμως, χρόνια εξημερώθηκε συστηματι­κά
από τους βασιλιάδες της Αλεξάνδρειας και τώρα πια δεν
βλέπεις ούτε ένα από τα ζώα που υπήρχαν παλιά. Αλλά δεν
πρέπει να παραλείψουμε την αιτία για την οποία φιλοτι­μήθηκαν
να την εξημερώσουν. Διότι σ' αυτό το νησί βρί­σκεται
το λεγόμενο τοπάζιο, που είναι λίθος διαφανής,
ευχάριστος στην όψη, παρεμφερής με γυαλί κι έχει μια
θαυμάσια χρυσαφένια απόχρωση. Γι' αυτό και το νησί
κρατιέται απαγορευμένο και όποιος κι αν το πλησιάσει
117

93. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
118

94. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
θανατώνεται από τους φύλακες που έχουν εγκατασταθεί
εκεί. Οι φύλακες, τώρα, που είναι λίγοι τον αριθμό, περ­νούν
δυστυχισμένη ζωή. Διότι, για να μην κλαπεί ούτε ένας
πολύτιμος λίθος, δεν φεύγει ποτέ πλοίο από το νησί κι όσοι
το περνάνε στο ταξίδι τους, πλέουν στ' ανοιχτά για τον
φόβο του βασιλιά, οι τροφές, λοιπόν, που μεταφέρονται
εκεί τελειώνουν γρήγορα και το νησί δεν παράγει τίποτα
απολύτως. Όταν, λοιπόν, τα τρόφιμα λιγοστέψουν, κάθο­νται
όλοι οι κάτοικοι του χωριού και περιμένουν την άφιξη
του πλοίου που θα φέρει τις τροφές, κι αν αργήσει, περιο­ρίζονται
στο ελάχιστο και οι ελπίδες τους. Ο εν λόγω,
τώρα, λίθος, που σχηματίζεται μέσα σε πετρώματα, την
ημέρα, από την αποπνικτική ζέστη, δεν είναι ορατός, κα­θώς
η λάμψη του ήλιου υπερισχύει, όταν πέσει όμως η
νύχτα, λάμπει στο σκοτάδι και φαίνεται από μακριά σε
οποιοδήποτε μέρος κι αν είναι. Οι φύλακες του νησιού
μοιράζουν με κλήρο τους τόπους και παραμονεύουν, μόλις
φανεί η πέτρα, την περικυκλώνουν, για σημάδι, με ένα
περιτύλιγμα μεγάλο όσο και το μέγεθος της λαμπερής
πέτρας' την ημέρα, περνάνε και κόβουν το μέρος που
έχουν σημειώσει στο πέτρωμα και το παραδίνουν σ' εκεί­νους
που κατέχουν την τέχνη να το γυαλίσουν κατάλληλα.
40. Καθώς απομακρύνεσαι απ' αυτούς τους τόπους,
συναντάς πολλά έθνη Ιχθυοφάγων να κατοικούν τα παρά­λια
και πολλούς νομάδες Τρωγλοδύτες. Στη συνέχεια,
υπάρχουν βουνά με κάθε είδους χαρακτηριστικά, μέχρι
το λεγόμενο λιμάνι της σωτηρίας, που πήρε το όνομα
του από τους πρώτους Έλληνες που έπλευσαν μέχρι εκεί
και σώθηκαν. Απ' αυτά ακριβώς τα μέρη, αρχίζει να στε­νεύει
ο κόλπος και να στρέφεται προς τη μεριά της Αρα­βίας.
Εδώ συμβαίνει αλλαγή στη φύση της χώρας και της
θάλασσας ένεκα του χαρακτήρα της περιοχής- διότι η
119

95. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
120

96. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ηπειρωτική χώρα φαίνεται χαμηλή χωρίς κανένα ύψωμα
πουθενά, ενώ η θάλασσα είναι τεναγώδης με βάθος που δεν
ξεπερνάει τις τρεις οργιές και το χρώμα της είναι κατα­πράσινο.
Και λένε πως αυτό δεν συμβαίνει γιατί τέτοια
είναι η φύση του υγρού, αλλά από τα πολλά φύκια και
βρύα που φαίνονται μέσα από το νερό. Τούτος ο, τόπος
είναι κατάλληλος για σκάφη που κινούνται με κουπιά,
διότι δεν υπάρχουν κύματα να έρχονται από μακριά και,
επί πλέον, παρέχει άφθονα ψάρια για ψάρεμα" τα πλοία
όμως που μεταφέρουν τους ελέφαντες74, επειδή βυθίζονται
στο νερό πολύ από το βάρος των φορτίων και των εγκα­ταστάσεων,
εγκυμονούν μεγάλους και σοβαρούς κινδύνους
για τους ανθρώπους που ταξιδεύουν με αυτά. Διότι, καθώς
τρέχουν με ολάνοιχτα πανιά και πολλές φορές ταξιδεύουν
και τη νύχτα από τη δύναμη του ανέμου, πότε προ­σκρούουν
σε βράχια και ναυαγούν και πότε πέφτουν σε
τεναγώδεις ισθμούς" οι ναύτες δεν μπορούν να κατέβουν
από το πλάι, επειδή το βάθος του νερού είναι μεγαλύτερο
από το ύψος ανθρώπου, κι αν δεν καταφέρουν να κουνήσουν
το πλοίο σπρώχνοντας με τους πασσάλους, πετάνε από
μέσα τα πάντα εκτός από τα τρόφιμα" αν ούτε μ' αυτό
καταφέρουν να ξεσκαλώσουν, πέφτουν σε μεγάλα προβλή­ματα
γιατί γύρω δεν φαίνεται να υπάρχει ούτε νησί, ούτε
ακρωτήριο, ούτε άλλο πλοίο" τα γύρω μέρη είναι αφιλόξενα
στο έπακρο και σπάνια τα διασχίζουν άνθρωποι με πλοίο.
Αλλά και πέρα από ετούτα τα κακά, το κύμα μέσα σε
ελάχιστο χρόνο ρίχνει τόσο μεγάλη ποσότητα άμμου στο
κύτος του σκάφους, που συσσωρεύει με τρόπο απίστευτο,
ώστε σχηματίζει ανάχωμα γύρω από το σκάφος και το
δεσμεύει, λες επίτηδες, στην ξηρά. Οι άνθρωποι που τους
τυχαίνει τούτο το κακό στην αρχή οδύρονται κάπως ε­μπρός
στην κουφή ερημιά, μην έχοντας ακόμη εγκαταλεί­ψει
κάθε ελπίδα σωτηρίας" πολλές φορές, άλλωστε, εμφα-
121

97. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
122

98. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
νίστηκε το κύμα της πλημμυρίδας, που τους σήκωσε ψηλά
και τους έσωσε, σαν να εμφανίστηκε θεός, από τον μεγάλο
κίνδυνο που είχαν περιπέσει. Αν, όμως, η θεϊκή βοήθεια
που αναφέραμε δεν έρθει αρωγός και αρχίσει η έλλειψη
τροφής, οι πιο γεροδεμένοι πετάνε στη θάλασσα τους ασθε­νέστερους,
ώστε μειώνοντας τον αριθμό τους, τα αναγκαία
να τους συντηρήσουν για περισσότερες ημέρες- όταν, όμως,
χαθεί κάθε ελπίδα, χάνονται με τρόπο πολύ χειρότερο από
εκείνους που πέθαναν νωρίτερα. Διότι εκείνοι μέσα' σε μια
στιγμή παρέδωσαν το πνεύμα στη φύση που τους το είχε
δώσει, ενώ ετούτοι καταμέρισαν τον θάνατο τους σε πολλές
ταλαιπωρίες και μόνο αφού υποφέρουν μακροχρόνια μαρ­τύρια
καταφέρνουν να πεθάνουν. Όσο για τα σκάφη που
έχασαν με τόσο τραγικό τρόπο τους επιβάτες τους, σαν να
είναι κενοτάφια, παραμένουν επί πολύν καιρό παραχωμένα
από παντού, με μετέωρα τα κατάρτια και τις αντένες να
προκαλούν σ' όσους τα βλέπουν από μακριά τον οίκτο και
τη συμπάθεια για τους ανθρώπους που χάθηκαν. Διότι
είναι βασιλική διαταγή να τα αφήνουν στη θέση τους για
να δείχνουν σ' όσους ταξιδεύουν τους τόπους που φέρνουν
τον όλεθρο. Στους Ιχθυοφάγους που κατοικούν εκεί κοντά
υπάρχει παράδοση, που έχει παραδοθεί από τους προγό­νους
τους,^σύμφωνα με την οποία κάποτε έγινε μια μεγάλη
άμπωτη και όλη ο περιοχή του κόλπου που είναι πράσινη
έγινε στεριά, και αφού η θάλασσα υποχώρησε στα απέναντι
μέρη και φάνηκε το έδαφος του πυθμένα, γύρισε πάλι μια
τεράστια πλημμυρίδα και αποκατέστησε τη θάλασσα στην
προϋπάρχουσα θέση της.
41. Τον παράπλου της στεριάς πέρα από τούτα τα μέρη,
από την Πτολεμαΐδα μέχρι τα ακρωτήρια των Ταύρων, τον
αναφέραμε παραπάνω, όταν μιλήσαμε για το κυνήγι ελε­φάντων
του Πτολεμαίου75. Από τους Ταύρους, η ακτή
123

99. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
124

100. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
στρίβει προς ανατολάς, και κατά το θερινό ηλςοστάσιο οι
σκιές πέφτουν προς νότο αντίθετα απ' ό,τι συμβαίνει σ'
ΤΤ ' '
εμας, μέχρι τη οευτερη ωρα της ημέρας . ίΐ χωρα εχει και
ποταμούς που κυλούν από την οροσειρά που ονομάζεται
Ψεβαία. Χωρίζεται από μεγάλες πεδιάδες με δεντρομολό-
χες, κάρδαμο και φοίνικες, που όλα έχουν μέγεθος απί­στευτο"
βγάζει επίσης και κάθε είδους καρπούς, με άνο­στη
γεύση, άγνωστους σ' εμάς. Το μέρος που εκτείνεται
προς το εσωτερικό είναι γεμάτο ελέφαντες, άγριους ταύ­ρους,
λιοντάρια και κάθε είδους άγρια θηρία. Η θάλασσα
κόβεται από νησιά που δεν βγάζουν κανέναν ήμερο καρπό
αλλά εκτρέφουν ιδιαίτερα είδη πουλιών θαυμαστών στην
όψη. Η θάλασσα στη συνέχεια είναι εξαιρετικά βαθιά κι
έχει κήτη κάθε είδους με πρωτοφανή μεγέθη, που, όμως,
δεν πειράζουν τους ανθρώπους, εκτός κι αν κάποιος τύχει
να πέσει πάνω στα αγκάθια τους· γιατί δεν μπορούν να
καταδιώξουν τους ναυτικούς, μιας κι όταν σηκώνουν τα
μάτια τους από τη θάλασσα τυφλώνονται από το φέγγος
του ήλιου. Αυτά είναι, λοιπόν, τα τελευταία μέρη της
Τρωγλοδυτικής που είναι γνωστά και περιορίζονται από
τ ι ς οροσειρές που ονομάζουν Ψεβαίες.
42. Το άλλο, τώρα, μέρος της αντικρινής παραλίας που
σχηματίζει την ακτή της Αραβίας θα περιγράψουμε αρχί­ζοντας
πάλι από τον μυχό. Αυτός, λοιπόν, ονομάζεται
Ποσείδειον7 7 , επειδή στήθηκε βωμός στον πελάγιο Πο­σειδώνα
από τον Αρίστωνα που τον έστειλε ο Πτολεμαίος
να ερευνήσει την ακτή της Αραβίας μέχρι τον ωκεανό.
Αμέσως μετά τον μυχό είναι ένας τόπος παραθαλάσσιος
που τον εκτιμούν ιδιαίτερα οι ντόπιοι για τη χρησιμότητα
που τους παρέχει. Ονομάζεται Φοινίκων κι έχει πλήθος
από τούτα τα δέντρα που, μάλιστα, βγάζουν υπερβολικά
πολύ καρπό με εξαιρετική γεύση και ποιότητα. Σ' ολόκλη-
125

101. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
128

102. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
γιατί σύμφωνα με την παράδοση τούτο το πιόμα έδινε
υγεία σε όσους το έπιναν. Γ ι ' αυτές, λοιπόν, τις αιτίες οι
Μαρανίτες μαζεύτηκαν στο πανηγύρι, ενώ οι Γαρινδανείς
κατέσφαξαν όσους είχαν μείνει πίσω στον τόπο τους και
στήνοντας ενέδρα σ' εκείνους που επέστρεψαν από το πα­νηγύρι
τους σκότωσαν, κι αφού ερήμωσαν τη χώρα από
τους κατοίκους της, μοίρασαν μεταξύ τους με κλήρο τις
πεδιάδες, που ήταν γόνιμες και πρόσφεραν άφθονη βοσκή
στα κοπάδια τους. Τούτη η παραλία έχει λίγα λιμάνια και
κόβεται κάθε λίγο από ψηλά βουνά, κι αυτός είναι λόγος
που έχει τεράστια ποικιλία χρωμάτων και προσφέρει θαυ­μάσια
θέα στους ναυτικούς που περνούν.
Μετά από τούτη την περιοχή, ακολουθεί ο Λαιανίτης
κόλπος, γύρω στον οποίο υπάρχουν πολλές κωμοπόλεις
Αράβων που ονομάζονται Ναβαταίοι. Αυτοί νέμονται με­γάλος
μέρος της παραλίας αλλά και αρκετό μέρος της
περιοχής που εκτείνεται στο εσωτερικό, ο λαός τους είναι
αμέτρητος και τα κοπάδια των ζώων τους απίστευτα σε
μέγεθος. Παλαιότερα, ζούσαν σύμφωνα με τους κανόνες
του δικαίου και αρκούνταν στα προϊόντα από τα κοπάδια
τους, ύστερα, όμως, μετά που οι βασιλιάδες της Αλεξάν­δρειας
έκαναν το θαλάσσιο πέρασμα πλωτό για τους εμπό­ρους,
επιτίθονταν στους ναυαγούς και με ληστρικά σκάφη
που κατασκεύαζαν λήστευαν τους ναυτικούς μιμούμενοι τ ι ς
αγριότητες και τις παρανομίες των Ταύρων του Πόντου"
αλλά, βέβαια, αργότερα, πιάστηκαν μεσοπέλαγα από τε-
τρήρεις και τιμωρήθηκαν όπως τους άξιζε.
Μετά από τούτους τους τόπους υπάρχει περιοχή πεδινή,
ποτιστική, με νερά από πηγές να κυλάνε παντού, όπου
φυτρώνει άγρωστη και μηδική αλλά και λωτός στο ύψος
του ανθρώπου7 9 . Με την τόση αφθονία και ποιότητα της
βοσκής δεν εκτρέφει μόνο αμέτρητο πλήθος βοοειδών κάθε
είδους αλλά και άγριες καμήλες, ελάφια και δορκάδες.

103. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
130

104. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Ένεκα, τώρα, του πλήθους των ζώων που τρέφονται ε­κεί,
έρχονται από την έρημο λιοντάρια και λύκοι καθώς
και αγέλες λεοπαρδάλεων, τις οποίες αναγκάζονται οι κ τ η ­νοτρόφοι
να πολεμάνε μέρα νύχτα για να σώσουν τα κο­πάδια
τους" να λοιπόν πώς το ευτύχημα της χώρας γίνεται
αιτία ατυχίας για τους κατοίκους της, μιας και συνήθως η
φύση μαζί με τα αγαθά δίνει στους ανθρώπους και τα
βλαβερά.
44. Μετά την απομάκρυνση από τούτες τις πεδιάδες,
έρχεται ένας κόλπος με παράδοξη φύση. Στενεύει στον
μυχό μέχρι πολύ βαθιά μέσα στη στεριά, φτάνοντας σε
μήκος τα πεντακόσια στάδια, περικλείεται από γκρεμούς
με ύψος θεόρατο, ενώ το άνοιγμα του είναι λοξό και η έξοδος
από αυτό δύσκολη* ένας βράχος στο επίπεδο της θάλασσας
εμποδίζει το πέρασμα και ούτε να μπεις στον κόλπο είναι
δυνατόν ούτε να βγεις. Όταν το ρεύμα γυρνάει προς τον
κόλπο κι όταν οι άνεμοι αλλάζουν διεύθυνση, το κύμα που
πέφτει στους σκοπέλους κοχλάζει κι αγριεύει σ' όλη την
περιοχή γύρω από τον βράχο που προεξέχει. Οι άνθρωποι
που νέμονται την περιοχή του κόλπου, οι ονομαζόμενοι
Βανιζομενείς8 0 , τρέφονται με το κυνήγι και το κρέας των
χερσαίων ζώων. Έ χ ε ι ιδρυθεί και αγιότατο ιερό που τιμά­ται
εξαιρετικά από όλους τους Άραβες.
Σ τ η συνέχεια της παραπάνω παραλίας υπάρχουν τρία
νησιά που σχηματίζουν αρκετά λιμάνια. Το πρώτο απ'
αυτά, λένε οι ιστορικοί, είναι αφιερωμένο στην Ίσιδα,
είναι ακατοίκητο κι έχει μόνο πέτρινα θεμέλια παλαιών
σπιτιών και στήλες εγχάρακτες με βαρβαρικά γράμματα"
τα άλλα δύο είναι επίσης ακατοίκητα- όλα είναι κατάφυτα
με ελιές που διαφέρουν από τις δικές μας. Μετά από τα
νησιά, εκτείνεται γιαλός απόκρημνος και δυσκολοπλησία-
στος επί σχεδόν χίλια στάδια- γιατί δεν υπάρχει ούτε λι-
131

105. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
132

106. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μάνι ούτε όρμος για να ρίξουν άγκυρα οι ναυτικοί, ούτε
προεξοχή που να σχηματίζει απάγκιο για να προσφέρει
καταφύγιο στους ναυτικούς σε περίπτωση ανάγκης. Πα­ράλληλα
με τον γιαλό υπάρχει βουνό με απότομους βρά­χους
στην κορυφή, ύψους θεόρατου, και με κοφτερούς
υφάλους στη ρίζα, παντού, ενώ πίσω τους υπάρχουν φα­ράγγια
φαγωμένα από κάτω και λοξά. Τα φαράγγια συνδέ­ονται
με περάσματα μεταξύ τους και η θάλασσα είναι
βαθιά και-καθώς πότε μπαίνει το κύμα και πότε τραβιέ­ται,
βγάζει ήχο δυνατό που ακούγεται σαν βροντή. Πέφτο­ντας
το κύμα με ορμή στους μεγάλους βράχους ορθώνεται
ψηλό σκάζοντας σε αφρό θεόρατο, ενώ εκεί που καταπίνε­ται
σε καταβόθρες δημιουργεί σάλο τρομακτικό, έτσι ώστε
όσοι προσέγγισαν άθελα τους σ' εκείνους τους τόπους από
τον φόβο πάνε να πεθάνουν πριν την ώρα τους. Αυτή,
λοιπόν, την ακτή την έχουν Αραβες, οι λεγόμενοι Θαμου-
δηνοί- η συνεχόμενη όμως καταλαμβάνεται από κόλπο
ευμεγέθη μπροστά στον οποίο βρίσκονται διάσπαρτα νη­σιά
που στην όψη μοιάζουν με τις λεγόμενες Εχινάδες8 1 .
Τούτη την παραλία τη διαδέχονται αμμόλοφοι πελώριοι σε
μήκος και πλάτος και μελανοί στο χρώμα. Μετά από
αυτούς, φαίνεται χερσόνησος και λιμάνι, το ωραιότερο
στην ιστορία, που ονομάζεται Χαρμούθας. Πίσω από τε­ράστιο
φυσικό βραχίονα με κλίση προς τη δύση, υπάρχει
κόλπος που δεν είναι θαυμαστός μόνο στην όψη, αλλά
υπερέχει κατά πολύ απ' όλους τους άλλους ως προς τα
πλεονεκτήματα που προσφέρει· πλάι του εκτείνεται δασο-
σκέπαστο βουνό που τον περικλείει από παντού επί εκατό
στάδια, το άνοιγμα του είναι δίπλεθρο και σχηματίζει
ακύμαντο λιμάνι για δυο χιλιάδες πλοία. Πέρα από αυτά,
τροφοδοτείται με εξαιρετικά μεγάλη ποσότητα νερού, κα­θώς
χύνεται σ' αυτόν ποτάμι μεγάλο αρκετά, και στο
μέσον του υπάρχει νησί με άφθονο νερό, κατάλληλο για
133

107. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
134

108. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
κηπευτικά. Γενικά, μοιάζει πολύ με το λιμάνι της Καρχη­δόνας
που είναι γνωστό με το όνομα Κώθων, τα πλεονε­κτήματα
του οποίου θα επιχειρήσουμε να περιγράψουμε
λεπτομερώς στην αντίστοιχη εποχή8 2 . Πλήθος ψαριών μα­ζεύεται
εκεί από την ανοιχτή θάλασσα για τη νηνεμία του
και για τη γλυκύτητα των νερών που χύνονται σ' αυτόν.
45. Συνεχίζοντας το ταξίδι, μετά από αυτούς τους τό­πους,
υψώνονται πέντε βουνά σε απόσταση το ένα από το
άλλο, των οποίων οι κορυφές απολήγουν σε βραχώδη μα­στό,
και εμφανίζουν θέαμα παραπλήσιο με τις πυραμίδες
της Αιγύπτου. Σ τ η συνέχεια, υπάρχει κόλπος κυκλοτερής
που περιέχεται ανάμεσα σε μεγάλα ακρωτήρια" στο μέσον
της διαμέτρου του υψώνεται λόφος σαν τραπέζιο, πάνω
στον οποίο είναι χτισμένοι τρεις πανύψηλοι ναοί αφιερω­μένοι
σε θεούς που οι Έλληνες τους αγνοούν αλλά οι ντό­πιοι
τους τιμάνε ιδιαίτερα. Μετά από αυτά, συνεχίζει κα-
τάρρυτη παραλία που τη διασχίζουν ρεύματα πηγαίων
γλυκών νερών" εκεί υπάρχει και βουνό που ονομάζεται
Χαβίνον κι είναι σκεπασμένο από κάθε είδους δέντρα. Τη
γη που γειτονεύει με τούτη την ορεινή περιοχή τη νέμονται
Άραβες, οι ονομαζόμενοι Δ έ β ε ς . Αυτοί εκτρέφουν καμήλες
και εκμεταλλεύονται για κάθε ανάγκη της ζωής τους τις
υπηρεσίες τούτου του ζώου" γιατί καβάλα σ' αυτές πολε­μάνε
τους εχθρούς τους, κουβαλάνε τα φορτία τους πάνω
στη ράχη τούτων των ζώων και κάνουν εύκολα τ ι ς δουλειές
τους, τρέφονται πίνοντας το γάλα τους και γυρνάνε σ' όλη
τη χώρα πάνω στις καμήλες τις δρομάδες. Από τη μέση
της χώρας τους περνάει ποταμός που κατεβάζει ψήγματα
χρυσού τόσο φανερά ώστε η λάσπη που αποθέτει στις
εκβολές του είναι αστραφτερή. Οι ντόπιοι αγνοούν παντε­λώς
την επεξεργασία του χρυσού, αλλά είναι φιλόξενοι, όχι
όμως προς όλους όσους πηγαίνουν αλλά μόνο προς όσους
135

109. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
136

110. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
έρχονται, από τη Βοιωτία και την Πελοπόννησο, ένεκα
κάποιας παλαιάς φιλίας που είχε ο Ηρακλής με τον λαό
τους, φιλία την οποία, λένε, παρέλαβαν υπό μορφή μύθου
από τους προγόνους τους. Η χώρα στη συνέχεια κατοικεί­ται
από Αραβες Αλιλαίους και Γασανδούς, δεν είναι αφό­ρητα
ζεστή όπως οι γειτονικές, αλλά συχνά σκεπάζεται
από μαλακά και πυκνά σύννεφα" απ' αυτά πέφτουν βροχές
και καταιγίδες που μαλακώνουν και κάνουν εύκρατη την
περίοδο του καλοκαιριού. Η γη παράγει τα πάντα και σε
εξαιρετική ποιότητα, αλλά δεν δέχεται την κατάλληλη
φροντίδα από έλλειψη πείρας των ανθρώπων. Μέσα σε
φυσικές σύραγγες της γης βρίσκουν και μαζεύουν πολύ
χρυσό, όχι αυτόν που βγαίνει από το λιώσιμο των ψηγμά­των
αλλά τον αυτοφυή, που ονομάζεται γ ι ' αυτό τον λόγο
άπυρος. Όσο για το μέγεθος που βρίσκεται, το μικρότερο
είναι σαν κουκούτσι8 3 , ενώ το μεγαλύτερο δεν υπολείπεται
από καρύδι. Φοράνε τον χρυσό γύρω απ' τον καρπό των
χεριών και γύρω από τον λαιμό, περασμένο εναλλάξ με
διαφανείς πέτρες. Δεδομένου ότι τούτο το είδος τους πε­ρισσεύει,
ενώ ο χαλκός και ο σίδηρος σπανίζει στην περιο­χή
τους, ανταλλάζουν ισόποσα τούτα τα προϊόντα με τους
' 84
έμπορους .
46. Μετά από αυτούς, υπάρχουν οι ονομαζόμενοι Κάρ-
βες και μετά από αυτούς οι Σαβαίοι, που είναι το πολυπλη­θέστερο
από τα αραβικά έθνη. Αυτοί νέμονται την Ευδαί-
μονα λεγόμενη Αραβία, που βγάζει τα περισσότερα από
αυτά που θεωρούμε αγαθά και εκτρέφει ανυπολόγιστο
πλήθος από κοπάδια κάθε είδους. Ολόκληρη η χώρα ανα­δίδει
φυσική ευωδιά, γιατί σ' αυτήν φύονται παντού όλα
σχεδόν τα αρωματικά φυτά. Στα παράλια, για παράδειγ­μα,
φύεται το λεγόμενο βάλσαμο, η κασία κι ένα άλλο φυτό
που έχει ιδιάζουσα φύση" αυτό όταν είναι φρέσκο προσφέ-
137

111. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΧ
138

112. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ρει μεγάλη ευχαρίστηση στα μάτια, μα αν μείνει λίγο
ξεθωριάζει γρήγορα. Στο εσωτερικό υπάρχουν σκιεροί
δρυμοί, όπου βρίσκονται μεγάλα δέντρα λιβανωτού και
σμύρνας, καθώς και φοίνικες και καλάμια και δέντρα κα­νέλας
και όλα τα άλλα που ευωδιάζουν σαν κι αυτά- δεν
είναι δυνατόν να απαριθμηθούν οι ιδιότητες και η φύση του
καθενός λόγω του πλήθους τους και της εξαίσιας ευωδιάς
που αναδίδουν όλα μαζί. Γιατί φαίνεται σαν θεϊκή και
ανώτερη από τη δύναμη του λόγου η ευωδιά που φτάνει
και ερεθίζει τα αισθητήρια του κάθε ανθρώπου. Οι ναυτικοί
που περνούν, αν και ανοιχτά από τη στεριά, δεν στερούνται
τούτη την απόλαυση· γιατί τη θερινή περίοδο, όταν φυσάει
άνεμος στεριανός, οι ευωδίες που βγάζουν τα σμυρνοφόρα
δέντρα8 5 και τα άλλα παρόμοια φθάνουν μέχρι τα μέρη τα
κοντινά στη θάλασσα, και το φυσικό τους άρωμα δεν έχει
μπαγιατέψει, όπως σ' εμάς, από την κλεισούρα, αλλά η
δύναμη του είναι φρέσκια και ανθηρή και διεισδύει στα πιο
ευαίσθητα μέρη της όσφρησης. Καθώς, λοιπόν, η αύρα
μεταφέρει τις οσμές που αναδίδουν τα πιο ευωδιαστά,
φτάνει σε όσους πλέουν κοντά στα παράλια ένα μείγμα
από τα καλύτερα αρώματα, πλούσιο και ευχάριστο και
ταυτόχρονα υγιεινό και εξωτικό, διότι ούτε κόπηκε ο καρ­πός
των δέντρων για να χάσει τη δύναμη του αρώματος
του, ούτε αποθηκεύτηκε σε αγγεία από ετερογενές υλικό,
αλλά βγαίνει από το φυτό μ' όλη τη φρεσκάδα της νιότης
και τη στιγμή που η θεϊκή του φύση διατηρεί ακέραιο τον
βλαστό, ώστε όσοι μεταλαμβάνουν τούτης της ιδιότητας
θεωρούν πως απολαμβάνουν τη μυθική αμβροσία, μιας και
δεν βρίσκουν άλλο καταλληλότερο χαρακτηρισμό γι' αυτό.
47. Όμως η τύχη δεν περιέβαλε τους ανθρώπους με
απόλυτη και πολυζήλευτη ευδαιμονία, αλλά μαζί μ' ετού­τα
τα δώρα συνέζέυξε το βλαβερό, για να νουθετεί όσους,
139

113. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
140

114. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
από τη συνεχή αφθονία των αγαθών, έχουν την τάση να
καταφρονούν τους θεούς. Μέσα στους πιο ευωδιαστούς
δρυμούς πλήθη φιδιών υπάρχουν, με χρώμα σκουροκόκκι-
νο και μέγεθος μιας σπιθαμής, που το δάγκωμά τους είναι
παντελώς ανίατο" εκτινάσσονται πηδώντας ψηλά και δα­γκώνουν
το δέρμα μέχρι να ματώσει8 6 . Επίσης, συμβαίνει
και κάτι χαρακτηριστικό στους ντόπιους που το σώμα τους
έχει εξασθενίσει από μακρόχρονη αρρώστια. Διότι, καθώς
το σώμα διαπνέεται από ουσία καθαρή και διεισδυτική,
που προκαλεί αραίωμα της πυκνότητας των μαζών, επα­κολουθεί
μια διάλυση που δύσκολα θεραπεύεται8 7 - γι' αυτό
καίνε άσφαλτο και γένια τράγου σε όσους το παθαίνουν,
για να καταπολεμήσουν την υπερβολική ευωδιά με τις
αντίθετες της· γιατί το καλό, μετρημένο σε ποσότητα
και τάξη, ωφελεί και ευχαριστεί τους ανθρώπους, αλλά
αν ξεφύγει από τη σωστή αναλογία και διάρκεια, γίνεται
δώρο άδωρο8 8 . Τούτος ο λαός έχει μητρόπολη, που την
ονομάζει Σαβές, χτισμένη πάνω σε βουνό. Οι βασιλιάδες
της διαδέχονται ο ένας τον άλλο κληρονομικά και ο λαός
τους απονέμει τιμές ανάμεικτες με καλό και κακό. Διότι
μολονότι φαίνονται να ζουν βίο μακάριο, επειδή όντας
πάνω απ' όλους δεν έχουν να δώσουν σε κανέναν λόγο
για τις πράξεις τους, θεωρούνται άτυχοι καθ' όσον δεν
τους επιτρέπεται ποτέ να βγαίνουν από το παλάτι, γιατί
θα πετροβοληθούν από τον κόσμο, σύμφωνα με κάποιον
αρχαίο χρησμό8 9 . Το έθνος τούτο δεν ξεπερνάει μόνο τους
γειτονικούς του Αραβες σε πλούτο κι όλες τις επί μέρους
πολυτέλειες αλλά και όλους τους υπόλοιπους ανθρώπους.
Διότι στις ανταλλαγές και στις πωλήσεις των εμπορευμά­των
με ελάχιστες ποσότητες κερδίζουν τις ψηλότερες τιμές
απ' όλους όσους κάνουν εμπόριο για να αμειφθούν με
αργύρια. Κατά συνέπεια, δεδομένου ότι από αιώνες παρα­μένουν
απόρθητοι ένεκα της απομακρυσμένης θέσης τους
141

115. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
142

116. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
κι έχουν κατακλυστεί από χρυσάφι και ασήμι σε μεγάλες
ποσότητες, και κυρίως στις Σαβές όπου βρίσκονται και τα
ανάκτορα, έχουν κάθε είδους χρυσά και αργυρά σκαλιστά
ποτήρια, κρεβάτια και τρίποδα με ασημένια πόδια και όλα
τα άλλα τους έπιπλα είναι κατασκευασμένα με απίστευτη
πολυτέλεια, οι κίονες στα περίστυλά τους είναι εξαίσιοι,
όπου άλλοι είναι επίχρυσοι και άλλοι φέρουν ασημένιες
εικόνες στα κιονόκρανα. Οι οροφές και οι πόρτες τους
χωρίζονται με φατνώματα χρυσά και διακοσμημένα με
πολύτιμους λίθους, τοποθετημένα το ένα κοντά στο άλλο,
κατασκευάζοντας έτσι το κάθε μέρος ολόκληρου του σπι­τιού
τους με θαυμαστό και πολυτελέστατο τρόπο" γιατί
άλλο είναι φτιαγμένο από ασήμι και χρυσάφι κι άλλο
από ελεφαντόδοντο και πολύτιμους λίθους ή από οποιοδή­ποτε
υλικό εκτιμούν περισσότερο οι άνθρωποι. Αλλά τού­τοι
οι άνθρωποι απολαμβάνουν από πολλά χρόνια αδιασά­λευτη
ευδαιμονία, επειδή είναι εντελώς ξένοι από εκείνους
που η ίδια τους η πλεονεξία τους κάνει να θεωρούν δικό
τους εύρημα τον πλούτο των άλλων. Η θάλασσα στον τόπο
τους φαίνεται να έχει λευκό χρώμα, έτσι ώστε να θαυμά­ζεις
την παραδοξότητα και ταυτόχρονα να ζητάς να μάθεις
την αιτία του φαινομένου. Κοντά υπάρχουν ευτυχισμένα
νησιά με πόλεις ατείχιστες, όπου όλα τα ζ ώ α των κοπα­διών
είναι κατάλευκα στο χρώμα, ενώ στα θηλυκά δεν
φυτρώνουν κέρατα. Σ' αυτά τα νησιά καταπλέουν έμποροι
απ' όλα τα μέρη, αλλά κυρίως από την πόλη Ποτάνα, που
ίδρυσε ο Αλέξανδρος πλάι στον Ινδό ποταμό, όταν θέλησε
να αποκτήσει ναύσταθμο στην παραλία του ωκεανού. Αλλά
σχετικά μ' ετούτη τη χώρα και τους κατοίκους της ας
αρκεστούμε σε όσα ειπώθηκαν.
48. Δεν πρέπει όμως να παραλείψουμε τα παράδοξα
φαινόμενα που παρατηρούνται στον ουρανό σ' εκείνους
143

117. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
144

118. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τους τόπους. Το πιο θαυμαστό είναι εκείνο που λέγεται για
τις άρκτους, που μάλιστα προκαλεί μεγάλη αμηχανία
στους θαλασσοπόρους- διότι από τον μήνα τον οποίο οι
Αθηναίοι ονομάζουν Μαιμακτηριώνα, δεν φαίνεται, λένε,
κανένα από τα επτά αστέρια της άρκτου, μέχρι την πρώτη
σκοπιά, ενώ κατά τον Π ο σ ε ι δ ώ ν α δεν φαίνονται μέχρι τη
δεύτερη9 0 και ούτω καθεξής στους μήνες που ακολουθούν
χάνονται σταδιακά από το οπτικό πεδίο των θαλασσοπό­ρων.
Όσο για τα υπόλοιπα ουράνια σώματα, άλλοι από
τους ονομαζόμενους πλανήτες είναι μεγαλύτεροι απ' ό,τι
σ' εμάς, ενώ άλλοι δεν έχουν τις ίδιες ανατολές και δύσεις'
όσο για τον ήλιο, δεν εκπέμπει το φως, όπως σ' εμάς, λίγο
πριν ανατείλει ο ίδιος, αλλά ενώ είναι ακόμη νύχτα σκο­τεινή,
εμφανίζεται ξάφνου αναπάντεχα να λάμπει. Γι' αυτό
και σ' εκείνους τους τόπους δεν γίνεται ποτέ ημέρα πριν
γίνει ορατός ο ίδιος ο ήλιος, και λένε πως όταν αναδύεται
από τη μέση του πελάγους μοιάζει σαν πυρωμένο κάρβουνο
που ρίχνει σπίθες μεγάλες και το σχήμα του δεν φαίνεται
κωνοειδές, όπως θεωρούμε εμείς9', αλλά έχει σχήμα κολό­νας
που μοιάζει να είναι λίγο πιο παχιά στην κορυφή, επί
πλέον μήτε λάμπει μήτε στέλνει ακτίνες από την πρώτη
ώρα της ημέρας και φαίνεται σαν φωτιά χωρίς λάμψη στο
σκοτάδι" αρχίζοντας η δεύτερη ώρα γίνεται σαν ασπίδα και
απότομα στέλνει φως υπερβολικά καυτό. Ενώ κατά τη
δύση, λαμβάνουν χώρα τα αντίθετα φαινόμενα, γιατί όσοι
τον βλέπουν έχουν την εντύπωση ότι φωτίζει τον κόσμο με
παράξενες ακτίνες τουλάχιστον επί δύο ώρες, ή όπως έγρα­ψε
ο Αγαθαρχίδης ο Κνίδιος επί τρεις. Τούτη, μάλιστα, η
περίοδος είναι η καλύτερη για τους ντόπιους, καθώς μειώ­νεται
η ζέστη με τη δύση του ήλιου. Όσο για τους ανέμους,
εφυροι, οι. λίβες, οι αργεστες και οι εύροι πνέουν οπως
και στ' άλλα μέρη' νότοι όμως ούτε φυσάνε ούτε είναι
γνωστοί στην Αιθιοπία, ενώ στην Τρωγλοδυτική και στην
145

119. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
146

120. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Αραβία φυσάνε και είναι τόσο πολύ ζεστοί ώστε βάζουν
φωτιά στα δάση και διαλύουν το σώμα των ανθρώπων που
καταφεύγουν στη σκιά των καλυβών. Ο βοριάς, όμως,
δικαίως θεωρείται ο καλύτερος, μιας και φτάνει σ' όλους
τους τόπους της οικουμένης και είναι πάντα ψυχρός.
49. Τώρα που διευκρινίσαμε τούτα τα θέματα, καλό θα
ήταν να εξετάσουμε τα των Λιβύων που κατοικούν κοντά
στην Αίγυπτο και στη γειτονική περιοχή. Στα μέρη γύρω
από την Κυρήνη και τις Σύρτεις αλλά και στο εσωτερικό
της ηπείρου σ' εκείνους τους τόπους κατοικούν τέσσερις
φυλές Λιβύων οι ονομαζόμενοι Νασαμώνες νέμονται τα
μέρη προς τον νότο, οι Αυσχίνες τα προς τη δύση, οι
Μαρμαρίδες κατοικούν τη λωρίδα μεταξύ Αιγύπτου και
Κυρήνης, φτάνοντας και μέχρι την παραλία, ενώ οι Μά-
κες, που ξεπερνούν τους ομοεθνείς τους σε πληθυσμό,
νέμονται τους τόπους γύρω από τη [Μεγάλη] Σύρτη9 3.
Από τους παραπάνω Λιβύους γεωργοί είναι εκείνοι των
οποίων η γη μπορεί να παράγει άφθονο καρπό και νομάδες
όσοι έχουν αναλάβει τη φροντίδα των ζώων και τρέφονται
από αυτά' και οι δυο ομάδες έχουν βασιλιάδες και η ζωή
τους δεν είναι εντελώς άγρια ούτε διαφορετική από εκείνη
των πολιτισμένων ανθρώπων. Η τρίτη ομάδα, όμως, ούτε
σε βασιλιά υπακούει ούτε υπολογίζει ή έστω έχει την
έννοια του δικαίου, ζει ληστεύοντας, καθώς ορμάει απροσ­δόκητα
από την έρημο, αρπάζει ό,τι της τύχει και επιστρέ­φει
πάλι γρήγορα στον τόπο της. Όλοι αυτοί οι Λίβυοι
ζουν σαν τα θηρία, καθώς μένουν συνεχώς στην ύπαιθρο
και επιδίδονται με ζήλο σε άγριες ενασχολήσεις- δεν έχουν
σχέση ούτε με την ήμερη διατροφή ούτε με τα ενδύματα,
αλλά σκεπάζουν τα κορμιά τους με κατσικοτόμαρα. Οι
αρχηγοί τους δεν έχουν πόλεις να διαφεντεύουν αλλά πύρ­γους
κοντά στις πηγές του νερού, όπου αποθηκεύουν το
147

121. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
148

122. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
περίσσευμα από τα λάφυρα. Κάθε χρόνο, υποχρεώνουν
τους λαούς που έχουν υποτάξει να τους ορκίζονται πειθαρ­χία,
όσους υπακούουν τους φροντίζουν ως συμμάχους, ενώ
όσους αντιδρούν τους καταδικάζουν σε θάνατο και τους
πολεμούν σαν ληστές. Ο οπλισμός τους είναι ανάλογος
της χώρας και του τρόπου ζωής τους· καθώς είναι ελαφροί
στο σώμα και κατοικούν χώρα που ως επί το πλείστον
είναι πεδινή, ορμάνε στις μάχες έχοντας τρεις λόγχες και
πέτρες μέσα σε δερμάτινο σακούλι- δεν φοράνε ξίφος ούτε
κράνος ούτε άλλο όπλο, στοχεύοντας στο να υπερτερούν σε
ευκινησία τόσο κατά την καταδίωξη όσο και κατά την
αποχώρηση. Γι' αυτό και είναι ικανοί στο τρέξιμο και
στη λιθοβολία, έχοντας αναπτύξει στο έπακρο με την προ­πόνηση
και τη συνήθεια τα προτερήματα που τους έδωσε η
φύση. Γενικά, σε σχέση με τις άλλες φυλές κατά κανένα
τρόπο δεν τηρούν δίκαιο ούτε πίστη.
50. Το μέρος της χώρας που συνορεύει με την Κυρήνη
έχει χώμα και παράγει πολλούς καρπούς" γιατί δεν βγάζει
μόνο σιτάρι αλλά έχει και πολλά αμπέλια, καθώς και ελιές
και δάση με άγρια δέντρα και ποταμούς που είναι πολύ
χρήσιμοι. Πέρα από τις νότιες περιοχές, εκτείνεται η πε­ριοχή
όπου συμβαίνει να βγαίνει το νίτρο94, που είναι α­καλλιέργητη
κ«ι δεν έχει πηγαία νερά, ενώ στην όψη
μοιάζει με πέλαγος" δεν παρέχει καμιά ποικιλία στο τοπίο
και περιτριγυρίζεται από έρημη γη, ενώ η έρημος που
εκτείνεται πέρα απ' αυτή είναι σχεδόν αδιάβατη. Γι' αυτό
ούτε πουλί πετούμενο, υπάρχει ούτε ζώο τετράποδο εκτός
από δορκάδες και βόδια, αλλά ούτε και φυτό ούτε οτιδή­ποτε
άλλο μπορεί να ευχαριστήσει την όραση, καθώς η
μεσόγεια αυτή περιοχή σκεπάζεται από πυκνούς αμμόλο­φους
σ' όλο της το μήκος. Όσο, όμως, σπανίζουν τα
αναγκαία για τον πολιτισμένο βίο, τόσο μεγάλο είναι το
149

123. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗ!
150

124. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
πλήθος των κάθε είδους και μεγέθους φιδιών, και κυρίως
εκείνων που ονομάζονται κεραστές9 5 , των οποίων το δά-
γκωμα είναι θανατηφόρο και το χρώμα όμοιο με της άμ­μου"
επειδή, λοιπόν, δεν ξεχωρίζουν στην όψη από τα
εδάφη πάνω στα οποία βρίσκονται και καθώς είναι λίγοι
όσοι τα γνωρίζουν, οι περισσότεροι, που τα αγνοούν, τα
πατάνε και πέφτουν σε αναπάντεχους κινδύνους. Λέγεται,
μάλιστα, γι' αυτά τα φίδια πως κάποτε τα παλαιά χρόνια
έπεσαν σε μεγάλο μέρος της Αιγύπτου που κείται κάτω
από αυτή την έρημο και την έκαναν ακατοίκητη. Ένα
φαινόμενο θαυμαστό γίνεται σ' ετούτη τη χώρα, τόσο
στη μεσόγεια περιοχή όσο και στη Λιβύη που εκτείνεται
πέρα από τη Σύρτη. Κατά καιρούς, λοιπόν, και κυρίως
κατά τις νηνεμίες, συνθέσεις εμφανίζονται στον αέρα που
παίρνουν τις μορφές ζώων κάθε είδους" απ' αυτές άλλες
ηρεμούν κι άλλες κινούνται και πότε υποχωρούν πότε σε
καταδιώκουν, κι έχοντας όλες μέγεθος τεράστιο προκαλούν
κατάπληξη μεγάλη και ταραχή στους άπειρους. Εκείνες
που καταδιώκουν τους ανθρώπους, μόλις τους φτάσουν,
διαχέονται ψυχρές και πάλλουσες γύρω από το σώμα
τους, ώστε οι ξένοι που είναι ασυνήθιστοι στο φαινόμενο
τα χάνουν απ' τον φόβο τους, ενώ οι ντόπιοι που τους έχει
τύχει πολλές φορές δεν δίνουν καμία σημασία στο συμβάν.
51. Παράδοξο καθώς φαίνεται το πράγμα και σαν πλα­σμένο
από μύθο, αποπειρώνται μερικοί φυσικοί να αποδώ­σουν
αυτό που γίνεται στις εξής αιτίες. Ανεμοι, λένε, δεν
φυσάνε στην περιοχή κι όταν φυσάνε είναι αδύναμοι και
ελαφριοί" εξ άλλου, συχνά υπάρχει στον αέρα μια ηρεμία
και ακινησία θαυμαστή, επειδή δεν υπάρχουν κοντά ούτε
δασωμένα φαράγγια ούτε σκιερές κοιλάδες αλλά ούτε και
υψώματα λόφων οι μεγάλοι επίσης ποταμοί σπανίζουν
151

125. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
152

126. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
στον τόπο και γενικά η γύρω χώρα είναι όλη άκαρπη και
δεν αναδίδει καμιά αναθυμίαση" απ' όλα αυτά τα στοιχεία
γεννιούνται συνήθως κάποιες πρώτες εμφανίσεις και συ­στάσεις
ατμοσφαιρικών ρευμάτων. Έτσι, όταν τόσο πνι­γηρή
ατμόσφαψα απλώνεται πάνω από τη χέρσα γη, το
φαινόμενο που βλέπουμε να συμβαίνει πότε πότε στα σύν­νεφα
τις υγρές ημέρες, όταν πάνω τους αποτυπώνονται
κάθε είδους μορφές, γίνεται και στη Λιβύη, όπου μορφο­ποιείται
με ποικίλους τρόπους ο πυκνός αέρας. Τούτος ο
αέρας παρασέρνεται από τις ασθενείς και απαλές αύρες,
σηκώνεται παλλόμενος και συγκρούεται με άλλα όμοια
αέρια συστήματα, κι όταν επικρατήσει νηνεμία, κατεβαί­νει
προς τη γη, καθώς είναι βαρύς, με τη μορφή που έτυχε
να πάρει, οπότε, μιας και δεν υπάρχει τίποτα να τον δια­σκορπίσει,
πλησιάζει σ' όσα ζ ώ α έτυχε να βρεθούν εκεί.
Όσο για τις κινήσεις που κάνουν και προς τις δυο κατευ­θύνσεις,
δεν παρουσιάζουν, λένε, καμιά πρόθεση, διότι τα
άψυχα είναι αδύνατον να υποχωρήσουν ή να καταδιώξουν
εκούσια. Τα ίδια τα ζωντανά όντα, χωρίς να το ξέρουν,
γίνονται αιτία της κίνησης του αέρα, γιατί καθώς προχω­ρούν,
ανασηκώνουν με βία τον αέρα που βρίσκεται κάτω
τους και γι' αυτό υποχωρεί η εικόνα που έχει σχηματιστεί
και δίνει την εντύπωση πως τρέπεται σε φυγή, ενώ αντί­θετα
ακολουθούν όσα αναχωρούν, καθώς αναστρέφεται το
αίτιο, δεδομένου ότι το κενό και η αραίωση τα έλκουν προς
το μέρος τους. Γι' αυτό φαίνεται πως καταδιώκουν τους
υποχωρούντες, γιατί η εικόνα έλκεται από το κενό και
ορμάει προς τα εμπρός σύσσωμη υπό την επίδραση της
προς τα πίσω κίνησης του ζώου· εκείνοι, λοιπόν, που
υποχωρούν, όταν στραφούν πάλι προς τα εμπρός ή μείνουν
ακίνητοι, φυσικό είναι το σώμα τους να νιώσει το άγγιγμα
του ειδώλου που τους ακολουθεί" ενώ το ίδιο θρυμματίζε­ται
κατά την πρόσπτωση του πάνω στο στερεό και καθώς
153

127. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
154

128. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
διαχέεται προς όλες τις κατευθύνσεις παγώνει τα σώματα
όσων τύχει να παρευρίσκονται.
52. Τώρα που τα διευκρινίσαμε, καλό θα ήταν, σχετικά
με τους εν λόγω τόπους, να εξετάσουμε τα όσα εξιστορού­νται
για τις Αμαζόνες που υπήρχαν τα παλαιά χρόνια στη
Λιβύη. Οι περισσότεροι πιστεύουν πως οι μόνες Αμαζόνες
που υπήρξαν ήταν εκείνες που κατοικούσαν στον ποταμό
Θερμώδοντα στον Πόντο" αλλά δεν είναι αυτή η αλήθεια,
γιατί οι Αμαζόνες της Λιβύης έζησαν πολύ νωρίτερα κι
επιτέλεσαν πράξεις αξιόλογες. Δεν αγνοούμε, επίσης, ότι
σε πολλούς αναγνώστες θα φανεί ανήκουστη και εντελώς
παράξενη η ιστορία τους" διότι δεδομένου ότι η γενιά
τούτων των Αμαζόνων εξαφανίστηκε πολλές γενιές πριν
τα Τρωικά, ενώ οι γυναίκες στον Θερμώδοντα ποταμό
ήκμασαν λίγο πριν από εκείνη την εποχή, δεν είναι παρά­λογο
που οι μεταγενέστερες και πιο γνωστές κληρονόμη­σαν
τη δόξα των παλαιών και παντελώς αγνώστων στους
περισσότερους λόγω των τόσων χρόνων που μεσολάβησαν.
Αλλά εμείς, που βρήκαμε πολλούς από τους αρχαίους ποι­ητές
και συγγραφείς, αλλά και ουκ ολίγους από τους με­ταγενέστερους,
να τις μνημονεύουν, θα αποπειραθούμε να
περιγράψουμε εν περιλήψει τις πράξεις τους, ακολουθώ­ντας
τον Διονύσιο9 6 που συνέταξε αφήγημα για τους Αργο­ναύτες
και τον Διόνυσο αλλά και για πολλά άλλα που
συνέβησαν κατά τους αρχαιότατους χρόνους.
Υπήρξαν, λοιπόν, στη Λιβύη, περισσότερες από μία
φυλές γυναικών μαχίμων και πολύ αξιοθαύμαστων για
την ανδρεία τους" περί του έθνους, για παράδειγμα, των
Γοργόνων, εναντίον του οποίου λέγεται πως εκστράτευσε ο
Περσέας, παραλάβαμε από την παράδοση πως υπερείχε σε
τόλμη" διότι το γεγονός πως ήταν ο γιος του Δία και πιο
αντρειωμένος από τους Έλληνες του καιρού του, εκείνος
155

129. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ <
156

130. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
που εκτέλεσε μέγιστο άθλο με την εναντίον τους εκστρα­τεία
μπορεί να θεωρηθεί τεκμήριο της υπεροχής και της
δύναμης των παραπάνω γυναικών. Η ανδρεία εκείνων που
πρόκειται τώρα να εξιστορήσουμε υπερέχει εντυπωσιακά
συγκρινόμενη με τη φύση των γυναικών στα μέρη μας.
53. Λένε, λοιπόν, πως υπήρξε κάποτε στα δυτικά μέρη
της Λιβύης, στα πέρατα της οικουμένης, ένα έθνος γυναι-
κοκρατούμενο που ακολουθούσε έναν τρόπο ζωής καθόλου
όμοιο με εκείνον που επικρατεί σ' εμάς. Συνήθεια των
γυναικών ήταν να ασχολούνται με τα έργα του πολέμου
και όφειλαν να στρατεύονται για ορισμένα χρόνια, στη
διάρκεια των οποίων έπρεπε να διατηρούν την παρθενία
τους. Μετά την παρέλευση των ετών της στράτευσης πλη-
ι γ ι ι ι 97 '
σιαζαν τους άντρες με σκοπό την τεκνοποιία , ενω οι
αρχές και η διοίκηση των κοινών υποθέσεων ήταν όλες
στα χέρια τους. Οι άντρες ζούσαν όπως οι δικές μας σύ­ζυγοι
μέσα στο σπίτι, εκτελώντας τις εντολές των γυναι­κών
τους' δεν συμμετείχαν σε εκστρατείες ούτε στις αρχές,
ούτε είχαν δικαίωμα λόγου στα κοινά, πράγμα που θα τους
ανύψωνε το φρόνημα και θα εξεγείρονταν κατά των γυναι­κών.
Κατά τη γέννηση των παιδιών, τα βρέφη παραδίδο­νταν
στους άντρες, κι εκείνοι τα ανέτρεφαν με γάλα και
άλλες τροφές κατάλληλες για τη νηπιακή ηλικία" αν τύχαι­νε
να γεννηθεί κορίτσι, καυτηρίαζαν τους μαστούς του για
να μην φουσκώνουν κατά την ενηλικίωση" διότι θεωρούν
πως οι μαστοί που εξέχουν από το σώμα δεν είναι και
μικρό εμπόδιο στις εκστρατείες" έτσι, επειδή ακριβώς
τους έχουν στερηθεί, ονομάζονται από τους Έλληνες
Αμαζόνες9 8 . Σύμφωνα με τον μύθο, κατοικούσαν σ' ένα
νησί που, επειδή ήταν προς τη δύση, ονομάστηκε Εσπέρα
και βρισκόταν στη λίμνη Τριτωνίδα. Η λίμνη τούτη είναι
κοντά στον ωκεανό που περικλείει τη γη και πήρε τ' όνομα
157

131. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
158

132. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
της από κάποιον ποταμό Τρίτωνα που χύνεται σ' αυτήν
τούτη η λίμνη κείται κοντά στην Αιθιοπία και κοντά στο
όρος που βρίσκεται στην ακτή του ωκεανού, το οποίο είναι
το μεγαλύτερο εκείνης της περιοχής και δεσπόζει πάνω
από τον ωκεανό, και το οποίο οι Έλληνες ονομάζουν Άτ­λαντα.
Το νησί που προαναφέραμε είναι αρκετά μεγάλο και
γεμάτο καρποφόρα δέντρα κάθε είδους, από τα οποία οι
ντόπιοι εξασφαλίζουν την τροφή τους. Το νησί έχει επίσης
πολλά ζώα, κατσίκες και πρόβατα, από το γάλα και το
κρέας των οποίων διατρέφονται οι ιδιοκτήτες τους· σιτάρι
όμως τούτο το έθνος δεν χρησιμοποιεί καθόλου επειδή δεν
έχουν ανακαλύψει ακόμη τη χρησιμότητα τούτου του καρ­πού.
Οι Αμαζόνες, λοιπόν, που υπερτερούσαν σε τόλμη και
ήταν φιλοπόλεμες, πρώτα απ' όλα κατέστρεψαν τις πόλεις
που υπήρχαν στο νησί, εκτός από την ονομαζόμενη Μήνη,
που θεωρούνταν ιερή, η οποία κατοικούνταν από Αιθίοπες
Ιχθυοφάγους και στην οποία η γη ξερνούσε φωτιές μεγάλες
και είχε πλήθος από πολύτιμους λίθους, εκείνους που οι
Έλληνες ονομάζουν άνθρακες, σάρδια και σμαράγδους9 9 ,
μετα απο αυτές, υπέταξαν πολλούς από τους γειτονικούς
Λιβύους και νομάδες και ίδρυσαν πόλη μεγάλη μέσα στην
Τριτωνίδα λίμνη, την οποία ονόμασαν από το σχήμα της
Χερρόνησο1 0 0 .
54. Με τούτη την πόλη ορμητήριο, επιδόθηκαν σε με­γάλες
πολεμικές επιχειρήσεις, καθώς τις κατέλαβε η δια­καής
επιθυμία να εισβάλουν σε πολλά μέρη της οικουμένης.
Οι πρώτοι, εναντίον των οποίων εκστράτευσαν, ήταν οι
Ατλάντιοι, οι πιο πολιτισμένοι άνθρωποι σ' εκείνους τους
τόπους, που νέμονταν μια ευημερούσα χώρα και κατοικού­σαν
σε μεγάλες πόλεις· σ' αυτούς, λένε, τοποθετεί η μυθο­λογία
τη γέννηση των θεών στους τόπους που κείνται προς
τα παράλια του ωκεανού, σύμφωνα και με τους Έλληνες
159

133. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
160

134. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
μυθογράφους, θέματα για τα οποία θα μιλήσουμε διεξοδικά
λίγο αργότερα1 0 1 . Λέγεται, λοιπόν, πως η βασίλισσα των
Αμαζόνων, Μύρινα, συνέστησε στρατό από τριάντα χιλιά­δες
πεζούς και τρεις χιλιάδες ιππείς, καθώς οι Αμαζόνες
εκτιμούσαν περισσότερο στον πόλεμο τη χρησιμότητα των
ιππέων1 0 2 . Ως προστατευτικά όπλα είχαν τα δέρματα με­γάλων
φιδιών, δεδομένου ότι η Λιβύη έχει τέτοια ζώα
απίστευτου μεγέθους, ενώ ως αμυντήρια τα ξίφη και τις
λόγχες αλλά και τα τόξα, με τα οποία δεν έριχναν μόνο
αντιμέτωπες με τον εχθρό, αλλά και κατά τη φυγή τους
τόξευαν με ευστοχία προς τα πίσω τους διώκτες τους.
Εισβάλλοντας, λοιπόν, οι Αμαζόνες στη χώρα των Ατλα-
ντίων νίκησαν τους κατοίκους της Κέρνης, όπως ονομάζε­ται,
σε μάχη εκ παρατάξεως και μαζί με τους αντιπάλους
που είχαν τραπεί σε φυγή πέρασαν τα τείχη και κυρίευσαν
την πόλη· θέλοντας να ενσπείρουν φόβο και τρόμο στους
περιοίκους φέρθηκαν με ωμότητα στους ηττημένους, έσφα­ξαν
όλους τους άντρες από τη νεανική ηλικία κι επάνω,
εξανδραπόδισαν γυναίκες και παιδιά και ισοπέδωσαν την
πόλη. Όταν η συμφορά των Κερναίων διαδόθηκε στους
ομοεθνείς τους, λέγεται πως τρομοκρατημένοι οι Ατλά-
ντιοι συνθηκολόγησαν παραδίνοντας τις πόλεις και παράγ­γειλαν
πως θα έκαναν ό,τι τους πρόσταζε, η βασίλισσα
Μύρινα τους φέρθηκε με επιείκεια, συμφιλιώθηκε μαζί
τους και στη θέση της ισοπεδωμένης πόλης ίδρυσε άλλη
που της έδωσε τ' όνομα της· σ' αυτήν εγκατέστησε τους
αιχμαλώτους και όσους ήθελαν από τους ντόπιους. Μετά
από αυτά, οι Ατλάντιοι της προσέφεραν μεγάλα δώρα και
κατόπιν δημόσιας ψηφοφορίας όρισαν να της αποδίδονται
αξιόλογες τιμές, εκείνη αποδέχτηκε τη φιλοφροσύνη και
επί πλέον υποσχέθηκε να ευεργετήσει το έθνος τους. Επει­δή
συχνά οι ντόπιοι ήταν αναγκασμένοι να πολεμάνε τις
Γοργόνες, όπως ονομάζονταν, που ήταν γείτονες τους και
161

135. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
162

136. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
γενικά ως το έθνος ήταν πάντα έτοιμο να τους βλάψει, οι
Ατλάντιοι ζήτησαν, λένε, από τη Μύρινα να εισβάλει στη
χώρα των εν λόγω Γοργόνων. Οι Γοργόνες αντιτάχθηκαν
κι επακολούθησε σφοδρή μάχη στην οποία επικράτησαν οι
Αμαζόνες, που σκότωσαν μεγάλο πλήθος από τις αντιπά­λους
τους και αιχμαλώτισαν τρεις χιλιάδες το λιγότερο.
Έχοντας καταφύγει οι υπόλοιπες Γοργόνες σε κάποια δα­σωμένη
περιοχή, η Μύρινα βάλθηκε να κάψει το δάσος, με
σκοπό να εξοντώσει άρδην το έθνος τους, μην μπορώντας
όμως να φέρει σε πέρας το σχέδιο της επανήλθε στα σύνορα
της χώρας της.
55. Οι Αμαζόνες, λένε, τη νύχτα χαλάρωσαν λόγω της
επιτυχίας την επιφυλακή τους, κι έτσι οι αιχμάλωτες τους
επιτέθηκαν, τραβώντας τα ξίφη από τα θηκάρια εκείνων
που θεωρούσαν πως είχαν επικρατήσει, και σκότωσαν
πολλές" στο τέλος, όμως, καθώς χύθηκαν πάνω τους από
παντού πλήθος οι Αμαζόνες, σκοτώθηκαν όλες, αφού πο­λέμησαν
γενναία. Η Μύρινα τέλεσε κηδεία στις σκοτωμέ­νες
συντρόφισσες της καίγοντας τα σώματα τους σε τρεις
πυρές και στήνοντας πάνω τους τρεις τύμβους που μέχρι
σήμερα ονομάζονται «Τύμβοι Αμαζόνων». Τις Γοργόνες,
τώρα, που αυξήθηκαν στα μετέπειτα χρόνια, τις υπέταξε
πάλι ο Περσεύς, ο γιος του Δία, την εποχή που βασίλισσα
τους ήταν η Μέδουσα" στο τέλος, καταστράφηκαν ολοσχε­ρώς
από τον Ηρακλή τόσο εκείνες όσο και οι Αμαζόνες,
την εποχή που εκείνος επισκέφθηκε τα μέρη της δύσης και
τοποθέτησε τις στήλες1 0 3 στη Λιβύη, μιας και θεωρούσε
πως δεν ήταν καλό, εφ' όσον είχε αποφασίσει να γίνει
ευεργέτης ολόκληρης της ανθρωπότητας, να ανέχεται να
υπάρχουν έθνη υπό την κυριαρχία γυναικών. Λέγεται, επί­σης,
πως και η λίμνη Τριτωνίδα εξαφανίστηκε από σεισμό,
όταν διερράγησαν τα τοιχώματα της προς τη μεριά του
163

137. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
164

138. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ωκεανού. Για τη Μύρινα, λένε, πως επισκέφτηκε το μεγα­λύτερο
μέρος της Λιβύης και περνώντας από την Αίγυπτο,
συνήψε συνθήκη φιλίας με τον Ώρο και την Ίσιδα που
βασίλευαν τότε στην Αίγυπτο, στη συνέχεια, αφού διεξή­γαγε
πόλεμο μέχρι τέλους με τους Άραβες και σκότωσε
πολλούς από αυτούς, καθυπόταξε τη Συρία- από τους Κί-
λικες, όμως, που την προϋπάντησαν με δώρα και δήλωσαν
πως θα υπάκουγαν στις διαταγές της, άφησε ελεύθερους
εκείνους που εκούσια προσχώρησαν στο στρατόπεδο της,
οι οποίοι γι' αυτό τον λόγο ονομάζονται μέχρι και σήμερα
Ελευθεροκίλικες. Κατανίκησε με πόλεμο και τα έθνη της
περιοχής του Ταύρου, που ξεχώριζαν για την τόλμη τους,
και μέσα από τη μεγάλη Φρυγία κατέβηκε στη θάλασσα1 0 4 -
στη συνέχεια, κατέλαβε την παραθαλάσσια περιοχή θέτο­ντας
όριο της εκστρατείας τον Κάικο ποταμό1 0 5 . Στην
περιοχή που κατέκτησε με το δόρυ επέλεξε τοποθεσίες
κατάλληλες για ίδρυση πόλεων και έχτισε πολυάριθμες
πόλεις, ιδρύοντας και μία πόλη στην οποία έδωσε το όνο­μα
της, ενώ στις υπόλοιπες έδωσε τα ονόματα γυναικών
που είχαν τα υψηλότερα αξιώματα, όπως Κύμη, Πιτάνα,
Πριήνη. Τέτοιες πόλεις ίδρυσε παρά τη θάλασσα, ενώ
άλλες περισσότερες στις περιοχές που εκτείνονταν στο
εσωτερικό. Κατέλαβε, επίσης, και μερικά νησιά, τη Λέ­σβο
συγκεκριμένα, στην οποία ίδρυσε την πόλη Μυτιλήνη,
ομώνυμη της αδελφής της που συμμετείχε στην εκστρα­τεία.
Στη συνέχεια, ενώ εξαπλωνόταν και σε άλλα νησιά,
έπεσε σε θύελλα και, αφού έκανε προσευχές προς τη μη­τέρα
των θεών1 0 6 υπέρ της σωτηρίας της, έφτασε σε κάποιο
έρημο νησί- τούτο το νησί, υπακούοντας σε όραμα που είχε
στα όνειρα της, το αφιέρωσε στην παραπάνω θεά, ίδρυσε
βωμούς και πρόσφερε μεγαλοπρεπείς θυσίες. Το νησί το
ονόμασε Σαμοθράκη, το οποίο μεθερμηνευόμενο στην Ελ­ληνική
γλώσσα σημαίνει «ιερά νήσος»- μερικοί όμως ιστο-
165

139. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
166

140. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ρικοί διατείνονται πως στην αρχή ονομαζόταν Σάμος και
πως την ονόμασαν Σαμοθράκη, όταν κάποτε την κατοίκη­σαν
Θράκες. Πλην όμως, όταν οι Αμαζόνες επανήλθαν
στην ηπειρωτική χώρα, ο μύθος λέει πως η μητέρα των
θεών, ευχαριστημένη από το νησί, εγκατέστησε εκεί κά­ποιους
κατοίκους αλλά εγκατέστησε επίσης και τους γιους
της τους ονομαζόμενους Κορύβαντες" στων οποίων τις
τελετές παραδίδεται ως απόρρητο το ποιος ήταν ο πατέ­ρας
τους- η θεά επέδειξε και τα μυστήρια που εξακολου­θούν
να τελούνται στο νησί και έθεσε τον νόμο το τέμενος
να είναι άσυλο. Την ίδια περίπου εποχή, ο Μόψος από τη
Θράκη, εξορισμένος από τον Λυκούργο τον βασιλιά των
Θρακών, εισέβαλε στη χώρα των Αμαζόνων με στρατό
από τους ανθρώπους που είχαν εξοριστεί μαζί του" μαζί
με τον Μόψο εκστράτευσε και ο Σίπυλος ο Σκύθης, εξό­ριστος
επίσης από τη Σκυθία που συνορεύει με τη Θράκη.
Στην εκ παρατάξεως μάχη που δόθηκε, επικράτησαν ο
Σίπυλος και ο Μόψος, ενώ η βασίλισσα των Αμαζόνων
Μύρινα μαζί με το μεγαλύτερο μέρος του στρατού της
σκοτώθηκαν. Με την πάροδο του χρόνου, καθώς οι Θρά­κες
επικρατούσαν συνέχεια στις μάχες, οι Αμαζόνες που
απέμειναν επέστρεψαν τελικά πάλι στη Λιβύη. Κι αυτό
ήταν το τέλος, σύμφωνα με τον μύθο, της εκστρατείας
των Αμαζόνων της Λιβύης.
56. Επειδή, όμως, μνημονεύσαμε τους Ατλάντιους, δεν
θεωρούμε ξένο προς την αφήγηση να αναπτύξουμε τα όσα
μυθολογούνται σ' αυτούς για τη γένεση των θεών, μιας και
δεν διαφέρουν πολύ από τα όσα παραδίδουν οι μύθοι των
Ελλήνων. Οι Ατλάντιοι, λοιπόν, κατοικούν τους τόπους
προς τον ωκεανό, νέμονται χώρα ευημερούσα και θεωρού­νται
ότι διαφέρουν πολύ από τους γείτονες τους ως προς
την ευσέβεια προς τους θεούς και τη φιλική συμπεριφορά
167

141. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
168

142. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
προς τους ξένους, λένε, επίσης, πως η γένεση των θεών
έλαβε χώρα στον τόπο τους. Συμφωνεί δε με τα λεγόμενα
τους και ο επιφανέστερος ποιητής των Ελλήνων, όταν
βάζει την Ήρα να λέει107:
Γιατί θα πάω στα πέρατα της πολύτροφης γης να δω
τον Ωκεανό τον πατέρα των θεών και τη μητέρα την
Τηθύ.
Σύμφωνα με τους μύθους τους, λοιπόν, πρώτος βασιλιάς
τους ήταν ο Ουρανός και αυτός συγκέντρωσε τους ανθρώ­πους
που ζούσαν διασκορπισμένοι μέσα στα όρια πόλης και
υποχρέωσε τους υπηκόους του να παύσουν τις ανομίες και
τον θηριώδη τρόπο ζωής,' βρίσκοντας γι' αυτούς τη χρη­σιμότητα
των καλλιεργημένων καρπών, την αποθήκευση
τους και ουκ ολίγα από τα υπόλοιπα χρήσιμα για τους
ανθρώπους πράγματα" ο ίδιος κατέκτησε και το μεγαλύ­τερο
μέρος της οικουμένης, και κυρίως τα μέρη προς τη
δύση και τον βορρά. Καθώς έγινε προσεκτικός παρατηρη­τής
των άστρων, προείπε πολλά πράγματα που έμελλαν να
συμβούν στον κόσμο" εισήγαγε στους λαούς το έτος, από
την κίνηση του ήλιου, τους μήνες από την κίνηση της
σελήνης και τους δίδαξε τις εποχές που επανέρχονται κάθε
χρόνο. Εξ αυτού, οι πολλοί που αγνοούσαν την αιώνια τάξη
των άστρων, έχοντας μείνει έκθαμβοι από τα γεγονότα που
γίνονταν σύμφωνα με τις προβλέψεις του, θεώρησαν πως ο
εισηγητής τέτοιων πραγμάτων μετείχε της θεϊκής φύσης
και, μετά τη μετάσταση του από τους ανθρώπους, για τις
ευεργεσίες που είχε προσφέρει και για την επίγνωση που
είχε των άστρων,· του απένειμαν αθάνατες τιμές" έδωσαν,
επίσης, το όνομα του στο στερέωμα, τόσο επειδή νόμιζαν
πως είχε στενές σχέσεις με τις ανατολές και τις δύσεις των
άστρων καθώς και ό,τι άλλο συνέβαινε στο σύμπαν, όσο
169

143. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
170

144. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
και επειδή ήθελαν με το μέγεθος των τιμών που θα του
απένειμαν να ξεπεράσουν τις ευεργεσίες του, και τον ανα­γόρευσαν
βασιλέα των όλων στον αιώνα τον άπαντα.
57. Ο Ουρανός, συνεχίζει ο μύθος, απέκτησε σαράντα
πέντε παιδιά από πολλές γυναίκες, από τα οποία τα δεκα­οκτώ,
λένε, τα έκανε με την Τιταία, το καθένα είχε δικό του
όνομα αλλά όλα μαζί ονομάστηκαν από τη μητέρα τους
Τιτάνες. Η Τιταία, επειδή ήταν συνετή και έγινε αιτία να
αποκτήσουν οι λαοί πολλά αγαθά, αποθεώθηκε μετά τον
θάνατο της από εκείνους που είχαν ευεργετηθεί και μετονο­μάστηκε
Γη. Ο Ουρανός απόκτησε επίσης και θυγατέρες,
εκ των οποίων οι δυο μεγαλύτερες ήταν κατά πολύ επιφα­νέστερες
από τις υπόλοιπες και ονομάζονταν η μία Βασί­λεια
και η άλλη Ρέα που μερικοί ονόμασαν επίσης Πανδώ­ρα.
Απ' αυτές η Βασίλεια, που ήταν η μεγαλύτερη και
υπερτερούσε κατά πολύ των υπολοίπων σε σωφροσύνη
και σύνεση, ανάθρεψε όλους τους αδελφούς της, δείχνον­τας
σε όλους μητρική καλοσύνη- γι' αυτό και προσαγορεύ-
τηκε μεγάλη μητέρα- μετά τη μετάσταση του πατέρα της
από τους ανθρώπους στους θεούς, με τη συγκατάθεση του
λαού και των αδελφών της, τον διαδέχτηκε στη βασιλεία,
ενώ ήταν ακόμη παρθένος, και από την υπερβολική της
φρονιμάδα δεν θέλησε να παντρευτεί ποτέ κανέναν. Αργό­τερα,
όταν θέλησε ν' αφήσει γιους να τη διαδεχτούν στον
θρόνο, παντρεύτηκε μ' έναν αδελφό της, τον Τπερίονα, που
αγαπούσε περισσότερο απ' όλους. Η Βασίλεια γέννησε δύο
παιδιά, τον Ήλιο και τη Σελήνη, που τα θαύμαζαν όλοι για
την ομορφιά και τη φρονιμάδα τους- οι αδελφοί της, όμως,
λένε, τη ζήλευαν για τα παιδιά της και για τον Τπερίονα
και φοβόνταν μήπως του μεταβιβάσει την εξουσία, έτσι
έκαναν πράξη παντελώς ανόσια. Συνωμότησαν μεταξύ
τους, σφάγιασαν τον Τπερίονα, και τον Ήλιο, που ήταν
171

145. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
172

146. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
ακόμα παιδί, τον έριξαν στον Ηριδανό ποταμό1 0 8 και τον
έπνιξαν όταν το ατυχές γεγονός φανερώθηκε, η Σελήνη
που αγαπούσε υπερβολικά τον αδελφό της πήγε κι έπεσε
από τη στέγη, ενώ η μητέρα που έψαχνε το σώμα στις
όχθες του ποταμού απόκαμε από την κούραση και πέφτον­τας
σε ύπνο βαθύ είδε όραμα στο οποίο νόμισε πως είδε τον
Ήλιο να στέκει πάνω της και να την παρακαλεί να μην
θρηνεί για τον θάνατο των παιδιών της- τους Τιτάνες, είπε,
να τους τιμωρήσει όπως τους άξιζε, ενώ ο ίδιος και η
αδελφή του θα μετασχηματίζονταν, από κάποια θεία πρό­νοια,
σε φύσεις αθάνατες, γιατί θα ονομαστεί από τους
ανθρώπους ήλιος εκείνο που μέχρι τότε λεγόταν στον ου­ρανό
«ιερό πυρ» και σελήνη η ονομαζόμενη «μήνη». Όταν
σηκώθηκε από τον ύπνο και διηγήθηκε στον λαό το όνειρο
και τις δυστυχίες που την είχαν βρει, αξίωσε στους μεν
πεθαμένους να απονεμηθούν τιμές ισάξιες θεών, όσο για
την ίδια δήλωσε πως κανείς δεν θα άγγιζε στο εξής στο
σώμα της. Μετά από αυτά, την έπιασε μανία και αρπά­ζοντας
τα παιχνίδια της κόρης της που μπορούσαν να
παράγουν ήχο άρχισε να περιπλανιέται στη χώρα με ξέπλε-
κα μαλλιά, εκστατική από τον ήχο των τύμπανων και των
κυμβάλων, τόσο που προξενούσε κατάπληξη σ' όσους την
έβλεπαν. Όλοι οι άνθρωποι τη λυπούνταν για τη συμφορά
της, ενώ μερικοί έμεναν προσκολλημένοι πάνω της, όταν
ήρθε καταιγίδα με βροχές και συνεχείς κεραυνούς, οπότε η
Βασίλεια χάθηκε από τα μάτια τους1 0 9 , ενώ τα πλήθη
θαυμάζοντας το γεγονός μεταβίβασαν το όνομα και τις
τιμές του Ήλιου και της Σελήνης στα ουράνια σώματα
και τη μητέρα τους την αναγνώρισαν θεά και ίδρυσαν
βωμούς προς τιμήν της, σε απομίμηση δε των ενεργειών
της με τα τύμπανα και τα κύμβαλα αλλά και όλων των
υπολοίπων που της συνέβησαν της απένειμαν με τον ίδιο
τρόπο τις θυσίες και τις λοιπές τιμές.
173

147. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
174

148. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
58. Παραδίδεται,, όμως, γένεση ετούτης της θεάς και
στη Φρυγία. Διότι σύμφωνα με τον μύθο των εκεί εγχω­ρίων
τα παλαιά χρόνια έγινε βασιλιάς Φρυγίας και Λυδίας
ο Μήονας, που παντρεύτηκε τη Δινδύμη και απόκτησε
θηλυκό παιδί- επειδή δεν ήθελε να το αναθρέψει, το άφησε
έκθετο στο βουνό που ονομαζόταν Κύβελο. Εκεί, από κά­ποια
θεία πρόνοια, οι λεοπαρδάλεις και κάποια άλλα άγρια
θηρία πρόσφεραν τις θηλές τους στο παιδί και το ανάθρε­φαν,
μερικές γυναίκες που έβοσκαν ζώα στην περιοχή
είδαν τι γινόταν και θαύμασαν, πήραν στην αγκαλιά τους
το βρέφος και το ονόμασαν Κυβέλη από το όνομα του
τόπου. Όσο μεγάλωνε το κορίτσι τόσο ξεχώριζε σε ομορ­φιά
και φρονιμάδα αλλά και σε εξυπνάδα αξιοθαύμαστη"
γιατί αυτή πρώτη επινόησε την πολυκάλαμο σύριγγα, ενώ
για τα παιχνίδια και τους χορούς της εφεύρε τα κύμβαλα
και τα τύμπανα, επί πλέον πρώτη εισηγήθηκε τους καθαρ­μούς
για τη θεραπεία των άρρωστων ζώων και των μικρών
παιδιών γι' αυτό, επειδή σώζονταν τα βρέφη με τις μαγι­κές
της επωδές κι έπαιρνε τα περισσότερα στην αγκαλιά
της1 1 0 , από τη φροντίδα και τη στοργή που τους έδειχνε,
όλοι οι άνθρωποι την ονόμαζαν «μητέρα του βουνού». Ο
άνθρωπος που έκανε παρέα μαζί της και την αγαπούσε
περισσότερο απ' όλους, λένε, ήταν ο Μαρσύας από τη
Φρυγία, θαυμαστός για την εξυπνάδα και τη φρονιμάδα
του- τεκμήριο της εξυπνάδας παίρνουν το γεγονός ότι μι­μήθηκε
τους φθόγγους της πολυκάλαμης σύριγγας και
μετέφερε όλες τις νότες της στον αυλό, ενώ σημάδι φρονι-
μάδας, λένε, είναι πως μέχρι τον θάνατο του δεν δοκίμασε
τις ηδονές της Αφροδίτης. Η Κυβέλη, τώρα, φτάνοντας
στην ακμή της ηλικίας της, αγάπησε κάποιο νέο από τους
εκεί κατοίκους, που ονομαζόταν Αττις, αλλά αργότερα τον
επονόμασαν Πάπα1 1 1 - έχοντας συνευρεθεί ερωτικά μαζί του
κρυφά, έμεινε έγκυος, ενώ την ίδια περίπου περίοδο την
αναγνώρισαν και οι γονείς της ως παιδί τους.
175

149. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
176

150. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
59. Την ανέβασαν, λοιπόν, στο παλάτι και ο πατέρας της
τη δέχτηκε στην αρχή ως παρθένα, στη συνέχεια, όμως,
που κατάλαβε τη φθορά της παρθενίας της, σκότωσε τις
τροφούς της και τον Άττι και πέταξε τα σώματα τους
άταφα, τότε, λένε, η Κυβέλη από την αγάπη της για τον
νέο και από τη λύπη της για τις τροφούς της καταλήφθηκε
από μανία και όρμησε στην ύπαιθρο. Με ολολυγμούς και
τύμπανα γύριζε μονάχη σ' όλες τις χώρες με τα μαλλιά
λυτά, ενώ ο Μαρσύας, που τη συμπονούσε στο πάθος της
την ακολουθούσε με τη θέληση του και περιπλανιόταν μαζί
της στο όνομα της προηγούμενης φιλίας τους. Φτάνοντας
οι δυο τους στον Διόνυσο στη Νύσα, βρήκαν τον Απόλλωνα
να τυγχάνει μεγάλης αποδοχής για τη λύρα του, την οποία,
λένε, εφεύρε ο Ερμής, αλλά ο Απόλλωνας ήταν ο πρώτος
που έπαιξε σωστά. Εκεί ο Μαρσύας άρχισε να μαλλώνει με
τον Απόλλωνα ως προς την καλλιτεχνία και οι κάτοικοι
της Νύσας ορίστηκαν κριτές. Πρώτος έπαιξε ο Απόλλωνας
τη λύρα του χωρίς συνοδεία τραγουδιού, ενώ ο Μαρσύας
βάζοντας τα δυνατά του στους αυλούς του κατέπληξε τους
ακροατές με την παράξενη μουσική, που έκριναν από τη
μελωδία πως ξεπέρασε κατά πολύ τον πρώτο διαγωνιζό­μενο.
Έχοντας, όμως, συγκατατεθεί να επιδείξουν την
τέχνη τους με τη σειρά ο ένας μετά τον άλλο στους κρι­τές,
ο Απόλλωνας, λένε, τη δεύτερη φορά, πρόσθεσε τη
φωνή του εναρμονισμένη στη μελωδία της λύρας, οπότε
και έτυχε μεγαλύτερης αποδοχής από όση προηγουμένως
οι αυλοί. Ο Μαρσύας αγανάκτησε και προσπάθησε να
αποδείξει στους ακροατές πως ήρθε δεύτερος κατά παρά­βαση
κάθε αρχής δικαίου, διότι έπρεπε να γίνει σύγκριση
της τεχνικής και όχι της φωνής, γιατί μόνο έτσι αρμόζει να
κρίνεται η αρμονία και η μελωδικότητα της λύρας και των
αυλών, και επί πλέον ήταν άδικο να συγκρίνονται δύο τέ­χνες
συνδυασμένες με μία. Ο Απόλλωνας, συνεχίζει ο μύ-
177

151. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
178

152. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
θος, είπε πως δεν πλεονεκτούσε στο παραμικρό έναντι του
άλλου, γιατί έκανε το ίδιο που έκανε και ο Μαρσύας, όταν
φύσαγε στους αυλούς του1 1 2 , και πως έπρεπε ή να δοθεί και
στους δυο ισότιμα το δικαίωμα του συνδυασμού των ικανο­τήτων
τους ή κανείς να μη χρησιμοποιήσει το στόμα του
στον διαγωνισμό και να δείξει την τέχνη του μόνο με τα
χέρια. Όταν οι ακροατές αποφάσισαν πως τα επιχειρήματα
του Απόλλωνα ήταν δικαιότερα, συγκρίθηκαν ξανά οι ικα­νότητες
τους, οπότε ο Μαρσύας έχασε, ενώ ο Απόλλωνας,
που είχε πικραθεί από την έριδα, έγδαρε τον ηττημένο ζ ω ­ντανό.
Αμέσως μετά, όμως, μεταμελήθηκε και φέροντας
βαρέως τα όσα είχε κάνει, έσπασε τις χορδές της λύρας και
αφάνισε την αρμονία των ήχων που είχε εφεύρει. Τούτη η
αρμονία, όμως, ξαναβρέθηκε, όταν αργότερα οι Μούσες
πρόσθεσαν τη μεσαία χορδή, ο Αίνος τη «λίχανο», τέλος
ο Ορφέας και ο Θαμύρας την υπάτη και την παρυπάτη1 1 3 .
Όσο για τον Απόλλωνα λένε πως πρόσφερε τόσο τη λύρα
όσο και τους αυλούς αναθήματα στο άντρο του Διονύσου
και ερωτευμένος με την Κυβέλη περιπλανήθηκε μαζί της
μέχρι τη χώρα των Υπερβορείων. Στη Φρυγία, όμως,
έπεσε αρρώστια στους ανθρώπους και η γη έγινε στέρφα,
οι άνθρωποι που τους βρήκε η συμφορά ρώτησαν τον θεό
πώς μπορούσαν να απαλλαγούν από το κακό, κι εκείνος,
λένε, τους πρόσταξε να θάψουν το σώμα του Αττιδος και
να τιμούν την Κυβέλη ως θεά. Έτσι, οι κάτοικοι της
Φρυγίας, δεδομένου ότι το σώμα είχε εξαφανιστεί από
τον χρόνο, κατασκεύασαν εικόνα του νέου, στην οποία
ψάλλοντας θρήνους και αποδίδοντας τιμές ανάλογες με τη
συμφορά του εξευμένισαν την οργή εκείνου που είχε υπο­στεί
την παρανομία' πράγμα που συνεχίζουν να κάνουν και
μέχρι των ημερών μας. Στη δε Κυβέλη, έχοντας από τα
παλαιά χρόνια ιδρύσει βωμούς προς τιμήν της, προσέφεραν
179

153. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
182

154. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τους, ενώ το όνομα της καθεμιάς ήταν Μαία, Ηλέκτρα,
Ταϋγέτη, Στερόπη, Μερόπη, Αλκυόνη και της τελευταίας
Κελαινώ. Τούτες οι κόρες σμίγοντας με επιφανέστατους
ήρωες και θεούς έγιναν γενάρχες [του μεγαλύτερου μέρους]
του ανθρώπινου γένους, γεννώντας εκείνους που λόγω της
αρετής τους ονομάστηκαν θεοί και ήρωες· η μεγαλύτερη
κόρη, για παράδειγμα, η Μαία έσμιξε με τον Δία και
γέννησε τον Ερμή που έγινε εφευρέτης πολλών καλών
για την ανθρωπότητα- παρόμοια και οι υπόλοιπες Ατλαντί-
δες γέννησαν επιφανείς γιους, άλλοι από τους οποίους
έγιναν γενάρχες εθνών και άλλοι ιδρυτές πόλεων. Γι' αυτό
όχι μόνο σε μερικούς βαρβάρους αλλά και στους Έλληνες
οι περισσότεροι των αρχαιοτάτων ηρώων σ' αυτές ανάγουν
την καταγωγή τους. Τούτες οι κόρες υπήρξαν και εξαιρε­τικά
φρόνιμες και μετά τον θάνατο τους οι άνθρωποι τους
απέδωσαν τιμή αθάνατη εγκαθιστώντας τες στο στερέωμα
και περιβάλλοντας τες με την προσηγορία Πλειάδες1 1 6 . Οι
Ατλαντίδες ονομάστηκαν επίσης και νύμφες, επειδή οι
ντόπιοι αποκαλούσαν τις γυναίκες γενικά νύμφες.
61. Ο Κρόνος, σύμφωνα με τον μύθο, που ήταν αδελφός
του Άτλαντα και διακρινόταν για την ασέβεια και την
πλεονεξία του, παντρεύτηκε την αδελφή του Ρέα, από
την οποία απέκτησε τον Δία που αργότερα προσονομάστη-
κε Ολύμπιος. Είχε υπάρξει όμως και άλλος Δίας, αδελφός
του Ουρανού, που βασίλευσε στην Κρήτη, υπολειπόμενος
κατά πολύ σε δόξα από τον μεταγενέστερο. Αυτός, λοιπόν,
βασίλευσε σ' ολόκληρο τον κόσμο, ενώ ο προγενέστερος,
που ήταν κύριος μόνο του προαναφερθέντος νησιού, απέ­κτησε
δέκα γιους, τους ονομαζόμενους Κουρήτες- ονόμασε,
επίσης, το νησί από τη γυναίκα του Ιδαία, όπου και τάφη-
κε μετά τον θάνατο του, ενώ ο τόπος που δέχτηκε τη σορό
του επιδεικνύεται μέχρι την εποχή μας. Οι Κρήτες, όμως,
183

155. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
184

156. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
δεν συμφωνούν με την παραπάνω μυθολογία, και θα πε­ριγράψουμε
τη δική τους αναλυτικά όταν θα μιλήσουμε για
την Κρήτη"7 . Λένε, λοιπόν, πως ο Κρόνος ήταν κύριος της
Σικελίας και της Λιβύης, αλλά και της Ιταλίας και, με δυο
λόγια, συνέστησε το βασίλειο του από τα μέρη προς τη
Δύση' παντού, εγκατέστησε φρουρές στις ακροπόλεις και
στις οχυρές τοποθεσίες, και γι' αυτό τον λόγο, τόσο στη
Σικελία όσο και στα προς δυσμάς μέρη, πολλές από τις
ψηλές τοποθεσίες πήραν τ' όνομα τους από εκείνον και
λέγονται μέχρι σήμερα Κρόνια. Ο Δίας, ο γιος που απέκτη­σε
ο Κρόνος, προτίμησε τρόπο ζωής αντίθετο από του πα­τέρα
του και καθώς φερόταν με επιείκεια και φιλανθρωπία
απέναντι στους πάντες, προσαγορεύτηκε από το πλήθος
πατέρας. Σχετικά με τη διαδοχή του στην εξουσία, άλλοι
λένε πως του την παραχώρησε εκούσια ο πατέρας του κι
άλλοι πως τον εξέλεξαν οι μάζες, λόγω του μίσους που
έτρεφαν για τον πατέρα του και πως, όταν εκστράτευσε
εναντίον του ο Κρόνος μαζί με τους Τιτάνες, ο Δίας νίκησε
στη μάχη και γενόμενος κύριος των όλων γύρισε ολόκληρη
την οικουμένη ευεργετώντας το ανθρώπινο γένος. Καθώς
διακρινόταν τόσο για τη σωματική του δύναμη όσο και για
όλες τις υπόλοιπες αρετές, έγινε γι' αυτό τον λόγο γρήγορα
κύριος του σύμπαντος κόσμου. Γενικά, επέδειξε μεγάλο
ζήλο στο να τιμωρεί τους ασεβείς και τους πονηρούς αλλά
και στο να ευεργετεί τα πλήθη. Ευεργεσίες έναντι των
οποίων, μετά τη μετάσταση του από τους ανθρώπους,
ονομάστηκε Ζην, διότι θεωρήθηκε αιτία του «καλώς ζην»
των ανθρώπων, ενώ εκείνοι που είχαν ευεργετηθεί του
έκαναν την τιμή να τον εγκαταστήσουν στον ουρανό και
όλοι πρόθυμα τον αναγόρευσαν θεό και κύριο του σύμπαν­τος
κόσμου στον αιώνα τον άπαντα. Αυτά είναι, λοιπόν, εν
περιλήψει, όσα λένε οι Ατλάντιοι περί των θεών τους.
185

157. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
184

158. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
δεν συμφωνούν με την παραπάνω μυθολογία, και θα πε­ριγράψουμε
τη δική τους αναλυτικά όταν θα μιλήσουμε για
την Κρήτη1 1 7 . Λένε, λοιπόν, πως ο Κρόνος ήταν κύριος της
Σικελίας και της Λιβύης, αλλά και της Ιταλίας και, με δυο
λόγια, συνέστησε το βασίλειο του από τα μέρη προς τη
Δύση- παντού, εγκατέστησε φρουρές στις ακροπόλεις και
στις οχυρές τοποθεσίες, και γι' αυτό τον λόγο, τόσο στη
Σικελία όσο και στα προς δυσμάς μέρη, πολλές από τις
ψηλές τοποθεσίες πήραν τ' όνομα τους από εκείνον και
λέγονται μέχρι σήμερα Κρόνια. Ο Δίας, ο γιος που απέκτη­σε
ο Κρόνος, προτίμησε τρόπο ζωής αντίθετο από του πα­τέρα
του και καθώς φερόταν με επιείκεια και φιλανθρωπία
απέναντι στους πάντες, προσαγορεύτηκε από το πλήθος
πατέρας. Σχετικά με τη διαδοχή του στην εξουσία, άλλοι
λένε πως του την παραχώρησε εκούσια ο πατέρας του κι
άλλοι πως τον εξέλεξαν οι μάζες, λόγω του μίσους που
έτρεφαν για τον πατέρα του και πως, όταν εκστράτευσε
εναντίον του ο Κρόνος μαζί με τους Τιτάνες, ο Δίας νίκησε
στη μάχη και γενόμενος κύριος των όλων γύρισε ολόκληρη
την οικουμένη ευεργετώντας το ανθρώπινο γένος. Καθώς
διακρινόταν τόσο για τη σωματική του δύναμη όσο και για
όλες τις υπόλοιπες αρετές, έγινε γι' αυτό τον λόγο γρήγορα
κύριος του σύμπαντος κόσμου. Γενικά, επέδειξε μεγάλο
ζήλο στο να τιμωρεί τους ασεβείς και τους πονηρούς αλλά
και στο να ευεργετεί τα πλήθη. Ευεργεσίες έναντι των
οποίων, μετά τη μετάσταση του από τους ανθρώπους,
ονομάστηκε Ζην, διότι θεωρήθηκε αιτία του «καλώς ζην»
των ανθρώπων, ενώ εκείνοι που είχαν ευεργετηθεί του
έκαναν την τιμή να τον εγκαταστήσουν στον ουρανό και
όλοι πρόθυμα τον αναγόρευσαν θεό και κύριο του σύμπαν­τος
κόσμου στον αιώνα τον άπαντα. Αυτά είναι, λοιπόν, εν
περιλήψει, όσα λένε οι Ατλάντιοι περί των θεών τους.
185

159. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
186

160. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
62. Δεδομένου ότι αναφέραμε προηγουμένως, στα περί
της Αιγύπτου, τα σχετικά με τη γένεση του Διονύσου και
τις πράξεις του, σύμφωνα με τις εγχώριες παραδόσεις,
έχουμε τη γνώμη πως καλό είναι να προσθέσουμε τα μυ-
θολογούμενα περί τούτου του θεού και από τους Έλληνες.
Επειδή, όμως, οι αρχαίοι μυθογράφοι και ποιητές που
έγραψαν για τον Διόνυσο δεν συμφωνούν μεταξύ τους και
επί πλέον έγραψαν πολλές τερατολογίες, είναι δύσκολο να
μιλήσουμε ξεκάθαρα για τη γένεση και τις πράξεις τούτου
του θεού. Διότι άλλοι παραδίδουν πως υπήρξε ένας και
άλλοι τρεις Διόνυσοι, υπάρχουν κι εκείνοι που βεβαιώνουν
πως ποτέ δεν έγινε γένεση του με ανθρώπινη τουλάχιστον
μορφή και θεωρούν πως η λέξη Διόνυσος σημαίνει μόνο
«οίνου δόσις» [δώρο του οίνου]. Γι' αυτό κι εμείς θα προ­σπαθήσουμε
να περιγράψουμε σύντομα και επιγραμματικά
τι λέει ο καθένας.
Οι συγγραφείς, λοιπόν, που ερμηνεύουν τούτο τον θεό
με βάση φυσικά αίτια και ονομάζουν τον Διόνυσο από τον
καρπό της αμπέλου λένε πως η γη έβγαλε και την άμπελο
αυτοφυώς μαζί με τα υπόλοιπα φυτά και πως δεν ανακα­λύφτηκε
από κάποιον που τη φύτεψε αρχικά. Τεκμήριο του
ισχυρισμού τους είναι ότι μέχρι και σήμερα σε πολλούς
τόπους φυτρώνουν άγρια αμπέλια και καρποφορούν με
τον ίδιο τρόπο που καρποφορούν και τα καλλιεργούμενα
από ανθρώπινα χέρια. Οι παλαιοί, επίσης, ονόμαζαν τον
Διόνυσο «διμήτορα»"8 , υπολογίζοντας μία και πρώτη γέ­νεση,
όταν το φυτό μπει στο χώμα κι αρχίζει να μεγαλώ­νει,
και δεύτερη, όταν βρίθει καρπών και ωριμάζει τα
τσαμπιά, ώστε θεωρείται πως η μια είναι από τη γη και
η άλλη γένεση του θεού από το φυτό της αμπέλου. Οι
συγγραφείς μύθων, όμως, έχουν παραδώσει και τρίτη γέ­νεση,
σύμφωνα με την οποία, λένε, ο θεός γεννήθηκε από
187

161. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
188

162. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τον Δία και τη Δήμητρα, και οι γηγενείς119 τον διαμέλισαν
και τον έβρασαν, αλλά τα μέλη του συναρμολογήθηκαν
πάλι από τη Δήμητρα και ξαναγεννήθηκε εξ αρχής" τέ­τοιου
είδους παραδόσεις τις ανάγουν σε φυσικά φαινόμε­να.
Διότι λέγεται πως είναι γιος του Δία και της Δήμη­τρας,
επειδή από τη βροχή και το χώμα το αμπέλι μεγα­λώνει
και βγάζει το κρασί που λαμβάνεται από τη σύνθλι­ψη
των τσαμπιών ενώ ο διαμελισμός του από τους γηγε­νείς
σημαίνει τη συγκομιδή των καρπών από τους γεωρ­γούς,
[γιατί οι άνθρωποι πίστευαν πως η γη ήταν η Δή­μητρα],
το δε βράσιμο των μελών πέρασε στον μύθο επειδή
οι περισσότεροι βράζουν το κρασί και αναμειγνύοντας το
βελτιώνουν το άρωμα και τη σύσταση του" ενώ η αναφορά
στα μέλη που ακρωτηριάστηκαν από τους γηγενείς και
συναρμολογούμενα αποκαταστάθηκαν στην προηγούμενη
φύση τους φανερώνει ότι το αμπέλι που τρυγήθηκε και
κλαδεύτηκε στην εποχή του κάθε χρόνο η γη το αποκα­θιστά
πάλι στην προηγούμενη βλάστηση προς καρποφορία.
Γενικά, άλλωστε, οι αρχαίοι ποιητές και μυθογράφοι απο­καλούν
τη Δήμητρα μητέρα γη. Μ' αυτά συμφωνούν και τα
δηλούμενα από τα Ορφικά ποιήματα και τα εισαγόμενα
κατά τις τελετές, τα οποία δεν είναι θεμιτό να εξιστορη­θούν
λεπτομερώς στους αμύητους. Με τον ίδιο τρόπο,
ανάγουν και τη γένεση της Σεμέλης σε φυσικές αρχές,
διατυπώνοντας τη γνώμη πως οι αρχαίοι ονόμαζαν τη γη
Θυώνη και πως της δόθηκε η προσηγορία Σεμέλη, επειδή
η λατρεία και η τιμή που αποδίδεται σε τούτη τη θεά είναι
σεμνή, ενώ Θυώνη από τις θυόμενες σ' αυτήν θυσίες και
θυμιάματα. Επίσης, παραδίδεται πως γεννήθηκε δυο φορές
από τον Δία, επειδή πιστεύεται πως καταστράφηκαν κι
ετούτοι οι καρποί μαζί με τα υπόλοιπα κατά τον κατακλυ­σμό
την εποχή του Δευκαλίωνα και πως μετά τις βροχές
πάλι ξαναφύτρωσαν ωσάν να έγιναν δεύτερα επιφάνεια του
189

163. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
190

164. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
θεού στους ανθρώπους, που μυθοποιήθηκαν ως δεύτερη γέ­νεση
του θεού από τον μηρό του Δία. Εκείνοι, λοιπόν, που
ισχυρίζονται πως ο Διόνυσος σημαίνει τη χρήση και τη δύ­ναμη
της ανακάλυψης του οίνου τέτοιους μύθους πλάθουν.
63. Οι μυθογράφοι1 2 0 που παρουσιάζουν τον θεό ως
έχοντα ανθρώπινη μορφή του αποδίδουν αφ' ενός την ανα­κάλυψη
και την καλλιέργεια του αμπελιού καθώς και κάθε
άλλη διαδικασία σχετική με την παραγωγή του οίνου, αλλά
διαφωνούν ως προς το αν ο Διόνυσος ήταν ένας ή περισσό­τεροι.
Άλλοι ισχυρίζονται πως ήταν ένας και ο αυτός εκεί­νος
που δίδαξε τα της οινοποιίας και της συγκομιδής των
ξύλινων λεγόμενων καρπών1 2 1 και εκείνος που εκστράτευσε
σ' ολόκληρη την οικουμένη, αλλά και που εισήγαγε τα
μυστήρια και τις βακχικές τελετές- ενώ άλλοι, όπως είπα
πιο πριν, υποστηρίζουν πως υπήρχαν τρεις, σε διαφορετι­κές
χρονικές περιόδους, και προσάπτουν στον καθένα δια­φορετικές
πράξεις. Λένε, λοιπόν, πως ο πιο αρχαίος ήταν
Ινδός και δεδομένου ότι σ' εκείνη τη χώρα, λόγω του
εύκρατου κλίματος της, βγήκαν αυτοφυή πολλά φυτά α­μπέλου,
εκείνος πρώτος συνέθλιψε τα τσαμπιά και επινόη­σε
τη χρησιμότητα των ιδιοτήτων του κρασιού, με τον ίδιο
τρόπο οργάνωσε και την κατάλληλη επεξεργασία για τα
σύκα και τα υπόλοιπα φρούτα και, γενικά, εκείνος επινόη­σε
τα σχετικά με τη συγκομιδή και το σόδιασμα τούτων
των καρπών. Ο ίδιος, επίσης, παραδίνουν πως είχε γενειά­δα,
σύμφωνα με το έθιμο των Ινδών να τρέφουν και να
φροντίζουν τις γενειάδες τους μέχρι τον θάνατο τους. Ο
Διόνυσος, τώρα, που γύρισε με στρατό όλη την οικουμένη,
δίδαξε την καλλιέργεια του αμπελιού και το πάτημα των
τσαμπιών μέσα στους ληνούς- γεγονός από το οποίο ονο­μάστηκε
και Ληναίος. Έτσι, μεταδίδοντας σε όλους και τις
υπόλοιπες ανακαλύψεις του, έτυχε, μετά τη μετάσταση του
191

165. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
192

166. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
από τους ανθρώπους, αθανάτων τιμών από όσους ωφελή­θηκαν.
Μάλιστα, μέχρι σήμερα ακόμη, επιδεικνύεται από
τους Ινδούς ο τόπος όπου συνέβη να γεννηθεί ο θεός, καθώς
και πόλεις με το όνομα του στην τοπική γλώσσα· διατη­ρούνται
και πολλά άλλα αξιόλογα τεκμήρια για τη γέννηση
του στους Ινδούς, για τα οποία αν γράφαμε θα μακρηγο­ρούσαμε.
64. Δεύτερος Διόνυσος, σύμφωνα με τους μυθολόγους,
γεννήθηκε από τον Δία και την Περσεφόνη, και κατ' άλ­λους
από τον Δία και τη Δήμητρα. Αυτόν τον παρουσιά­ζουν
ως τον πρώτο άνθρωπο που έζευξε βόδια σε άροτρο,
ενώ μέχρι τότε οι άνθρωποι κατεργάζονταν το έδαφος με
τα χέρια. Επινόησε φιλόπονα και πολλά άλλα χρήσιμα στη
γεωργία, τα οποία απάλλαξαν τους ανθρώπους από πολ­λούς
κόπους- σε αντάλλαγμα οι ωφελημένοι του απένειμαν
τιμές και θυσίες αντίστοιχες με των θεών, ενώ πρόθυμα
όλοι οι άνθρωποι του απένειμαν την αθανασία για το μέ­γεθος
της ευεργεσίας που είχε προσφέρει. Οι ζωγράφοι και
οι γλύπτες του απέδωσαν ως παράσημο κέρατα υποδηλώ­νοντας
την άλλη φύση του Διονύσου και ταυτόχρονα δεί­χνοντας
το μέγεθος της χρησιμότητας που επινόησε για
τους γεωργούς με την ανακάλυψη της χρήσης του αρότρου.
Τρίτος Διόνυσος, λένε, γεννήθηκε στις Θήβες της Βοιω­τίας
από τον Δία και τη Σεμέλη την κόρη του Κάδμου.
Σύμφωνα με τον μύθο, ο Δίας την ερωτεύτηκε και λόγω
της ομορφιάς της έσμιξε πολλές φορές μαζί της, η Ήρα,
που ζήλευε κι ήθελε να τιμωρήσει την κοπέλα, πήρε τη
μορφή κάποιας γυναίκας που εκτιμούσε η Σεμέλη και την
οδήγησε στην παραφροσύνη· διότι της είπε πως ο Δίας είχε
καθήκον να εμφανιστεί και να σμίξει μαζί της με τη μορφή
και το μεγαλείο που είχε και κατά τη συμπεριφορά του
προς την Ήρα. Έτσι, λοιπόν, ο Δίας, αφού αξίωσε η
193

167. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
194

168. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
Σεμέλη να απολαμβάνει ίσες τιμές με την Ήρα, εμφανί­στηκε
με βροντές και κεραυνούς, και η Σεμέλη, που δεν
άντεξε το βάρος της περίστασης πέθανε και απέβαλε το
βρέφος πριν από την ώρα του. Τούτο το βρέφος ο Δίας το
πήρε γρήγορα και το έκρυψε μέσα στον μηρό του" μετά από
αυτά, όταν η χρονική περίοδος που ορίζει η φύση για τη
γέννηση ολοκλήρωσε την ανάπτυξη του, πήγε το βρέφος
στη Νύσα της Αραβίας. Εκεί, το παιδί ανατράφηκε από
νύμφες και ονομάστηκε Διόνυσος, από το όνομα του πατέ­ρα
του και του τόπου, μεγαλώνοντας απόκτησε εξαιρετική
ομορφιά και στην αρχή περνούσε τον καιρό του με χορούς
και θιάσους γυναικών μέσα σε ανέσεις και διασκεδάσεις"
αργότερα, σχημάτισε στρατό με τις γυναίκες και εξοπλί­ζοντας
τες με θύρσους έκανε εκστρατεία σ' ολόκληρη την
οικουμένη. Δίδαξε τις τελετές και μετέδωσε τα μυστήρια
στους ανθρώπους που ζούσαν με ευσέβεια και δικαιοσύνη
και, επί πλέον, έκανε παντού πανηγύρια και οργάνωνε
μουσικούς αγώνες1 2 2 , και, συνολικά, απάλυνε τα μίση των
εθνών και των πόλεων και αντί για επαναστάσεις και
πολέμους έφερε την ομόνοια και τη στέρεη ειρήνη.
65. Καθώς το νέο της παρουσίας του θεού απλώθηκε σε
κάθε τόπο και επειδή με την επιεική συμπεριφορά του προς
όλους συνέβαλλε κατά πολύ στην εξημέρωση του τρόπου
ζωής των ανθρώπων, λαοί ολόκληροι έβγαιναν να τον
προϋπαντήσουν και να τον καλωσορίσουν με μεγάλη χα­ρά.
Υπήρχαν, όμως, και μερικοί που από υπερηφάνεια και
ασέβεια τον καταφρονούσαν κι έλεγαν πως περιφέρει τις
βάκχες ένεκα της ακολασίας του και πως εισάγει τις τε­λετές
και τα μυστήρια για να ξεμυαλίσει και τις γυναίκες
των άλλων1 2 3 , αυτούς, όμως, τους τιμωρούσε παραχρήμα.
Διότι, άλλοτε χρησιμοποιούσε την υπεροχή που του έδινε η
195

169. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
196

170. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
θεϊκή του φύση για την τιμωρία των ασεβών, πότε στέλ­νοντας
τους τρέλα και πότε κάνοντας τις γυναίκες να τους
διαμελίζουν ζωντανούς" και άλλοτε με τη στρατηγική του
επινοητικότητα εξολόθρευε εξ απίνης τους αντιτιθέμενους.
Διότι έδινε στις βάκχες αντί για θύρσους λόγχες των ο­ποίων
οι σιδερένιες μύτες ήταν σκεπασμένες με κισσό,
έτσι, οι βασιλιάδες που το αγνοούσαν τις καταφρονούσαν
ως γυναίκες και γι' αυτό όντας απροετοίμαστοι, τους επι­τίθονταν
χωρίς να το περιμένουν και τους σκότωναν με τα
ακόντια. Οι επιφανέστεροι απ' όσους τιμώρησε είναι, λένε,
στους Έλληνες ο Πενθέας, ο βασιλιάς Μύρρανος στους
Ινδούς και ο Λυκούργος «στους Θράκες. Διότι ο μύθος λέει
πως όταν ο Διόνυσος επρόκειτο να περάσει τη δύναμη του
από την Ασία στην Ευρώπη, έκανε σύμφωνο φιλίας με τον
Λυκούργο, τον βασιλιά της Θράκης που φτάνει μέχρι τον
Ελλήσποντο" πέρασε, λοιπόν, πρώτες τις βάκχες ως στέλ­νοντας
τες σε φίλη χώρα, αλλά ο Λυκούργος παράγγειλε
στους στρατιώτες να επιτεθούν τη νύχτα και να σκοτώσουν
τον Διόνυσο κι όλες τις μαινάδες, ο Διόνυσος, όμως, μα­θαίνοντας
από κάποιον ντόπιο, που ονομαζόταν Χάροψ, το
επίβουλο σχέδιο, κατατρόμαξε, γιατί όλη του η στρατιωτι­κή
δύναμη βρισκόταν στην αντίπερα στεριά και μαζί του
είχαν περάσει πάρα πολύ λίγοι φίλοι. Γι' αυτό, πέρασε
κρυφά απέναντι στο στρατόπεδο του' ο Λυκούργος, λένε,
επιτέθηκε στις μαινάδες, στο λεγόμενο Νυσίο1 2 4 , και τις
σκότωσε όλες, ενώ ο Διόνυσος πέρασε τις δυνάμεις του
και νίκησε σε μάχη τους Θράκες, όσο για τον Λυκούργο
τον έπιασε ζωντανό, τον τύφλωσε κι αφού του έκανε του
κόσμου τα βασανιστήρια, τον σταύρωσε. Μετά απ' αυτά,
για να ανταποδώσει την ευεργεσία στον Χάροπα, του πα­ρέδωσε
τη βασιλεία των Θρακών και του δίδαξε τα όργια
κατά τις τελετές" ο Οίαγρος, ο γιος που απέκτησε ο Χά­ροψ,
παρέλαβε από τον πατέρα του το βασίλειο και τις
197

171. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
198

172. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
παραδεδομένες τελετές των μυστηρίων, τις οποίες αργότε­ρα
ο Ορφέας, ο γιος του Οιάγρου, τις έμαθε από τον
πατέρα του, και καθώς ξεχώριζε απ' όλους σε φυσικά
χαρίσματα και παιδεία, επέφερε πολλές αλλαγές στα όρ­για,
γι' αυτό και οι τελετές που εισήγαγε ο Διόνυσος
ονομάστηκαν Ορφικές. Υπάρχουν, όμως, μερικοί ποιητές,
μεταξύ των οποίων και ο Αντίμαχος1 2 5 , που ισχυρίζονται
πως ο Λυκούργος δεν ήταν βασιλιάς της Θράκης αλλά της
Αραβίας "και πως επιτέθηκε κατά του Διονύσου και των
βακχών στη Νύσα της Αραβίας. Ο Διόνυσος, λοιπόν, λένε,
τιμωρώντας τους ασεβείς και φερόμενος με επιείκεια στους
υπόλοιπους ανθρώπους, επανήλθε από την Ινδία στη Θήβα
ταξιδεύοντας πάνω σε ελέφαντα. Επειδή τούτο το ταξίδι
διήρκεσε τρία χρόνια, γι' αυτό, λένε, οι Έλληνες γιορτά­ζουν
τις τριετηρίδες126. Σύμφωνα με τον μύθο, συγκέντρω­σε
πλήθος λαφύρων, από τόσο μεγάλη εκστρατεία, κι ήταν
ο πρώτος που έκανε θρίαμβο στην πατρίδα του.
66. Σε τούτες, λοιπόν, τις διηγήσεις περί της γένεσης
του Διονύσου συμφωνούν γενικά οι παλαιοί" υπάρχουν
όμως και ουκ ολίγες ελληνικές πόλεις που ερίζουν περί
του τόπου γεννήσεως του. Οι κάτοικοι της Ηλείας και
της Νάξου, για παράδειγμα, καθώς και οι κάτοικοι των
Ελευθερών και της Τέω, αλλά και πολλοί άλλοι ισχυρίζο­νται
πως γεννήθηκε στον τόπο τους. Οι κάτοικοι της Τέω
φέρνουν τεκμήριο της σ' εκείνους γένεσης του θεού την
πηγή στην πόλη τους που από μόνη της, μέχρι και σήμε­ρα,
σε τακτά χρονικά διαστήματα, εμφανίζεται από τη γη
και ρέει κρασί εξαιρετικού αρώματος" από τους υπόλοι­πους,
άλλοι δείχνουν τον ιερό τόπο του Διονύσου και άλλοι
ναούς και τεμένη αφιερωμένα σ' αυτόν από τα πάρα πολύ
αρχαία χρόνια. Γενικά, όμως, επειδή σε πολλούς τόπους
199

173. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
200

174. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
της οικουμένης άφησε ο θεός σημάδια της ευεργεσίας αλλά
και της παρουσίας του, δεν είναι καθόλου παράδοξο που
όλοι τους πιστεύουν ότι ο Διόνυσος είχε κάποια πιο ιδιαί­τερη
σχέση με την πόλη ή τη χώρα τους. Αυτά που λέμε τα
μαρτυρεί και ο ποιητής στους ύμνους, όταν μιλάει για
εκείνους που ερίζουν για τον τόπο γέννησης του Διονύσου
και, ταυτόχρονα, τον παρουσιάζει να έχει γεννηθεί στη
Νύσα της Αραβίας1 2 7 ,
Αλλοι εσένα απ' το Δράκανο κι άλλοι απ' την
ανεμόεσσα Ίκαρο,
σε θέλουν, άλλοι απ' τη Νάξο, διογέννητε, που
ράφτηκες [στον μηρό],
άλλοι στον Αλφειό, τον ποταμό με τις μεγάλες δίνες,
θέλουν
να σε γέννησε η Σεμέλη έγκυος από τον Δία που
χαίρεται τους κεραυνούς,
άλλοι στις Θήβες, βασιλιάς, λένε, πως έγινες,
• μα ψεύδονται- εσένα σε γέννησε ο πατέρας ανθρώπων
και θεών
και σ' έκρυψε μακριά απ' τους ανθρώπους και τη
λευκοχέρα Ήρα.
Υπάρχει κάποια Νύσα, βουνό ψηλό, γεμάτο δάση,
μακριά απ' τη Φοινίκη, στις ροές σιμά του Αιγύπτου.
Άλλωστε, δεν αγνοώ πως και οι κάτοικοι της Λιβύης που
ζουν στα παράλια του ωκεανού ερίζουν για τη γένεση του
θεού και τη Νύσα και τα υπόλοιπα που λένε γι' αυτόν οι
μύθοι τα δείχνουν να έχουν γίνει σ' αυτούς, λέγοντας,
επίσης, πως πολλά τεκμήρια τούτων των πραγμάτων υ­πάρχουν
μέχρι σήμερα στη χώρα τους· γνωρίζω, επίσης,
ότι πολλοί αρχαίοι μυθογράφοι και ποιητές των Ελλήνων
201

175. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
202

176. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
συμφωνούν με τα όσα εξιστορούν καθώς και ουκ ολίγοι από
τους μεταγενέστερους συγγραφείς. Γι' αυτό τον λόγο, για
να μην παραλείψουμε τίποτα από όσα εξιστορούνται για
τον Διόνυσο, θα αναφέρουμε σε γενικές γραμμές τα λεγό­μενα
από τους Λιβύους και τα γραφόμενα των Ελλήνων
συγγραφέων που συμφωνούν μαζί τους και με τον
Διονύσιο1 2 8 που συνέθεσε συλλογή παλαιών μύθων. Διότι
αυτός συνέταξε τα περί τον Διόνυσο και τις Αμαζόνες, για
τους Αργοναύτες και τα γεγονότα κατά τον Τρωικό πόλε­μο
και πολλά άλλα, παραθέτοντας τα ποιήματα των αρ­χαίων
μυθολόγων και ποιητών.
67. Λέει, λοιπόν, πως στους Έλληνες πρώτος ανακάλυ­ψε
τους ρυθμούς και το τραγούδι ο Λίνος και πως, όταν ο
Κάδμος έφερε από τη Φοινίκη τα λεγόμενα γράμματα,
πρώτος αυτός τα μετέφερε στην ελληνική γλώσσα, όρισε
την ονομασία του καθενός και χάραξε το σχήμα τους.
Γενικά, όλα μαζί τα γράμματα ονομάστηκαν Φοινίκεια,
επειδή μεταφέρθηκαν στους Έλληνες από τους Φοίνικες,
ειδικά, όμως, επειδή πρώτοι οι Πελασγοί χρησιμοποίησαν
τους φερμένους χαρακτήρες προσαγορεύτηκαν Πελασγι­κά.
Ο Λίνος, τώρα, που τον θαύμαζαν για την ποιητική
τέχνη και το τραγούδι του, είχε πολλούς μαθητές, με
επιφανέστερους τους εξής τρεις, τον Ηρακλή, τον Θαμύρα
και τον Ορφέα. Από αυτούς, ο Ηρακλής που μάθαινε λύρα,
ένεκα της βραδύτητας του πνεύματος του, δεν μπορούσε να
πάρει τα μαθήματα και, μια φορά, που ο Λίνος τον μάλωσε
και τον έδειρε, θύμωσε και χτυπώντας τον δάσκαλο με τη
λύρα τον σκότωσε. Ο Θαμύρας, όμως, που ήταν προικι­σμένος
με εξαιρετικές ικανότητες, τελειοποίησε τα της
μουσικής τέχνης κι έλεγε πως στο τραγούδι η φωνή του
ήταν καλύτερη και ξεπερνούσε σε μελωδικότητα και τις
Μούσες. Γι' αυτό και οι θεές θύμωσαν μ' αυτόν, του
203

177. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
204

178. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
αφαίρεσαν το χάρισμα της μουσικής και τον σακάτεψαν,
όπως επιβεβαιώνει και ο Όμηρος, όταν λέει129:
όπου οι Μούσες
συνάντησαν τον Θάμυρι τον Θράκα κι έβαλαν τέλος στο
τραγούδι του
και ξανά
Μα κείνες χόλωσαν και τον σακάτεψαν, το τραγούδι το
θεσπέσιο
του το αφαίρεσαν και τον έκαναν να ξεχάσει τη λύρα.
Για τον Ορφέα, τον τρίτο μαθητή, θα μιλήσουμε αναλυτι­κά,
όταν εξετάσουμε τις πράξεις του1 3 0 . Ο Λίνος, λοιπόν,
λένε πως συνέταξε με Πελασγικά γράμματα αφήγημα με
τις πράξεις του πρώτου Διονύσου και τους λοιπούς μύθους
και το άφησε στα απομνημονεύματα του. Με τον ίδιο
τρόπο χρησιμοποίησαν τα Πελασγικά γράμματα ο Ορφέ­ας
και ο Προναπίδης, που ήταν δάσκαλος του Ομήρου και
εμπνευσμένος τραγουδοποιός· το ίδιο και ο Θυμοίτης, ο
γιος του Θυμοίτη του γιου του Λαομέδοντα, που ήταν
σύγχρονος του Ορφέα, περιπλανήθηκε σε πολλούς τόπους
της οικουμένης κι έφτασε στα δυτικά της Λιβύης, μέχρι
τον ωκεανό- είδε και τη Νύσα, όπου, σύμφωνα με τους
μύθους των αρχαίων κατοίκων της χώρας, ανατράφηκε ο
Διόνυσος και, αφού έμαθε από τους Νυσσαίους τις επί
μέρους πράξεις του θεού, συνέθεσε το Φρυγικό, όπως ονο­μάζεται,
ποίημα, χρησιμοποιώντας αρχαϊκή διάλεκτο και
γράμματα.
68. Λέει131, λοιπόν, πως ο Άμμωνας, βασιλιάς σ' αυτό το
μέρος της Λιβύης1 3 2 παντρεύτηκε την κόρη του Ουρανού
205

179. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
206

180. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
την ονομαζόμενη Ρέα, που ήταν αδελφή του Κρόνου και
των υπολοίπων Τιτάνων. Μια φορά που επισκεπτόταν το
βασίλειο του συνάντησε κοντά στα Κεραύνια λεγόμενα όρη
μια παρθένα ξεχωριστής ομορφιάς, της οποίας το όνομα
ήταν Αμάλθεια. Καθώς την ερωτεύτηκε κι έσμιξε μαζί
της, απόκτησε από αυτήν γιο θαυμαστό για την ομορφιά
και τη σωματική του ρώμη, έτσι, ανέδειξε την Αμάλθεια
κυρία της γύρω γειτονικής περιοχής, της οποίας το σχήμα
έμοιαζε με κέρατο βοδιού και γι' αυτό ονομάστηκε «Κέρας
Εσπέρου»· η περιοχή, ένεκα της ποιότητας του εδάφους,
είναι γεμάτη με όλες τις ποικιλίες της αμπέλου και των
υπολοίπων δέντρων που βγάζουν τους ήμερους καρπούς.
Όταν η προαναφερθείσα γυναίκα ανέλαβε την εξουσία
εκείνης της χώρας, ονομάστηκε «Κέρας Αμάλθειας»· γι'
αυτό και οι μεταγενέστεροι άνθρωποι, ένεκα της παραπάνω
αιτίας, την καλύτερη γη που βγάζει κάθε είδους καρπούς
την προσαγορεύουν, επίσης, κέρας Αμάλθειας. Ο Αμμω-
νας, λοιπόν, φοβούμενος τη ζηλοτυπία της Ρέας, απέκρυψε
το γεγονός και μετέφερε το παιδί κρυφά σε κάποια πόλη
Νύσα, που βρισκόταν σε πολύ μεγάλη απόσταση από εκεί­να
τα μέρη. Τούτη η πόλη κείται σε-κάποιο νησί που
περιέχεται μέσα στον ποταμό Τρίτωνα και που είναι από­κρημνο
απ' όλες τις πλευρές εκτός από ένα σημείο που
υπάρχει στενή πρόσβαση, το οποίο ονομαζόταν Νύσιες
πύλες. Τούτη την εύφορη χώρα τη διασχίζουν όμορφα
λιβάδια και την ποτίζουν άφθονα νερά πηγαία, έχει δέντρα
καρποφόρα όλων των ειδών και πολλά αμπέλια αυτοφυή,
που τα περισσότερα είναι κληματαριές. Όλος ο τόπος,
επίσης, έχει καθαρό και εξαιρετικά υγιεινό αέρα, γι' αυτό
τον λόγο όσοι κατοικούν εκεί είναι πολύ πιο μακρόβιοι από
τους γείτονες τους. Η είσοδος στο νησί αρχίζει σαν φα­ράγγι
και είναι τόσο σκιερή από τα ψηλά και πυκνά δέντρα
που η λάμψη του ήλιου δεν περνάει ποτέ από τα σφιχτο-
207

181. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
208

182. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
πλεγμένα φυλλώματα και μόνο η αντανάκλαση του φωτός
του φαίνεται.
69. Παντού πλάι στους δρόμους κυλάει νερό από πηγές
εξαιρετικά γλυκό που κάνουν τον τόπο ιδιαίτερα ευχάριστο
για όσους θέλουν να ξεκουραστούν. Στη συνέχεια, υπάρχει
σπήλαιο κυκλοτερές στο σχήμα και θαυμαστό σε μέγεθος
και ομορφιά. Ολόγυρα του υψώνεται γκρεμός ύψους θεό­ρατου
με βράχια διαφόρων χρωμάτων κατά ομάδες οι
βράχοι στραφταλίζουν άλλοι σε χρώμα παραπλήσιο της
θαλάσσιας πορφύρας, άλλοι σε χρώμα κυανό κι άλλοι σε
κάθε άλλη λαμπερή απόχρωση, ώστε δεν υπάρχει χρώμα
που να βλέπουν οι άνθρωποι και να μην είναι ορατό σ'
εκείνο τον τόπο. Μπροστά από την είσοδο φυτρώνουν
θαυμάσια δέντρα, άλλα καρποφόρα, άλλα αειθαλή, δη­μιουργημένα
από τη φύση μόνο και μόνο για να προσφέ­ρουν
ευχάριστη θέα' μέσα σ' αυτά έχουν τις φωλιές τους
κάθε λογής πουλιά με χρώματα ευχάριστα και γοητευτικό
κελάδημα. Γι' αυτό κι όλος ο τόπος δεν είναι μόνο στην
όψη αντάξιος θεών αλλά και στον ήχο, καθώς η αυτοδί­δακτη
γλυκυφωνία ξεπερνάει την τέχνη του αρμονικού
τραγουδιού. Περνώντας την είσοδο, βλέπεις να ανοίγεται
σπήλαιο ολοφώτιστο από τη λάμψη του ήλιου, όπου φυ­τρώνουν
κάθε λογής λουλούδια και μάλιστα κασία και τα
άλλα που διατηρούν από μόνα τους τη μυρωδιά τους όλο
τον χρόνο· μέσα σ' αυτό βλέπεις, επίσης, κοίτες νυμφών
από ποικιλόχρωμα λουλούδια, φτιαγμένες όχι από άνθρω­πο
μα από το ελαφρό χέρι της φύσης, αντάξιες θεών. Σ'
όλη την έκταση ολόγυρα ούτε άνθος ούτε φύλλο βλέπεις
πεσμένο. Έτσι, όσοι απολαμβάνουν τη θέα του δεν βρί­σκουν
μόνο γοητευτική την όψη αλλά και πολύ ευχάριστη
την ευωδιά του.
209

183. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
210

184. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
70. Σ' εκείνο, λοιπόν, το άντρο πήγε ο Άμμων το παιδί
και το παρέδωσε στη Νύσα να το αναθρέψει, μια από τις
θυγατέρες του Αρισταίου" την επιμέλεια του ανέθεσε στον
Αρισταίο που ήταν άντρας ξεχωριστός για τη σύνεση, τη
φρονιμάδα και κάθε τομέα γνώσης. Φύλακα του παιδιού,
για να το προστατεύει από τις επιβουλές της μητριάς του
Ρέας, έβαλε την Αθηνά, που λίγο πριν εκείνα τα χρόνια είχε
αναφανεί από τη γη πλάι στον ποταμό Τρίτωνα, γεγονός
για το οποίο την προσαγορεύουν Τριτωνίδα1 3 3 . Σύμφωνα με
τον μύθο, τούτη η θεά, επιλέγοντας να μείνει για πάντα
παρθένος, διακρίθηκε στη φρονιμάδα και ανακάλυψε τις
περισσότερες τέχνες, καθώς ήταν και υπερβολικά οξύ-
νους- επιθυμώντας να διακριθεί και στην τέχνη του πολέ­μου,
ξεχώρισε σε τόλμη και δύναμη, έκανε πολλά άλλα
αξιομνημόνευτα κατορθώματα και σκότωσε τη λεγόμενη
Αιγίδα που ήταν ένα θηρίο τρομερό και εντελώς ακαταγώ-
νιστο. Γεννημένο από τη γη κι έχοντας από τη φύση του την
ικανότητα να βγάζει τεράστιες φλόγες από το στόμα εμφα­νίστηκε
πρώτα στη Φρυγία και κατέκαυσε την περιοχή που
μέχρι και σήμερα ονομάζεται Κατακαμένη Φρυγία1 3 4 - στη
συνέχεια, βάλθηκε να ρημάζει τις περιοχές γύρω από τα
όρη του Ταύρου και κατάκαψε όλα τα δάση από εκεί μέχρι
την Ινδία. Μετά απ' αυτό, στράφηκε πάλι προς τη θάλασ­σα,
έκαψε τα δάση του Λιβάνου στη Φοινίκη, πέρασε από
την Αίγυπτο στη Λιβύη κι έφτασε μέχρι τους τόπους της
δύσης και τέλος έπεσε να καταστρέψει τα δάση στα Κε-
ραύνια. Ολόκληρη η χώρα τυλίχτηκε στις φλόγες και οι
άνθρωποι άλλοι χάθηκαν κι άλλοι από τον φόβο εγκατέλει­ψαν
τις πατρίδες τους κι έφυγαν μακριά από τα σπίτια
τους. Λένε, λοιπόν, πως η Αθηνά με την εξυπνάδα αλλά
και την τόλμη και τη δύναμη της κατάφερε να σκοτώσει το
θηρίο, που πήρε το τομάρι του και το φόρεσε ολόγυρα στο
στήθος της, τόσο για κάλυψη και προστασία του σώματος
211

185. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
212

186. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
της, εν όψει των μετέπειτα κινδύνων, όσο και ως υπόμνηση
αρετής και δίκαιης δόξας. Η Γη, όμως, η μητέρα του
θηρίου, οργίστηκε και έβγαλε τους ονομαζόμενους γίγαν­τες
για να αντιπαλέψουν τους θεούς, τους οποίους αργότερα
σκότωσε ο Δίας, βοηθούμενος από την Αθηνά και τον
Διόνυσο και τους υπόλοιπους θεούς. Πλην όμως, ο Διόνυ­σος
ανατράφηκε στη Νύσα και μαθαίνοντας να επιδιώκει
τις καλύτερες ενασχολήσεις δεν έγινε μόνο όμορφος και
ρωμαλέος αλλά και φιλόπονος και εφευρετικός κάθε χρή­σιμου
πράγματος. Παιδί ακόμη στην ηλικία, ανακάλυψε
τόσο τη φύση όσο και τη χρησιμότητα του οίνου πιέζοντας
τσαμπιά από άγριο αμπέλι, αλλά και τα φρούτα που μπο­ρούσαν
να αποξηρανθούν και ήταν κατάλληλα για αποθή­κευση,
στη συνέχεια, βρήκε τον τρόπο καλλιέργειας του
καθενός και θέλησε να μεταδώσει τις ανακαλύψεις του στο
ανθρώπινο γένος, ελπίζοντας πως από το μέγεθος της
ευεργεσίας θα του αποδίδονταν τιμές αθάνατες.
71. Καθώς διαδόθηκε η αξία και η φήμη του, λέγεται
πως η Ρέα οργίστηκε με τον Άμμωνα κι έβαλε σκοπό της
να κάνει υποχείριο της τον Διόνυσο· μην καταφέρνοντας,
όμως, να φέρει σε πέρας τα σχέδια της, εγκατέλειψε τον
Άμμωνα κι έφυγε για τ' αδέλφια της τους Τιτάνες, όπου
παντρεύτηκε τον αδελφό της Κρόνο. Αυτός, πεισμένος από
τη Ρέα, εκστράτευσε με τους Τιτάνες εναντίον του
Άμμωνα" στη μάχη που δόθηκε ο Κρόνος κέρδισε την
υπεροχή, ενώ ο Αμμωνας πιεζόμενος από σιτοδεία κατέ­φυγε
στην Κρήτη, όπου, αφού παντρεύτηκε την Κρήτη,
κόρη ενός από τους Κουρήτες που βασίλευαν τότε εκεί,
ανέλαβε την εξουσία του τόπου και το νησί που μέχρι
τότε ονομαζόταν Ιδαία το ονόμασε Κρήτη από τη γυναίκα
του. Για τον Κρόνο, λέει ο μύθος πως, αφού επικράτησε
στους τόπους που μέχρι τότε ήταν του Αμμωνα, κυβερνού-
213

187. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
214

188. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
σε με σκληρότητα και επί πλέον εκστράτευσε εναντίον του
Διονύσου στη Νύσα με μεγάλη δύναμη. Ο Διόνυσος, μα­θαίνοντας
για τα παθήματα του πατέρα του αλλά και για
την επιδρομή των Τιτάνων εναντίον του, συγκέντρωσε
στρατιώτες από τη Νύσα, διακόσιοι από τους οποίους
είχαν ανατραφεί μαζί του και διακρίνονταν για την τόλμη
και για την πίστη τους σ' αυτόν πρόσθεσε σ' αυτούς από
τους γειτονικούς λαούς τους Λιβύους και τις Αμαζόνες, για
τις οποίες είπαμε πιο πριν ότι θεωρούνταν εξαιρετικά
τολμηρές, και πρώτα πρώτα έστειλε στρατό πέρα από τα
σύνορα του και καθυπόταξε με τα όπλα μεγάλο μέρος της
οικουμένης. Αυτές μάλιστα, λένε, κατάφεραν να πάρουν
σύμμαχο τους την Αθηνά, επειδή είχαν παρόμοιο ζήλο μ'
εκείνη σχετικά με τα ίδια πράγματα, καθώς και οι Αμα­ζόνες
ήταν προσκολλημένες στα ιδανικά της ανδρείας και
της παρθενίας. Το στράτευμα χωρίστηκε στα δυο, με
στρατηγό των αντρών τον Διόνυσο και αρχηγό των γυναι­κών
την Αθηνά, και πέφτοντας με όλο τον στρατό στους
Τιτάνες έδωσαν μάχη. Ο αγώνας που ακολούθησε ήταν
μεγάλος και πολλοί σκοτώθηκαν κι από τα δυο στρατόπε­δα,
ο Κρόνος πληγώθηκε και επικράτησε ο Διόνυσος που
αρίστευσε στη μάχη. Μετά από αυτό, οι Τιτάνες κατέφυ­γαν
στους τόπους που είχαν κατακτηθεί παλαιότερα από
τον Άμμωνα, ενώ ο Διόνυσος, αφού μάζεψε πλήθος αιχμα­λώτων,
επέστρεψε στη Νύσα. Εκεί, τοποθέτησε τον στρα­τό
του οπλισμένο γύρω από τους αιχμαλώτους, κατηγόρη­σε
επίσημα τους Τιτάνες και τους έκανε να πιστέψουν πως
επρόκειτο να τους εκτελέσει. Όταν όμως τους απάλλαξε
από τις κατηγορίες και τους έδωσε τη δυνατότητα να
διαλέξουν αν θέλουν να ενταχθούν στον στρατό του ή να
φύγουν, όλοι τους προτίμησαν να μείνουν και για το ανέλ­πιστο
της σωτηρίας τους τον προσκυνούσαν σαν θεό. Ο
Διόνυσος παίρνοντας έναν έναν τους αιχμαλώτους και προ-

189. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
216

190. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
σφέροντας σπονδή οίνου τους εξόρκισε όλους να πολεμή­σουν
χωρίς δόλο στο πλευρό του και να αγωνιστούν αντρί-
κεια μέχρι να πεθάνουν συνεπώς, ετούτοι ήταν οι πρώτοι
που ονομάστηκαν αυπόσπονδοι», ενώ οι μεταγενέστεροι
κατ' απομίμηση των τότε πραχθέντων ονομάζουν τις εκε­χειρίες
στους πολέμους σπονδές.
72. Όταν, λοιπόν, ο Διόνυσος επρόκειτο να εκστρατεύ-
σει κατά του Κρόνου και να βγάλει τον στρατό του από τη
Νύσα, ο Αρισταίος, λέει ο μύθος, ο επίτροπος του, του
πρόσφερε θυσία και ήταν ο πρώτος άνθρωπος που του
πρόσφερε θυσία ως να ήταν θεός. Μαζί του εκστράτευ-
σαν, λένε, και οι νέοι από τις καλύτερες οικογένειες των
Νυσαίων, που ονομάζονταν Σειληνοί. Γιατί ο πρώτος απ'
όλους, λένε, που βασίλευσε στη Νύσα ήταν ο Σειληνός, την
καταγωγή της γενιάς του οποίου αγνοούν οι πάντες λόγω
της αρχαιότητας της. Επειδή, μάλιστα, αυτός είχε και
ουρά στην οσφυϊκή χώρα, έμεινε και στους απογόνους
του να φορούν τούτο το παράσημο για τη συμμετοχή τους
στη φύση του. Ο Διόνυσος, λοιπόν, κίνησε με τον στρατό
του και, αφού πέρασε μεγάλη και άνυδρη περιοχή, μεγάλο
μέρος της οποίας ήταν έρημο και γεμάτο θηρία, στρατο­πέδευσε
δίπλα σε μια πόλη της Λιβύης που λεγόταν Ζά-
βρινα. Κοντά σ' ετούτη την πόλη, υπήρχε θηρίο που είχε
γεννήσει η γη και σκότωνε πολλούς από τους ντόπιους, η
λεγόμενη Κάμπη, ο Διόνυσος τη σκότωσε κι απόκτησε
μεγάλη φήμη στους ντόπιους για την ανδρεία του. Πάνω,
μάλιστα, από το θηρίο που σκότωσε, κατασκεύασε πανύ­ψηλο
τύμβο, θέλοντας να αφήσει αθάνατο μνημείο της
αρετής του, που διατηρούνταν μέχρι και τους νεότερους
χρόνους. Έπειτα, ο Διόνυσος προχώρησε εναντίον των
Τιτάνων, οδεύοντας με τάξη και συμπεριφερόμενος με
φιλανθρωπία προς όλους τους εγχώριους και δείχνοντας,
217

191. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ

192. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
συνολικά, πως εκστρατεύει για να τιμωρήσει τους ασεβείς
και για να ευεργετήσει ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Οι
Λίβυοι, θαυμάζοντας την ευταξία του στρατού και τη με­γαλοπρέπεια
της ψυχής του, παρείχαν άφθονα εφόδια
στους ανθρώπους του και συστράτευαν μαζί του με μεγά­λη
προθυμία. Πλησιάζοντας ο στρατός στην πόλη των
Αμμωνίων, ο Κρόνος νικήθηκε στη μάχη που δόθηκε ε­μπρός
από τα τείχη και τη νύχτα έβαλε φωτιά στην πόλη,
σκοπεύοντας να καταστρέψει τα πατρικά ανάκτορα του
Διονύσου, ενώ ο ίδιος, παίρνοντας μαζί του τη γυναίκα
του τη Ρέα και μερικούς φίλους και συναγωνιστές του,
δραπέτευσε κρυφά από την πόλη. Ο Διόνυσος, όμως, δεν
είχε όμοιες μ' εκείνον προθέσεις, γιατί, αφού έπιασε αιχ­μαλώτους
τόσο τον Κρόνο όσο και τη Ρέα, όχι μόνο τους
συγχώρησε τις εγκληματικές τους πράξεις ένεκα της συγ­γένειας
αλλά και τους παρακάλεσε στο εξής να έχουν απέ­ναντι
του την εύνοια και τη θέση γονιών και να ζήσουν μαζί
του τιμημένοι περισσότερο απ' όλ.ους. Έτσι, η Ρέα στο
υπόλοιπο της ζωής της τον αγαπούσε σαν γιο, αλλά η
στοργή που του έδειχνε ο Κρόνος ήταν πάντα ύπουλη.
Την ίδια περίπου εποχή, οι δυο τους απόκτησαν γιο, που
ονομάστηκε Δίας και τιμήθηκε λαμπρά από τον Διόνυσο, ο
οποίος, τα μετέπειτα χρόνια, ένεκα της αρετής του έγινε
βασιλιάς των πάντων.
73. Επειδή οι Λίβυοι του είχαν πει, πριν τη μάχη, ότι
τον καιρό που εξέπεσε από τη βασιλεία ο Άμμων, είχε
προφητεύσει στους εγχώριους ότι την καθορισμένη στιγ­μή
θα ερχόταν ο γιος του ο Διόνυσος, θα ανακτούσε το
βασίλειο του πατέρα του και, αφού θα γινόταν κύριος
ολόκληρης της οικουμένης, θα θεωρούνταν θεός, ο Διόνυ­σος
πίστεψε πως ήταν αληθινός μάντης, ίδρυσε μαντείο
στον πατέρα του, ανοικοδόμησε την πόλη, όρισε να του
219

193. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
220

194. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
απονέμονται τιμές ως να ήταν θεός και έβαλε επιμελητές
στο μαντείο. Σύμφωνα με την παράδοση, επίσης, το κε­φάλι
του Άμμωνα είχε το σχήμα κεφαλής κριαριού, γιατί
τέτοιο παράσημο είχε το κράνος που φορούσε στις εκστρα­τείες.
Τπάρχουν όμως κι εκείνοι που διηγούνται τον μύθο
ότι πραγματικά είχε κερατάκια δεξιά κι αριστερά στους
κροτάφους του, γ ι ' αυτό και ο Διόνυσος, ως γιος του, είχε
ίδια όψη με τον πατέρα του κι έτσι παραδόθηκε στις επό­μενες
γενιές των ανθρώπων τούτος ο θεός να έχει κέρατα.
Μετά την ανοικοδόμηση της πόλης και την ίδρυση του
μαντείου, πρώτα απ' όλα, λένε, ο Διόνυσος ζήτησε να
χρησμοδοτήσει ο θεός για την εκστρατεία κι έλαβε τον
χρησμό από τον πατέρα του ότι θα ευεργετήσει τους αν­θρώπους
και θα κερδίσει την αθανασία. Έτσι, με υψηλό
φρόνημα, εκστράτευσε πρώτα στην Αίγυπτο, όπου έβαλε
βασιλιά της χώρας τον Δία, τον γιο του Κρόνου και της
Ρέας, παιδί ακόμη στην ηλικία. Πλάι του τοποθέτησε και
επιμελητή τον Όλυμπο, ο οποίος τον εκπαίδευσε και τον
έκανε να πρωτεύσει στην αρετή, κι έτσι ο Δίας προσαγο-
ρεύτηκε Ολύμπιος. Όσο για τον Διόνυσο, λέγεται πως
δίδαξε στους Αιγυπτίους την καλλιέργεια του αμπελιού
και τον τρόπο χρήσης και αποθήκευσης τόσο του κρασιού
όσο και των φρούτων και των άλλων καρπών. Καθώς
λοιπόν διαδιδόταν παντού η καλή του φήμη, κανείς δεν
του αντιτασσόταν ως εχθρός, αλλά όλοι τον υπάκουαν
πρόθυμα και τον τιμούσαν με επιδοκιμασίες και θυσίες
σαν θεό. Με τον ίδιο τρόπο, λένε, γύρισε όλη την οικουμέ­νη,
εξημερώνοντας τη γη με τις καλλιέργειες και ευεργε­τώντας
τους λαούς με μεγάλα και πολύτιμα δώρα ανά τους
αιώνες. Γι' αυτό και όλοι οι άνθρωποι, ενώ σχετικά με
τους υπόλοιπους θεούς δεν έχουν τις ίδιες πεποιθήσεις
μεταξύ τους, η συμφωνία που παρουσιάζουν μόνο σχεδόν
στην περίπτωση του Διονύσου αποδεικνύει την αθανασία
221

195. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
222

196. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
του" γιατί δεν υπάρχει άνθρωπος, είτε Έλληνας είτε βάρ­βαρος,
που να μην έχει δεχτεί τη δωρεά και τη χάρη του
και ακόμα κι εκείνοι που έχουν εντελούς άγρια γη ή γη που
είναι εντελώς ακατάλληλη για καλλιέργεια αμπελιού έμα­θαν
να κατασκευάζουν ένα ποτό από κριθάρι που λίγο
υπολείπεται σε ευωδιά από το κρασί1 3 5 . Ο Διόνυσος, λοι­πόν,
λένε, καθώς κατέβαινε από την Ινδία προς τη
θάλασσα1 3 6 , έμαθε πως όλοι οι Τιτάνες είχαν συγκεντρώ­σει
δυνάμεις και είχαν περάσει στην Κρήτη να πολεμήσουν
τον Άμμωνα. Ο Δίας είχε ήδη περάσει από την Αίγυπτο να
βοηθήσει τον Άμμωνα και μεγάλος πόλεμος είχε ξεσπάσει
στο νησί, γρήγορα, λοιπόν, ο Διόνυσος και η Αθηνά και
μερικοί άλλοι θεωρούμενοι θεοί έτρεξαν στην Κρήτη. Σε
μεγάλη μάχη που δόθηκε, νίκησε το στρατόπεδο του Διο­νύσου
που σκότωσε όλους τους Τιτάνες. Μετά από αυτά, ο
Άμμωνας και ο Διόνυσος πέρασαν από την ανθρώπινη
φύση στην αθανασία και ο Δίας, λένε, βασίλευσε σ' ολό­κληρο
τον κόσμο, αφού οι Τιτάνες είχαν τιμωρηθεί και δεν
υπήρχε κανείς να τολμήσει από ασέβεια να αμφισβητήσει
την εξουσία του.
74. Ο πρώτος, λοιπόν, Διόνυσος, ο γιος του Άμμωνα και
της Αμάλθειας, τούτες τις πράξεις ιστορούν οι Λίβυοι πως
έκανε. Ο δεύτερος, λένε, που γεννήθηκε από τον Δία και
την Ιώ την κόρη του Ινάχου, βασίλευσε στην Αίγυπτο και
εισήγαγε τις τελετές. Ο τελευταίος, που γεννήθηκε από τον
Δία και τη Σεμέλη, έγινε στους Έλληνες ζηλωτής των
προηγουμένων. Μιμούμενος τη συμπεριφορά των δύο άλ­λων,
εκστράτευσε σ' ολόκληρη την οικουμένη κι άφησε ουκ
ολίγες στήλες όρια της εκστρατείας του' εξημέρωνε τα
εδάφη με τις καλλιέργειες και επέλεξε γυναίκες στρατιω-
τίνες, όπως έκανε ο παλαιός με τις Αμαζόνες. Αυτός ξε­πέρασε
τους άλλους στα περί των οργιασμών, καθώς άλλες
223

197. ΔΙΟΔΩΡΟΣ ΣΙΚΕΛΙΩΤΗΣ
224

198. ΒΙΒΛΟΣ ΤΡΙΤΗ
τελετές μετέτρεψε προς το καλύτερο και άλλες επινόησε.
Επειδή από το μεγάλο χρονικό διάστημα που είχε περάσει
οι προηγούμενοι εφευρέτες δεν ήταν πια γνωστοί στους
πολλούς, κληρονόμησε αυτός τη φήμη και τη δόξα των
προγενεστέρων. Κι αυτός δεν είναι ο μόνος στον οποίο
συνέβη το παραπάνω, αλλά συνέβη αργότερα και στον
Ηρακλή. Διότι υπήρχαν δύο προγενέστεροι του που είχαν
το ίδιο όνομα, ο πιο αρχαίος Ηρακλής, σύμφωνα με τον
μύθο, είχε γεννηθεί στους Αιγυπτίους και, αφού καθυπό-
ταξε με τα όπλα μεγάλο μέρος της οικουμένης, τοποθέτησε
τη στήλη της Λιβύης, ενώ ο δεύτερος, που ήταν ένας από
τους Ιδαίους Δακτύλους1 3 7 της Κρήτης, έγινε γητευτής,
απόκτησε στρατηγικές γνώσεις και συνέστησε τους Ολυ­μπιακούς
αγώνες- ο τελευταίος, που γεννήθηκε λίγο πριν
τα Τρωικά από την Αλκμήνη και τον Δία, γύρισε μεγάλο
μέρος της οικουμένης, εκτελώντας τα προστάγματα του
Ευρυσθέα. Αφού έφερε σε πέρας όλους τους άθλους, έστη­σε
στήλη στην Ευρώπη, επειδή όμως είχε το ίδιο όνομα και
προτιμούσε τον ίδιο τρόπο ζωής με τους άλλους δυο, καθώς
είχαν περάσει πολλά χρόνια, όταν πέθανε, κληρονόμησε και
τις πράξεις των αρχαίων, ως να είχε υπάρξει ένας Ηρακλής
όλους τους προηγούμενους αιώνες. Τπέρ της άποψης ότι
υπήρξαν περισσότεροι Διόνυσοι, εκτός των άλλων αποδεί­ξεων,
επιχειρούν να φέρουν απόδειξη και από την Τιτανο­μαχία"
δεδομένου ότι όλοι συμφωνούν πως ο Διόνυσος
αγωνίστηκε στο πλευρό του Δία κατά τον πόλεμο με τους
Τιτάνες, κατά κανέναν τρόπο, λένε, δεν πρέπει η γενιά των
Τιτάνων να τοποθετείται την εποχή της Σεμέλης ούτε να
ισχυρίζεται κάποιος πως ο Κάδμος ο γιος του Αγήνορος
είναι πρεσβύτερος από τους θεούς του Ολύμπου. Αυτοί,
λοιπόν, είναι οι μύθοι που λένε οι Λίβυοι για τον Διόνυ­σο"
όσο για μας, αφού ολοκληρώσαμε τα σχέδιο που ανα­κοινώσαμε
στην αρχή, κλείνουμε εδώ το τρίτο βιβλίο.
225

199. 1. Η Αιθιοπία, εν προκειμένω, είναι η περιοχή που εκτεί­νεται
«κάτω» από την Αίγυπτο και φτάνει μέχρι πέρα από
τη νήσο Μερόη. Πιθανώς όμως περιλαμβάνει και μεσημβρι­νές
περιοχές μέχρι την έρημβ και, γενικότερα, ολόκληρη τη
μεσημβρινή περιοχή της Λιβύης.
2. Την ίδια παρατήρηση κάνει και ο Ηρόδοτος, βλ. Δ, 197.
3. Τα περί ευσέβειας των Αιθιόπων παραδίδονται από την
εποχή του Ομήρου (εκτός από το παρακάτω χωρίο, βλ. και
Ίλιάς Ψ 205-207' Όδνσσεια α 22-25- Ηρόδοτος, Γ, 21), ότι
όμως οι Αιθίοπες είναι οι πρώτοι που διδάχτηκαν τον σεβα­σμό
προς τους θεούς για πρώτη φορά αναφέρεται εδώ από
τον Διόδωρο.
4. Βλ. Όμηρος, Ίλιάς Α 423-4.
5. Πρβλ. Ηρόδοτος, Γ, 25 και Στράβων, ΙΖ I 54. Ο ίδιος
όμως ο Διόδωρος (Α 33 1 και 34 7) λέει πως ο Καμβύσης
κατέκτησε την Αιθιοπία και ίδρυσε την πόλη Μερόη, στην
οποία έδωσε το όνομα της μητέρας του. Οι αντιφάσεις αυτού
του τύπου, που οφείλονται στην ποικιλία των πηγών που
χρησιμοποιεί, παρουσιάζονται συχνά στον Διόδωρο.
6. Πρβλ. Αριστοτέλης, Μετεωρολογικά, 351 b, και Διό­δωρος,
Α 1 34.
7. Στην πραγματικότητα, υπήρχαν τρία είδη γραφής,
σύμφωνα με τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα (Στρωματεΐς Ε
657): η έπιστολογραφική, που είναι η «δημοτική» του Ηρο­δότου,
την οποία μπορούσε να μάθει ο καθένας που δεν ανήκε
229

200. ΣΧΟΛΙΑ
στην τάξη των ιερέων, η ιερατική, προς χρήση των ιερέων
(ΐερογραμματεϊς), που γραφόταν με πένα και μελάνι πάνω
σε πάπυρο, και η ιερογλυφική, στην οποία γίνονταν οι επι­γραφές
στα μνημεία. Ο Διόδωρος, όπως και ο Ηρόδοτος,
αναφέροντας δύο μόνο τύπους, ταυτίζουν προφανώς τις
δύο τελευταίες και τις αντιδιαστέλλουν με την πρώτη.
8. Για τους κανόνες που έπρεπε να ακολουθούνται στους
καθαρμούς των ιερέων βλ. Ηρόδοτος, Β, 36 και 37.
9. Το φίδι που απεικονιζόταν ήταν ο ιερός «ουραίος», το
σύμβολο του Βορείου Βασιλείου της Αιγύπτου. Βλ., επίσης,
Αιλιανός, Περί ζώων Ιδιότητος ΣΤ 38.
10. Σε άλλους αρχαίους συγγραφείς βρίσκουμε εντελώς
διαφορετικές ερμηνείες των ιερογλυφικών συμβόλων από
αυτές του Διόδωρου. Έτσι, για τον Κλήμη τον Αλεξανδρέα
(Στρωματεΐς Ε 670) και τον Ωραπόλλωνα (Α 6), το γεράκι
είναι το σύμβολο του θείου ή του ήλιου (συχνά, ο θεός Ώρος
αποδιδόταν με τη μορφή γερακιού και το μάτι του συμβόλιζε
τη γονιμότητα). Ο κροκόδειλος, σύμφωνα με τον Κλήμη
(στο ίδιο), συμβόλιζε την αναισχυντία, ενώ για τον Ωραπόλ­λωνα
(Α 67), τον τρελό, αντίθετα για τον Δαμάσκιο (Φώ­τιος,
Βιβλιοθήκη, 432 b), συμβολίζει τη δικαιοσύνη, επειδή
δεν βλάπτει κανέναν.
11. Σύμφωνα με τον Απουλήιο (Μεταμορφώσεις ΙΑ 10),
το αριστερό χέρι με την παλάμη ανοιχτή συμβολίζει τη δι­καιοσύνη.
12. Τούτη η σημασία του ρήματος λαμβάνω εμφανίζεται
επίσης στον Ηρόδοτο (4 79) και στον Λουκιανό (Προς Νι-
γρΐνον Επιστολή 37).
13. Ο Στράβων βεβαιώνει (ΙΖ II 2) πως ο βασιλιάς ήταν
τον περισσότερο καιρό έγκλειστος στο παλάτι.
14. Οι Έλληνες θεωρούσαν τον στραγγαλισμό επονείδι-
στο θάνατο, αλλά για έναν Αιθίοπα το να φύγει από τη χώρα
του ήταν ακόμα μεγαλύτερο όνειδος.
230

201. ΣΧΟΛΙΑ
15. Μερικά από τα στοιχεία που ακολουθούν αναφέρονται
και από τον Στράβωνα (ΙΖ II 1-3).
16. Το ίδιο παραδίδει και ο Στράβων, ΙΖ II 3.
17. Ο Διόδωρος περιέγραψε τούτο το νησί στο Πρώτο
Βιβλίο (κεφ. 33 1-3) με όρους αντίστοιχους με εκείνους
του Στράβωνα (βλ. ΙΖ II 2), αντιστοιχία που παραπέμπει
στον Αγαθαρχίδη ως κοινή πηγή και των δύο.
18. Στη,ν περιοχή, δηλαδή, που εκτείνεται από την ανα­τολική
όχθη του Νείλου μέχρι την Ερυθρά Θάλασσα. Πιο
κάτω, η λέξη Λιβύη δηλώνει τις περιοχές που βρίσκονται
δυτικά του Νείλου.
19. Τα ακόντια των Ελλήνων έφεραν ιμάντα περί το μέ­σον
που διευκόλυνε τη μεταφορά τους.
20. Πρβλ. Στράβων, ΙΖ II 3.
21. Η αναφορά τούτων των τεσσάρων θεών δείχνει ίσως
σύγχυση του Διόδωρου ή κάποιου αντιγραφέα. Ο Στράβων,
(ΙΖ II 3), που αντλεί από την ίδια πηγή, ξεχωρίζει σαφώς
τους θεούς που λατρεύονται από το κοινό των Αιθιόπων και
τους θεούς που τιμούν οι κάτοικοι της Μερόης (ο Ηρόδοτος
παραδίδει (Β 29) τον Ηρακλή, τον Πάνα, την Ίσιδα και
«έναν βάρβαρο θεό», ενώ δεν αναφέρει τον Δία και τον Διό­νυσο,
τον Άμμωνα, δηλαδή, και τον Όσιρι). Σύμφωνα με τον
Ηλλιόδωρο (Αίθιοπικά IVI 5), οι εθνικοί θεοί των Αιθιόπων
είναι ο Ήλιος, η Σελήνη και ο Διόνυσος. Το πάνθεον της
Μερόης δεν είναι ακόμη πλήρως γνωστό.
22. Πρβλ. Στράβων ΙΖ II 3. Την ίδια συνήθεια παραδίδει
και ο Ηρόδοτος (Δ 184) για τους Ατάραντες.
23. Πρβλ. Αιλιανός, Περι ζώων ιδιότητος Β 21" Ε 48" ΣΤ
21. Στράβων, ΙΣΤ IV 4, 16· ΙΖ II 2.
24. Ο Αγαθαρχίδης από την Κνίδο ήταν ιστορικός, ρήτο­ρας
και γεωγράφος που ήκμασε περί το 160 π.Χ., την εποχή
του Πτολεμαίου του Φιλομήτορος και του διαδόχου του.
Σύμφωνα με τον Στράβωνα ήταν οπαδός της περιπατητι-
231

202. ΣΧΟΛΙΑ
κής σχολής. Έργα του είναι τα: Περί Ασίας, σε δέκα βι­βλία,
Περί Ευρώπης, σε σαράντα εννιά βιβλία, Περί Ερυ­θράς
Θαλάσσης, σε πέντε βιβλία και, τέλος, μια πεντάτομος
πραγματεία περί Τρωγλοδυτών. Από αυτά σώζεται μόνο
μέρος του «περί Ερυθράς θαλάσσης», που περιέχει ενδιαφέ­ρουσες
πληροφορίες για τους Σαβίνους και άλλους λαούς της
Ευδαίμονος Αραβίας. Τούτος ο ιστορικός φαίνεται να είναι ο
πρώτος Έλληνας που αποκάλυψε την πραγματική αιτία των
περιοδικών πλημμύρων του Νείλου.
25. Ο Αρτεμίδωρος ο Εφέσιος, που από τον Στράβωνα,
τον Διόδωρο, τον Αθηναίο και άλλους αποκαλείται και Αρ­τεμίδωρος
ο Γεωγράφος, ήκμασε περί το 100 π.Χ. Σπούδα­σε
στην Αλεξάνδρεια και μετά την αποπεράτωση των σπου­δών
του έκανε μεγάλη περιοδεία στην Ερυθρά θάλασσα, τη
Μεσόγειο, μέρος του Ατλαντικού ωκεανού και επισκέφτηκε
την Ιταλία, την Ισπανία και την Αίγυπτο. Στη συνέχεια,
έγραψε ογκώδες ιστορικογεωγραφικό έργο υπό τον τίτλο
7α γεωγράφουμενα, σε έντεκα βιβλία. Από αυτό περισώθη­καν
πολλά μικρά αλλά και εκτενέστερα αποσπάσματα, σε
επιτομή που έγινε τον 5ο αιώνα μετά Χριστόν από τον Μαρ-
κιανό τον Ηρακλεώτη, που περιέχει τον περίπλου του Ευ­ξείνου
και πληροφορίες για τη Βιθυνία και την Παφλαγονία.
26. Η «Ερυθρά θάλασσα» του Διόδωρου αντιστοιχεί στη
σημερινή Ερυθρά θάλασσα μαζί με τον κόλπο του Αντεν και
τη θάλασσα του Ομάν, μέχρι την Ινδία.
27. Πρβλ. την περιγραφή των μεταλλείων της Ισπανίας,
Πέμπτο Βιβλίο, κεφ. 35 κ.ε.
28. Πρόκειται πιθανώς για χαλαζία.
29. «Γη» εδώ, όπως και παρακάτω, σημαίνει το «μάρ­μαρο
» που αναφέρθηκε πιο πάνω.
30. Ξεχωρίζει, δηλαδή, τα σημεία του κοιτάσματος που
περιέχεται ο χρυσός.
31. Πρβλ. Θεόφραστος, Περί λίθων Θ 63.
232

203. ΣΧΟΛΙΑ
32. Η σημερινή Ερυθρά θάλασσα.
33. Οι περίπου αντίστοιχες σύγχρονες περιοχές είναι η
νότιο-ανατολική Περσία και το Βελουχιστάν.
34. Γύρω στα δυόμισι κιλά.
35. Πρόκειται για τον Πτολεμαίο Ευεργέτη Α', που βα­σίλεψε
από το 246 μέχρι το 221 π.Χ.
36. Πρβλ. Στράβων, ΙΈ II 2 και Αρριανός, Ινδική 29 και
30.
37. Πρβλ. Αριστοτέλης, Μετά τά φυσικά, 1072a 23.
38. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 14.
39. Πρβλ. Αιλιανός, Περί ζώων ιδιότητος, ΙΣΤ 14 και 17.
40. Εννοεί τη «σατραπεία» της Βαβυλωνίας, που εκτει­νόταν
από τον μυχό του Περσικού κόλπου μέχρι την έρημο
της Αραβίας. Ο Αραβικός κόλπος που αναφέρεται αμέσως
μετά είναι η σημερινή Ερυθρά θάλασσα.
41. Ο Διόδωρος είναι ο μόνος που αποκαλεί Ασα τον πα­ραπόταμο
του Νείλου που αποκαλείται Ασταβάρας από τον
Αγαθαρχίδη (451b 31), και Ασταβόρας από τον Στράβωνα
(ΙΣΤ IV 8), τον Αιλιανό (Περί ζώων ιδιότητος, ΙΔ 40) και
τον Πτολεμαίο (Δ 7). Για τους Ριζοφάγους, πρβλ. Στράβων
ΙΣΤ IV 9.
42. Ο Στράβων (ΙΣΤ IV 9) τους αποκαλεί Σπερμοφάγους.
43. Η Βουνιάς η ευζωμοειδής είναι φυτό διετές, ποώδες,
σταυρανθές και κοινό στις παραμεσόγειες περιοχές. Τα τρυ­φερά
του βλαστάρια, κοινώς βρούβες ή αγριοβλάσταρα,
τρώγονται. Η Βουνιάς του Διοσκορίδη είναι η Κράμβη
το νάπυ, κοινώς ονομαζόμενο Γουλί.
44. Το όνομα τούτων των ανθρώπων είναι «Κυνηγέτες»
στον Αγαθαρχίδη (452a 42) και «Γυμνήτες» στον Στράβωνα
(ΙΣΤ IV 9).
45. Εντελώς ακατάλληλη, δηλαδή, για γεωργία.
46. Εδώ η πείνα εμφανίζεται ως δάσκαλος που τιμωρεί
τους κακούς μαθητές.
233

204. ΣΧΟΛΙΑ
47. 0 Στράβων, στο ΙΣΤ IV 10, το εξηγεί ως εξής: «...Δεν
μπορεί να σηκωθεί, επειδή το κόκαλο του ποδιού του είναι
ένα μόνο και δεν έχει άρθρωση...»
48. Έχουν, δηλαδή, πλακουτσές μύτες.
49. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 11.
50. Η στρουθοκάμηλος ζυγίζει περί τα 135 κιλά και μπο- ·
ρεί να τρέχει με ταχύτητα 84 χιλιομέτρων την ώρα.
51. Την ίδια παρομοίωση βρίσκουμε στον Ξενοφώντα
(Κνρον άνάβασις, A V 2) και στον Αιλιανό (Περι ζώων
ιδιότητος, Η 10 και ΙΔ 7).
52. Ο όρυξ είναι ένα είδος αντιλόπης που απαντάται συ­χνά
στους αρχαίους συγγραφείς, βλ. Ηρόδοτος, Δ 192- Α­ριστοτέλης,
Τών περί τά ζώα ιστοριών, 499b 20" Περί
ζώων μερών, 663a 23 και Αιλιανός, Περί ζώων ιδιότητος,
ΙΕ 14.
53. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 12.
54. Συντομότερη περιγραφή του ιδίου εθίμου βρίσκουμε
στον Στράβωνα, ΙΣΤ IV 12.
55. Πρβλ. Αριστοτέλης, Τών περί τά ζώα ιστοριών, 556b
28.
56. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 12 και Αιλιανός, Περί ζώων
ιδιότητος, ΙΖ 27, 40 και 41.
57. Οι Αυταριάτες ήταν φυλή της Ιλλυρίας που μετανά­στευσε
στη Μυσία.
58. Ο Στράβων, επίσης, παραδίδει (ΙΣΤ IV 10) πως τα
σκυλιά κυνηγούν τα βόδια, αλλά ο Αγαθαρχίδης (453b 36)
και ο Αιλιανός (Περί ζώων ιδιότητος, ΙΣΤ 31) προσθέτουν
πως οι Κυναμολγοί πίνουν και το γάλα των θηλυκών σκυ­λιών,
όποτε δεν έχουν κρέας, απ' όπου, άλλωστε, βγαίνει και
το όνομα τους. Σχετικά με τα βόδια, ο Αιλιανός προσθέτει
πως είναι άγρια και επιθετικά.
59. Σύμφωνα με τον Αγαθαρχίδη (454a 5-6) και τον Στρά­βωνα
(ΙΣΤ IV 17) το πρόστιμο ήταν ένα μόνο πρόβατο.
234

205. ΣΧΟΛΙΑ
60. Για την περιτομή στους Αιγυπτίους βλ. Ηρόδοτος, Β
36-37 και 104, καθώς και Διόδωρος, Α 28, 3.
61. Στην είσοδο της Ερυθράς θαλάσσης.
62. Πύξος, κοινώς πυξάρι ή τσιμισίρι, είναι δέντρο με
ξύλο κίτρινο, σκληρό και συμπαγές, από το οποίο κατα­σκεύαζαν
παλιά τις πυξίδες και τα πιόνια στο σκάκι.
63. Πρόκειται για τον μεγάλο μπαμπουίνο Papiosphinx.
64. Πρόκειται για τον πίθηκο cercopithecuspyrrhonotus.
Τούτο το ζώο ο Αριστοτέλης (Τών περι τα ζώα ιστοριών
502a 18) και ο Στράβων (ΙΣΤ IV 16 και ΙΖ 140) το ονομάζουν
«κήβος», ενώ ο Αγαθαρχίδης (455b 23) και ο Αιλιανός (Περί
ζώων ιδιότητος, ΙΖ 8) το ονομάζουν «κήπο». Ο Αγαθαρχί­δης
δηλώνει πως έλαβε την ονομασία του από τον σύνθετο
χαρακτήρα του, ενώ ο Αιλιανός και ο Διόδωρος την αποδί­δουν
στη χάρη και την πολυχρωμία του.
65. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 16' Αιλιανός, Περι ζώων
ιδιότητος, ΙΖ 45 και Παυσανίας, Ε 12 1.
66. Πρόκειται για είδος ύαινας. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV
16, και Αιλιανός, Περι ζώων ιδιότητος, Ζ 22.
67. Πρβλ. Αιλιανός, Περι ζώων ιδιότητος, ΙΣΤ 39.
• 68. Ο Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος, 285-246 π.Χ. Το ενδια­φέρον
του Πτολεμαίου για τα άγρια ζώα είναι γνωστό από
το ανά χείρας χωρίο και από τον Θεόκριτο (Β 67, 8). Σύμ­φωνα
επίσης με έναν πάπυρο του 257 π.Χ., ένας Αμμωνίτης
ηγέτης από την ανατολική όχθη του Ιορδάνη έστειλε δώρο
στον βασιλιά ίππους, σκύλους, όνους και αρκετά ζώα που
είχαν προκύψει από διασταύρωση με άγριους όνους, πράγ­μα
που αποδεικνύει πως ενδιαφερόταν και για την εισαγωγή
στην Αίγυπτο νέων διασταυρώσεων στα οικόσιτα ζώα.
69. Ο Διόδωρος, προφανώς, δεν χρησιμοποιεί τον όρο
«Ατλαντικό» ως να προκύπτει από το «Άτλας», αλλά όπως
τον χρησιμοποίησε ο γεωγράφος Ερατοσθένης, περί το 200
π.Χ., που περιέγραψε μ' αυτό τον όρο ολόκληρη τη θαλάσ­σια
έκταση που περιτριγυρίζει την «οικουμένη».
235

206. ΣΧΟΛΙΑ
70. Ο Πάνορμος, το Τύρκοαο όρος και η Μακαρία νήσος
δεν είναι γνωστά από αλλού.
71. Ο Αγαθαρχίδης και ο Στράβων (ΙΣΤ IV 5) συμπλη­ρώνουν
πως είναι και θερμά.
72. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 5.
73. Ο Στράβων λέει «έξω» από το λιμάνι, ενώ ο Αγαθαρ­χίδης
(456b 5-7), «μέσα» στο λιμάνι.
74. Λίγο νοτιότερα, σύμφωνα με τον Στράβωνα (ΙΣΤ IV
7), βρίσκεται η πόλη της Πτολεμαΐδας, την οποία ίδρυσε ο
Πτολεμαίος ο Φιλάδελφος κοντά στα μέρη που κυνηγούσαν
τους ελέφαντες.
75. Βλ. κεφ. 18, όπου όμως δεν αναφέρεται η Πτολεμαΐς
ούτε τα ακρωτήρια των Ταύρων.
76. Η σκιά που πέφτει προς νότο στις 7 το πρωί στις 21
Ιουνίου δείχνει πως το μέρος βρίσκεται ανάμεσα στον τρο­πικό
του Καρκίνου και τον Ισημερινό.
77. Είναι πόλη στο νοτιότερο άκρο της χερσονήσου του
Σινά- πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 18.
78. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 18.
79. Και τα τρία φυτά είναι κτηνοτροφικά. Η άγρωστη
είναι η κοινά ονομαζόμενη αγριάδα, η μηδική ένα είδος ή­μερου
τριφυλλιού ενώ ο λωτός είναι το άγριο τριφύλλι.
80. Ο Αγαθαρχίδης (457b 18) ονομάζει τούτο τον λαό
«Βατμιζομανείς», ο Πτολεμαίος (Γεωγραφική νφήγησις,
ΣΤ 178) «Μαισαιμανείς», ενώ ο Στράβων δεν τους αναφέρει.
81. Οι Εχινάδες νήσοι βρίσκονται στο Ιόνιο πέλαγος, στις
αρχές του Κορινθιακού κόλπου- πρβλ. Στράβων, Η III 26.
82. Η περιγραφή του δόθηκε ίσως στο Τριακοστό Δεύ­τερο
βιβλίο.
83. «Πυρήνα» οι αρχαίοι ονόμαζαν όλα τα σκληρά κου­κούτσια,
όπως της ελιάς, του ροδιού, του σταφυλιού κ.λπ.,
ως εκ τούτου ο Διόδωρος εδώ δεν παρέχει συγκεκριμένο
μέτρο, σε αντίθεση με το μέγιστο μέγεθος του βόλου του
236

207. ΣΧΟΛΙΑ
χρυσού που το συγκρίνει παρακάτω με το «βασιλικό κάρυο»
που είναι το καρύδι.
84. Εδώ ο Διόδωρος διαφοροποιείται ριζικά από τον Α-
γαθαρχίδη (458a 17-19) και τον Στράβωνα (ΙΣΤ IV 18) που
παραδίδουν πως αντάλασσαν τρία μέρη χρυσού με ένα μέρος
χαλκού και δύο μέρη χρυσού με ένα μέρος σιδήρου ή αργύ­ρου.
85. Οι αραβικές μύρτοι, το ρητινώδες κόμμι του κορμού
(μύρο) των οποίων χρησιμοποιούσαν στο βαλσάμωμα των
νεκρών.
86. Γι' αυτά τα φίδια, πρβλ. Ηρόδοτος, Β 75 και Γ 107-
Θεόφραστος, Περί φυτών ιστορίας, Θ 6' Παυσανίας, Θ 28.
87. Ο Στράβων (ΙΣΤ IV 19), ονομάζει την ασθένεια «-
κάρον», δηλ. νάρκη.
88. Πρβλ. Αγαθαρχίδης, 458b 37-40, και Ιπποκράτης,
Περί άρχαίης ίητρικής, 9, 14, και Περί αέρων, υδάτων,
τόπων, 3, 4.
89. Πρβλ. Στράβων, ΙΣΤ IV 19.
90. Ο αττικός μήνα Μαιμακτηριώνας αντιστοιχεί στην
περίοδο από μέσα Νοεμβρίου μέχρι μέσα Δεκεμβρίου και
ο επόμενος, ο Ποσειδεώνας, από μέσα Δεκεμβρίου μέχρι
μέσα Ιανουαρίου- η πρώτη σκοπιά αρχίζει με το πέσιμο
της νύχτας που σ' εκείνο το γεωγραφικό πλάτος, 15 βόρειο
περίπου, υπολογίζεται κατά τις 5.45 μ.μ.
91. Κατά τον Αγαθαρχίδη (459b 34), το σχήμα είναι
«δισκοειδές», έκφραση που ταιριάζει περισσότερο στην ε­μπειρία
μας.
92. Πρόκειται για ανέμους, αντίστοιχα, δυτικούς, νοτιο­δυτικούς,
βόρειο-δυτικούς και νότιο-ανατολικούς· βλ. και
Αριστοτέλης, Μετεωρολογικών Α, 6.
93. Πρβλ. και Ηρόδοτο (Δ 167-185), ο οποίος αναφέρει
περισσότερες φυλές, αλλά και Διόδωρο (Κ 38 2 και 57 5)
που αναφέρει δύο φυλές ακόμη.
237

208. ΣΧΟΛΙΑ
94. Ανθρακικό νάτριο.
95. Βλ. επίσης, Ηρόδοτος, Γ 108· Δ 192· Στράβων, ΙΖ I
44· Αιλιανός, Περι ζώων ιδιότητος, Α 57' ΙΣΤ 27, 28.
96. Ο Διονύσιος ο Σκυτεύς ή Σκυτοβραχίων, ήταν Έλλη­νας
συγγραφέας από τη Μυτιλήνη που ήκμασε περί το 100
π.Χ. στην Αλεξάνδρεια, όπου, σύμφωνα με μαρτυρία του
Σουητώνιου, διατηρούσε φιλολογική συντροφιά, στην ο­ποία
ανατράφηκε και ο δάσκαλος του Κικέρωνα, Μάρκος
Αντώνιος Γνίφων. Κατά Σούδα, ο Διονύσιος ήταν εποποιός
και συνέγραψε έργα σχετικά με την αρχαιότατη μυθολο­γία,
που περιλάμβαναν ποικίλους μυθικούς κύκλους, όπως
ο αναφερόμενος στην εκστρατεία του Διονύσου και της Α­θηνάς,
στις Αμαζόνες της Λιβύης, στην αργοναυτική εκ­στρατεία,
καθώς και στις περιπέτειες του Ξάνθου του Λυ-
δού. Ο Διονύσιος χρησίμευσε ως πηγή για τούτο το μέρος
του Τρίτου Βιβλίου στον Διόδωρο από τον οποίο μαθαίνου­με
πως ο Διονύσιος ανέφερε πάντα στα έργα του τις πηγές
του.
97. Αντίστοιχη παρατήρηση κάνει και ο Στράβων (ΙΑ V
1), σχετικά με τις Αμαζόνες του Καυκάσου. Σύμφωνα με
τον Ηρόδοτο (Δ 117) και τον Ιπποκράτη (Περι αέρων, υδά­των,
τόπων, 13), οι Αμαζόνες δεν επιτρεπόταν να παντρευ­τούν
αν δεν είχαν πρώτα σκοτώσει έναν (Ηρόδοτος) ή τρεις
(Ιπποκράτης) εχθρούς.
98. Η λέξη Αμαζών προέρχεται από το στερητικό «α»
και το «μαζός» που σημαίνει μαστός.
99. «Άνθρακες» ήταν οι πολύτιμοι λίθοι με σκούρο κόκκι­νο
χρώμα, όπως τα ρουμπίνια και οι γρανάτες, τα «σάρδια»
ήταν οι αντίστοιχοι δικοί μας καρνεόλιοι και σαρδονυχοι,
ενώ «σμάραγδος» ήταν κάθε πράσινη πέτρα.
100. Δηλαδή, Χερσόνησο- η πόλη ήταν προφανώς χτισμέ­νη
πάνω σε χερσόνησο που εκτεινόταν μέσα στη λίμνη.
101. Βλ. κεφ 56-58.
238

209. ΣΧΟΛΙΑ
102. Η επεξήγηση δεν συμφωνεί με τα νούμερα που δί­νονται,
και πιθανώς να έχει γίνει αντιμετάθεση των αριθ­μών.
103. Βλ. Τέταρτο Βιβλίο, κεφ. 18.
104. Εννοείται η Μεσόγειος.
105. Ο ποταμός αυτός περνάει από την Πέργαμο και εκ-
βάλλει στο Αιγαίο.
106. Μητέρα των θεών ήταν η μεγάλη θεά της Φρυγίας, η
Κυβέλη.
107. Βλ. Όμηρος, Ίλιάς, Ξ 200-1.
108. Σημερινός Πάδος στην Ιταλία.
109. Πρβλ. Σοφοκλής, Οιδίπους έπι Κολωνω, 1620-1,
λίγο πριν χαθεί ο Οιδίποδας από τη γη μέσα στην καταιγίδα.
110. Στη Ρώμη, οι μητέρες απόθεταν τα καχεκτικά παι­διά
τους στην αγκαλιά του αγάλματος της Κυβέλης και ε­πικαλούνταν
την προστασία της.
111. Ο Αττις-Πάπας ήταν η ανώτατη θεότης της Φρυ­γίας,
έχοντας τη θέση που καταλάμβανε ο Δίας στον ελλη­νικό
κόσμο.
112. Χρησιμοποιούσαν, δηλαδή, και οι δυο την αναπνοή
τους, ο Μαρσύας για να κάνει τους αυλούς να ηχήσουν και ο
Απόλλωνας για να βγάλει φωνητικές νότες.
113. Ο Ερμής είχε εφεύρει τη λύρα με τις τρεις χορδές,
στην οποία ο Απόλλωνας πρόσθεσε άλλες τέσσερις, πηγαί­νοντας
από τους οξείς στους βαρείς ήχους, τη μεσαία, τη
χορδή που αγγίζεται με τον δείκτη ( = λιχανός) του χε­ριού,
την πλάι στην υπάτη και την υπάτη που ήταν η χορδή
με τον πιο βαρύ ήχο. Οι επτά χορδές συνιστούσαν, κατά
συναφή, δύο τετράχορδα, με τη μεσαία χορδή να συμμετέ­χει
και στα δυο.
114. Επιστρέφουμε στη συνέχεια της διήγησης από το
τέλος του κεφαλαίου 57.
115. Τούτο το χωρίο βοηθά να κατανοηθεί καλύτερα η
239

210. ΣΧΟΛΙΑ
φράση τήν τών άστρων σψαΐραν στο Τέταρτο Βιβλίο, 27 5: Ο
Άτλας ανακάλυψε τη σφαίρα όπου βρίσκονται τα άστρα, την
ουράνιο, δηλαδή, σφαίρα.
116. Η ανατολή και η δύση τούτου του αστερισμού ήταν
αντικείμενο προσεκτικής παρατήρησης τόσο από τους γε­ωργούς
όσο και από τους ναυτικούς, η δε ονομασία τους
θεωρείται ότι προέρχεται από το ρήμα «πλέω», επειδή η
ανατολή του αστερισμού συνέπιπτε με την αρχή της εποχής
των ταξιδιών διά θαλάσσης.
117. Πέμπτο Βιβλίο, κεφ. 64 και εξής.
118. Που σημαίνει πως είχε γεννηθεί δυο φορές.
119. Δηλαδή, τα παιδιά της γης, οι Τιτάνες που ήταν
παιδιά της Γαίας.
120. Οι «μυθογράφοι» εμφανίστηκαν στην ελληνική λο­γοτεχνία
περί τα τέλη του τέταρτου προ Χριστού αιώνα.
Την εποχή εκείνη, οι μύθοι άρχιζαν να αποκλείονται από
την καθαρή ιστοριογραφία και να γίνονται αντικείμενο χω­ριστών
συγγραμμάτων, οι συγγραφείς των οποίων ονομά­στηκαν
μυθογράφοι.
121. «Ξύλινοι» ονομάζονταν οι καρποί των φυτών με ξυ­λώδη
κορμό, όπως τα σταφύλια, τα φρούτα, οι ελιές κ.λπ.,
για να διακρίνονται από τα δημητριακά.
122. Αγώνες, δηλαδή, αφιερωμένους στις Μούσες.
123. Πρβλ. Ευριπίδης, Βάκχαι, 221-247, 352-5, 485-8.
124. Ο Όμηρος (Ίλιάς Ζ 133) αναφέρει το ιερό όρος
Νυσήιον, όπου ο Λυκούργος κυνήγησε τις τροφούς του Διο­νύσου.
125. Ο Αντίμαχος από την Κολοφώνα έζησε το δεύτερο
μισό του πέμπτου προ Χριστού αιώνα, την εποχή του Πε­λοποννησιακού
πολέμου.
126. Γιορτές προς τιμήν του Διονύσου που γίνονταν κάθε
δύο χρόνια.
127. Βλ. Όμηρικοι Ύμνοι Α 1-9.
240

211. ΣΧΟΛΙΑ
128. Πρόκειται για τον Διονύσιο τον Σκυτοβραχίονα, βλ.
σχόλιο 96.
129. Βλ. Ίλιάς, 594-5 και 599-600.
130. Βλ. Τέταρτο Βιβλίο, κεφ. 25.
131. Εννοείται ο Διονύσιος, γιατί ο Διόδωρος συνεχίζει τη
διήγηση από το τέλος του κεφαλαίου 61.
132. Εννοείται το δυτικό.
133. Πρβλ. Πρώτο Βιβλίο, 12 8, την εξήγηση που δίνει ο
Διόδωρος για την προσηγορία της Αθηνάς «Τριτογένεια».
134. Περιοχή που διασχίζουν από βορειοανατολικά προς
νοτιοδυτικά τεράστιοι ποταμοί πετρωμένης λάβας, στην
πραγματικότητα μια τεράστια θάλασσα από βασάλτη"
βλ. Στράβων, IB VIII 18-19.
135. Βλ. και Πρώτο Βιβλίο, κεφ. 20, 4.
136. Εννοείται η Μεσόγειος.
137. Οι Δάκτυλοι της Ίδης είναι δαίμονες από την Κρήτη
ή τη Φρυγία και ανήκουν στην ακολουθία της Ρέας ή της
Κυβέλης. Το όνομα τους το εξηγούσαν είτε από την επιδε­ξιότητα
που είχαν στην χειρωνακτική εργασία, και ιδιαίτε­ρα
στη μεταλλουργία, είτε με αιτιολογικούς μύθους. Οι Δά­κτυλοι
ήταν μάγοι και τους απέδιδαν τη διάδοση και, κάπο­τε,
την εφεύρεση των Μυστηρίων.
241