Монгол улсын 2013 оны төсвийн төсөл, www.gelegjamts.blogspot.com, http://www.iltod.gov.mn/

1. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ТАНИЛЦУУЛГА
АГУУЛГА
1. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ
ГҮЙЦЭТГЭЛ, 2013 ОНЫ ХАНДЛАГА ………………………………………………........ 1
1.1. Макро эдийн засгийн 2012 оны хүлээгдэж байгаа гүйцэтгэл ……………………… 1
1.2. Макро эдийн засгийн 2013 оны төлөв байдал ………………………………………. 3
2. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ ТӨСВИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ …….…..... 8
3. ТӨСВИЙН ТУСГАЙ ШААРДЛАГА, ТӨСВИЙН ХҮРЭЭНИЙ МЭДЭГДЭЛТЭЙ НИЙЦЭЖ
БУЙ ТАЛААР, ҮНДСЭН ҮЗҮҮЛЭЛТҮҮД /ХУРААНГУЙ/ …………………………...…. 11
3.1 Төсвийн тусгай шаардлагад нийцэж буй талаар ………………………………..…… 11
3.2 Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд нийцэж буй талаар ………………………………….... 12
3.3 Нэгдсэн төсвийн үр дүнгийн үзүүлэлт …………………………………………..…… 13
4. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ОНЦЛОГ ……………………………….…..….. 14
5. ТӨСВИЙН ОРЛОГО ………………………………………………………………….……..… 15
5.1 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого, баримтлах бодлого, зарчим ……...…….. 16
5.2 Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцсон байдал …………………………….....…. 17
5.3 Эдийн засаг дахь татварын ачаалал ………………………………………………..….. 18
5.4 Уул уурхайн салбарын орлого ……………………………………………………..….. 19
5.5 Тогтворжуулалтын сангийн орлого ………………………………………………..….. 22
5.6 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого …………………………………………..… 22
5.7 Монгол Улсын 2013 оны төсвийн хуулийг дагалдах хуулийн төслүүдийн талаар ... 36
5.8 Татварын зардал буюу хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн тухай …………………………...… 42
6. УРСГАЛ ЗАРДАЛ ………………………………………………………………………………. 46
6.1 Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд баримталсан бодлого, зарчим …………………. 47
7. ТУСГАЙ САНГУУД …………………………………………………………………..………. 261
8. ТӨСВИЙН ХӨРӨНГӨ ОРУУЛАЛТ ……………………………………………………...….. 288
9. ХҮНИЙ ХӨГЖИЛ САНГИЙН ТӨСӨВ ……………………………………………...……… 307
9.1 Хүний хөгжил сангийн 2010-2012 оны үйл ажиллагааны үр дүн …………………... 307
9.2 Хүний хөгжил сангийн үйл ажиллагаанд өөрчлөлт хийх үндэслэл, шаардлага ….... 308
9.3 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийг төслийг боловсруулах бодлого, зарчим ..309
9.4 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн төсөл …………………………………..….309
9.5 Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн зарлага …………………………………....310
9.6 Хүний хөгжил сангийн төсвийн алдагдлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэр…………….….313
10. НИЙГМИЙН ДААТГАЛЫН САНГИЙН ТӨСӨВ……………………………………………314
11. ОРОН НУТГИЙН ТӨСӨВ ……………………………………………………………………..321
11.1 Орон нутгийн 2013 оны төсвийн онцлог …………………………………..……..321
11.2 Орон нутгийн суурь 2013 оны төсвийн үндсэн үзүүлэлт .................................323

2. 12. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН АЛДАГДЛЫГ САНХҮҮЖҮҮЛЭХ ЭХ
ҮҮСВЭР…………………………………………………………………………………….……328
13. ГАДААДЫН ЗЭЭЛ, ТУСЛАМЖААР САНХҮҮЖИХ ТӨСӨЛ, ХӨТӨЛБӨРҮҮД…….…..329
14. ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ӨРИЙН УДИРДЛАГА, БОНД, ДАМЖУУЛАН ЗЭЭЛ……………….346
14.1 Засгийн газрын үнэт цаас…………………………………...………………………346
14.2 Засгийн газрын өрийн удирдлага………………………………………….…..……347
14.3 Дамжуулан зээлдүүлэх зээл………………………………………………………...349
14.4 Гадаад зээлийн эргэн төлөлт………………………………………………………..350
14.5 Төсвийн зээл……………………………………………………………………...….352
15. ТӨСВИЙН ГҮЙЦЭТГЭЛД НӨЛӨӨЛЖ БОЛЗОШГҮЙ ЭРСДЛҮҮД………...…………….353

3. 1. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ
ГҮЙЦЭТГЭЛ, 2013 ОНЫ ХАНДЛАГА
1.1. МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН 2012 ОНЫ ХҮЛЭЭГДЭЖ БАЙГАА ГҮЙЦЭТГЭЛ
Монгол Улсын 2012 оны эдийн засгийн бодит өсөлт эхний улиралд 16.5 хувиар өсч байсан бол
эхний хагас жилийн байдлаар гадаад, дотоод хүчин зүйлийн улмаас эдийн засгийн өсөлтийн хурд
удааширч 13.2 хувь болсон байна.
Хүснэгт 1. ДНБ-ий бодит өсөлт, хувиар, өмнөх оны мөн үетэй харьцуулсан байдлаар, улирлаар
2010 2011 2012 он
он он
I-IV I-IV I II I-II
ДНБ 6.4 17.5 16.5 11.0 13.2
Хөдөө аж ахуй -16.6 -0.5 18.7 18.0 18.1
Аж үйлдвэр, барилга 4.3 9.1 9.3 8.8 9.0
Үйлчилгээ 9.8 16.8 17.5 5.1 10.8
Бүтээгдэхүүний цэвэр татвар 44.7 57.9 26.9 20.8 23.2
Хүснэгт 2.Нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ, өсөлт, өмнөх оны мөн үетэй харьцуулснаар, хагас жилээр
/сая төгрөг/
2010 он 2011 он 2012* он
ДНБ-ий хэмжээ 8,414,505 11,087,724 13,533,089
*Урьдчилсан гүйцэтгэл.
Нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ 2010, 2011 онуудын эхний хагас жилд 31-34 хувиар өсч байсан бол
2012 онд 25 хувь болсон.
Эдийн засгийн өсөлт удаашрахад дэлхийн санхүү, эдийн засаг болон Европын Холбооны
орнуудын өрийн хямралын улмаас манай улсын экспортын бүтээгдэхүүний дийлэнхийг эзэлдэг
БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт удааширсан нь нөлөөлж эхэллээ. Дотоод, гадаад эрэлт буурснаар
БНХАУ-ын гангийн үйлдвэрлэлийн өсөлт саарч, тус улсын нүүрсний импорт 2012 оны 7 дугаар сард
өмнөх сараасаа 10.7 хувиар буурчээ. Үүний улмаас манай улсын нүүрс экспортлогч зарим компаниуд
экспортынхоо хэмжээг бууруулж, зарим нь зогсоосон. Нүүрсний экспортын эхний 8 сарын
төлөвлөгөө 28 хувиар тасарч, 12 сая тонн нүүрс экспортлоод байна. Мөн гадаад зах зээлд гарч байгаа
өөрчлөлтийн улмаас экспортын гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнэ бага зэрэг буурсан нь эдийн
засгийн өсөлтөд мөн сөргөөр нөлөөлж байна.
Хэдийгээр нүүрсний экспортын өсөлт удааширч байгаа ч дотоодын хэрэглээний нүүрсний
олборлолт хэвийн явагдаж байгаа бөгөөд төмрийн хүдэр, газрын тосны олборлолт эхний 8 сарын
байдлаар 50-53 хувиар өсч, мал аж ахуйн салбарт 13.3 сая төл хүлээн аваад байна. Ургацын
урьдчилсан балансаар энэ онд манай улс 481 мянган тонн үр тариа, 308 мянган тонн төмс, хүнсний
ногоо хураан авахаар төлөвлөж өмнөх оноос үр тариа 8 хувиар, төмс, хүнсний ногоо 17.4 хувиар
өсөхөөр байна.
Үйлчилгээний салбарын ДНБ-ий бодит өсөлт эхний улирлаас 2 дугаар улиралд 17.5-аас 5 хувь
болж, өсөлт нь саарлаа. Үүнд бөөний худалдаа, тээврийн салбар голлон нөлөөлөв. Уул уурхай,
барилгын салбарын тоног төхөөрөмж, бараа материалын худалдан авалтын дийлэнх нь эхний улиралд
хийгдсэнээр 2 дугаар улиралд бөөний болон жижиглэнгийн худалдааны өсөлт саарав. Тээвэр,
1

4. агуулахын салбарын өсөлт нүүрсний экспорттой холбоотойгоор мөн удаашрав. 2012 оны эдийн
засгийн бодит өсөлт 12.4 хувь байгаа бөгөөд нэрлэсэн ДНБ-ий хэмжээ 13.5 их наяд төгрөгт хүрэхээр
байна.
Гадаад худалдаа
Монгол Улсын гадаад худалдааны бараа эргэлтийн хэмжээ 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар
7.5 тэрбум ам.доллар болж, өмнөх оны мөн үеэс 9 хувиар өссөн хэдий ч 7-8 дугаар сарын экспорт,
импортын хэмжээ өмнөх оны мөн үеэс 8-28 хувиар буураад байна. Экспортын хэмжээ буурахад эрдэс
бүтээгдэхүүний экспорт, үүнд нүүрсний олборлолт болон нүүрсний үнийн бууралт голлон нөлөөллөө.
Импортын бууралтад Оюутолгой зэрэг томоохон бүтээн байгуулалтын төслийн хөрөнгө оруулалтаар
орж ирж буй тоног төхөөрөмжийн импорт буурсантай холбоотой юм. Нүүрс болон голлох эрдэс
бүтээгдэхүүний үнэ энэ оны 8 дугаар сард БНХАУ болон дэлхийн бусад улсуудын эдийн засгийн
өсөлт удааширснаас шалтгаалан буураад байна. Экспорт төдийлөн дорвитой өсч чадахгүй байгаагийн
улмаас гадаад худалдааны алдагдал эхний 8 сарын байдлаар 1.8 тэрбум ам.долларт хүрээд байна.
Энэ оны 7 дугаар сард нийтдээ 900 мянган тонн нүүрс экспортолсон бол 8 сард 1 сая тонныг, 9
дүгээр сарын эхний 15 хоногийн байдлаар 993 мянган тонныг экспортлосон нь нүүрсний экспорт бага
зэрэг сэргэх шинжтэй байгааг харуулж байна. Нүүрсний экспорт сэргэж байгаа ч өмнөх оны мөн
үеийн хэмжээнд хүрч чадахааргүй байна. Экспорт өмнөх оноос 1.5 хувиар буурахаар байгаа бол
импорт 4.5 хувиар өсч, гадаад худалдааны тэнцэл 2.1 тэрбум ам.долларын алдагдалтай гарахаар
байна. Гадаад худалдааны бараа эргэлт 2012 оны эцэст 11.5 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна.
Инфляци
Инфляцийн түвшин 2012 оны 8 сарын байдлаар 14.9 хувьтай гарлаа. Үүнд хүнсний
бүтээгдэхүүн болон хувцас, бөс барааны үнийн өсөлт хамгийн ихээр нөлөөлсөн байна.
Улаанбаатар хотын хэрэглээний үнийн индекс /цаашид ХҮИ/-ийн сагс нь 329 бараа,
бүтээгдэхүүн, үйлчилгээнээс бүрддэг бөгөөд үүний 20 орчим хувийг Хятад улсаас импортолдог бараа,
бүтээгдэхүүн эзэлж байна. Өнгөрсөн 7 сард Хятад улсын инфляци 3.1 хувь, хүнсний бүтээгдэхүүний
үнийн өсөлт 6.2 хувь гарсан байна. Тиймээс энэ нь манай улсын инфляцийн түвшинд сөргөөр
нөлөөлж болзошгүй байна.
Зураг 1.Инфляцийн задаргаа, 2012 он
2

5. 2012 онд махны үнийн өсөлт болон хүнсний бус бүтээгдэхүүний үнийн өсөлт инфляцийн
дийлэнх хувийг бүрдүүлсэн байна. Инфляцийн түвшин 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэл 13 орчим
хувьтай гарах төлөвтэй байна. 2012 онд 480 мянган тонн үр тариа, 308 мянган тонн төмс, хүнсний
ногоо хураахаар төлөвлөж байгаа нь гурил болон хүнсний ногооны үнэ харьцангуй тогтвортой байх
боломжийг бүрдүүлж байна. Мөн улирлын нөлөөллийн дагуу оны сүүлийн саруудад махны үнэ бага
зэрэг буурна гэж төсөөлж байна.
1.2. МАКРО ЭДИЙН ЗАСГИЙН 2013 ОНЫ ТӨЛӨВ БАЙДАЛ
Оюутолгойн зэс-алтны ордын үйлдвэрлэл 2013 онд эхлэхээс гадна “Эрдэнэс Тавантолгой”-н
нүүрсний олборлолт 2 дахин нэмэгдэж, нийт нүүрсний олборлолт 2013 онд нэмэгдэхээр байна. Мөн
төмрийн хүдрийн олборлолт 2012 оноос 23.3 хувиар өсч, 10.5 сая тонн, газрын тосны олборлолт 0.6
хувиар өсч, 3.6 сая баррель болох бөгөөд уул уурхайн салбарын нийт бодит өсөлтийг нэмэгдүүлэх
тооцоо гарч байна.
Газар тариалангийн салбарт 295.7 мянган га-д улаанбуудай тариалж, 474.9 мянга орчим тонн
улаанбуудай хураан авахаар төлөвлөж байгаагаас гадна 2010-2012 онд 7.4-13.5 сая төл хүлээн авсан
нь мал аж ахуйн салбарын бүтээгдэхүүний гарц нэмэгдүүлэхээр байна. ХАА-н салбарын бодит өсөлт
2013 онд 4.5 хувиар өсөхөөр байна.
Үйлдвэржүүлэх хөтөлбөрийн хүрээнд мах боловсруулах үйлдвэр, гурилын үйлдвэр, цемент,
барилгын материалын үйлдвэрүүд шинээр ашиглалтанд орохын зэрэгцээ хүчин чадлаа өргөжүүлснээр
боловсруулах салбарын үйлдвэрлэл 12.3 хувь өсөхөөр байна.
Төмрийн хүдэр, нүүрс, зэс, газрын тос зэрэг уул уурхайн салбарын үйлдвэрлэл нэмэгдэж,
барилга угсралтын ажил эрчимжсэнээр тээвэр, худалдаа болон бусад үйлчилгээний салбар 10.5
хувиар өсөх төлөвтэй байна. Тухайлбал, тээвэр, агуулахын үйл ажиллагаа явуулдаг салбар болон
бөөний, жижиглэнгийн худалдааны салбарт 13 хувиар өсөхөөр төсөөлж байна.
Аж үйлдвэрийн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийг Блумбергийн
шинжээчдийн тооцоогоор авлаа. Бодит ДНБ-ий нийт хэмжээ 2013 онд 18.5 хувиар өсч, нэрлэсэн
ДНБ-ий хэмжээ 17.6 их наяд төгрөгт хүрэх төсөөлөл гарч байна.
Гадаад худалдаа
Уул уурхайн салбарын олборлолт нэмэгдэж байгаатай болон бүтээн байгуулалт, барилга
угсралтын ажлын өсөлттэй холбоотойгоор гадаад худалдааны бараа эргэлт 2013 онд өмнөх оноос 41
хувиар өсч, 16.3 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна.
Уул уурхайн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний үнэ дэлхийн зах зээлд 2013 онд буурахаар
байгаа боловч, зэс болон алтны үнэ тогтвортой байх хандлагатай байна. Оюутолгойн зэс, алтны орд
ашиглалтанд орсноор 2013 онд 1.1 сая тонн зэсийн баяжмал экспортлохоор байна. Мөн 30 орчим сая
тонн нүүрс экспортлохоор байгаа бөгөөд үнээс 10 сая тонн нь угаасан нүүрс байгаа юм. Экспортын
хэмжээ 2013 онд өмнөх 2012 оноос 77.9 хувиар өсч, 8.4 тэрбум ам.долларт хүрэхээр байна.
Барилга угсралт, дэд бүтцийн бүтээн байгуулалттай холбоотойгоор барилгын материал, машин
механизм, тоног төхөөрөмжийн импорт нэмэгдэхээр байна. Мөн уул уурхайн олборлолт 60 хувиар
өссөнөөр газрын тосны бүтээгдэхүүний импорт 20 гаруй хувиар өсөхөөр байна. Нийт импортын
хэмжээ 2013 онд 17 хувиар өсч, гадаад худалдааны тэнцэл 420 сая ам.долларын ашигтай гарахаар
байна.
Инфляци
Нийт инфляцийн 40 гаруй хувийг махны үнийн өсөлт 2012 онд бүрдүүлж байна. Мал сүргийн
бүтцэд 2013 онд том малын эзлэх хувийн жин нэмэгдэж байгаа тул зах зээлд нийлүүлэгдэх махны
3

6. хэмжээ өмнөх оноос нэмэгдэхээр байгаагаас гадна Засгийн газрын зүгээс махны нөөц бүрдүүлэх,
махны нийлүүлэлт, хангамжийг сайжруулах чиглэлээр арга хэмжээ авч байгаа тул махны үнэ
харьцангуй тогтвортой байхаар төсөөлж байна. Мөн түлш, шатахууны үнийг тогтвортой байлгахаар
Засгийн газар, хувийн хэвшилтэй хамтран ажиллаж, зохицуулалт хийхээр шийдвэрлээд байна. Иймд
инфляцийн түвшин 2013 онд нэг оронтой тоонд байхаар байна.
Зураг 2. Инфляцийн түвшин, 2011-2013 он, хувиар
4

7. 2. МОНГОЛ УЛСЫН 2012 ОНЫ ТӨСВИЙН ХҮЛЭЭГДЭЖ БУЙ ГҮЙЦЭТГЭЛ
Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого ба тусламжийн дүн 2012 оны 8 дугаар сарын
байдлаар 3,124.9 тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн үеийнхээс 368.0 тэрбум төгрөгөөр өсч, нийт
батлагдсан төлөвлөгөөний 55.5 хувьд хүрсэн байна. Улсын төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого
2012 оны эхний 8 сарын байдлаар 2,055.8 тэрбум төгрөгт хүрч, нийт батлагдсан төлөвлөгөөний
48.2 хувьд хүрээд байна.
Орон нутгийн төсвийн нийт орлого эхний 8 сарын байдлаар 418.9 тэрбум төгрөгт хүрч,
төлөвлөгөөнөөс 0.5 хувиар буюу 2.0 тэрбум төгрөгөөр дутуу төвлөрсөн байна. Оны эхний 8 сарын
байдлаар 14 аймагт 57.5 тэрбум төгрөгийн санхүүгийн дэмжлэг олгосон. Говь-Алтай, Сэлэнгэ,
Ховд, Дархан-Уул, Өмнөговь, Орхон аймгуудын орлогын гүйцэтгэл төлөвлөсөн хэмжээнд
хүрээгүй явж байна. Ховд аймаг 74.4 хувь, Дархан-Уул аймаг 81.5 хувийн орлогын гүйцэтгэлтэй
байгаа нь бусад аймгуудтай харьцуулахад харьцангуй бага хэмжээтэй байна.
Нийгмийн даатгалын сангийн нийт орлого 683.3 тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх оны мөн
үеийнхээс 219.0 тэрбум төгрөгөөр илүү төвлөрсөн байна. Үүнээс 192.4 тэрбум төгрөгийг улсын
төсвөөс санхүүгийн дэмжлэг хэлбэрээр олгоод байна. Нийгмийн даатгалын шимтгэл, хураамжийн
орлого 490.9 тэрбум төгрөгт хүрч, төлөвлөснөөс 28.3 хувиар буюу 108.3 тэрбум төгрөгөөр давж
биелсэн байна.
Тогтворжуулалтын санд оны эхний 8 сард 25.5 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрсөн байна.
Тогтворжуулалтын сангийн орлогын бүрдүүлэлтэнд дэлхийн зах зээл дээрх зэс, нүүрсний үнийн
бууралт болон түүнээс шалтгаалан уул уурхайн компаниудын ашигт ажиллагаа буурч байгаа нь
ихээхэн нөлөө үзүүлж байна.
Төсвийн орлогын гүйцэтгэлд дараах гол хүчин зүйлс нөлөөлж болзошгүй байна. Үүнд:
Нэг. Монгол Улсын 2012 оны Төсвийн тодотголд дэлхийн зах зээл дээрх зэсийн үнийг
7970.0 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний үнийг 166.6 ам.доллараар тооцож, төсвийн
тогтворжуулалтын санг бүрдүүлэхээр тусгасан. 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар дэлхийн зах зээл
дээрх цэвэр зэсийн үнэ дунджаар 7,883.6 ам.доллар болж төлөвлөсөн үнээс доогуур байгаа болон
БНХАУ-ын эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор нүүрсний зах зээлийн сэргэлт
ажиглагдахгүй байгаа нь Эрдэнэт үйлдвэр болон нүүрсний компаниудаас төвлөрүүлэхээр тооцсон
орлого буурч болзошгүй байна.
Хоёр. Нүүрсний экспортын хэмжээ эхний 8 сарын байдлаар 12.3 сая тонн байгаа нь
компаниудын энэ жилийн төлөвлөгөө болон төсөвт тусгагдсан 22.8 сая тонн нүүрс экспортлох
төлөвлөгөөтэй харьцуулахад ихээхэн бага байна. Энэхүү экспортын бууралт нь БНХАУ-ын
дотоодын эдийн засгийн нөхцөл байдалтай холбоотойгоор нүүрсний зах зээлийн уналт үргэлжилж
байгаагаас шалтгаалж байна. Нүүрсний зах зээлийн зогсонги байдал цаашид үргэлжилвэл
нүүрснээс хамааралтай төсвийн орлого төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх эрсдэл үүсч
болзошгүй юм.
Гурав. Нийт импортын хэмжээг эдийн засгийн өсөлттэй уялдуулан 2012 онд 9.2 тэрбум
ам.доллар буюу 2011 оны гүйцэтгэлээс 37.2 хувиар нэмэгдүүлэн энэ оны төлөвлөгөөг тооцсон
боловч энэ оны эхний 8 сарын гүйцэтгэлээр 4.6 тэрбум ам.долларын гүйцэтгэлтэй гарлаа.
Импортын гүйцэтгэлд дэлхийн зах зээл дээрх эрдэс бүтээгдэхүүний үнийн бууралтаас
шалтгаалсан эдийн засгийн хүндрэл, Оюутолгой зэрэг стратегийн томоохон ордын бүтээн
байгуулалтын ажлын дийлэнх нь өнгөрсөн онд хийгдсэн нь голлох нөлөөг үзүүлж байна. Энэхүү
импортын өсөлтийн удаашрал нь төсвийн орлогын гүйцэтгэлд нөлөөлөхөөр байна.
Макро эдийн засгийн нөхцөл байдал болон уул уурхайн салбарын нөхцөл байдал Монгол
Улсын 2012 оны төсвийн тодотголд ашигласан суурь үзүүлэлтүүдэд хүрэх тохиолдолд Монгол
Улсын нэгдсэн төсвийн нийт орлого ба тусламжийн дүн 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар 5,631.7
тэрбум төгрөгт хүрч, өмнөх жилийн гүйцэтгэлээс 1,370.7 тэрбум төгрөгөөр өсөхөөр байна. Үүнээс
8

8. татварын орлого 4,925.6 тэрбум төгрөг, татварын бус орлого 602.9 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байна.
Улсын төсвийн 2012 оны жилийн эцсийн байдлаар нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 4,262.8 тэрбум
төгрөгт хүрч, өмнөх жилийн гүйцэтгэлээс 1,152.5 тэрбум төгрөгөөр өсөхөөр байна.
Хүний хөгжил сан: Тус сангийн орлого энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 449.5 тэрбум
төгрөгт хүрэхээр байгаа нь өмнөх оны гүйцэтгэлээс 135.3 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна.
Тогтворжуулалтын сан: БНХАУ-ын зах зээл дээрх нүүрсний эрэлт, үнийн бууралтаас
шалтгаалан 2012 оны төсвийн тодотголд нүүрсний экспортын хэмжээг бууруулан тооцсон болон
зэсийн зах зээлийн үнийн төсөөллийг шинэчилсэнтэй холбоотойгоор жилийн эцэст тус санд 101.3
тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байна.
Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт зарлага 2012 оны 8 дугаар сарын байдлаар 5,036.5
тэрбум төгрөгөөр төлөвлөгдсөнөөс 3,582.6 тэрбум төгрөгийн буюу 71.1 хувийн, улсын төсвийн
зарлага 3,623.5 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөгдсөнөөс 2,465.8 тэрбум төгрөгийн буюу 68.0 хувийн
гүйцэтгэлтэй гарлаа.
Улсын төсвөөс 29.7 тэрбум төгрөгийн зээлийг олгож, 1.2 тэрбум төгрөгийн үндсэн
төлбөрийг барагдуулсан байна. Улсын төсвөөс эргэн төлөгдөх нөхцөлтэйгээр эхний 6 сарын
байдлаар Дипломат болон албан гадаад паспорт хэвлүүлэх зардалд зориулж Гадаад харилцааны
яаманд 0.9 тэрбум, нүүрсний аюулгүй байдлыг хангахад зориулж Эрдэс баялаг, эрчим хүчний
яаманд 7.3 тэрбум, Дорнод аймагт барилгын ажлын санхүүжилтэнд зориулж 0.4 тэрбум,
нийслэлийн хүн амын хүнсний аюулгүй байдал, нөөцийн мах нөхөн бүрдүүлэхэд зориулж
Нийслэлд 20.0 тэрбум, Ховд аймгийн төсвийн хүндрэлд зориулж 1.0 тэрбум төгрөгийн зээлийг
тус тус олгосон байна. Гадаадын зээлээс дамжуулан зээлдүүлсэн зээлийн эргэн төлөлтөөр 12.7
тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрсөн байна. Мөн Зоос банкны эрх хүлээн авагчаас 10.5 тэрбум
төгрөгийг улсын төсөвт төвлөрүүлсэн байна.
Хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр жилийн эцэст Хүний хөгжил сангийн төсвийн алдагдал 416.5
тэрбум төгрөг болохоор байна. Улсын Их Хурлаас энэхүү алдагдлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэрт
урьдчилгаа төлбөр 80.0 тэрбум төгрөг баталсан. Хүний хөгжил сангийн 2012 оны төсвийн сар,
улирлын орлого, зарлагын зөрүүг нөхөх зориулалтаар авсан түр хугацаатай зээлийн үлдэгдэл 2012
оны 9 дүгээр сарын 15-ний өдрийн байдлаар 192.1 тэрбум төгрөг байгаа ба эх үүсвэрийн
дутагдалтай байгаагаас уг зээлийн үлдэгдэл 2013 оны төсвийн төсөлд тусгагдан шийдвэрлэгдэхээр
байна.
/сая төгрөг/
2010 он 2011 он 2012 он
төлөвлөгөө гүйцэтгэл төлөвлөгөө гүйцэтгэл ХБГ
НИЙТ ЗАРДАЛ 334 906,1 315 956,6 828 421,6 803 933,1 866 046,4
Төр хариуцах Эрүүл мэндийн даатгалын
шимтгэл 10 906,1 10 906,1 16 206,1 15 764,4 12 151,5
Иргэдэд олгох бэлэн мөнгө 324 000,0 305 050,4 721 450,0 721 352,7 751 284,4
Иргэн бүрт олгох бэлэн мөнгө /21 мянга/ 324 000,0 305 050,4 721 450,0 721 352,7 358 400,0
Ахмад настан, ХБИ-дэд олгох 1 сая төгрөг 0 0 0 0 334 200,0
Хүүхдийн мөнгө 0 0 0 0 58 684,4
Оюутаны сургалтын төлбөр 0 0 70 765,5 66 816,0 83 633,2
Орон сууц худалдан авсны төлбөр 0 0 20 000,0 0 0
Хүүгийн зардал 18 977,3
Төсвийн тэнцэл: Тайлант хугацаанд гадаад зээлийн үндсэн төлбөрт 52.3 тэрбум, дотоод
зээлийн үндсэн төлбөрт 26.1 тэрбум, Засгийн газрын урт хугацаат бондын үндсэн төлбөрт 147.0
тэрбум, богино хугацаат бондын үндсэн төлбөрт 20.0 тэрбум төгрөгийг тус тус төлж, 59.5 тэрбум
төгрөгийн гадаад төслийн, 26.7 тэрбум төгрөгийн хөтөлбөрийн, 220.0 тэрбум төгрөгийн дотоод
зээлийг ашиглаж, 178.5 тэрбум төгрөгийн Засгийн газрын богино хугацаат бондыг арилжаалсан
гүйцэтгэлтэй байна. Тайлант үед Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн урсгал тэнцэл 327.4 тэрбум
9

9. төгрөгийн ашигтай, нийт тэнцэл 483.1 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай, улсын төсвийн урсгал
тэнцэл 147.6 тэрбум төгрөгийн ашигтай, нийт тэнцэл 410.0 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарлаа.
10

10. 3. ТӨСВИЙН ТУСГАЙ ШААРДЛАГАД БОЛОН ДУНД ХУГАЦААНЫ ТӨСВИЙН
ХҮРЭЭНИЙ МЭДЭГДЭЛД ХЭРХЭН НИЙЦЭЖ БАЙГАА ТУХАЙ
Монгол Улсын 2013 оны төсвийн тухай, Нийгмийн даатгалын сангийн 2013 оны төсвийн
тухай, Хүний хөгжил сангийн 2013 оны төсвийн тухай хуулийн төслүүдийг Төсвийн тогтвортой
байдлын тухай, Төсвийн тухай хуулийн холбогдох зүйл, заалтыг удирдлага болгон, УИХ-ын
2012 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуулиар батлагдсан 2013 оны төсвийн хүрээний
мэдэгдэлд үндэслэн, Засгийн газрын 2012 оны 6 дугаар сарын 25-ны өдрийн 214 дугаар
тогтоолоор батлагдсан нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын хязгаарт багтаан боловсрууллаа.
3.1. Төсвийн тусгай шаардлагад нийцэж буй талаар
“Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль”-ийн төсвийн 6 дугаар зүйлд заасны дагуу
дараах 4 тусгай шаардлагыг 2013 оноос эхлэн мөрдөхөөр заасан:
6.1.1 Нэгдсэн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцох;
6.1.2 Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл нь тухайн төсвийн жилийн дотоодын
нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай, эсхүл ашигтай байх;
6.1.3 Тухайн жилийн нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын өсөлтийн хувь нь тухайн
жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн хувь,
тухайн жилийн өмнөх дараалсан 12 жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын
нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн дунджийн аль ихээс хэтрэхгүй байх;
6.1.4 Улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн үлдэгдэл нь тухайн жилийн
оны үнээр тооцсон дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40 хувиас хэтрэхгүй байх.
Эдгээр тусгай шаардлагуудыг ирэх оны төсвийн төсөлд хэрхэн хангагдаж буй талаар авч
үзвэл:
6.1.1. “Нэгдсэн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцдог байх” тусгай
шаардлагын тухайд: Монгол Улсын 2013 оны төсвийн төсөлд ашигт малтмалын
бүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийг Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн холбогдох заалт
болон ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний үнийн төсөөлөл хийдэг банк, санхүүгийн
байгууллагын гаргасан төсөөлөлд тулгуурлан боловсруулсан. Төсвийн орлогын 3 /гурав/ ба
түүнээс дээш хувийг бүрдүүлэх, гол нэр төрлийн эрдэс баялгийг тооцохдоо ирэх жилийн хувьд
213.0 тэрбум төгрөгөөс дээш хэмжээний орлогыг төвлөрүүлэхүйц эрдэс баялгийг тооцож авах
ёстой юм.
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 11 дүгээр зүйлийн 11.1.3.а заалтад “тухайн
төсвийн жилийн дараах жилийн төсвийн төсөлд баримтлах, түүний дараагийн хоёр, гурав дахь
жилийн төсвийн төсөөлөлд тусгах гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн тэнцвэржүүлсэн үнийг Олон
улсын валютын сангаас гаргасан түүхий эдийн үнийн статистикт тусгасан тухайн төсвийн
жилийн өмнөх дараалсан харгалзах 12, 11, 10 жилийн дундаж үнэ, эрдэс баялгийн үнийн
төсөөллийг мэдээлдэг олон улсад нэр хүнд бүхий, Засгийн газраас тодорхойлсон санхүүгийн
мэдээллийн байгууллагаас тухайн жилийн гуравдугаар сард анх зарласан өдрийн тухайн
төсвийн жилийн болон түүний дараахь гурван жилийн дундаж үнийн төсөөллийг дундажлан
тус тус тооцох” гэж заасны дагуу 2013 оны төсөвт ОУВС-аас гаргасан 2000-2011 оны зэс,
нүүрсний дундаж үнэ, “Bloomberg”-ээс мэдээлсэн зэс, нүүрсний үнийн 2013-2015 оны
төсөөллийг дундажлан Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 6.1.1-д заасан “төсвийн
орлогыг тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцох” тусгай шаардлагыг хангасан байхаар тооцож 2013
оны төсөвт зэсийн үнийг 6328.9 ам.доллар, боловсруулсан нүүрсний үнийг 131.5 ам.доллар
байхаар тусгалаа.
11

11. 6.1.2. “Нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн тэнцэл нь тухайн төсвийн жилийн
дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай, эсхүл ашигтай байх”
тусгай шаардлагын тухайд: Монгол Улсын Нэгдсэн төсвийн 2013 оны төсвийн төслийг
тооцон гаргахад нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбум төгрөг, нэгдсэн
төсвийн нийт зарлага 7,449.2 тэрбум төгрөг, нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогоор
тооцсон нийт тэнцэл 360.9 тэрбум төгрөгийн алдагдалтай буюу ДНБ-ий -2.0 хувьтай
тэнцэхээр байна.
6.1.3. “Тухайн жилийн нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын өсөлтийн хувь нь тухайн
жилийн эрдэс баялагийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн хувь, тухайн
жилийн өмнөх дараалсан 12 жилийн эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний
өсөлтийн дунджийн аль ихээс хэтрэхгүй байх” тусгай шаардлагын тухайд: Монгол Улсын
2012 оны эрдэс баялагийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлт 16.2 хувьтай, 2001-2012
оны эрдэс баялгийн бус дотоодын нийт бүтээгдэхүүний өсөлтийн дундаж 22.4 хувьтай тус тус
гарсан байна. 2013 оны төсвийн төсөлд нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээг 7,449.2
тэрбум төгрөгөөр тооцож, нийт зарлагын өсөлт 18.0 хувь буюу Төсвийн тогтвортой байдлын
тухай хуулийн 6.1.3-д заасан тусгай шаардлагыг хангаж байна.
6.1.4. “Уул уурхайн салбарын гадаадын хөрөнгө оруулалттай хуулийн этгээдийн
дүрмийн санд хувь оруулах зориулалттай бөгөөд тухайн хуулийн этгээдийн ирээдүйн
ашгаас эргэн төлөгдөх нөхцөлтэй байгуулсан гэрээний дагуу авсан Засгийн газрын зээл,
эсхүл гэрээний энэхүү нөхцөлөөр гаргасан Засгийн газрын баталгааг хамааруулахгүйгээр
тооцсон улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлсэн үлдэгдэл нь тухайн жилийн оны
үнээр тооцсон дотоодын нийт бүтээгдэхүүний 40 хувиас хэтрэхгүй байх “ тусгай
шаардлагын тухайд: Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 19.3-т “энэ хуулийн 6.1.4-т
заасан төсвийн тусгай шаардлагыг хөгжлийн хөрөнгө оруулалтын эх үүсвэрийн бодит хэрэгцээ,
стратегийн ач холбогдол бүхий ашигт малтмалын ордын ашиглалтаас төсөвт оруулах орлого,
тэдгээр орд ашиглалтын урьдчилгаа төлбөрийн боломж, өмнөх жилүүдэд авч ашигласан гадаад
зээлийн эргэн төлөлтийн хуваарьтай уялдуулж, үе шаттай хэрэгжүүлэх зорилгоор улсын нийт
өрийн өнөөгийн цэвэр үнэ цэнээр илэрхийлсэн дотоодын нийт бүтээгдэхүүнд эзлэх хувь
хэмжээг 2011 оны төсвийн жилд 50 хувиас, 2012 оны төсвийн жилд 60 хувиас, 2013 оны
төсвийн жилд 50 хувиас, 2014 оны төсвийн жилээс эхлэн 40 хувиас тус тус хэтрүүлэхгүй байна”
гэж заасан байна. 2013 оны хувьд улсын өрийн өнөөгийн үнэ цэнээр илэрхийлэгдсэн үлдэгдэл
нь ДНБ-ий 46.1 хувьтай тэнцэхээр байгаа нь тус шаардлагыг хангаж байна.
3.2. Төсвийн хүрээний мэдэгдэлд нийцэж байгаа тухай
“Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуулийн 9.1.1-т заасны дагуу Улсын Их Хурлын
2012 оны 5 дугаар сарын 22-ны өдрийн хуралдаанаар “Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2013
оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2014-2015 оны төсвийн төсөөллийн тухай” хуулийг баталсан.
Тус хуулиар Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн 2013 оны төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогын
хэмжээ 7,473.0 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 39.2 хувь, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд
хэмжээ 7,860.4 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 41.2 хувь, нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн
тэнцэл -387.4 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 2.0 хувьтай тэнцэхээр тус тус баталсан.
Гэвч манай улсын уул уурхайн бүтээгдэхүүний гол зах зээл болох БНХАУ-ын эдийн
засгийн өсөлт 2012 оны эхний хагас жилд 7.6 хувь гарч, 2008-2009 оны санхүүгийн хямралаас
хойших хамгийн бага хэмжээндээ хүрсэн байна. Тус улсын эдийн засгийн өсөлт энэ оны 4-6
сард эрс муудсан байна. Олон улсын валютын сангаас 2012 оны 7 дугаар сард гаргасан
“Дэлхийн эдийн засгийн төлөв байдал”-ын тайланд евро бүсийн өрийн хямрал улам дордож
байгаа нь Хятадын эдийн засгийн өсөлтийн гол эрсдэл болоод байгааг анхааруулсан.
12

12. БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт буурч байгаа болон үйлдвэрлэлийн түүхий эдийн
дотоод эрэлт буурч байгаа зэрэг нь манай улсын эдийн засаг болон төсвийн орлогод
мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж байна. Тухайлбал, тус улсын эдийн засаг хямран том том бүтээн
байгуулалт нь танагдаж, үүнийгээ дагаад үйлдвэрлэл буурч улмаар төмөрлөгийн үйлдвэрийн
гол түлш болох коксжих нүүрсний хэрэглээ буурч байна. 2012 оны эхний хагас жилд Хятадын
дотоодын гангийн эрэлт буурсантай холбоотой манай улсын хувьд нүүрсний зах зээлийн
нөхцөл байдал муудаж баяжуулсан болон коксжих нүүрсний экспортын үнэ 23-29 хувиар
буураад байна. Ирэх онд ч энэ байдал хэвээр хадгалагдах хандлагатай байна.
Энэ нь 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл боловсруулахад тооцсон эрдэс баялгийн
бүтээгдэхүүний үнэ, хэмжээ болон макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд, ялангуяа ДНБ-ий
хэмжээг бууруулах нөхцөл байдлыг бий болгож байгаагаас “Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн
2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл, 2014-2015 оны төсвийн төсөөллийн тухай” хуульд
нэмэлт, өөрчлөлт оруулах зайлшгүй шаардлага бий болоод байна.
Иймд ирэх оны макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүдтэй уялдуулан Монгол Улсын
2013 оны нэгдсэн төсвийг тооцоход нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбум
төгрөг, нэгдсэн төсвийн нийт зарлагын дээд хэмжээ 7,449.2 тэрбум төгрөг, нийт тэнцэл 360.9
тэрбум төгрөгийн алдагдалтай болж байна.
Монгол Улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого ДНБ-ий 40.2 хувьтай
тэнцэж, төсвийн хүрээний мэдэгдэлтэй харьцуулахад 384.7 тэрбум төгрөгөөр, нэгдсэн төсвийн
нийт зарлага ДНБ-ий 42.2 хувьтай тэнцэж, 411.2 тэрбум төгрөгөөр тус тус буурахаар төсвийн
төслийг боловсрууллаа.
3.3. Нэгдсэн төсвийн үр дүнгийн үзүүлэлт
“Төсвийн тухай хууль”, “Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хууль” болон холбогдох
хууль эрх зүйн бичиг баримтуудыг үндэслэн Монгол улсын 2013 оны төсвийн төслийг
боловсруулахад нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого 7,088.3 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий
40.2 хувь, нэгдсэн төсвийн нийт зарлага 7,449.2 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий 42.2 хувь,
нэгдсэн төсвийн нийт алдагдал 360.9 тэрбум төгрөг буюу ДНБ-ий -2.0 хувь болохоор байна.
Үүнээс, Улсын төсвийг авч үзвэл 2013 оны Улсын төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого
5,223.6 тэрбум төгрөг, нийт зарлага 5,979.7 тэрбум төгрөг, улсын төсвийн нийт тэнцэл 756.2
тэрбум төгрөгийн алдагдалтай гарахаар байна.
13

13. 4. МОНГОЛ УЛСЫН 2013 ОНЫ ТӨСВИЙН ОНЦЛОГ
Сүүлийн жилүүдэд баримталсан төсвийн бодлого нь санхүүгийн харилцааны хууль эрх
зүйн орчныг үндсээр нь шинэчлэн, төсвийн бодлогыг макро эдийн засгийн тогтворжуулалтын
нэг үндсэн хэрэгсэл болгож төлөвшүүлэх замаар санхүү-төсвийн харилцааны ил тод, оновчтой
байдлыг хангаж төсвийн сайн засаглалд шилжих түүхэн алхам хийхэд чиглэгдэж зохих үр дүнд
хүрээд байгаа билээ. Үүний тод илрэл бол Улсын Их хурал 2010 онд баталсан “Төсвийн
тогтвортой байдлын тухай”хууль болоод 2011 оны төгсгөлд баталсан “Төсвийн тухай хууль”
бөгөөд ирэх 2013 оноос эдгээр хуулиудыг бүрэн хэмжээгээр дагаж мөрдөх болно.
“Төсвийн тухай хууль”-ийн гол зохицуулах харилцааг энгийн байдлаар томьёолбол,
“Төсвийн тогтвортой байдлын тухай” хуулиар тогтоосон тусгай шаардлагын үзүүлэлтүүдээр
тогтоогдсон нийт орлого, зарлага, өрийн хэмжээнд багтаан бүх шатны төсвийн байгууллагын
үйл ажиллагааны зардал, иргэдэд хүргэх төрийн үйлчилгээ, улс орныг хөгжүүлэх хөрөнгө
оруулалтын төслүүд хэрхэн хамгийн үр ашигтай байдлаар жилийн төсөв болж батлагдан
зарцуулагдах үйл явцын дараалал, зарчим, оролцогч талуудын эрх, үүрэг, хяналт, хариуцлагыг
тогтоож өгсөн явдал юм.
Уг хуульд төсвийн бүтэц, шатлал, ангилал ямар байх, орлого бүрдүүлэгч эх үүсвэрийг
зохих шатны төсөвт хэрхэн хуваарилах, мөнгөн хөрөнгийн болон өр төлбөрийн удирдлагын
тогтолцоо, төв болон орон нутгийн төсвийн харилцаа, төсвийн ил тод байдлыг хэрэгжүүлэх
зэрэг харилцааг шинэчлэн зохицуулахаар зааж өгсөн.
Монгол улсын 2013 оны төсөв нь дараахь онцлог шинжүүдтэй байна.
 Нэгдсэн төсвийн тогтвортой байдлыг хангахад чиглэсэн “Төсвийн тогтвортой байдлын
тухай” хуульд заасан төсвийн тусгай шаардлагууд 2013 оны төсвийн жилээс эхлэн бүрэн
хэрэгжиж эхэлнэ. Өмнөх жилүүдэд зөвхөн төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлж тооцох болон
улсын өрийн хязгаарлалтын тусгай шаардлагууд үйлчилж байсан бол 2013 оны төсвийн
жилээс зарлагын өсөлтийг зохистой түвшинд тогтоох зорилготой төсвийн зарлагын тусгай
шаардлага, төсвийн тэнцлийн тусгай шаардлага буюу нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн
тэнцлийг дотоодын нийт бүтээгдэхүүний хоёр хувиас илүүгүй алдагдалтай төлөвлөх
шаардлагуудыг хангахаар төсвийн төслийг боловсрууллаа.
 Бизнесийн орчныг сайжруулах үүднээс татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагаатай
холбоотойгоор бизнес эрхлэгчдэд учирч байгаа зарим саад бэрхшээлийг арилган, татвар
төлөх, тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах замааар татвар төлөгчдийн цаг хугацаа,
зардлыг хэмнэх, түүнчлэн татвар, гаалийн албаны үйл ажиллагааг нийтэд ил тод, нээлттэй
болгох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлнэ.
 Төсвийн орлогын төлөвлөлтөнд татварын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар татварын
хувь, хэмжээг өөрчлөх, эдийн засаг дахь татварын ачааллыг нэмэгдүүлэхгүй байх гэсэн
бодлогыг баримтлалаа.
 Зорилтот үр дүндээ хүрч, нийгэм эдийн засагт үр ашгаа өгсөн, цаашид үргэлжлүүлэх
шаардлагагүй болсон зарим татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах замаар татварын
орлогын суурийг нэмэгдүүлэх, татварын тэгш, шударга байх зарчмыг хангахаар төсвийн
төсөлд тусгалаа.
 Орон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг хангах зорилтын хүрээнд орон нутгийн төсвийн
орлогыг “суурь орлого”-оор буюу Улсын Их Хурлаас баталсан татварын хувь, хэмжээний
доод хязгаараар төлөвлөн боловсрууллаа. Иргэдийн төлөөлөгчдийн хурал тухайн орон
нутгийн онцлог байдалтай уялдуулан татварын хувь хэмжээг өөрөө тогтоох бөгөөд
тогтоосон хувь хэмжээ нь татварын доод хязгаараас давсан тохиолдолд тус орлогыг тухайн
орон нутгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлж, орон нутаг өөрөө захиран зарцуулах боломжтой
болох юм.
14

14.  Далд эдийн засгийг бууруулж, татварын орлогын бааз суурийг нэмэгдүүлэх зорилгоор
татвар хураалт, хяналт шалгалтын чанарыг сайжруулж, татварын албаны мэдээллийн баазыг
өргөжүүлж ажиллахаас гадна ард иргэдэд татвараа сайн дураараа төлөх, үүрэг хариуцлагаа
ухамсарлан биелүүлэх нь сайн иргэн хүний шинж чанар гэж ойлгуулахад чиглэсэн үйл
ажиллагааг улам эрчимжүүлэх болно.
 Зарим стратегийн ордуудын хөрөнгө оруулалтын гэрээг эргэн авч үзэж, гэрээнд өөрчлөлт
оруулах замаар төсвийн орлогыг нэмэгдүүлэх боломжийг бүрдүүлнэ.
 Төв болон орон нутгийн төсвийн харилцаанд санхүүгийн дэмжлэг, орлогын болон тусгай
зориулалтын шилжүүлгийн шинэ механизм хэрэглэх замаар орон нутгийн төсөв санхүүгийн
эрх мэдлийг нэмэгдүүлж, төвлөрлийг сааруулах чухал шинэчлэлтийг эхлүүлнэ.
 Орон нутгийн хөгжлийг дэмжих, бүс нутгийн тэнцвэртэй байдлыг хангах зорилготой “орон
нутгийн хөгжлийн нэгдсэн сан” бий болно. Улмаар энэхүү сангаас олгох орлогын
шилжүүлэг болон санхүүгийн дэмжлэгийг тодорхой аргачлалд үндэслэн засаг захиргааны
нэгжүүдэд хуваарилах зарчимд шилжих нь орон нутгийн бие даасан байдлыг нэмэгдүүлэх,
төсвийн төвлөрлийг сааруулахад чухал хувь нэмэр оруулна.
 Засгийн газрын бус эрх мэдлийн байгууллагуудын төсвийн хараат бус байдлыг хангах
зорилгоор Ерөнхийлөгч, Шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд, УИХ болон түүнд ажлаа
тайлагнадаг Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид, Прокурор зэрэг байгууллагуудын төсвийг
зохих журмын дагуу зөвшилцсөн хэмжээнд төсөвт тусгах.
 Цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тогтвортой байлгах (2012 онд цалин дунджаар 53
хувь, тэтгэврийн доод хэмжээ 71.2 хувь, халамжийн тэтгэвэр 1.9 дахин өссөн).
 Засгийн газрын байгууллагуудын (гадаад харилцааны яамнаас бусад) гадаад томилолтын
зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх.
 Нормын хувцасны зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх, шинэ төрлийн хангалтыг хойшлуулах.
 Нийгмийн халамжийн сангаас ядуу өрхөд олгох тэтгэмжийг зогсоож, хоол тэжээлийн
хөтөлбөрийн хамрах хүрээ, нэг иргэнд ногдох хөрөнгийн хэмжээг нэмэгдүүлэх.
 Нийгмийн баталгааны асуудлыг салбар бүрт өөрөөр тогтоож, тухайн нэг салбарыг
онцгойлон нэмэгдүүлдэг явдлыг зогсоож нийтлэг нэг байлгах зарчмыг баримтлах.
 Макро эдийн засаг, төсвийн тогтвортой байдлыг дэмжих, бэлэн мөнгөний нийлүүлэлтээс
шалтгаалсан эдийн засгийн халалт үүсэхээс сэргийлэх зорилгоор ашигт малтмалын
салбараас орох орлогыг хуримтлуулах, баялагийн сангийн хэлбэрээр ажиллуулах зарчмыг
баримтлах.
15

15. 5. ТӨСВИЙН ОРЛОГО
5.1. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого, баримтлах бодлого, зарчим
Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлогын төслийг боловсруулахдаа Төсвийн тогтвортой
байдлын тухай хуульд заасан шаардлагын дагуу төсвийн орлогыг тэнцвэржүүлэн тооцож, улмаар
төсвийн орлогын тогтвортой эх үүсвэрээр төсвөөс санхүүжүүлэх хөтөлбөр арга хэмжээг жигд
санхүүжүүлэх үндсэн зарчмыг баримтлалаа. Нэгдсэн төсвийн орлогын гурав ба түүнээс дээш хувийг
бүрдүүлэх гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн үнийг тэнцвэржүүлсэн үнээр тооцсоноор эрдэс баялгийн
үнийн хэлбэлзэлийн улмаас төсөвт үзүүлж болзошгүй эрсдэлийг бууруулж байна. Улмаар гол эрдэс
бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнэ ба тэнцвэржүүлсэн үнийн зөрүүгээс орох орлогыг
Тогтворжуулалтын санд төвлөрүүлэхээр тооцлоо.
Төсвийн тухай хууль 2013 оноос хэрэгжиж эхлэхтэй холбоотойгоор тус хуульд тусгагдсан
орон нутгийн төсвийн бие даасан байдлыг хангах зорилгын хүрээнд орон нутгийн төсвийн орлогыг
“суурь орлого”-оор буюу Улсын Их Хурлаас баталсан татварын хувь, хэмжээний доод хязгаараар
төлөвлөн боловсруулсан. Улмаар 2013 оноос эхлэн тухайн орон нутгийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн
хурал тухайн орон нутгийн онцлог байдалтай уялдуулан татварын хувь хэмжээг өөрөө тогтоох бөгөөд
тогтоосон хувь хэмжээ нь татварын доод хязгаараас давсан тохиолдолд тус орлогыг тухайн орон
нутгийн хөгжлийн санд төвлөрүүлж, орон нутаг өөрөө захиран зарцуулах боломжтой болох юм.
Төсвийн орлогын төлөвлөлтөнд татварын хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар татварын
хувь, хэмжээг өөрчлөхгүй, улмаар эдийн засаг дахь татварын ачааллыг нэмэгдүүлэхгүй байх гэсэн
бодлогыг баримтлалаа.
Түүнчлэн зорилтот үр дүндээ хүрч, нийгэм эдийн засагт үр ашгаа өгсөн, цаашид үргэлжлүүлэх
шаардлагагүй болсон зарим татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах замаар татварын орлогын
суурийг нэмэгдүүлэх, татварын тэгш, шударга байх зарчмыг хангахаар төсвийн төсөлд тусгалаа.
Бизнесийн орчныг сайжруулах үүднээс татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагаатай
холбоотойгоор бизнес эрхлэгчдэд учирч байгаа зарим саад бэрхшээлийг арилган, татвар төлөх,
тайлагнах үйл ажиллагааг хялбаршуулах замаар татвар төлөгчдийн цаг хугацаа, зардлыг хэмнэх,
түүнчлэн татвар, гаалийн байгууллагын үйл ажиллагааг нийтэд ил тод, нээлттэй болгох арга хэмжээг
авч хэрэгжүүлнэ.
Далд эдийн засгийг бууруулж, татварын орлогын бааз суурийг нэмэгдүүлэх зорилгоор татвар
хураалт, хяналт шалгалтын чанарыг сайжруулж, татварын албаны мэдээллийн баазыг өргөжүүлж
ажиллахаас гадна ард иргэдэд татвараа сайн дураараа төлөх, үүрэг хариуцлагаа ухамсарлан
биелүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагааг улам эрчимжүүлэх болно.
Оюу толгой ордын хөрөнгө оруулалтын гэрээнд өөрчлөлт оруулахаар тооцож 2013 оны
төсвийн төсөлд тусгалаа. Монгол Улсын Их Хурлын Аюулгүй байдал, гадаад бодлогын байнгын
хорооны 2011 оны 02 тоот тогтоолын 1.2-т "ашигт малтмалын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
тухай хуульд заасны дагуу бүтээгдэхүүний зах зээлийн үнийн өсөлтийн түвшинд үндэслэн нэмэлт
нөөц ашигласны төлбөр бий болсонтой холбогдуулан Тогтвортой байдлын болон Хөрөнгө
оруулалтын гэрээтэй аж ахуйн нэгжүүдэд энэ хуулийн үйлчлэлийг хамааруулах талаар хэлэлцээ
хийх" арга хэмжээ авахыг Монгол Улсын Засгийн газарт даалгасан.
16

16. УИХ-аас Засгийн газарт өгсөн чиглэлийн дагуу Оюу толгой ордын Хөрөнгө оруулалтын
гэрээнд өөрчлөлт оруулах хэлэлцээрийг хийснээр тус компаниас ирэх оноос эхлэн ашигт малтмалын
нэмэлт нөөц ашигласны төлбөрийг авах, мөн аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын зарим
хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг бууруулах замаар төсвийн орлогыг 445.8 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэхээр
2013 оны төсвийн төсөлд тусгалаа.
5.2. Төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцсон байдал
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 6 дугаар зүйлийн 6.1.1-д заасан “төсвийн орлогыг
тэнцвэржүүлсэн журмаар тооцдог байх” төсвийн тусгай шаардлагын дагуу төсвийн орлогын тооцоог
боловсрууллаа.
Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн тооцоо
Монгол Улсын 2013 оны төсвийн төсөлд ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний үнийн төсөөллийг
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн холбогдох заалт болон ашигт малтмалын
бүтээгдэхүүний үнийн төсөөлөл хийдэг олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагаас гаргасан
төсөөлөлд тулгуурлан хийлээ.
Үнийн хэлбэлзэлтэй холбоотой эрсдлийг бууруулах зорилгоор 2010 онд УИХ-аас баталсан
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу 2011 оноос эхлэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн
орлогыг тооцож, Тогтворжуулалтын санд тодорхой хэмжээний хуримтлалыг бий болгоод байгаа
билээ.
Ирэх 2013 онд 213.0 тэрбум төгрөгөөс дээш хэмжээний орлого төсөвт дангаар төвлөрүүлэх
эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүн нь Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 4.1.2-т
заасан “гол нэр төрлийн эрдэс баялаг”-ийн шаардлагыг хангахаар байна. Энэхүү шаардлагыг ирэх онд
зэс, нүүрс хангахаар байгаа тул эдгээр эрдэс баялгийг гол нэр төрлийн эрдэс баялгаар тодорхойлж,
тэнцвэржүүлсэн үнийг хуульд заасны дагуу тооцлоо.
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 11.1.3-т тухайн төсвийн жилийн дараахь жилийн
төсвийн төсөлд баримтлах гол эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний тэнцвэржүүлсэн үнийг өмнөх 12
жилийн үнийн дундаж болон тухайн төсвийн жил, түүний дараахь 3 жилийн дундаж үнийн
төсөөллийг дундажлан тус тус тооцохоор заасан. Үүний дагуу зэс, боловсруулсан, коксжих болон
чулуун нүүрсний тэнцвэржүүлсэн үнийг дараах байдлаар тооцлоо.
Хүснэгт 5.2.1. Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүний сүүлийн 12 жилийн дундаж үнэ
(ам.доллар, тонноор)
Коксжих нүүрс Чулуун нүүрс
Он Зэс Боловсруулсан нүүрс
(ккал 5500-с дээш) (4000-5500)
2000 1814.5 43.0 38.7 21.5
2001 1580.2 53.4 41.7 23.2
2002 1560.3 43.9 46.4 25.8
2003 1779.4 46.4 49.3 27.4
2004 2863.5 92.1 57.0 31.7
2005 3676.5 81.7 55.4 50.0
2006 6731.4 85.3 58.5 51.2
2007 7131.6 112.4 66.3 55.0
17

17. 2008 6963.5 217.2 103.2 84.0
2009 5165.3 121.6 86.3 69.8
2010 7538.4 168.3 109.2 94.4
2011 8800.6 183.8 105.4 85.5
Дундаж 4633.8 104.1 68.1 51.6
Хүснэгт 5.2.2. Олон Улсын санхүүгийн байгууллагуудаас гаргасан үнийн
төсөөлөл(ам.доллараар, тонноор)
Боловсруулсан Коксжих нүүрс Чулуун нүүрс
Он Зэс нүүрс (ккал 5500-с дээш) (4000-5500 ккал)
2012 7970.1 163.6 86.0 74.17
2013 8152.0 161.2 96.7 83.17
2014 8180.0 157.0 94.2 81.01
2015 7795.6 153.8 92.3 79.36
Дундаж 8024.0 158.9 92.3 79.4
Хүснэгт 5.2.3. 2013 оны төсөвт тусгасан тэнцвэржүүлсэн үнэ (1 ба 2-т
тодорхойлсон үнийн дундаж,тонн ам.доллараар )
Зэс 6328.9
Боловсруулсан нүүрс 131.5
Коксжих нүүрс (ккал 5500-с дээш) 80.2
Чулуун нүүрс (4000-5500ккал) 65.5
5.3. Эдийн засаг дахь татварын ачаалал
Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2013 онд 7,088.3 тэрбум төгрөгт
хүрч, ДНБ-ий 40.2 орчим хувийг эзлэхээр байна. Өөрөөр хэлбэл, нийт эдийн засгийн 40.2 орчим
хувьтай тэнцэх хөрөнгийн дахин хуваарилалт төсвөөр дамжин хийгдэж байгаа нь төсвийн бодлого
макро эдийн засгийн тэнцвэрт хэр хүчтэй нөлөө үзүүлэхийг тодорхой харуулж байна.
Эдийн засаг дахь татварын ачааллыг тооцохдоо нийт татварын орлогыг ДНБ-д харьцуулан
тооцдог. Монгол Улсын 2004 оноос хойшхи татварын ачааллыг графикаар харуулбал:
График 5.3.1 Эдийн засаг дахь татварын ачаалал
18

18. Графикаас харахад татварын ачааллын хэмжээ сүүлийн жилүүдэд ихээхэн өссөн байна.
Тухайлбал, 2006-2008 оны байдлаар татварын ачааллын хэмжээ дундажаар ДНБ-ий 29.0 хувьд хүрч
байсан бол 2009 онд дэлхий нийтийг хамарсан санхүү, эдийн засгийн хямралтай холбоотойгоор
татварын орлого огцом буурч, татварын ачааллын хэмжээ 24.6 хувьд хүрсэн. Улмаар эдийн засгийн
сэргэлт болон уул уурхайн салбарын өсөлтөөс шалтгаалан эдийн засаг дахь татварын ачааллын
хэмжээ 2010-2011 онд 31.9-36.1 хувьд хүрч өссөн. Түүнчлэн 2012 оны хувьд татварын ачааллын
хэмжээ 30.5 хувьд хүрэхээр байгаа нь уул уурхайн гол нэр төрлийн бүтээгдэхүүний дэлхийн зах зээл
дээрх үнийн бууралт болон нүүрсний зах зээлийн уналттай холбоотойгоор уул уурхайн салбараас
төвлөрүүлэх орлогын хэмжээ буурсантай холбоотой байна. Ирэх 2013 оны хувьд татварын ачааллын
хэмжээ 36.7 хувьд хүрэхээр байна.
5.4. Уул уурхайн салбарын орлого
Гол нэр төрлийн уул уурхайн бүтээгдэхүүний биет хэмжээ болон татварын орлогын өмнөх
жилүүдийн гүйцэтгэл болон ирэх жилийн төсөөллийг дараах хүснэгтээр харууллаа.
Хүснэгт 5.4.1. Уул уурхайн салбарын орлогын төсөөлөл
/тэрбум төгрөг/
2009 2010 2011 2012 оны 2013
гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл ХБГ төлөвлөгөө
Бүтээгдэхүү
№ нэр
ний
төрөл
Хэмжээ
Хэмжээ
Хэмжээ
Хэмжээ
Хэмжээ
Татвар
Татвар
Татвар
Татвар
Татвар
1
Алт /тн/
1 9.3 60.5 4.1 38.2 5.6 36.4 4.7 47.6 19.7 121.5
Нүүрсний
2
экспорт /сая
2
тонн/ 7.1 76.8 16.8 193.9 20.9 475.3 16.4 310.4 34.7 466.1
Зэсийн
3
баяжмал/мян
3
.тонн/ 530.3 237.2 568.6 534.8 573.0 577.4 503.5 545.3 945.0 457.9
Цайрын
4
баяжмал
4
/мян.тонн/ 150.7 11.3 119.8 34.2 120.7 31.8 116.1 22.7 55.4 13.5
Төмрийн
5хүдэр,
5 баяжмал
/сая.тонн/ 1.6 12.1 3.6 99.8 5.7 54.6 6.4 57.3 9.9 144.6
Жонш,
6жоншны
6 баяжмал
/мян.тонн/ 313.5 2.1 418.9 4.3 404.0 6.4 423.1 2.1 571.4 12.12
7Бусад
7 бүтээгдэхүүн 61.7 41.18
НИЙТ ДҮН 400.0 905.2 1182.0 1047.1 1257.12
Оюу толгой
гэрээнд өөрчлөлт
оруулснаар 445.8
Оюу толгой
гэрээнд өөрчлөлт
оруулсны дараах
нийт дүн 1702.8
19

19. Уул уурхайн бүтээгдэхүүний олборлолт, борлуулалтаас 2013 онд төсөвт нийт 1257.12 тэрбум
төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна. Оюу толгой компани 2013 онд 382.0 мянган тонн зэсийн
баяжмал, 424.0 мянган унци алт, 802.0 мянган унци мөнгө олборлож, тус компаниас төсөвт нийт 151.3
тэрбум төгрөгийн татварын орлогыг төвлөрүүлэхээр тооцсон. Түүнчлэн, Оюу Толгой ордын Хөрөнгө
оруулалтын гэрээнд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах замаар 2013 онд төсөвт 445.8 тэрбум төгрөгийн нэмэлт
орлогыг төвлөрүүлэхээр тооцлоо. Улмаар уул уурхайн бүтээгдэхүүний олборлолт, борлуулалтаас
төвлөрүүлэх нийт орлого 1702.8 тэрбум төгрөг болохоор байна.
Уул уурхайн салбараас орох төсвийн орлого нь манай улсын гол экспортлогч орон болох
БНХАУ-ын эдийн засгийн байдал, ашигт малтмалын бүтээгдэхүүний эрэлтээс ихээхэн хамааралтай
байгаа нь төсвийн орлогод гол эрсдэлийг учруулж байна. 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар манай
улсын нийт экспортын 93.7 хувь нь БНХАУ-тай хийгдсэн байна. Түүнчлэн, нийт экспортын үнийн
дүнгийн 98.3 хувийг эрдэс бүтээгдэхүүн, үнэт ба хагас үнэт чулуу, үнэт металл, гоёлын зүйлс, зоос,
түүхий болон боловсруулсан арьс, шир, ангийн үс, тэдгээрээр хийсэн эдлэл, нэхмэл бүтээгдэхүүн
эзэлж байна. (Эх сурвалж: Үндэсний статистикийн хороо, 2012 оны 8-р сарын Статистикийн бюллетень)
БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт 2012 оны эхний хагас жилд 7.6 хувьд хүрч, 2008-2009 оны
санхүүгийн хямралаас хойшхи хамгийн бага хэмжээндээ хүрсэн байна. (Эх сурвалж: http://www.reuters.com)
Олон улсын валютын сангаас 2012 оны 7 дугаар сард гаргасан “Дэлхийн эдийн засгийн төлөв
байдал”-ын тайланд евро бүсийн өрийн хямрал улам дордож байгаа нь БНХАУ-ын эдийн засгийн
өсөлтийн гол эрсдэл болоод байгааг анхааруулсан байна. Үүнээс гадна тус улсын эдийн засгийн
дотоодын эрсдэлүүд нь мөн эдийн засгийн өсөлтийг нь бууруулж болзошгүй байгаа ч энэ бүхэнд
хариу үйлдэл үзүүлэх боломж бололцоо байгааг бас сануулжээ. (Эх сурвалж: www.imf.org)
БНХАУ-ын эдийн засгийн өсөлт ийнхүү буурч буй нь манай улсын эдийн засаг болон төсвийн
орлогод мэдэгдэхүйц нөлөө үзүүлж байна. Тус улсын эдийн засаг хямран, томоохон бүтээн
байгуулалт нь танагдаж, үүнийгээ дагаад үйлдвэрлэл буурч улмаар төмөрлөгийн үйлдвэрийн гол орц
болох коксжих нүүрсний хэрэглээ буурч байна. 2012 оны эхний хагаст БНХАУ-ын дотоодын гангийн
эрэлт буурсантай холбоотой манай улсын хувьд нүүрсний зах зээлийн нөхцөл байдал эрс муудаж
баяжуулсан болон коксжих нүүрсний экспортын үнэ 23-29 хувиар унаад байна.
Энэхүү үнийн огцом уналт, БНХАУ-ын нүүрсний эрэлтийн бууралтаас үүдэн Монгол Улсын
нүүрсний экспортын хэмжээ энэ оны 7 дугаар сард 0.9 сая тонн хүртэл буурч өмнөх сараасаа даруй
61.8%-иар, өнгөрөгч 2011 оны мөн үетэй харьцуулбал 42.5%-иар тус тус буурсан үзүүлэлттэй байна.
График 5.4.1. Сар бүрийн нүүрсний экспортын хэмжээ /мян.тонн/
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу 2012 оны батлагдсан төсөвт баримтлах гол
нэр төрлийн эрдэс бүтээгдэхүүний тэнцвэржүүлсэн үнийг тооцоход боловсруулсан нүүрс 166.6, хүрэн
20

20. нүүрс 57.2, чулуун нүүрс 72.4, коксжих нүүрс 102.6 ам.доллар гарч байсан. Нүүрсний тэнцвэржүүлсэн
үнэ харьцангуй өндөр гарсан нь 2012 оны батлагдсан төсвийг бэлтгэх үед буюу 2011 оны 9 дүгээр
сард нүүрсний зах зээлийн үнийн ирэх 4 жилийн төсөөлөл харьцангуй өндөр буюу баяжуулсан болон
коксжих нүүрсний үнийн төсөөлөл 200 ам.доллараас дээш байсантай холбоотой юм.
Харин 2013 оны төсвийн төслийг бэлтгэх үед олон улсын зах зээлийн судалгааны
байгууллагуудаас хийсэн нүүрсний үнийн төсөөллийг авч үзэхэд ирэх жилүүдэд нүүрсний үнийг
нилээд бууруулж төсөөлсөн байна.
БНХАУ-ын зах зээл дээрх нүүрсний эрэлт үргэлжлэн унавал үүнийг даган үнэ буурч, улмаар
манай улсын нүүрсний экспортын хэмжээ төлөвлөсөн хэмжээнд хүрэхгүй байх томоохон эрсдэл
байна.
Уул уурхайн салбараас орох татварын орлогын хэмжээ 2011 оны гүйцэтгэлээр 1.1 их наяд
төгрөг болж 2009 оныхоос 3 дахин өссөн боловч дэлхийн эдийн засгийн байдалд үүсээд буй
тогтворгүй байдлын улмаас манай улсын уул уурхайн салбараас орох төсвийн орлогын өсөлтийн хурд
саарах хандлагатай болж байна.
Гэвч 2013 оноос Оюу толгой компанийн бүтээгдэхүүний олборлолт эхэлснээр манай улсын
уул уурхайн салбарын орлого ирэх жилүүдэд өсөхөөр байна.
2013 оны төсвийн төлөвлөгөөгөөр ашигт малтмалын гол нэрийн бүтээгдэхүүнээс орох
татварын орлогын төлөвлөгөөг харуулбал:
Хүснэгт 5.4.2. Гол нэр төрлийн эрдэс баялгийн бүтээгдэхүүнээс орох татварын орлогын төлөвлөгөө
2013 оны төлөвлөгөө /тэрбум төгрөгөөр/
Бүтээгдэхүүний Биет
№ Ногдол Бусад Гаалийн
нэр төрөл хэмжээ ААНОАТ АМНАТ ӨСНАТ Нийт
ашиг татвар хураамж
1 Алт /тн/ 19.8 15.95 75.10 20.60 9.90 0.00 121.55
2 Нүүрсний /сая тонн/ 34.80 72.90 188.90 74.59 16.30 61.17 52.30 466.16
Үүнээс:
Экспортын нүүрс 5.8 71.90 183.90 74.59 16.30 49.20 42.1 116.71
Дотоодын нүүрс 6.8 1.00 5.00 11.97 10.2 28.17
Зэсийн баяжмал
3 /мян.тонн/ 945.0 44.10 115.20 153.60 66.00 79.00 0.95 457.90
Цайрын баяжмал
4 /мян.тонн/ 55.4 7.80 4.50 0.01 1.20 0.06 13.57
Төмрийн хүдэр,
5 баяжмал /сая.тонн/ 9.9 18.17 65.00 46.20 5.32 9.95 144.64
Жонш, жоншны
6 баяжмал /мян.тонн/ 571.4 0.68 7.45 2.71 0.70 0.57 12.12
7 Бусад 15.00 5.14 0.97 20.00 0.08 41.18
НИЙТ ДҮН 174.12 461.20 298.50 82.30 177.30 63.70 1 257.12
21

21. Оюу Толгойн
Хөрөнгө
8 оруулалтын гэрээнд
өөрчлөлт
оруулснаар 224.5 221.3 445.8
Оюу толгой гэрээнд
өөрчлөлт оруулсны
дараах нийт дүн 398.6 461.2 519.8 82.3 177.3 63.7 1 702.92
5.5. Тогтворжуулалтын сангийн орлого
Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн дагуу төсвийн тогтвортой байдлыг хангах, уул
уурхайн бүтээгдэхүүний үнийн өсөлтөөс бий болсон орлогоор хуримтлал үүсгэх зорилгоор төсвийн
тэнцвэржүүлсэн орлогыг тооцож, гол нэрийн эрдэс баялгийн зах зээлийн үнэ болон тэнцвэржүүлсэн
үнийн зөрүүгээс орох татварын орлогыг Тогтворжуулалтын санд хуримтлуулахаар төлөвлөлөө.
Ирэх онд нэг тонн зэсийн зах зээлийн үнэ дунджаар 8152 ам.доллар, нэг тонн нүүрсний үнэ
нүүрсний нэр төрлөөс хамааран 83.2-161.2 ам.доллар байна гэж төсөөллөө. Улмаар Тогтвортой
байдлын тухай хуулийн дагуу Тогтворжуулалтын сангийн орлогыг тооцлоо.
Хүснэгт 5.5.1. Тогтворжуулалтын сангийн орлогын төлөвлөгөө /тэрбум төгрөг/
Бүтээгдэхүүний нэр төрөл
Үзүүлэлт Боловс- Нийт дүн
руулсан Коксжих Чулуун Зэсийн
нүүрс нүүрс нүүрс баяжмал
Биет хэмжээ 5.8 сая 14.4 сая 5.7 сая 945.0 мянга
Тэнцвэржүүлсэн үнэ $131.5 $80.20 $65.50 $ 6 328.90
Зах зээлийн үнэ $161.2 $96.70 $83.17 $ 8 152.00
Аж ахуйн нэгжийн орлогын
3.0 12.14 2.97 19.90 38.03
албан татварын орлого
Ашиг малтмалын нөөц
11.56 9.31 6.71 27.75 55.33
ашигласны төлбөрийн орлого
Өсөн нэмэгдэх нөөц ашигласны
8.59 2.71 9.00 56.11 76.40
төлбөрийн орлого
Тогтворжуулалтын санд
23.15 24.16 18.68 103.77 169.7
төвлөрөх орлогын дүн
Тогтворжуулалтын санд нийт 169.76 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаагийн 103.8 тэрбум
төгрөг буюу 61 хувь нь зэснээс, 66.0 тэрбум төгрөг буюу 39 хувь нь нүүрснээс тус тус төвлөрөхөөр
байна.
5.6. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн орлого
Төсвийн орлогын 2013 оны төлөвлөгөөний төслийг боловсруулахдаа 2012 оны хүлээгдэж буй
гүйцэтгэлд үндэслэн төсвийн орлогын боломжит эх үүсвэрүүдийг бүрэн дайчилж, өнөөгийн хүчин
төгөлдөр мөрдөгдөж буй хууль эрх зүйн орчны хүрээнд Засгийн газраас эдийн засаг, нийгмийг
хөгжүүлэх чиглэлээр баримталж буй бодлого, хөтөлбөр, арга хэмжээ, эдийн засгийн өсөлт, гадаад,
дотоод орчны нөлөөлөл зэргийг тооцон, Монгол Улсын нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлогыг
22

22. 2012 оны төсвийн тодотголоос 1,558.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 7,088.3 тэрбум төгрөгт хүрэхээр
тооцлоо.
График 5.6.1. Монгол Улсын Нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2004-2013 он, тэрбум төгрөг
Хүснэгт 5.6.1. Монгол Улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн тэнцвэржүүлсэн орлого
/тэрбум төгрөг/
2011 2012 2013
Орлого гүйцэтгэл ХБГ төсөл
1 2 3
НИЙТ ОРЛОГО БА ТУСЛАМЖИЙН ДҮН 4468.2 5631.7 7258.1
ТОГТВОРЖУУЛАЛТЫН САН 241.0 101.3 169.7
ТЭНЦВЭРЖҮҮЛСЭН ОРЛОГО БА ТУСЛАМЖИЙН ДҮН 4159.6 5530.3 7088.3
1 Татварын орлого 3668.3 4925.6 6470.5
1.1. Орлогын албан татвар 833.7 950.8 1261.5
1.2. Нийгмийн даатгалын орлого 473.3 591.5 732.0
1.3. Өмчийн татвар 17.1 15.9 23.7
1.4. Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар 1114.4 1734.0 1942.7
1.5. Онцгой албан татварын орлого 293.9 376.4 595.2
1.6. Тусгай зориулалтын орлого 26.4 28.0 37.2
1.7. Гадаад үйл ажиллагааны орлого 337.4 565.9 581.7
1.8. Бусад татвар(төлбөр, хураамж) 571.9 662.8 1296.3
2 Татварын бус орлого 545.3 602.9 617.0
ХӨРӨНГИЙН ОРЛОГО 11.9 0.7 0.8
ТУСЛАМЖИЙН ОРЛОГО 1.5 1.0 0.0
2012 оны төсвийн төсөлд нэгдсэн төсвийн нийт тэнцвэржүүлсэн орлого 2012 оны төсвийн
тодотголоос 1,558.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэн 7,088.3 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байгаагаас 91.3 хувь
буюу 6,470.5 тэрбум төгрөг нь татварын орлого, үлдэх 8.7 хувь буюу 617.0 тэрбум төгрөг нь татварын
бус орлого байна.
Төсвийн орлогын гол бүрдүүлэгч Татварын ерөнхий газар, Гаалийн ерөнхий газраас төсөвт
төвлөрүүлсэн орлогыг харуулбал дараах байдалтай байна.
23

23. Хүснэгт 5.6.2. Татварын ерөнхий газар, Гаалийн ерөнхий газрын орлого
2012-2013 оны байдлаар /тэрбум төгрөг/
2012 2013
Үзүүлэлт 2007 2008 2009 2010 2011
ХБГ Төсөл
Нийт орлого,
1 880.5 2 170.4 1 994.0 3 122.5 4 468.2 5 631.7 7 258.3
үүнээс:
Татварын ерөнхий
1 086.6 1 166.0 938.8 1 545.6 2 159.5 2 428.6 3 163.6
газар
Гаалийн ерөнхий
418.7 588.6 514.9 877. 6 1 421. 0 2 044.7 2 340.7
газар
2013 онд Татварын ерөнхий газраас төсөвт 3,163.6 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр
байгаа нь нэгдсэн төсвийн нийт орлогын 43.6 хувийг эзэлж байна. Гаалийн ерөнхий газраас улсын
төсөвт 2013 онд 2,340.7 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр байгаа нь нэгдсэн төсвийн орлогын
32.2 хувийг эзэлж байна. Татварын болон Гаалийн ерөнхий газар нь 2013 онд нэгдсэн төсвийн нийт
орлогын 75.8 хувийг бүрдүүлэхээр байна.
5.6.1. Татварын орлого, төрөл тус бүрээр
Аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татвар
Монгол Улсын төсөвт 2013 онд төвлөрөх аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын
төлөвлөгөөг боловсруулахдаа макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлтүүд, 2012 оны эхний хагас
жилийн гүйцэтгэл болон хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын
ногдол, төлөлтийн сүүлийн 3 жилийн судалгаа, аж ахуйн нэгж, байгууллагуудын сүүлийн 3 жилийн
эдийн засгийн үзүүлэлтийн судалгаа, эдийн засгийн өсөлт зэргийг харгалзан үзэж төлөвлөснөөр 2013
онд аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын орлогоор улсын төсөвт 863.7 тэрбум төгрөг,
Тогтворжуулалтын санд 38.0 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэхээр тооцлоо.
Хувь хүний орлогын албан татвар
2013 онд хувь хүний орлогын албан татварын орлогоор орон нутгийн төсөвт 426.9 тэрбум
төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр тооцсон нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 120.5 тэрбум
төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна. Энэ нь 2013 оноос эхлэн үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан татварын
үнэлгээг нэмэгдүүлэх, хувиараа ажил, үйлчилгээ үзүүлдэг, бараа нийлүүлдэг иргэдийн бүртгэлийг
сайжруулах замаар татварын бааз суурийг өргөтгөх, аж үйлдвэрийн салбар, уул уурхайн салбарын
бүтээн байгуулалтын ажил эрчимжиж байгаатай холбоотойгоор ажлын байр шинээр нэмэгдэж байгаа
нь хувь хүний орлогын албан татварын орлого өсөхөд нөлөөлнө гэж тооцлоо.
Цалин, хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлогын албан татварын 2011 оны жилийн
эцсийн тайлангийн нэгтгэлээс харахад нийт 1145.3 мянган татвар төлөгч хувь хүний орлогын албан
татварт хамрагдсан байна. Нийт цалин болон түүнтэй адилтгах орлого 2641.9 тэрбум төгрөг
байгаагаас ажил олгогчтой хөдөлмөрийн гэрээ байгуулан үндсэн ажилтнаар ажиллаж буй татвар
төлөгч 994.1 мянга ба цалин, түүнтэй адилтгах орлого 2559.7 тэрбум төгрөг, үндсэн ажлын газраас
бусад гэрээт ажиллагсад 151.2 мянга буюу хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлого нь 82.3
тэрбум төгрөг байна. Эрүүл мэнд нийгмийн даатгалын шимтгэлийг нийт 809.7 мянган татвар төлөгч,
205.9 тэрбум төгрөг төлсөн. Цалин, хөдөлмөрийн хөлс болон түүнтэй адилтгах орлогын албан татвар
ногдуулах орлого 2436.0 тэрбум төгрөг, ногдуулсан татвар 243.6 тэрбум төгрөг байна. Тэтгэмж болон
түүнтэй адилтгах орлогод ногдох татвар 0.9 тэрбум төгрөг, бэлгэнд ногдох татвар 0.2 тэрбум төгрөг,
төлөөлөн удирдах зөвлөл, бусад зөвлөлийн гишүүдийн цалин, түүнтэй адилтгах орлогод ногдох
24

24. татвар 1.3 тэрбум төгрөг, шагнал урамшууллын орлогод ногдох татвар 0.4 тэрбум төгрөг бөгөөд нийт
татварын ногдуулалт 246.5 тэрбум төгрөг байна. Үүнээс сарын 7.0 мянга буюу жилийн 84.0 мянган
төгрөгийн татварын хөнгөлөлт эдэлсэн 779.7 мянган хүн буюу 33.9 тэрбум төгрөг байна. Хувь хүний
орлогын албан татварын хуулийн дагуу хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдэлсний дараа төлбөл зохих албан
татвар 199.4 тэрбум төгрөг байна. 2013 онд хувь хүний орлогын албан татварын буцаан олголтоор
29.2 тэрбум төгрөг олгохоор тусгалаа.
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.2 дахь заалтын дагуу
хувь хүний авсан хүүгийн орлогыг албан татвараас чөлөөлж байсан. Тус хуулийн холбогдох заалт нь
2013 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрөөс эхлэн хүчингүй болж, хуулийн дагуу олсон орлогын 10 хувиар
албан татвар ногдуулахаар байгааг 2013 оны төсвийн төсөлд тооцож тусгалаа.
Нийгмийн даатгалын шимтгэлийн орлого
Нийгмийн даатгалын шимтгэл, хураамжийн хэмжээг 2012 оны төсвийн төлөвлөгөөнөөс 140.5
тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 732.0 тэрбум төгрөгт хүрэхээр төлөвлөлөө.
Үл хөдлөх хөрөнгийн албан татвар
Сүүлийн жилүүдэд бизнесийн үйл ажиллагаа өргөжиж, улмаар иргэд, аж ахуйн нэгжийн
эзэмшиж буй үл хөдлөх эд хөрөнгө нэмэгдэж байгаатай холбоотойгоор үл хөдлөх эд хөрөнгийн албан
татварын орлогоор орон нутгийн төсөвт 2012 онд 23.6 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна.
Нэмэгдсэн өртгийн албан татвар
Дотоодын бараа, үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татвар: Дотоодын бараа,
үйлчилгээний нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг тооцохдоо дотоодын нийт бүтээгдэхүүний
өсөлт, хэрэглээний үнийн өсөлт зэрэг макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт, 2012 оны хүлээгдэж
байгаа гүйцэтгэлтэй уялдуулан тооцоход улсын төсөвт ирэх 2013 онд 757.4 тэрбум төгрөгийн орлого
төвлөрүүлэхээр тооцсон нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 174.5 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр
байна.
Импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татвар: Макро эдийн засгийн үндсэн үзүүлэлт,
өмнөх жилүүдийн гүйцэтгэл болон 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлтэй уялдуулан 2013 оны улсын
төсөвт төвлөрөх импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг тооцлоо.
Импортын барааны нэмэгдсэн өртгийн албан татварын орлогыг импортын тоо хэмжээтэй
уялдуулан тооцоход улсын төсөвт 2013 онд 1,262 тэрбум төгрөг төвлөрүүлэхээр байгаа нь 2012 оны
хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 48.4 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна.
Хүснэгт 5.6.1.1. Импортын барааны НӨАТ-ын төлөвлөгөө
Төрөл 2007 он 2008 он 2009 он 2010 он 2011 он 2012 он 2013* он
Импортын
хэмжээ /сая.$/ 1856.2 2751.3 2046.5 3300.5 6783.9 9,272.8 9,617.0
Импортын
барааны НӨАТ
/тэрбум.төг/ 198.9 289.5 247.1 422.8 819.3 1,213.6 1,262.0
25

25. Онцгой албан татвар
Эх орны үйлдвэрийн архи, дарсны онцгой албан татварын орлогоор онцгой албан татварын
архинд ногдох хувь хэмжээг нэмэгдүүлсэнтэй холбогдуулан 2012 оны тодотголоор 113.0 тэрбум
төгрөг улсын төсөвт төвлөрүүлэхээр тусгасан. 2013 онд архи, дарсны онцгой албан татварын
орлогоор 130.1 тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тусгалаа. Үүний дийлэнх хувийг үндэсний
томоохон үйлдвэрлэгч болох “АПУ” ХК, “Спирт бал бурам” ХК, “Жем интернешнл” ХХК, үлдэх
хувийг орон нутгийн болон бусад архины үйлдвэрээс төвлөрөхөөр байна. Улсын хэмжээнд архи, дарс,
пиво, тамхи үйлдвэрлэгч 150 аж ахуйн нэгж бүртгэлтэй байгаа боловч 45 хувь буюу 68 үйлдвэр
тогтмол, 5 хувь буюу 7 үйлдвэр тогтмол бус, 50 хувь буюу 75 үйлдвэр огт үйл ажиллагаа явуулаагүй,
үйлдвэрлэл нь бүрэн зогссон байна.
График 5.6.1.1. Дотоодын архины үйлдвэрлэлийн хэмжээ /мян.литр/
Дотоодын пивоны онцгой албан татвараар 2013 онд 21.8 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр тооцож
тусгалаа.
Хүснэгт 5.6.1.2. Пиво үйлдвэрлэгч аж ахуй нэгжүүдийн үйл ажиллагааны жигд байдал
Үйлажиллагаа
Аж ахуйн нэгжийн Тогтмол Тогтмол бус
явуулаагүй
тоо
2011 он 2012 он тоо 2011 он 2012 он тоо 2011 он 2012 он тоо
Орон нутаг 8 0 1 +1 0 0 0 8 7 -1
Улаанбаатар 15 9 8 -1 1 0 -1 5 7 +2
Нийт
23 9 9 0 1 0 -1 13 14 -1
Харин дотоодын тамхины онцгой албан татвараар хуулийн өөрчлөлттэй холбогдуулан 2013
онд 46.8 тэрбум төгрөг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тооцлоо.
График 5.6.1.2. Дотоодын тамхины үйлдвэрлэлийн хэмжээ /мян.блок/
26

26. Онцгой албан татварыг импортолсон барааны тоо хэмжээнд ногдуулдаг тул тухайн барааны
хэрэглээний өөрчлөлтөөс шууд хамааран онцгой албан татварын орлого хэлбэлзэж байдаг. Сүүлийн
жилүүдэд онцгой албан татвартай барааны хэрэглээ харьцангуй өсч байгаа бөгөөд дараах хүснэгтээс
2007 оноос хойш импортолсон архи, тамхи, пиво болон суудлын автомашины тоо хэмжээг харж
болно.
Хүснэгт 5.6.1.3.Онцгой албан татвартай барааны импортын хэмжээ
Үндсэн 2007 оны 2008 оны 2009 оны 2010 оны 2011 оны 2012 оны 2013 оны
х/н
үзүүлэлт гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл гүйцэтгэл ХБГ төсөл
Архи, виски л 27,980 68,753 92,420 124,575 267,488 355,055 404,408
Дарс л 1,511,576 1,660,631 1,069,514 1,849,233 2,606,717 2,889,263 3,438,223
мян.ш
Янжуур
1,092,809 1,564,405 1,490,592 1,148,079 1,728,116 1,989,462 2,034,325
тамхи
Дүнсэн тн
1,420 1,576 1,316 1,327 1,458 1,480 1,296
тамхи
л
Пиво 13,622,498 18,302,600 10,937,300 18,796,970 22,663,197 27,905,165 35,858,137
ш
Суудлын
20,012 37,127 11,459 24,633 50,663 33,624 39,624
автомашин
Эх сурвалж. Гаалийн статистик мэдээ
Архи, дарс, янжуур тамхи, шар айрагны импортын хэмжээ 2012 онд өмнөх онтой харьцуулахад
нилээд өссөн боловч 2012 оны 9 дүгээр сард импортын архи, тамхины онцгой албан татварыг
нэмэгдүүлэх тухай Онцгой албан татварын тухай хуульд өөрчлөлт оруулсны улмаас 2013 онд архи,
тамхины импортын өсөлтийн хувь саарах төлөвтэй байна. Энэ нь пивоны хэрэглээг өсгөхөд нөлөөлж,
2013 онд пивоны импорт энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 28 хувиар өсч 35 сая литрт хүрэхээр
байна.
Ирэх 2013 онд улсын төсөвт импортын архи, тамхины онцгой албан татварын орлогоор 81.4
тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаа нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 28 тэрбум төгрөгөөр,
импортын пивоны онцгой албан татварын орлогоор 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байгаа
нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 1.4 тэрбум төгрөгөөр тус тус нэмэгдэхээр байна. 2011 оны 11
сард Онцгой албан татварын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулж суудлын автомашины онцгой
албан татварыг нэмэгдүүлсний улмаас импортын хэмжээ 2012 онд өмнөх оноос 24,560 ширхэгээр
буурч 26,103 ширхэг суудлын автомашин импортлох төлөвтэй байна.
Хүснэгт 5.6.1.4. Суудлын автомашины импортын хэмжээ
2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013**
Онцгой албан
татвартай суудлын 20,012 37,127 11,459 24,633 50,663 26,103 39,624
автомашины хэмжээ
Монгол Улсын 2012 оны төсвийн тухай хуульд суудлын автомашины онцгой албан татварын
орлогоор 101.5 тэрбум төгрөгийн орлогыг улсын төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцож тусгасны 77 орчим
хувь буюу 79 тэрбум төгрөгийн орлого нь энэ оны эхний 8 сарын байдлаар төвлөрчээ. Энэ оны эхний
8 сард 20 мянган ширхэг суудлын автомашин импортолсон бөгөөд хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 26
мянга гаруй ширхэг суудлын автомашин импортлох төлөвтэй байна. Иймд ирэх онд суудлын
автомашины импортыг 39.6 мянган ширхэг татвартай суудлын автомашин импортлож 149.5 тэрбум
төгрөгийн онцгой албан татварын орлого төвлөрүүлэхээр тооцлоо.
27

27. Автобензин, дизелийн түлшний хэрэглээ жил ирэх тусам нэмэгдэж байгаа тул 2013 онд энэ
оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 38 хувь буюу 423.1 мянган тонноор нэмэгдэж нийт 1,550.5 мянган
тонн автобензин, дизелийн түлш импортлоно гэж тооцов. 2012 онд газрын тосны бүтээгдэхүүний
хилийн үнэ болон валютын ханшны өсөлтийн улмаас онцгой болон гаалийн албан татвар тэг хувь,
хэмжээтэй байсан бөгөөд 9 дүгээр сараас эхлэн дизелийн түлшний тонн тутам 109 мянган төгрөгийн
онцгой албан татварыг ногдуулж байна.
Иймд 2013 онуудад татварын хувь, хэмжээг хилийн үнээс хамааруулан өөрчилснөөр нэг тоннд
дунджаар 20, 30, 109 мянган төгрөг, зарим онцлог салбарын ашиглах дизелийн түлшний тонн тутамд
дунджаар 150 мянган төгрөг ногдуулахаар тооцон автобензин, дизелийн түлшний онцгой албан
татварын орлогоор 154.9 тэрбум төгрөг төсөвт төвлөрүүлэхээр тооцлоо.
Хүснэгт 5.6.1.5. Автобензин, дизелийн түлшний импортын хэмжээ /тонноор/
2007 2008 2009 2010 2011 2012* 2013*
Бензин 90
хүртэл
октантай 157.3 169.1 119.8 123.6 127.7 145.0 164.7
Бензин 90-ээс
дээш
октантай 108.2 145.1 149.8 149.0 204.2 231.9 309.2
Дизелийн
түлш 319.5 389.5 379.4 495.5 647.8 750.4 1,076.6
Нийт импорт 585.0 703.8 649.1 768.2 979.8 1,127.3 1,550.5
Тусгай зориулалтын орлого
Автобензин, дизелийн түлшний албан татвар: Импортоор орж ирж буй автобензин, дизелийн
түлшний хэмжээ 2013 онд энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 38 орчим хувиар өсч 90 хүртэл
октантай автобензин 19.7 мянган тонноор, дизелийн түлш 326.2 мянган тонноор, 90-ээс дээш
октантай автобензин 77.3 мянган тонноор тус тус нэмэгдэх төлөвтэй байна.
Газрын тосны бүтээгдэхүүний хэрэглээ сүүлийн жилүүдэд өсөх хандлагатай байгаа бөгөөд уул
уурхайн томоохон төслүүдийн бүтээн байгуулалт, барилгын салбарын өсөлт, автомашины
хэрэглээний өсөлт зэргээс шалтгаалан 2013 онд 1,550.5 мянган тонн автобензин, дизелийн түлш
импортлон автобензин дизелийн түлшний албан татварын орлогоор 13.6 тэрбум төгрөгийг улсын
төсөвт төвлөрүүлэхээр тусгалаа.
Автотээвэр өөрөө явагч хэрэгслийн албан татвар: Автотээврийн болон өөрөө явагч
хэрэгслийн албан татварын орлогоор 2013 онд орон нутгийн төсөвт 23.7 тэрбум төгрөгийн орлогыг
төвлөрүүлэхээр тусгалаа. Төсвийн тухай хуулийн дагуу 2013 оны суурь орлого нь 16.7 тэрбум төгрөг
байна.
Гаалийн албан татвар
Гаалийн албан татварын орлогын 2013 оны төлөвлөгөөний төслийг тооцохдоо макро, эдийн
засгийн үндсэн үзүүлэлт болон гаалийн татварын орлогын өмнөх онуудын гүйцэтгэл, 2012 оны эхний
8 сарын гүйцэтгэл, хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, нийт импортын өсөлтийг үндэслэл болголоо.
28

28. Нийт импортын өсөлтөд уул уурхайн бүтээн байгуулалт, барилгын материалын импортын
өсөлт, татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн бууралт нөлөөлж байна. Түүнчлэн хилийн боомтуудын
хүчин чадлыг нэмэгдүүлэх чиглэлтэй ажиллаж байгаа нь гадаад худалдаанд оролцогчдыг дэмжээд
зогсохгүй төсвийн орлого төвлөрүүлэхэд эерэгээр нөлөөлөх болно. Импортын хэмжээг 2007-2012 оны
эхний 8 сарын байдлаар харуулбал дараах байдалтай байна.
Хүснэгт 5.6.1.6. Импортын дүн, сая ам.доллар
Сар 2007 2008 2009 2010 2011 2012
1 108,3 179,2 114,1 188.5 354.2 493.7
2 86,0 144,6 74,8 98.5 271.4 433.7
3 104,1 199,6 177,4 263.6 507.1 525.1
4 137,0 242,3 134,6 221.7 583.0 630.7
5 160,3 259,5 143,7 235.3 552.2 642.5
6 143,5 315,9 205,4 309.1 599.3 597.7
7 194,8 228,0 181,2 278.8 727.0 678.3
8 180,9 255,0 181,4 355.9 776.2 666.5
9 151,5 206,8 181,4 293.8 649.4 -
10 205,5 237,0 170,3 295.1 526.3 -
11 172,0 209,2 272,3 331.8 609.4 -
12 209,8 273,5 209,4 428.4 628.6 -
ДҮН 1,856,2 2,753,3 2,046,5 3,300.5 6,783.9 4,668.2
Өнгөрсөн 2011 оны эхний 8 сард 4,370.4 сая ам.долларын барааг Монгол Улсад импортоор
оруулж ирж байсан бол энэ оны 8 дугаар сард 4,668.2 сая ам.долларын бараа импортолсон нь өмнөх
оны мөн үеэс 6.0 орчим хувиар өссөн байна.
Импортын хэмжээ, макро эдийн засгийн үзүүлэлтэнд үндэслэн ирэх 2013 онд улсын төсөвт
төвлөрөх гаалийн албан татварын орлогыг тооцоход улсын төсөвт импортын барааны гаалийн албан
татварын орлогоор 581.4 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр байгаа нь 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс
15.6 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэхээр байна.
Бусад татвар (төлбөр, хураамж)
Гаалийн байгууллагийн улсын төсөвт төвлөрүүлдэг хураамжийн орлогын 87 хувийг уул
уурхайн эрдэс бүтээгдэхүүний экспортоос үлдсэн хувийг бусад бараа бүтээгдэхүүнээс бүрддэг байна.
Экспортлохоор төлөвлөж буй эрдэс бүтээгдэхүүний биет хэмжээ, бусад барааны хураамжийн
өсөлтөнд үндэслэн тооцоход 2013 онд тэмдэгтийн хураамжаас нийт 70.2 тэрбум төгрөгийн орлого
төвлөрүүлэхээр тооцож буй нь энэ оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 39.2 тэрбум төгрөгөөр
нэмэгдэхээр байна.
Ашигт малтмалын тусгай зөвшөөрлийн төлбөр
Монгол Улсын “Төсвийн тухай” хууль, “Цөмийн энергийн тухай” хууль болон “Ашигт
малтмалын тухай” хуулийг үндэслэн ашигт малтмалын хайгуулын болон ашиглалтын тусгай
зөвшөөрлийн төлбөрийг 2013 онд улсын төсөвт 100 хувь төвлөрүүлэхээр тусгах арга хэмжээ авлаа.
Гол, мөрний урсац бүрэлдэх эх, усны сан бүхий газрын хамгаалалтын бүс, ойн сан бүхий
газарт ашигт малтмал хайх, ашиглахыг хориглох тухай хуулийн 4.3-т заасныг үндэслэн Монгол
29

29. Улсын Засгийн газраас Хилийн заагийг хэсэгчлэн тогтоож нийт 242 ашиглалтын тусгай зөвшөөрөлтэй
талбай хамрагдсан байна.
Мөн Ашигт малтмалын тухай хуулиар төлбөр төлөөгүйгээс гадна тухайн жилийн хайгуулын
ажлын зардлын хэмжээ нь хуульд заасан хэмжээнд хүрэхгүй, байгаль орчныг нөхөн сэргээх үүргээ
биелүүлээгүй талаар холбогдох байгууллага дүгнэлт гаргасан бол цуцалдаг болсноор тусгай
зөвшөөрөл цуцлагдах байдал ихсэх хандлагатай байгаа бөгөөд Ашигт малтмалын тусгай
зөвшөөрлийн тоо 2011 оныг 2012 онтой харьцуулахад сар бүр 1.8 хувиар буурч байгаагаас үзэхэд жил
жилийн тусгай зөвшөөрлийн төлбөр багасах хандлагатай байна.
График 5.6.1.3. Хүчин төгөлдөр талбайн хэмжээ / 2009-2012.08 сар байдлаар /
Цуцлагдсан талбай, улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуул хийж эрдсийн хуримтлал тогтоогдсон
талбайд сонгон шалгаруулалт явуулж шинээр зөвшөөрөл олгох шалгуурыг чангатгах бодлого барьж
байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар сонгон шалгаруулалт явагдахгүй байгаа зэрэг шалтгаанууд тусгай
зөвшөөрлийн орлого буурахад нөлөөлж байна.
График 5.6.1.4. Тусгай зөвшөөрлийн тоо /2009-2012 он/
Ашигт малтмалын газар болон Цөмийн энергийн газрын мэдээлэлд үндэслэн тусгай
зөвшөөрлийн төлбөрийн орлогоор төсөвт 40.6 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр 2013 оны төсвийн төсөлд
тусгалаа.
Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын талаар:
2013 онд төсөвт төвлөрөх ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын тооцоог
Эрдэс баялаг, эрчим хүчний яамнаас ирүүлсэн 2013 онд олборлох ашигт малтмалын төрөл тус бүрийн
хэмжээнд үндэслэн тооцлоо.
Ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханшийг 2013 оны төсөвт 1336.1 байхаар тооцож, холбогдох
тооцооллыг хийлээ. Хэрэв ам.долларын төгрөгтэй харьцах ханш буурах тохиолдолд төсөвт
төвлөрүүлэх ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрийн орлого буурах эрсдэлтэй байгаа болно.
30

30. Ирэх жилийн үнийн төсөөллийг авахдаа зэс, боловсруулсан нүүрсний хувьд ОУВС-аас
гаргасан үнийн төсөөллийн мэдээллийг, харин коксжих болон чулуун нүүрсний хувьд БНХАУ-ын зах
зээлийн үнийн төсөөллийг ашиглалаа.
График 5.6.1.5. Лондонгийн металын бирж дээрх зэсийн үнэ 1986-2012.07 сар /ам.доллар тонн тутамд/
2013 онд олон улсын нэр хүнд бүхий банк, санхүүгийн байгууллагаас зарладаг үнийн
төсөөлөлд үндэслэн алтны үнийг 1809.3 ам.доллар байхаар тооцлоо.
Хүснэгт 5.6.1.7. Олон улсын банк, санхүүгийн байгууллагаас зарласан 2013 оны алтны үнийн төсөөлөл
Үнийн төсөөлөл
Санхүүгийн байгууллагын нэр Шинжээчийн нэр Төсөөлөл
хийсэн огноо
Citigroup Inc D. Wilson 07/19/12 1695
Standard Chartered Bank D. Smith 07/19/12 1900
Deutsche Bank AG D. Brebner 07/19/12 2050
Credit Suisse Group AG T. Kendall 07/11/12 1720
BNP Paribas SA A. Tremblay 07/06/12 1900
Westpac Banking Corp J. Smirk 07/02/12 1650
Bank of America Merrill Lynch M. Widmer 06/22/12 1750
Дундаж үнэ 1809.3
Ашигт малтмалын нөөц ашигласны төлбөрөөр 367.3 тэрбум төгрөг, өсөн нэмэгдэх нөөц
ашигласны төлбөрөөр 199.0 тэрбум төгрөг нийт 566.3 тэрбум төгрөг ирэх онд төвлөрөхөөр байна.
Агаарын бохирдлын төлбөр
2013 оны төсвийн төсөлд агаарын бохирдлын төлбөрөөр 30.0 тэрбум төгрөг төвлөрөхөөр
тооцлоо. Монгол Улс 2013 онд 27.9 сая орчим тонн түүхий нүүрс олборлон, экспортолно гэж тооцон
нүүрснээс 27.9 орчим тэрбум төгрөг, 3 сая тонн органик уусгагчийг импортолно гэж тооцон 60.0 сая
төгрөг, нүүрсхүчлийн хий ялгаруулах хэмжээгээр харилцан адилгүй хувь хэмжээгээр татвар төлөх
автотээвэр, өөрөө явагч хэрэгслийн албан татварт 1.7 тэрбум төгрөг, томоохон суурин эх үүсвэрээс
31

31. агаарт гаргах хаягдлын бохирдуулах бодисын төлбөрөөр 0.4 тэрбум төгрөгийн орлогыг тус тус
төлөвлөсөн болно.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөр
УИХ-аар 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр батлагдан, 2012 оны 6 дугаар сарын 22-ны
өдрөөс эхлэн мөрдөгдөж буй Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль нь ургамал, ус, ой,
ан амьтны нөөцийг ашигласны төлбөртэй холбогдсон харилцааг зохицуулна.
Тус хууль батлагдсанаар хуучин хэрэглэж байсан Байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн
тухай хууль, Ус, рашааны нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль, Ойгоос хэрэглээний мод, түлээ
бэлтгэж ашигласны төлбөрийн тухай хууль, Агнуурын нөөц ашигласны төлбөр, ан амьтан агнах,
барих зөвшөөрлийн хураамжийн тухай хуулийг хүчингүй болгосон.
• Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулиар байгалийн ургамлын нөөц
ашигласны төлбөрийн хэмжээг нэн ховор, ховор, элбэг гэсэн 3 төрөлд тухайн ургамлын
экологи-эдийн засгийн үнэлгээнд 5-25 хувиар доод хязгаарыг, 10-30 хувиар дээд хязгаарыг
тогтоосон. Байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн хэмжээг хуулиар тогтоосон дээд,
доод хязгаарт багтаан тухайн ургамлын нөөц, тархац, ач холбогдол, ашиглагдах эрхтний
онцлог, зах зээлийн эрэлт, нийлүүлэлтийн байдлыг харгалзан аймаг, нийслэлийн
иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурал тогтооно.
• Усны нөөц ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг хүн амын унд, ахуйн зориулалт, хүнд,
барилга, авто зам, хөнгөн, хүнс, уул уурхай, эрчим хүч, газар тариалан, ашиг олох
зориулалтаар ахуйн үйлдвэрлэл гэсэн 10 төрөлд ашигласан шоометр тутамд усны экологи-
эдийн засгийн үнэлгээний 1-70 хувиар ногдуулна. Харин усан цахилгаан станц, усан замын
тээврийн үйлчилгээ эрхлэх, усны түгээмэл тархацтай амьтан, ургамал үржүүлэх зэрэг
үйлдвэрлэл аялал зугаалга, усан спортын байгууламжид ашигласан усны төлбөрийг тухайн
үйлдвэрлэл, үйлчилгээний борлуулалтын орлогын дүнгээс 1-30 хувиар ногдуулна.Усны
экологи эдийн засгийн үнэлгээний гадаргын болон газрын доорх усанд дээд, доод хязгаарт
багтаан усны нөөц, чанар, ашиглалтын хэлбэр, зориулалтыг харгалзан Засгийн газар
тогтооно. Рашаан ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээг эмчилгээ, сувилгааны зориулалтаар
ашиглавал хүн-хоног тутамд 50-400 төгрөг, үйлдвэрлэлийн болон үйлчилгээний
зориулалтаар ашиглавал шоометр тутамд 500-3000 төгрөгийн төлбөр ногдох бөгөөд
хуулиар тогтоосон дээд, доод хязгаарт багтаан тухайн аймаг, нийслэлийн Иргэдийн
Төлөөлөгчдийн хурал тогтооно.
• Ойгоос хэрэглээний мод, түлээ бэлтгэж ашигласны төлбөрийг ойн нөөцийн экологи-эдийн
засгийн үнэлгээнээс хэрэглээний модонд 6-30 хувиар, түлээнд 2-10 хувиар ногдуулна. Тус
төлбөрийн хэмжээг ойн нөөцийн экологи-эдийн засгийн үнэлгээ, бэлтгэж тээвэрлэх зай,
модны төрлийг харгалзан Засгийн газар ойн мужлал бүрээр ялгавартай тогтооно.Ойн
дагалт баялгийн нөөцийг ашигласны төлбөрийн хэмжээг байгаль орчны асуудал эрхэлсэн
төрийн захиргааны төв байгууллага тогтооно. ”Ойн дагалт баялаг” гэж ойн сангийн
газарт ургадаг жимс, жимсгэнэ, мөөг, самар, эмийн болон хүнс, тэжээл, техникийн ургамал,
модны холтос, үйс, хусны шүүс, давирхай, ойн хөвд, хөвхөн зэрэг ойгоос авч ашиглаж
байгаа аливаа баялгийн нөөцийг хэлнэ.
• Ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийг үйлдвэрлэл, соёл, шинжлэх ухааны зориулалтаар
барьсан загасны төлбөрийг килограмм тутамд 700-1000 төгрөгөөр, ахуйн үйлдвэрлэлд
агнасан бусад ан амьтны төлбөрийг тухайн ан амьтны толгой тутмын экологи-эдийн
32

32. засгийн үнэлгээний 20-40 хувиар, ан амьтныг амьдаар барьж эзэмшин, гаршуулан үржүүлж
эмийн болон бусад түүхий эд бэлтгэж ашигласны төлбөрийг уг түүхий эдийн
борлуулалтын орлогын 10-20 хувиар, ан амьтныг амьдаар нь төрөөс худалдан авч
өмчилсний төлбөрийг тухайн ан амьтны толгой тутмын экологи-эдийн засгийн үнэлгээний
90-100 хувиар, гадаадын иргэнд агнуулсан ан амьтны нөөцийн төлбөрийг тухайн ан
олзворын гадаад зах зээлийн тухайн үеийн үнэ буюу эрх бүхий байгууллагаас тогтоосон
жишиг үнийн 80-90 хувиар, амьдаар нь гадаад оронд гаргасан ан амьтны төлбөрийг гадаад
зах зээлийн тухайн үеийн үнэ буюу эрх бүхий байгууллагаас тогтоосон жишиг үнийн 80-90
хувиар ногдуулах бөгөөд хуулиар батлагдсан дээд, доод хувь хэмжээнд багтаан Засгийн
газар хувь хэмжээг тогтооно.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль батлагдсанаас хойш 2013 оны төсвийн
хуулийг боловсруулах явцад холбогдох Засгийн газрын тогтоол батлагдаагүй тул хуульд заасан
төлбөрийн хамгийн бага хувь хэмжээг ашиглан 2013 оны төсвийн төслийг боловсруулсан.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хууль батлагдсанаар 2013 онд тус орлогоор нийт
56.1 тэрбум төгрөгийн орлого орон нутгийн төсөвт төвлөрөхөөр тооцов. Үүний 53.2 тэрбум төгрөг нь
ус, рашааны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос, 2.6 тэрбум төгрөг нь ойн нөөц ашигласны
төлбөрийн орлогоос, 25.9 сая төгрөг нь байгалийн ургамал ашигласны төлбөрийн орлогоос, 0.3
тэрбум төгрөг нь ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос тус тус төвлөрнө.
Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн орлогын 95 хувийг бүрдүүлж буй ус, рашааны нөөц
ашигласны төлбөрийн хувь хэмжээ нэмэгдсэн, уул уурхайн томоохон үйлдвэрүүд ашиглалтад орж
байгаа зэргээс шалтгаалан 2012 оны төлөвлөсөн хэмжээнээс даруй 9 дахин нэмэгдсэн байна.
Харин ан амьтны нөөц ашигласны төлбөрийн орлого энэ оны төлөвлөсөн хэмжээнээс 3.6
тэрбум төгрөгөөр буурч, 2013 онд 0.3 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр тооцлоо. Ан амьтны
нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос 2012 онд орох орлогын ихэнх хувийг идлэг шонхор шувуу
экспортоор гаргасны орлогоос төвлөрдөг байсныг 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдрийн Улсын
тэмдэгтийн хураамжийн төлбөрийн тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орсоноор тус орлого улсын
тэмдэгтийн хураамжийн төлбөрийн дүнд нэгтгэгдэн 2013 онд зөвхөн ан амьтны нөөц ашигласны
төлбөрийн орлого төлөвлөгдсөн болно.
Хог хаягдлын үйлчилгээний хураамж
УИХ-аар 2012 оны 5 дугаар сарын 17-ны өдөр Хог хаягдлын тухай хууль батлагдсан бөгөөд
тус хуулийг даган Татварын ерөнхий хуульд нэмэлт, өөрчлөлт орж хог хаягдлын үйлчилгээний
хураамж гэсэн шинэ орон нутгийн татварын орлого бий болсон. Хог хаягдлын үйлчилгээний
хураамжийн хувь хэмжээг сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал тогтоохоор хуульчилсан
бөгөөд 2013 оны төсвийн хуулийг боловсруулах явцад сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн хурал
хувь хэмжээг батлаагүй учраас одоогийн байдлаар аймаг, нийслэлийн хот тохижилтийн байгууллагад
төвлөрч байгаа хогны төлбөрийг орон нутгийн төсөвт татварын орлого болгон тооцлоо. 2013 онд хог
хаягдлын үйлчилгээний хураамжийн орлогоор 4.9 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр тооцов.
Газрын төлбөрийн орлого
2013 онд нийт 41.1 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөс үндсэн газрын төлбөрийн орлогоор
36.9 тэрбум төгрөг, газрын дуудлага худалдаа болон төсөл сонгон шалгаруулалтаар худалдах газрын
төлбөрийн орлогоос 4.3 тэрбум төгрөг төвлөрнө гэж тооцлоо. Нийт газрын төлбөрийн орлогын 18.1
33

33. тэрбум төгрөг буюу 44.0 хувийг аймаг орон нутгаас, үлдэх 23.0 тэрбум төгрөг буюу 56.0 хувийг
нийслэл Улаанбаатар хотоос төвлөрөхөөр тооцсон. Нийслэлийн нийт газрын төлбөрийн 19.9 тэрбум
төгрөг нь газрын төлбөрийн орлого, үлдсэн 3.1 тэрбум төгрөг нь газрын дуудлага худалдаа болон
төсөл сонгон шалгаруулалтаар худалдах газрын төлбөрийн орлогоос төвлөрөх юм.
Улсын төсвийн хөрөнгөөр хийгдсэн геологи-хайгуулын ажлын нөхөн төлбөр:
“Ашигт малтмалын тухай хууль”-ийн 60.1-д “Улсын төсвийн хөрөнгөөр хайгуулын ажил хийж,
нөөцийг нь тогтоон улсын нэгдсэн бүртгэлд бүртгэсэн орд газраас олборлолт явуулж байгаа тусгай
зөвшөөрөл эзэмшигч хайгуулын ажилд улсын төсвөөс гаргасан зардлыг олборлолт явуулж эхэлсэн
хугацаанаас эхлэн гэрээний үндсэн дээр улсын төсөвт буцааж нөхөн төлнө” гэсэн заалтын дагуу
нөхөн төлбөрийн гэрээг байгуулдаг.
Улсын төсвөөс хайгуулын ажилд гарсан зардлын нөхөн төлбөрийн гэрээ байгуулах шатанд аж
ахуйн нэгжийн хөрөнгө оруулалт, борлуулалтын орлого зэргээс шалтгаалан гэрээний хугацаа
харилцан тохиролцож 1-5 жилээр хийдэг бөгөөд үүнээс шалтгаалан төсөвт орох орлого жил тус бүр
харилцан адилгүй байдаг.
Иймд улсын төсвөөс хайгуулын ажилд гарсан зардлын нөхөн төлбөрөөр 2013 онд 16 аж ахуйн
нэгж хамрагдаж 1.7 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт төвлөрөхөөр тооцлоо.
5.6.2. Татварын бус орлого
Ногдол ашгийн орлого
2013 онд төрийн өмчит аж ахуйн нэгжүүдээс төсөвт төвлөрүүлэх ногдол ашгийн орлогыг 99.9
тэрбум төгрөг, үүнээс уулын баяжуулах Эрдэнэт үйлдвэрийн Монголын талд төлөх ногдол ашгийн
орлогын хэмжээг 66.0 тэрбум төгрөг байхаар тооцлоо. Эрдэнэт үйлдвэрийн 2012 оны эхний хагас
жилийн үйл ажиллагааны үр дүн, хүлээгдэж буй гүйцэтгэл, зэсийн үнийн энэ оны эхний хагас жилийн
гүйцэтгэл зэргийг харгалзан дэлхийн зах зээл дэх цэвэр зэсийн үнийг 2012 онд дунджаар 7970
ам.долларт хэлбэлзэнэ гэж тооцон татвар төлсний дараах цэвэр ашгийг 200.0 гаруй тэрбум төгрөг,
нийт татвар төлсний дараах цэвэр ашгийн 2/3 харьцаагаар хуваарилахад Монголын талд ногдох
ногдол ашгийг 66.0 тэрбум төгрөг байхаар урьдчилан тооцож тусгалаа.
Газрын тосны орлого
2012 онд газрын тосны орлогоор 103.6 тэрбум төгрөгийг улсын төсөвт төлөвлөрүүлэх
төлөвлөгөөтэй бөгөөд 2013 оны төсвийн төсөлд 145.9 тэрбум төгрөг болгон 42.3 тэрбум төгрөгөөр
нэмэгдүүлэн тусгалаа. Газрын тосны олборлолт, экспортын хэмжээг нэмэгдүүлэн 2013 онд 4.0 сая
баррелиас доошгүй байхаар, 1 баррель газрын тосны үнийг дунджаар 92.3 ам.доллараар, валютын
ханшыг 1336.1 төгрөг байхаар тооцон төсвийн төсөлд тусгалаа.
Хүснэгт 5.6.2.1. Түүхий нефтийн үнийн цаашдын хандлага, америк доллар
Банк, санхүүгийн 2012 оны IV 2013 оны I 2013 оны II 2013 оны III 2013 оны IV
байгууллагын нэрс улирал улирал улирал улирал улирал
Deutsche Bank AG 92.00 95.00 92.00 95.00 100.00
Prestige Economics LL 94.00 94.00 94.00 92.00 94.00
Westpac Banking corp 94.00 95.00 100.00
34

34. BNP Paribas SA 98.00
Commerzbank AG 80.00 85.00 85.00 85.00 85.00
Landesbank Baden-Wu 95.00
Citigroup Inc 86.10 88.00 90.00 91.00 90.95
Danske Bank A/S 90.00 90.00 93.00 100.00 100.00
National Australia Bank ltd 87.50 90.00 90.00 92.50 92.50
Дундаж 74.24 91.00 92.00 92.58 93.74
Хүснэгт 5.6.2.2. Газрын тосны экспортын хэмжээ болон төсөвт төвлөрүүлсэн орлого
Газрын тос 2008 он 2009 он 2010 он 2011 он 2012* 2013*
Нэг баррель газрын тос дундаж үнэ 96.5 59.6 74.5 99.2 92.0 92.3
Экспортын хэмжээ мян.баррель 1,053.8 1,938.5 2,070.8 2,540.5 3,120.0 4,330.0
Улсын төсвийн орлого сая.төг 33,784.5 27,359.5 54,735.7 75,929.0 103,560.9 145,909.8
Навигацийн орлогын талаар
2013 онд навигацийн орлогоор улсын төсөвт 50.8 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрүүлэхээр
тооцлоо.
Олон улсын нислэгийн өнгөрөлт, буулт, хөөрөлтийн тоо нь дэлхийн эдийн засгийн хямрал,
түүнийг дагаад авиа компаниудын төлбөрийн чадвартай холбогдон 2009 онд буурч байсан бол 2010
онд эргэн сэргэж эхлэн, 2011-2012 онд тогтворжиж байна. Нийт навигацийн орлогын 90 гаруй хувийг
бүрдүүлдэг олон улсын өнгөрөлтийн нислэгийн тоо энэ оны 8 сарын мэдээгээр өмнөх оны мөн үетэй
харьцуулахад 2501 нислэгээр илүү байгаа нь агаарын тээврээр зорчигчдын тоо, ачаа тээвэрлэлтийн
тоо нэмэгдэж байгааг харуулж байна. Мөн 2012 онд Иргэний нисэхийн ерөнхий газар нь нислэгийн
тарифыг нэмэгдүүлэх замаар нийт орлогыг нэмэгдүүлж ажиллаж байна.
Хүснэгт 5.6.2.2. Нислэгийн тоо, сүүлийн 5 жилээр
Нислэгийн тоо
Үзүүлэлт 2008 2009 2010 2011 2012
он он он он он
1 сар 5125 4682 5073 6048 6132
2 сар 4578 4247 4413 5146 5849
3 сар 5355 4983 5349 6714 6906
4 сар 5538 5059 4898 6778 6785
5 сар 5808 4956 5745 6537 6899
6 сар 5590 5035 5584 6257 7002
7 сар 5803 5346 5981 6808 7096
8 сар 6089 5414 5971 6774 7128
9 сар 5608 5228 6103 6725 6550*
10 сар 5752 5461 6471 6982 6550*
11 сар 5424 5274 6401 6550 6550*
12 сар 4871 5091 5944 6419 6553*
Нийт дүн 65541 60776 67933 77972 80000
35

35. Хүснэгтээс харахад 2009 онд 4765 нислэгээр буюу 7.3 хувиар өнгөрөлтийн нислэгийн тоо
буурч байсан бол 2010 онд 3898 нислэгээр буюу 6.4 хувиар, 2011 онд 9865 нислэгээр буюу 14.5
хувиар, 2012 онд 2028 нислэгээр буюу 2.6 хувиар өсөхөөр хүлээгдэж буй гүйцэтгэл гарч байна.
Агаарын тээврээр 2012 оны эхний 8 сард 2689.3 тонн ачаа, давхардсан тоогоор 521.4 мянган
зорчигч зорчсон нь өмнөх оны мөн үеийнхээс тээсэн ачаа 1063.2 тонн буюу 65.4 хувь, зорчигчдын тоо
142.5 мянган хүн буюу 37.6 хувиар өсчээ. Тээсэн ачаа, зорчигчдын тоо өссөнөөр агаарын тээврийн
салбарын орлого 2012 оны эхний 8 сард 126.1 тэрбум төгрөг болж, өмнөх оны мөн үеийнхээс 17.0
тэрбум төгрөг буюу 15.6 хувиар нэмэгджээ.
Өмч хувьчлалын орлого
2011-2013 оны өмч хувьчлалын төлөвлөгөөний дагуу 2013 онд 19.9 тэрбум төгрөгийн өмч
хувьчлалын орлого төвлөрөхөөр тооцлоо. Үүнээс Улсын төсөвт 18.2 тэрбум төгрөг, Орон нутгийн
төсөвт 1.7 тэрбум төгрөгийн орлого төвлөрөхөөр байна.
Хүснэгт 5.6.2.3. Хувьчлагдах аж ахуйн нэгж /Улсын төсөв/
/сая.төгрөг/
2013 оны
Д/д Хувьчлагдах аж ахуйн нэгж
төлөвлөгөө
1 “Монголын цахилгаан холбоо” ХК 15 700.0
2 “УБЦТС” ТӨХК 1 500.0
3 “Улаанбаатар АЗЗА” ТӨХК 1 000.0
Нийт дүн 18 200.0
5.7. Монгол Улсын 2013 оны төсвийн хуулийг дагалдах хуулийн төслүүдийн талаар
Монгол Улсын 2013 оны төсвийн тухай хуулийн төсөлтэй хамт дараах хуулиудад нэмэлт,
өөрчлөлт оруулахаар хуулийг төслүүдийг боловсрууллаа. Үүнд:
Нэг. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн талаар:
УИХ-аар 2006 онд батлагдаж 2007 оноос эхэлж хүчин төгөлдөр үйлчилж эхэлсэн татварын
багц хуулийн шинэчлэлтээр зарчмын шинжтэй асуудлуудыг шийдвэрлэсний дотор хөнгөлөлт,
чөлөөлөлтийг багасгах, татварын хувь хэмжээг бууруулах замаар татварын тэгш шударга байх
зарчмыг хэрэгжүүлж, татварын суурийг өргөтгөсөн явдал юм.
Татварын багц хуулийн шинэчлэлийн үр дүнд Монгол Улс аж ахуйн нэгжийн орлогын албан
татварын хувьд дэлхийн 106 орноос гуравдугаарт, хувь хүний орлогын албан татвараар 87 орноос
хоёрдугаарт, нэмэгдсэн өртгийн албан татварын хувьд 88 орноос тавдугаарт бичигдэж олон улсын
хэмжээнд хамгийн бага татвартай орны нэг болсноор хөрөнгө оруулалтыг дэмжсэн, бизнесийн
тааламжтай орчин бүрдэж чадсан билээ.
Гэвч сүүлийн жилүүдэд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хүрээг ихээхэн нэмэгдүүлж,
хавтгайруулах хандлагатай болсон. Иймд хэрэгжиж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг
бууруулах үүднээс дараах хуулийн заалтуудад өөрчлөлт оруулах саналтай байна. Үүнд:
Хүчингүй болгох хөнгөлөлт, чөлөөлөлтүүд:
36

36. 1. Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэд 2000 оноос эхлэн
газрын тос хайх, олборлох, ашиглах үйл ажиллагааны зориулалтаар импортолсон бараа
бүтээгдэхүүнд ногдох татварын чөлөөлөлтийг өнөөг хүртэл эдлүүлж байна.
Газрын тос хайх, олборлох асуудлыг бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр зохицуулж байгаа бөгөөд
10 гаруй жил татвараас чөлөөлөгдөж ирсэн. Олон улсын туршлагаас харахад газрын тосны чиглэлээр
бүтээгдэхүүн хуваах зарчмаар хэрэгжүүлж буй төсөлд албан татварыг ногдуулдаг.
Иймд олон улсын жишигтэй нийцүүлэх татварын тэгш шударга ногдуулах асуудлын хүрээнд
хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн багасгах бодлого баримтлах нь зүйтэй байна. Манай улсын хувьд газрын
тосны хайгуул болон туршилтын олборлолтын үйл ажиллагаа явуулаад 20-иод жил болж байгаа
бөгөөд одоо хайгуулын шатаас олборлолтын шат руу шилжиж эхэлж байна.
Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй “Петрочайна Дачин Тамсаг” ХХК болон
“Доншен газрын тос” ХХК-ийн 2012 оны эхний 8 сарын байдлаар импортолсон 94.4 тэрбум
төгрөгийн техник, тоног төхөөрөмж, материал, түүхий эд, сэлбэг хэрэгсэл, автобензин, дизелийн
түлшинд гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татварын чөлөөлөлт эдэлсэн байна. Энэхүү үзүүлж
буй чөлөөлөлтийн хугацаа хязгааргүй байгаа нь татварын тэгш, шударга ногдуулах, үл ялгаварлах
зарчимтай зөрчилдөж байгаа юм.
Газрын тосны салбарт оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг богино хугацаанд үр ашигтай хийлгэх,
засгийн газарт ногдох үр ашгийн хугацааг наашлуулах зорилгоор энэхүү чөлөөлөлтийн заалтыг
хүчингүй болгох нь зүйтэй байна. Ингэснээр 2013 онд 10.2 тэрбум төгрөг төвлөрөх боломжтой байна.
2. Монгол Улсын Засгийн газраас Атрын III аян хөтөлбөрийг 2008 онд зарлан хэрэгжүүлж
эхэлсэн бөгөөд энэ зорилгын хүрээнд хөдөө аж ахуйн зориулалттай шинэ трактор, комбайн, машин
механизм, гурилын үйлдвэрийн болон усалгааны тоног төхөөрөмж, ойн аж ахуйн тоног төхөөрөмж,
бордоо, ургамал хамгааллын бодисыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж
байна. Мөн Засгийн газраас хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарыг дэмжих олон арга хэмжээ
авсны үр дүнд Атрын III аян амжилттай хэрэгжин төмс хүнсний ногоо, улаан буудай, гурилын
үйлдвэрлэлээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангаж, гадаад улсад экспортлох хэмжээнд хүрээд байна.
Атрын III аян үр дүнтэй хэрэгжиж, татварын чөлөөлөлтийн үндсэн зорилго биелсэн тул
татварын чөлөөлөлтийг 2013 оноос дуусгавар болгохоор тооцлоо. Үүний үр дүнд төсвийн орлого ирэх
онд 8.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх боломжтой юм.
3. Монгол Улс оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих зорилгоор
2005 оноос тус үйлдвэрлэлийн зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон
туслах материалыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж байгаа бөгөөд уг хууль
онцгойлон нэг салбарт хязгааргүй хугацаагаар үйлчилж байгаа нь татварын тэгш, шударга, үл
ялгаварлах зарчимтай зөрчилдөж байна. Тарифын бодлогын хүрээнд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл хөгжиж, тодорхой үр дүнд хүрчээ. Иймд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн
зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон туслах материалыг гаалийн болон
нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийг хүчингүй болгохоор тусгаснаар төсөвт
1.3 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэх боломжтой байна.
Дуусгавар болох хөнгөлөлт, чөлөөлөлт:
37

37. 4. Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих, ажлын байр нэмэгдүүлэх, дотоодын
үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор импортоор оруулж ирж буй 32 нэр төрлийн жижиг, дунд
үйлдвэрлэлийн техник, тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгслийг 2007 оноос гаалийн болон НӨАТ-аас
чөлөөлж байгаа бөгөөд хуулийн үйлчлэх хугацаа 2012 оны 12 дугаар сарын 31-нд дуусгавар болно.
Тус хуулийн хүрээнд 2011 оны байдлаар 1942 аж ахуй нэгж, 798 иргэн 9978 ширхэг тоног төхөөрөмж,
сэлбэг хэрэгслийг татвараас чөлөөлүүлж тэр хэмжээгээр жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн үйл
ажиллагаагаа шинээр эхэлж, зарим салбарын дотоодын үйлдвэрлэл сэргэн, импортын хэмжээ буурч,
цаашид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, санхүүгийн хуримтлал бий болгох, өрхийн үйлдвэрлэл
нэмэгдэх, орон нутгийн түүхий эд, нөөцөд тулгуурласан үйлдвэрлэлүүд сэргэсэн зэрэг олон чухал үр
дүнд хүрчээ.
Энэ оны эхний 8 сарын байдлаар нийт чөлөөлөгдсөн импортын 6.4 хувийг, нийт татварын
чөлөөлөлтийн 17 хувийг энэ хуулийн дагуу үзүүлсэн байна. Хуулийн үйлчлэх хугацаа дуусгавар
болсноор ирэх 2013 онд 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого нэмэгдэхээр байна.
Хоёр. Хадгаламжийн хүүгийн орлогыг татвараас чөлөөлөх тухай:
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн 30 дугаар зүйлийн 30.2 дахь заалтын дагуу
хувь хүний орлогын албан татвараас хүүгийн орлогыг 2013 оны 1 дүгээр сарын 1-ний өдрийг хүртэл
чөлөөлж байсан ба 2013 төсвийн жилээс эхлэн дээрх хүүгийн орлогод 10 хувиар албан татвар
ногдохоор байна.
Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу “хүүгийн орлого”-д зээлийн хүү,
харилцах дансны үлдэгдэл, мөнгөн хадгаламжийн хүү, батлан даалт гаргасны төлбөр, өрийн бичиг
/бонд/, хууль болон гэрээний дагуу авч байгаа хүү, анз хамаарна. Эдгээр орлогоос хуулийн дагуу
Засгийн газрын болон Монгол Улсын Хөгжлийн банкны өрийн бичиг /бонд/-ийн төлбөр, хүү, анзын
орлого албан татвараас чөлөөлөгдөж байна.
2012 оны байдлаар иргэдийн хугацаатай хадгаламжийн хэмжээ 586.2 тэрбум төгрөгөөр
нэмэгдэж, 2.1 их наяд төгрөгт хүрсэн бол хугацаагүй хадгаламж 340.2 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж 1.2
их наяд төгрөгт хүрсэн байна. Хугацаатай хадгаламжийн хэмжээ 66.2 хувиар буюу 1.3 их наяд
төгрөгөөр өссөн нь банкны салбарын эх үүсвэрийн хугацааг нэмэгдүүлэхэд гол нөлөөг үзүүлжээ.
Монголбанкны статистикаар 2011 оны харилцах болон хадгаламжийн хүүгийн орлогын
жигнэсэн дундаж хүү төгрөгийн хувьд 10.5 хувь, валютын хувьд 4.5 хувь байна.
Монголын банкны систем хөгжлийн шатандаа явж буй энэ үед иргэдийн гар дээрх бэлэн
мөнгийг эдийн засгийн эргэлтэд оруулж, эдийн засгийг хөдөлгөгч хүч хөрөнгө оруулалтад зориулах
нь нийгэм, эдийн засагт эерэг үр дагавар авчирах, нөгөөтэйгүүр хадгаламжийн хүүгийн орлогоос
татвар авсанаар иргэд банкнаас хадгаламжаа татах, банк санхүүгийн системд доголдол үүсэхээс
урьдчилан сэргийлэх зорилгоор мөнгөн хадгаламжийн хүүгийн орлогын зарим хэсгийг чөлөөлөх нь
зүйтэй гэж үзэж байна.
Ийнхүү чөлөөлөхдөө зөвхөн 1 банкинд 1 хадгаламж эзэмшигчийн 100.0 сая төгрөгөөс дээшхи
хэмжээний 1 жилээс бага хугацаатай буюу богино хугацаатай болон хугацаагүй хадгаламжийн
хүүгийн орлогод албан татвар ногдуулах, бусад аливаа тохиолдолд хадгаламжийн хүүгийн орлогод
ногдох албан татвар чөлөөлөгдөхөөр хуулийн төслийг боловсруулаад байна. Өөрөөр хэлбэл, урт
хугацаагаар ихээхэн хэмжээний хадгаламж байршуулж хүү олох, өөр өөр банкуудад хуваан
38

38. байршуулах, 100 сая төгрөгөөс бага хэмжээгээр мөнгөн хөрөнгөө хадгалуулах зэрэгт 2016 он буюу 3
жилийн хугацаанд татвар ногдуулах шаардлагагүй гэж үзэж байна.
5.8. Татварын зардал буюу хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн тухай
5.8.1. Хуулиар тогтоосон татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт
Татварын ерөнхий хуулийн 3 дугаар зүйлд заасны дагуу татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг
гагцхүү хуулиар ногдуулдаг. Одоогийн байдлаар нийт 17 төрлийн хуульд 39 төрлийн хөнгөлөлт, 181
төрлийн чөлөөлөлт буюу нийт 220 төрлийн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн заалт байна. Хөнгөлөлт,
чөлөөлөлтийн заалтуудыг тусгагдсан хуулийн нэр, төрлөөр нь дор авч үзэв.
Хүснэгт 5.8.1.1. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт эдлүүлж буй хуулиуд
Нийт
Чөлөөлөлт Хөнгөлөлт
хөнгөлөлт,
№ Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд хамрагдсан хуулиуд /заалтын /заалтын
чөлөөлөлтийн
тоо/ тоо/
заалтын тоо
1 АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 10 8 18
2 НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 42 0 42
3 БАЙГАЛИЙН НӨӨЦ АШИГЛАСНЫ ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ (шинэчилсэн найруулга) 11 7 18
4 БУУНЫ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 4 0 4
5 ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ 22 0 22
6 ГАЗРЫН ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 11 1 12
“МЯНГАНЫ ЗАМ” ТӨСЛИЙГ ХЭРЭГЖҮҮЛЭХТЭЙ ХОЛБОГДУУЛАН ТҮГЭЭМЭЛ ТАРХАЦТАЙ
7 АШИГТ МАЛТМАЛ АШИГЛАСНЫ ТӨЛБӨРӨӨС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ
1 0 1
8 УЛСЫН ТЭМДЭГТИЙН ХУРААМЖААС ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ 34 2 36
9 ҮЛ ХӨДЛӨХ ЭД ХӨРӨНГИЙН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 4 3 7
10 ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 16 6 22
11 ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ТУХАЙ 7 0 7
12 “ЦАГААННУУР” ХУДАЛДААНЫ ЧӨЛӨӨТ БYСИЙН ЭРХ ЗYЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ 2 5 7
13 "АЛТАНБУЛАГ" ХУДАЛДААНЫ ЧӨЛӨӨТ БҮСИЙН ЭРХ ЗҮЙН БАЙДЛЫН ТУХАЙ 2 5 7
14 ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 7 0 7
15 ТАТВАРЫН ЕРӨНХИЙ ХУУЛЬ 1 0 1
16 АГААРЫН БОХИРДЛЫН ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 4 1 5
17 УС БОХИРДУУЛСНЫ ТӨЛБӨРИЙН ТУХАЙ 3 1 4
НИЙТ 181 39 220
Хууль тогтоомжийн дагуу олгосон нийт татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт 2011 онд 1,098.5
тэрбум төгрөг буюу нийт татварын орлогын 30.2 хувь хүрсэн байна. Улмаар 2012 оны эхний хагас
жилийн байдлаар 442.9 тэрбум төгрөг буюу нийт татварын орлогын 21.0 хувьд хүрээд байна.
Хүснэгт 5.8.1.2.Татварын зардлын хэмжээ
/мянган төгрөг/
Үзүүлэлт 2010 он 2011 он 2012 оны эхний 2012 хүлээгдэж буй
39

39. хагас жил гүйцэтгэл
Нийт татварын
2,688,236.3 3,636,866.0 2,106,077.6 4,925,595.1
орлого
Нийт татварын
589,928.5 1,098,574.7 442,939.9 939,753.4
зардлын хэмжээ
Нийт татварын
зардлын татварын 21.9% 30.2% 21.0% 19.1%
орлогод эзлэх хувь
Энэхүү нийт татварын зардалд төрийн зүгээс бизнесийн бус зориулалтаар үзүүлж буй
хөнгөлөлт, чөлөөлөлт багтаж байна. Тухайлбал, хуулиар тогтоосон төрийн байгууллагуудын
үйлчилгээ, эрүүл мэнд, боловсрол, байгаль орчны чиглэлээр үзүүлж буй хөнгөлөлт, Монгол улсын
мөнгөн тэмдэгт, иргэдийн хил гаалиар оруулж ирж буй хувийн бараа бүтээгдэхүүн, дипломат болон
Засгийн газрын шугамаар орж ирсэн бараа, бүтээгдэхүүн, шашны болон хүмүүнлэгийн бараа,
бүтээгдэхүүн, хувь хүний орлогын албан татварын хуулиар эдэлж буй хөнгөлөлт, чөлөөлөлт орж
байна.
2011 оны байдлаар татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг татварын хуулиар авч үзвэл, хамгийн
өндөр буюу 78.8 хувь нь НӨАТ-ын тухай хуулийн хүрээнд, 9.3 хувь нь гаалийн албан татвараас
чөлөөлөх тухай хуулийн хүрээнд, 9.2 хувь нь аж ахуйн нэгжийн орлогын албан татварын тухай
хуулийн хүрээнд, 1.8 хувь нь хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн хүрээнд, 0.9 хувь нь
онцгой албан татварын тухай хуулийн хүрээнд тус тус татвараас чөлөөлөгдөж, хөнгөлөгдсөн байна.
Хүснэгт 5.8.1.3.Татварын зардлын хэмжээ, хууль тус бүрээр
/мянган төгрөг/
2012 оны 2012 оны
Үзүүлэлт 2010 он 2011 он эхний хагас хүлээгдэж буй
жил гүйцэтгэл
НИЙТ ТАТВАРЫН ЗАРДЛЫН
589,928.5 1,098,574.7 442,940.0 939,753.4
ХЭМЖЭЭ
Нэг. АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН
ОРЛОГЫН АЛБАН ТАТВАРЫН 59,775.6 88,639.6 39,596.1 79,594.6
ТУХАЙ ХУУЛЬ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 10.1% 8.1% 8.9% 8.5%
Хоёр. НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН
484,175.0 894,887.0 327,221.4 709,061.2
ТАТВАРЫН ТУХАЙХУУЛЬ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 82.1% 81.5% 73.9% 75.5%
Гурав. ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС
34,053.7 89,135.5 54,561.8 99,555.3
ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 5.8% 8.1% 12.3% 10.6%
Дөрөв. ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН
АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ
9,441.1 17,430.9 0.0 19,201.4
40

40. Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 1.6% 1.6% 0.0% 2.0%
Тав. ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН
2,483.1 8,481.6 21,560.6 32,340.9
ТУХАЙ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 0.4% 0.8% 4.9% 3.4%
5.8.2. Гаалийн байгууллагын үзүүлсэн хөнгөлөлт, чөлөөлөлт
Гадаад худалдааг өргөжүүлэн хөгжүүлэх, улс орны хилээр зарим төрлийн барааг
нэвтрүүлэхийг дэмжих замаар эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд манай улс тарифын бус
зохицуулалт, тэр дундаа татварын чөлөөлөлтийг түлхүү хэрэглэж байна.
Манай улсын эдийн засгийн бодлоготой уялдан нийт импортод эзлэх татварын чөлөөлөлтийн
дүн, бүтэц жил бүр харилцан адилгүй байгааг сүүлийн 10 жилийн татварын чөлөөлөлтийн талаар
нэгтгэсэн хүснэгтээс харж болно. /хүснэгт 5.8.2.1/
2003 онд нийт импортын 32.5 хувь нь татвараас чөлөөлөгдөж байсан үзүүлэлт аажмаар буурч
2011 онд 9.7 хувь болон буурсан сүүлийн 10 жилд хамгийн бага үзүүлэлт болсон хэдий ч энэ онд 11.6
хувьд хүрчээ.
2012 оны эхний 8 сарын байдлаар 6,251.8 тэрбум төгрөгийн бараа, бүтээгдэхүүн импортлосны
12.3 хувь буюу 767 тэрбум төгрөгийн бараанд 110 тэрбум төгрөгийн чөлөөлөлт үзүүлсэн байна.
Татварын чөлөөлөлтийг хүснэгтээр үзүүлвэл:
Хүснэгт 5.8.2.1.Татварын чөлөөлөлт
№ Үзүүлэлт Нэгж 2008 2009 2010 2011 2012.VIII 2012 ХБГ
1 Нийт импорт Сая.$ 2751.3 2046.5 3300.5 6783.9 4.668.0 9,272.8
Татвараас Сая.$ 435.1 437.1 381.9 655.6 573.6 1,112.7
2 чөлөөлөгдсөн
импорт % 15.8% 21.4% 11.6% 9.7% 12% 12%
Сая.$ 59.2 69.0 126.8 145.3 105.5 204.7
ЗГ-ын болон
3
бусад тусламж % 13.6% 15.8% 33.2% 22.2% 18.4% 18.4%
Сая.$ 22.8 35.2 15.2 8.2 5.1 10.0
4 ЗГ-ын зээл
% 5.2% 8% 4% 1.2% 0.9% 0.9%
Сая.$ 114.5 80.2 83.5 214.2 112.9 219.2
5 УБТЗ
% 26.3% 18.3% 21.9% 32.7% 19.7% 19.7%
Сая.$ 0 3.8 6.4 9.2 1.7 3.3
6 Монросцветмет
% 0% 0.9% 1.7% 1.4% 0.3% 0.3%
Гадаадын Сая.$ 20.4 10.7 10.8 8.2 9.7 18.9
хөрөнгө
7 оруулалттай
% 4.7% 2.4% 2.8% 1.3% 1.7% 1.7%
ашигт малтмал
олборлох
Газрын тосны Сая.$ 120.8 93.9 38.0 62.8 47.6 92.3
8
салбар % 27.8% 21.5% 10.0% 9.6% 8.3% 8.3%
Сая.$ 22.1 61.0 72.8 207.4 290.2 563.0
9 Бусад
% 5.1% 14.0% 19.1% 31.6% 50.6% 50.6%
41

41. Нийт импортод эзлэх татвараас чөлөөлөгдсөн импортын хэмжээ 2012 оны эхний 8 сарын
байдлаар өнгөрсөн оноос 2.3 хувиар нэмэгджээ. Үүнд жижиг дунд, үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуй,
гурилын үйлдвэрлэл, усалгаа, ойн аж ахуйн зориулалтаар импортлож буй тоног төхөөрөмж, сэлбэг
хэрэгслийн импортын өсөлт гол нөлөөг үзүүлсэн байна. Өнгөрсөн 2011 оны мөн үед тус хоёр хуулийн
хүрээнд 10.4 тэрбум төгрөгийн татварын чөлөөлөлт үзүүлсэн бол энэ онд 29.8 тэрбум төгрөг болж
өсчээ.
Манай улс Дэлхийн худалдааны байгууллагын өмнө хүлээсэн үүрэг амлалтын дагуу импортын
тарифын болон тарифын бус зохицуулалтыг тогтоож байгаа бөгөөд энэ нь нэг талаас улсын төсвийн
орлогыг бүрдүүлэх, нөгөө талаас үндэсний үйлдвэрлэлийн дэмжих, дотоодын бараа, бүтээгдэхүүний
зах зээл, аюулгүй байдал, дархлааг хамгаалах, эдийн засгийг дэмжих чухал ач холбогдолтой механизм
тул татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг хавтгайруулан үзүүлэх нь зохимжгүй. Татварын хөнгөлөлт,
чөлөөлөлтийг нэмэгдүүлэх нь дараах сөрөг нөлөөг үүсгэж байна. Үүнд:
 Татвар төлөгчдийн дунд тэгш бус байдал үүсгэх,
 Татварын тооцоолол хийх, татварын алба хяналт тавихад хүндрэлтэй байх,
 Татвар төлөх нийгмийн сэтгэлгээг төлөвшүүлэхэд саад болох,
 Татварын бааз суурь, татварын орлого буурах зэрэг болно.
Аливаа салбарын үйл ажиллагааг татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн аргаар дэмжихээс
илүүтэй дэд бүтцийн салбарт анхаарах нь үр дүнтэй хөшүүрэг болдог. Иймээс зөвхөн цаг үеийн
онцгой шаардлагатай, богино хугацааны дэмжлэг хэрэгтэй эсхүл стратегийн өндөр ач холбогдол
бүхий бараа, бүтээгдэхүүнд хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг үзүүлэх нь зохимжтой байна. Түүнчлэн
Дэлхийн худалдааны байгууллагын гишүүн орны хувьд тарифын бус хязгаарлалтыг аль болох
багасгаж “0” хувь хэрэглэх замаар тарифын зохицуулалтыг хэрэглэх нь оновчтой, хэрэгжүүлэхэд
хялбар, аливаа зөрчил бага гарах боломжтой юм.
Төсвийн тухай хууль батлагдсаны дараа УИХ-аар татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлттэй
холбоотой хууль, тогтоомжийг батлан гаргах нь зах зээлийн горимыг алдагдуулах, төрийн оролцоог
нэмэгдүүлэх, зах зээлийн шударга өрсөлдөөнд нөлөөлөх, улмаар төсвийн орлого буурахад тодорхой
хэмжээгээр нөлөөлж, төсөвт дарамт учруулж буй тул татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг бууруулах
бодлого баримтлах нь зүйтэй байна.
5.8.3. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн зардлын 2013-2014 оны төсөөлөл
Өнөөгийн үйлчилж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хуулийн заалтууд 2013-2014
онуудад үргэлжлэн үйлчлэх тохиолдолд татварын нийт зардлын хэмжээ 2013 онд 1,129.7 тэрбум
төгрөг, 2014 онд 1,335.7 тэрбум төгрөгт хүрэхээр байна.
42

42. Хүснэгт 5.8.3.1. Татварын зардлын төсөөлөл
2012 эхний 2013 2014
Үзүүлэлт 2010 2011 2012 ХБГ
хагас жил төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ТАТВАРЫН ЗАРДЛЫН ХЭМЖЭЭ 589,928.5 1,098,574.7 442,940.0 939,753.4 1,129,755.2 1,335,738.2
Нэг. АЖ АХУЙН НЭГЖИЙН ОРЛОГЫН
59,775.6 88,639.6 39,596.1 79,594.6 102,306.4 123,821.2
АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 10.1% 8.1% 8.9% 8.5% 9.1% 9.3%
Хоёр. НЭМЭГДСЭН ӨРТГИЙН АЛБАН
484,175.0 894,887.0 327,221.4 709,061.2 853,734.8 1,004,465.1
ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 82.1% 81.5% 73.9% 75.5% 75.6% 75.2%
Гурав. ГААЛИЙН АЛБАН ТАТВАРААС
34,053.7 89,135.5 54,561.8 99,555.3 111,866.2 133,237.7
ЧӨЛӨӨЛӨХ ТУХАЙ
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 5.8% 8.1% 12.3% 10.6% 9.9% 10.0%
Дөрөв. ХУВЬ ХҮНИЙ ОРЛОГЫН АЛБАН
ТАТВАРЫН ТУХАЙ ХУУЛЬ 9,441.1 17,430.9 0.0 19,201.4 23,038.8 27,643.2
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 1.6% 1.6% 0.0% 2.0% 2.0% 2.1%
Тав. ОНЦГОЙ АЛБАН ТАТВАРЫН ТУХАЙ 2,483.1 8,481.6 21,560.6 32,340.9 38,809.1 46,570.9
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд эзлэх хувь 0.4% 0.8% 4.9% 3.4% 3.4% 3.5%
2013 оны хувьд татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг татварын төрлөөр авч үзвэл, аж ахуйн
нэгжийн орлогын албан татварын тухай хуулийн хүрээнд 102.3 тэрбум төгрөг буюу нийт татварын
зардлын 9.1 хувь, НӨАТ-ын тухай хуулийн хүрээнд 853.7 тэрбум төгрөг буюу нийт татварын зардлын
75.6 хувь, Гаалийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийн хүрээнд 111.8 тэрбум төгрөг буюу нийт
татварын зардлын 9.9 хувь, Хувь хүний орлогын албан татварын тухай хуулийн дагуу 23.0 тэрбум
төгрөг буюу нийт татварын зардлын 2.0 хувь, онцгой албан татварын тухай хуулийн дагуу 38.8
тэрбум төгрөг буюу нийт татварын зардлын 3.4 хувьтай тэнцэхээр байна.
5.8.4. Хөнгөлөлт чөлөөлөлтийг бууруулах тухайд
Хөнгөлөлт, чөлөөлөлт нь үндэсний үйлдвэрлэлийг дэмжих, дотоодын бараа, бүтээгдэхүүний
зах зээл, аюулгүй байдал, дархлааг хамгаалах, эдийн засгийг дэмжих чухал ач холбогдолтой механизм
тул үүнийг хавтгайруулан үзүүлэх нь зохимжгүй юм.
Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт өсөх хандлагатай байгаа тул зарим татварын хөнгөлөлт,
чөлөөлөлтийг эргэн харах нь зүйтэй байна. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэхдээ цаашид дараах
зарчмыг баримтлах шаардлагатай байна. Үүнд:
Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтөд баримтлах зарчим
1. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн бодлогыг улс орны эдийн засаг, хөгжлийн бодлоготой
нарийн уялдуулж, эдийн засгийн хөгжлийг дэмжихэд чиглүүлэх;
2. Богино хугацаанд, тодорхой хугацаа зааж, оновчтой хэлбэрээр хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэх;
3. Зөвхөн цаг үеийн онцгой шаардлагатай, богино хугацааны дэмжлэг шаардлагатай үед
хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэх;
4. Стратегийн өндөр ач холбогдолтой бараа, бүтээгдэхүүнд үзүүлэх;
43

43. 5. Үйлдвэрлэлийн бус, баялаг бүтээгдэггүй салбарт хөнгөлөлт, чөлөөлөлт үзүүлэхгүй байх,
цаашид бууруулах;
6. Татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн үр, дүнд хяналт, шинжилгээ хийсний үндсэн дээр хугацааг
сунгах асуудлыг тавьдаг болох;
7. Тодорхой үр дүнд хүрсэн хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг зогсоох
8. Гаалийн тарифын зөвлөлийн санал, дүгнэлтийн үндсэнд гадаад худалдааны тарифын болон
тарифын бус зохицуулалтыг хийдэг байх.
Сүүлийн жилүүдэд татварын хөнгөлөлт чөлөөлөлт нэмэгдэх хандлагатай байгаа бөгөөд зарим
нэр төрлийн тодорхой хугацаанд үйлчилж буй татварын хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийн хугацаа дуусч
байгаатай холбогдуулан дараах татварын чөлөөлөлтийн хуулийн заалтуудад өөрчлөлт оруулах
саналтай байна.Үүнд:
1. Газрын тосны салбарт үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүдэд 2000 оноос эхлэн
газрын тос хайх, олборлох, ашиглах үйл ажиллагааны зориулалтаар импортолсон бараа
бүтээгдэхүүнд ногдох татварын чөлөөлөлтийг өнөөг хүртэл эдлүүлж байна. Газрын тос хайх,
олборлох асуудлыг бүтээгдэхүүн хуваах гэрээгээр зохицуулж байгаа бөгөөд 10 гаруй жил татвараас
чөлөөлөгдөж ирсэн. Олон улсын туршлагаас харахад газрын тосны чиглэлээр бүтээгдэхүүн хуваах
зарчмаар хэрэгжүүлж буй төсөлд албан татварыг ногдуулдаг.
Иймд олон улсын жишигтэй нийцүүлэх татварын тэгш шударга ногдуулах асуудлын хүрээнд
хөнгөлөлт, чөлөөлөлтийг багасгах бодлого баримтлах нь зүйтэй байна. Манай улс хувьд газрын тосны
хайгуул болон туршилтын олборлолтын үйл ажиллагаа явуулаад 20-иод жил болж байгаа бөгөөд одоо
хайгуулын шатаас олборлолтын шат руу шилжиж эхэлж байна.
Газрын тосны салбарт оруулж буй хөрөнгө оруулалтыг богино хугацаанд үр ашигтай хийлгэх,
засгийн газарт ногдох үр ашгийн хугацааг наашлуулах зорилгоор энэхүү чөлөөлөлтийн заалтыг
хүчингүй болгох нь зүйтэй байна. Ингэснээр 2013 онд 10.2 тэрбум төгрөг төвлөрөх боломжтой байна.
2. Монгол Улсын Засгийн газраас Атрын III аян хөтөлбөрийг 2008 онд зарлан хэрэгжүүлж
эхэлсэн бөгөөд энэ зорилгын хүрээнд хөдөө аж ахуйн зориулалттай шинэ трактор, комбайн, машин
механизм, гурилын үйлдвэрийн болон усалгааны тоног төхөөрөмж, ойн аж ахуйн тоног төхөөрөмж,
бордоо, ургамал хамгааллын бодисыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж
байна. Мөн Засгийн газраас хөдөө аж ахуй, газар тариалангийн салбарыг дэмжих олон арга хэмжээ
авсны үр дүнд Атрын III аян амжилттай хэрэгжин төмс хүнсний ногоо, улаан буудай, гурилын
үйлдвэрлэлээр дотоодын хэрэгцээг бүрэн хангах хэмжээнд хүрээд байна.
Атрын III аян үр дүнтэй хэрэгжиж, татварын чөлөөлөлтийн үндсэн зорилго биелсэн тул
татварын чөлөөлөлтийг 2013 оноос дуусгавар болгохоор тооцлоо. Үүний үр дүнд төсвийн орлого ирэх
онд 8.0 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэх боломжтой юм.
3. Монгол Улс оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих зорилгоор
2005 оноос тус үйлдвэрлэлийн зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон
туслах материалыг гаалийн болон нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлж байгаа бөгөөд уг хууль
онцгойлон нэг салбарт хязгааргүй хугацаагаар үйлчилж байгаа нь татварын тэгш, шударга, үл
ялгаварлах зарчимтай зөрчилдөж байна. Тарифын бодлогын хүрээнд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний
үйлдвэрлэл хөгжиж, тодорхой үр дүнд хүрчээ. Иймд оёмол, сүлжмэл бүтээгдэхүүний үйлдвэрлэлийн
зориулалтаар импортолж байгаа сэлбэг, түүхий эд, үндсэн болон туслах материалыг гаалийн болон
44

44. нэмэгдсэн өртгийн албан татвараас чөлөөлөх тухай хуулийг хүчингүй болгохоор тусгаснаар төсөвт
1.3 тэрбум төгрөгийг төвлөрүүлэх боломжтой байна.
4. Жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн салбарыг дэмжих, ажлын байр нэмэгдүүлэх, дотоодын
үйлдвэрлэлийг нэмэгдүүлэх зорилгоор импортоор оруулж ирж буй 32 нэр төрлийн жижиг, дунд
үйлдвэрлэлийн техник, тоног төхөөрөмж, сэлбэг хэрэгслийг 2007 оноос гаалийн болон НӨАТ-аас
чөлөөлж байгаа бөгөөд хуулийн үйлчлэх хугацаа 2012 оны 12 дугаар сарын 31-нд дуусгавар болно.
Тус хуулийн хүрээнд 2011 оны байдлаар 1942 аж ахуй нэгж, 798 иргэн 9978 ширхэг тоног төхөөрөмж,
сэлбэг хэрэгслийг татвараас чөлөөлүүлж тэр хэмжээгээр жижиг, дунд үйлдвэрлэлийн үйл
ажиллагаагаа шинээр эхэлж, зарим салбарын дотоодын үйлдвэрлэл сэргэн, импортын хэмжээ буурч,
цаашид үйл ажиллагаагаа өргөжүүлэх, санхүүгийн хуримтлал бий болгох, өрхийн үйлдвэрлэл
нэмэгдэх, орон нутгийн түүхий эд, нөөцөд тулгуурласан үйлдвэрлэлүүд сэргэсэн зэрэг олон чухал үр
дүнд хүрчээ.
Энэ оны эхний 8 сарын байдлаар нийт чөлөөлөгдсөн импортын 6.4 хувийг, нийт татварын
чөлөөлөлтийн 17 хувийг энэ хуулийн дагуу үзүүлсэн байна. Хуулийн үйлчлэх хугацаа дуусгавар
болсноор ирэх 2013 онд 10.5 тэрбум төгрөгийн орлого нэмэгдэхээр байна.
45

45. 6. ТӨСВИЙН УРСГАЛ ЗАРДАЛ
Монгол улсын 2013 оны Нэгдсэн төсвийн урсгал зарлага нийт 4,870.7 тэрбум төгрөг
байхаар тооцлоо.
Урсгал төсвийн зарцуулалт (төсвийн шатлалаар)
Үүнээс Улсын төсвийн урсгал зарлага 3,956.1 тэрбум төгрөг, Орон нутгийн төсвийн
урсгал зарлага 1,308.8 тэрбум төгрөг, Нийгмийн даатгалын сангийн урсгал зарлага 1,061.4
тэрбум төгрөг, Хүний хөгжил сангийн зарлага 284.2 тэрбум төгрөг байна. 2011 онд батлагдсан
Төсвийн тухай хуулийн дагуу орон нутгийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлж, томоохон чиг
үүргүүдийг орон нутагт шилжүүлсэн. Үүний дүнд орон нутгийн төсөв 2012 онд нийт төсвийн
9.0 хувийг эзэлж байснаас 2.3 дахин нэмэгдэн 2013 онд 20.7 хувь болж байна.
Монгол улсын 2013 оны нэгдсэн төсвийн урсгал зарлага 2012 оноос 264.4 тэрбум
төгрөгөөр нэмэгдсэн байна. Үүнээс цалин, хөлс 170.7 тэрбум төгрөг, бараа үйлчилгээний
бусад зардал 197.8 тэрбум төгрөг, зээлийн үйлчилгээний төлбөр 246.2 тэрбум төгрөгөөр
нэмэгдэж, татаас ба урсгал шилжүүлэг 350.3 тэрбум төгрөгөөр буурч байна.
Урсгал зардлын динамик 2013 оны урсгал зардлын бүтэц
Төсвийн урсгал зарлагыг салбараар авч үзвэл нийт зарлагын 72.6 хувийг нийгмийн
салбарт, 8.2 хувийг эдийн засгийн салбарт, 8.9 хувийг батлан хамгаалах, нийгмийн хэв
журмын салбарт, 10.3 хувийг нийтийн ерөнхий үйлчилгээний салбарт зарцуулахаар байна.
46

46. 2013 оны урсгал зардал, салбараар
6.1. Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд баримталсан бодлого, зарчим
Төсвийн урсгал зардлыг төлөвлөхөд дараах зарчмыг баримталлаа. Үүнд:
• Төрийн үйлчилгээний хүртээмж, чанарыг бууруулахгүй байх;
• Засгийн газрын бус эрх мэдлийн байгууллагуудын төсвийн хараат бус байдлыг хангах
зорилгоор Ерөнхийлөгч, Шүүх эрх мэдлийн байгууллагууд, УИХ болон түүнд ажлаа
тайлагнадаг Төсвийн ерөнхийлөн захирагчид, Прокурор зэрэг байгууллагуудын
төсвийг зохих журмын дагуу зөвшилцсөн хэмжээнд төсөвт тусгах;
• Урсгал зардлын хэмжээг нэмэгдүүлэхгүй байх;
– Төсвийн тогтвортой байдлын тухай хуулийн 4 тусгай шаардлага бүрэн
хэмжээгээр хэрэгжиж эхлэх анхны жил бөгөөд төсвийн алдагдлыг ДНБ-ий 5
хувиас 2 хувь хүртэл бууруулах шаардлагатай;
– Болзошгүй хямралыг тооцон, урсгал зардлыг тэлэхгүй байх;
– 2012 оны төсөвт хийгдсэн огцом тэлэлтийг саармагжуулах;
– Цалин, тэтгэвэр, тэтгэмжийн хэмжээг тогтвортой байлгах (2012 онд цалин
дунджаар 53 хувь, тэтгэврийн доод хэмжээ 71.2 хувь, халамжийн тэтгэвэр 1.9
дахин өссөн);
– Засгийн газрын байгууллагуудын (гадаад харилцааны яамнаас бусад) гадаад
томилолтын зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх;
– Нормын хувцасны зардлыг нэмэгдүүлэхгүй байх, шинэ төрлийн хангалтыг
хойшлуулах;
• 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл батлагдсанаас хойш шинээр батлагдсан хууль,
эрхзүйн актын дагуу нэмэгдэх зардлыг тооцон үзэж, зарим арга хэмжээг хойшлуулах,
зогсоох арга хэмжээ авах;
• Монгол улсын 2012 оны төсвийн тодотголд нэмж тусгагдсан арга хэмжээг 2013 онд
үргэлжлүүлэх;
• Нэн шаардлагатай зардалд инфляцийн тохируулга хийх (зөвхөн боловсрол, эрүүл мэнд,
хүчний байгууллагуудын эм, хоолны зардалд үнийн өсөлтийн тохируулга хийх);
Төсвийн урсгал зарлагын өөрчлөлтөд нөлөөлсөн хүчин зүйлс
47

47. • 2012 онд нэмэгдүүлсэн цалин, тэтгэврийн нэмэгдлийн улмаас 254.6 тэрбум төгрөг;
• 2012 оны төсөвт туссан боловч 2013 оноос эхлэн бүтэн жилээр хэрэгжиж эхлэх бусад
арга хэмжээний нэмэгдэл зардал 32.9 тэрбум төгрөг;
• Хөрөнгө оруулалтаар бий болсон объект, өргөтгөл зэргийн улмаас нэмэгдэх ашиглалт,
үйлчилгээний зардал 12.2 тэрбум төгрөг;
• Шинээр хэрэгжүүлж эхлэх хөтөлбөр, арга хэмжээнд нийт 276.6 тэрбум төгрөг тусгалаа.
• Хууль, эрх зүйн орчны өөрчлөлтөөр 59.2 тэрбум төгрөг;
• Шинээр хэрэгжүүлж эхлэхээр санал болгосон хөтөлбөр, арга хэмжээ 47.9
тэрбум төгрөг;
• Хамрах хүрээ, үйлчилгээний тоо хэмжээ нэмэгдсэн хөтөлбөр, арга хэмжээ 100.4
тэрбум төгрөг;
• Өөрийн үйл ажиллагааны нэмэгдэл орлогыг зарцуулах байдлаар нэмэгдсэн
зардал 37.5 тэрбум төгрөг;
• Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт, Засгийн газрын шийдвэрийг
хэрэгжүүлэхтэй холбогдуулан Засгийн газрын бодлогын нөөцөд 31.7 тэрбум
төгрөг
Нийгмийн халамжийн сангаас ядуу өрхөд олгох тэтгэмжийг зогсоож, хоол тэжээлийн
хөтөлбөрийн хамрах хүрээ, нэг иргэнд ногдох хөрөнгийн хэмжээг нэмэгдүүлж тооцсон.
Ерөнхий боловсролын сургуулийн үдийн цайны зардлын нормативыг 50 хувь
нэмэгдүүлж тусгасан.
2013 онд санхүүжилтийг бууруулж, хамрах хүрээг нь багасгахаар тооцсон
хөтөлбөр, арга хэмжээ. 2013 оны төсвийн хүрээний мэдэгдэл батлагдсанаас хойш шинээр
батлагдсан хууль, эрхзүйн актын дагуу нэмэгдэх зардлыг тооцон үзэж, зарим арга хэмжээг
хойшлуулах, зогсоох саналыг төсвийн төсөлд тусгалаа. Үүнд:
• 2012 онд батлагдсан Боловсролын тухай хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах тухай
хуулиар нэмэгдэх зарим арга хэмжээг өөрчлөх хуулийн төслийг УИХ-д өргөн
мэдүүллээ. Төрийн албан хаагчдын нийтлэг жишигт дүйцүүлэн хувийн хэвшлийхэн
сургуульд ажиллагсдад улсын сургуульд ажиллагсадтай нэгэн адил тэтгэмж олгох,
багшаас бусад ажиллагсдад орон нутагт ажилласны тэтгэмж олгох, тэтгэвэрт гарахад
олгох нэг удаагийн тэтгэмжийн хэмжээ, хамрагдалтыг нэмэгдүүлэх, эрүүл мэндийн
урьдчилан сэргийлэх үзлэг, шинжилгээнд үнэ төлбөргүй хамруулах тухай заалтыг
өөрчлөхөөр тусгалаа.
• Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн тухай хуулиар орон нутгийн төсвийн томоохон
орлогыг 100 хувь тусгаарлаж, зарцуулах чиглэлийг өөрчлөхөөр зохицуулсан байсныг
өөрчилж, улсын төсөвт төвлөрүүлэх хэсгийг орон нутгийн төсөвт үлдээхээр хуулийн
төсөл боловсруулан тусгалаа.
• Ажилласан жил, тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг нөхөн тооцох тухай хуулийн
тогтоосон харилцааг тэтгэврийн даатгалын сангийн санхүүгийн байдал, тогтолцооны
шинэчлэлтэй уялдуулан хэрэгжүүлэх зорилгоор хэрэгжилтийг 2014 он хүртэл
хойшлуулах саналыг тусгалаа.
ТӨСВИЙН ЕРӨНХИЙЛӨН ЗАХИРАГЧИЙН БАГЦААР:
1. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙЛӨГЧИЙН ТАМГЫН ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН
БАГЦ
Төсвийн хураангуй:
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр
Нийт Үүнээс: 2014 2015
48

48. урсгал Бараа, тєсєєлєл тєсєєлєл
Цалин, Татаас
зардал үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 11,434.4 1,387.2 9,860.1 187.1 11,487.5 11,487.5
Хөтөлбөр 1.Монгол Улсын
Ерөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагаа 10,946.3 1,059.1 9,703.2 184.0 10,716.3 10,716.3
Хөтөлбөр 2.Агаарын бохирдлыг
бууруулах үйл ажиллагаа 136.6 59.4 77.2 143.6 143.6
Хөтөлбөр 3.Тєрийн нийтлэг судалгаа,
шинжилгээний ажил 351.5 268.7 79.8 3.1 627.7 627.7
Зорилго. Монгол улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататган бэхжүүлж, ард
түмнийхээ эрх чөлөө, үндэснийхээ эв нэгдлийг эрхэмлэн хамгаалахад чиглэсэн Монгол Улсын
Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрх, бодлого, үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах стратегийн
төлөвлөлт, бодлогын болон мэргэшлийн зөвлөгөө, судалгаа шинжилгээ болон үйлчилгээгээр
хангаж дэмжлэг үзүүлэх
Хөтөлбөр 1. Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхээ тасралтгүй
хэвийн, үр нөлөөтэй хэрэгжүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд дэмжлэг болох Ерөнхийлөгчийн
төсөв, түүний ажлын албаны үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилт: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн болон Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын үйл
ажиллагааны ил тод, нээлттэй байдлыг бүх талаар хангаж, олон нийттэй ил тод, нээлттэй
харилцах тогтолцоог бүрдүүлэх.
Хүрэх үр дүн:
 Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийн хэрэгжилтийг зохион байгуулах, зохицуулахад
чиглэгдсэн бодлогын зөвлөгөө, үйлчилгээгээр хангагдана.
 Олон нийттэй ил тод, нээлттэй харилцах тогтолцоог хэвшүүлнэ.
Ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээ:
Бүтээгдэхүүн,
№ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт Хүрэх үр дүн
арга хэмжээ Төсөв
Өсвөр залуу үеийг эх оронч үзлээр
Ерөнхий боловсролын сургуулийн хичээлийн
Өсвөр залуу хүмүүжүүлэх, эх оронтойгоо
хөтөлбөрт эх оронч үзлээр хүмүүжүүлэх
үеийг Монгол танилцуулахад чиглэсэн бодлогыг
чиглэлээр түлхүү анхаарч, өөрчлөлт оруулах,
эх оронтойгоо холбогдох салбарын яамтай хамтран
1 байгаль орчин болон Эх орн тухай заагддаг 520.0
танилцуулах, эх боловсруулах, сургалтын хөтөлбөрт
хичээлийн хөтөлбөрүүдийг эргэн авч үзэж,
оронч үзлээр өөрчлөлт оруулах, зуны амралтын
эрдэмтэн судлаачдын дунд хэлэлцүүлэг
хүмүүжүүлэх хугацаанд сурагчдыг эх оронтойгоо
өрнүүлнэ.
танилцуулах хөтөлбөр боловсруулна.
Хөтөлбөрийн зорилт нь дөнгөж 18 нас
Энэ хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн үр дүнд
хүрч төрсөн өдрөө тэмдэглэж буй
мэндчилгээ авсан залуучууд маш олноороо
залуучууддаа өөртөө итгэлтэй, ажил
газар газраас хариу захидал бичиж ирээдүйгээ
амьдралынхаа гол хөтөч болох мэргэжлээ
өөдрөгөөр төсөөлж, ямар ажил мэргэжил
зөв сонгох, эх орон, хамт олондоо нэр
сонгох гэж байгаагаа, өөрөө ямар хүн болно
18 нас хүрч буй төртэй, чухал хэрэгтэй иргэн болж
гэж боддогоо, эх орныхоо хөгжилд хэрхэн
иргэнд Төрийн төлөвших оргилуун хүсэлд нь Монгол
хувь нэмэр оруулах, юу хийж бүтээх
2 тэргүүнээс Улсын Ерөнхийлөгч урам хайрлах явдал 335.0
хүсэлтэйгээ, Монгол хүн болж төрсөндөө
Мэндчилгээ юм. Өөрөөр хэлбэл сурч мэдэх, хийж
бахархаж явдагаа, Ерөнхийлөгчийн
илгээх бүтээх, эх орноо хайрлах, монгол хүн
мэндчилгээ өөрт нь их урам зориг хайрласан
болсноороо бахархах эрмэлзлэлийг нь
тухайгаа бичиж байгаа нь өсвөр үеэ
өдөөн бадраах, ийм хүсэл эрмэлзлэлээр
амьдралын гарааны насанд нь зөв залах, эх
жигүүрлэн амьдралынхаа хамгийн
оронч хүмүүжилтэй болгох ихээхэн ач
хариуцлагатай мөчид зөв шийдвэр
холбогдолтой.
гаргахад нь туслах юм.
49

49. Олуулаа хөтөлбөрийн хүрээнд Диаспор
репорт болон Хөх гэрэгэ гэсэн хоёр
төслийг хэрэгжүүлнэ. Диаспор тайлан нь
гадаадад амьдарч буй монголчуудыг эх
орныхоо хөгжилд хэрхэн хувь нэмрээ
Диаспор тайлан гарснаар бодлого
оруулж болохыг тодорхойлох судалгааны
боловсруулагчид хилийн чанадад амьдарч
тайлан юм. Хилийн чанадад байгаа
буй монголчуудаа буцаан татах тал дээр илүү
монголчуудын боловсрол, мэргэжийн
үр ашигтай төлөвлөгөө боловсруулж чадна.
Дэлхийгээр туршлага, нийгмийн байдлын талаар
Аж ахуйн нэгжүүд шаардлагатай байгаа ур
тархан судалгаа хийж мэдээллийн сан үүсгэх.
чадвараа гадаадаас хэрхэн татаж болох талаар
суурьшсан Монгол диаспорыг эх орных нь хөгжилд
мэдээлэл авах боломжтой болно. Гадаадад
монголчуудыг татан оролцуулах тал дээр ямар бодлого
3 амьдарч буй монголчууд өөрсдийн дуу 150.0
ундэс угсаа, ёс хэрэгтэйг гадаадад байгаа монголчууд,
хоолойг бодлого боловсруулагчдад хүргэхээс
заншлаа авч гадаадад амьдарч байгаад эх орондоо
гадна эх орныхоо хөгжил, хөдөлмөрийн зах
үлдэх "Олуулаа ирсэн иргэд, боловсон хүчний хомсдолд
зээл, тохирох ажлын байрны талаар цаг үеийн
хөтөлбөр ороод буй хувийн хэвшлийнхэнтэй
мэдээлэл авч чадна. Хөх Гэрэгэ төсөл ч мөн
хамтарч тодорхойлох. Хөх Гэрэгэ төсөл
адил өөрчлөлт авчирна. Онцлог нь төсөлд
нь Монгол Угсааны урлаг спорт, шинжлэх
хамрагдагч Монгол Улсын иргэн байх
ухаан, бизнесийн салбарын гарамгай
албагүй.
зүтгэлтнүүдийг монгол улсын бүтээн
байгуулалтанд татан оролцуулж ажиллаж
амьдрах, зөвшөөрөл авах зэрэгт таатай
боломж олгох эрхзүйн орчныг
бүрдүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөрийн зорилго нь нэг талаас иргэд, Хөтөлбөр хэрэгжсэнээр иргэний оролцоо
иргэний нийгмийн байгууллагууд, зөвхөн хуулийн заалт төдий тунхаглал байхаа
иргэдийн сонирхолын бүлгүүд, нийгмийн больж, иргэд өөрсдийн оршин суугаа нутаг
бүхий л төлөөлөл өөрсдийн шууд дэвсгэрээс эхлээд төрийн шийдвэр гаргах
оролцоогоор орон нутгийнхаа болон түвшинд нөлөөлж чаддаг болох ба ИНХ,
төрийн шийдвэр гаргах явцад хамтран ИТХ-ын бодлогыг иргэний оролцоонд
Иргэдийн
оролцож, үйл ажиллагааг хянаж сурах тулгуурлан боловсруулж, явц ба гүйцэтгэлийг
оролцоотой
4 нөхцөл бололцоог бүрдүүлэх, нөгөө ил тод тайлагнах, иргэд төсвийг ойлгож, 450.0
төсвийн
талаас төрийн байгууллагууд иргэний хянаж сурах юм. Мөн төр нь иргэнгээ
менежмент
оролцооны соёлыг хүлээн зөвшөөрөх хүндэлж, шууд ардчиллын зарчмыг
хууль эрхзүйн хариуцлагын тогтолцоог дээдэлдэг, аливаа ашиг сонирхолын зөрчлөөс
бүрдүүлж, аливаа шийдвэр гаргахдаа төр ангид байх ухамсар, соёлыг хэвшүүлэн төр ба
нь иргэдийн санал дээр тулгуурлан улс төрийн намуудын давуу эрхийг халж
хамтран хэлэлцэж шийдвэр гаргаж иргэдийн оролцоог ардчиллын чанарын гол
хэвшүүлэх. шалгуур болгох болно.
Уул уурхайн Уул уурхайн хөгжлийн өнөөгийн байдалд Судалгааны тайланд тулгуурлан уул
хөгжил дүн шинжилгээ хийж, судалгааны тайлан уурхайтай холбоотой хууль тогтоомжийн
5 иргэдийн бэлтгэх, түүндээ тулгуурлан шаардлагатай төслүүдэд шаардлагатай өөрчлөлтийн санал 515.0
амьдралд хуулийн төсөлд өөрчлөлт оруулах буюу боловсруулах, холбогдох байгууллагуудад
хөтөлбөр шинээр санаачлах үүрэг, чиглэл өгөх
Иргэний Ардчиллын үнэт зүйл болсон хүний эрх, Ерөнхийлөгчийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх,
нийгмийн эрх чөлөөг хангах, хууль, дүрэм журамд хүний эрх, эрх чөлөө зөрчигдөж буй гомдол
6 400.0
хөгжлийг хэрхэн тусч буйг хянах, дүн шинжилгээ саналыг судалж шинжлэх, холбогдох арга
хангуулах хийлгэх, хэмжээ авах
НИЙТ ДҮН 2,370.0
Хөтөлбөр 2. Агаарын бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Агаарын бохирдлыг бууруулах зорилгоор Монгол улсын Ерөнхийлөгчийн
зарлигаар байгуулагдсан үндэсний хорооны ажлын албаны удирдлагын үйл ажиллагаа энэ
хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилт:
 Хууль эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох;
 Нийслэлд хэрэгжүүлж буй арга хэмжээнүүдийг орон нутаг хэрэгжүүлэх
Хүрэх үр дүн:
 Нийслэлд болон агаарын бохирдлын хүлцэх хэмжээнээс хэтэрсэн томоохон аймаг орон
нутагт агаарын бохирдлыг бууруулах чиглэлээр хэрэгжүүлэх арга хэмжээний эрх зүйн
орчинг боловсронгуй болгоно.
50

50.  Энэ чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулдаг төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуй
нэгжийн харилцан уялдаа холбоог сайжран, хяналт тавих бололцоо бүрдэнэ.
 Агаарын бохирдлыг бууруулах судалгааны дүн мэдээг нэгтгэн цаашид авах арга
хэмжээг бодлогын түвшинд тодорхойлогдож хэрэгжүүлэх арга хэмжээнд хяналт тавина.
 2012-2013 оны өвөл нийслэлийн агаарын бохирдол 40%-иар бууруулна.
 орон нутгийн агаарын бохирдлыг бууруулах арга хэмжээний эхлэл тавигдаж төсөл, арга
хэмжээнүүд хэрэгжиж эхэлнэ.
Хөтөлбөр 3. Төрийн нийтлэг судалгаа, шинжилгээ
Тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт хөрш зэргэлдээ улс орнуудтай хоршин бүс нутгийн эдийн
засгийг хөгжүүлэх нөөц арга замыг тодорхойлох, бодлогын шинжилгээ судалгаа хийх үүрэг
бүхий Үндэсний хөгжлийн хүрээлэнгийн үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилт:
 Нийгмийн хөгжлийн бодлого мэдээлэлд дүн шинжилгээ хийх;
 Эдийн засгийн бодлогын судалгаа, бодлогын зөвлөмжөөр эдийн засгийн хөгжлийн
стратегийн бодлого, зорилтыг тодорхойлох;
 Бүс нутгийн хөгжлийн бодлогын судалгааны хүрээнд эдийн засгийн бүс, аймгуудын
хөгжлийг төрөөс дэмжих бодлогын судалгаа хийх;
 Уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох талаар төрөөс баримтлах бодлогын судалгаа
хийх;
 Мэдээллийн технологийг ашиглах, мэдээ, мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангах
чиглэлийн судалгаа хийх;
 Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн тулгамдсан асуудлууд, тэдгээрийг
шийдвэрлэх арга замын талаар олон нийт, иргэд, байгууллага, хамт олны санал
бодлогыг тодорхойлох социологийн судалгаа хийх.
Хүрэх үр дүн:
 Монгол Улсын нийгэм, эдийн засаг, бүсчилсэн хөгжил, экологи, тогтвортой хөгжлийн
тулгамдсан асуудлаар бодлогын зөвлөмж, дүн шинжилгээ, мэдээлэл боловсруулагдана.
 Монгол Улсын нийгэм, эдийн засгийн хөгжлийн асуудлаар социологоийн судалгаа
хийгдсэн байна.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
( сая төг-өөр)
2011
2012 Дунд хугацаа
оны 2013 оны
Хөтөлбөр оны 2014 2015
тодот төсөл
гүйц тєсєєлєл тєсєєлєл
төлөв
НИЙТ ДҮН 3,281.1 5,078.5 11,434.4 11,938.1 11,938.1
Хөтөлбөр 1.Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн бодлого үйл ажиллагаа 3,060.9 4,667.1 10,946.3 10,859.8 10,859.8
Хөтөлбөр 2.Агаарын бохирдлыг бууруулах үйл ажиллагаа 0.0 86.4 136.6 143.6 143.6
Хөтөлбөр 3.Тєрийн нийтлэг судалгаа, шинжилгээний ажил 220.2 325.0 351.5 934.7 934.7
Зардлын чиг хандлага: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн Тамгын газрын даргын урсгал
төсвийн багцын хэмжээг Ерөнхийлөгчийн Тамгын газраас ирүүлсэн саналаар тусгасан бөгөөд
2013 онд нийт урсгал зардал 11.4 тэрбум төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 6.3 тэрбум
төгрөгөөр нэмэгдэж байна.
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн мөрийн хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний
зардалд 2,4 тэрбум төгрөг, төрийн өндөрлөгийн гадаад айлчлал, гадаад зочны зардалд 3,5
тэрбум төгрөг тусгав.
51

51. 2. МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
Бараа, 2014 2015
урсгал Цалин, Татаас
үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл
зардал НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 17,625.7 9,092.8 8,057.2 475.7 19,378.3 21,306.1
Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн 12,777.6 5,863.3 6,655.1 259.1 14,727.5 16,192.6
хэрэгжилтийг хянан шалгах
Хөтөлбөр 2.УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжил
арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа 4,848.1 3,229.5 1,402.1 216.6 4,650.8 5,113.5
үзүүлэх
Зорилго. Ардчилсан нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, зарчмын дагуу хууль тогтоох, батлах,
хэрэгжилтэд хяналт тавих, Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх, Улсын Их Хурлын
бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд нь хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн мэргэжил арга зүй, техник,
зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, Монгол Улсын Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагааг
хангах, УИХ-ын гишүүдийн бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн хэрэгжилтийг хянан шалгах
Тодорхойлолт: Хууль, бусад шийдвэрийн төсөл боловсруулах, хэлэлцэж батлах, Засгийн газар
болон УИХ-д ажлаа шууд тайлагнадаг бусад байгууллагын тайлан, мэдээлэл, илтгэл сонсох,
асуулга тавих, түүний хариуг чуулганаар хэлэлцүүлэх, хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн
биелэлтэд хяналт тавих, хууль тогтоох үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Ардчилсан нийгмийн хөгжлийн чиг хандлага, зарчмын дагуу хууль тогтоох, батлах,
хэрэгжилтэд хяналт тавих, Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд оршино.
Зорилтууд:
 Үндсэн хуульд нийцсэн, бусад хууль болон Монгол улсын олон улсын гэрээний
заалттай уялдсан байх;
 Тухайн хуулиар зохицуулах нийгмийн харилцаанд хамаарах асуудлыг тухайн хуульд
бүрэн тусгах;
 Хуулийн зүйл, хэсэг, заалт нь хоорондоо зөрчилгүй байх;
 Засгийн газрын болон Улсын Их Хуралд ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг
байгууллагад Хууль, Улсын Их Хурлын бусад шийдвэрийн хэрэгжилтийг хянан шалгаж
байнгын хороо, нэгдсэн хуралдаанаар хэлэлцэх;
 Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэр, Ерөнхийлөгчийн зарлиг,Засгийн газрын тогтоол,
Үндсэн хуулийн шийдвэр, хуулийн тайлбар болон нийтээр дагаж мөрдөх эрх зүйн хэм
хэмжээг тогтоосон актыг бүрэн эхээр нь хэвлэн нийтлэх "Төрийн мэдээлэл"
эмхтгэлийг 7 хоног гаргах.
Хөтөлбөр 2. УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжил арга зүй, техник зохион байгуулалтын
туслалцаа үзүүлэх
Тодорхойлолт: УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь
мэргэжил арга зүй, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, ажиллах нөхцлөөр хангах
үйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.
52

52. Зорилго: Улсын Их Хурлын бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэхэд нь хэрэгцээ шаардлагад нийцсэн
мэргэжил арга зүй, техник, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх, ажиллах нөхцөлөөр
хангахад оршино.
Зорилтууд:
 Улсын Их Хуралд хууль тогтоох, хянан шалгах чиг үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь мэргэжил,
арга зүйн зөвлөгөө, туслалцаа үзүүлэх;
 Улсын Их Хуралд үйл ажиллагаагаа олон нийтэд ил, тод, нээлттэй болгоход туслалцаа,
үйлчилгээ үзүүлэх;
 Улсын Их Хурлыг хэвийн ажиллах нөхцлөөр хангах, техник зохион байгуулалтын
туслалцаа, үйлчилгээ үзүүлэх;
 Улсын Их Хурлын төсөв, хөрөнгө, бичиг хэргийн үйл ажиллагааг эрхлэн хөтлөх Улсын
Их Хурлын хэлэлцэх асуудлыг хүрээнд мэдээлээр хангах, судалгааны бааз бүрдүүлэх;
Стратегийн ерөнхий тойм (2012-2016)
А. Монгол улсын хууль тогтоох, хянан шалгах үйл ажиллагаа тасралтгүй явагдана.
Б.Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлэг, байнгын хороодын санал болон хууль
санаачлагчаас өргөн мэдүүлсэн хугацааг харгалзан ээлжит болон ээлжит бус чуулганаар
хэлэлцэх асуудлын дарааллыг Монгол улсын дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх
чиглэлүүдтэй уялдуулан тогтооно.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт Хүрэх үр дүн
Хөтөлбөр 1. Монгол Улсын үндсэн хуулийн үзэл Улсын Их Хурлын тухай хуульд
баримтлал зарчмын дагуу хууль заасан хугацаанд хуралдаж
Хууль тогтоох, тогтоох чуулганаар хэлэлцэх асуудлаа Эрх зүйт ардчилсан
хуулийн хэлэлцэж шийдвэрлэсэн байх. төрийг төлөвшүүлэн,
хэрэгжилтийг хүний эрх, эрх чөлөөг
хянан шалгах Үндсэн хуульд нийцсэн, бусад баталгаажуулах.
хууль болон Монгол улсын олон
улсын гэрээний заалттай уялдсан,
хуулийн зүйл, хэсэг, заалт нь
хоорондоо зөрчилгүй, асуудлыг
бүрэн тусгасан байх.
Засгийн газар болон УИХ-д ажлаа Засгийн газрын мөрийн Засгийн газар болон
тайлагнадаг бусад байгууллагын хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл УИХ-д ажлаа тайлагнадаг
тайлан, мэдээлэл, илтгэл сонсох, ажиллгаатай холбоотой тайлан бусад байгууллага, албан
асуулга тавих, түүнийг чуулганаар мэдээлэлийг УИХ-ын чуулганаар тушаалтны ажлын үр
хэлэлцэх 3-аас доошгүй удаа хэлэлцэж дүн, хариуцлага сайжирч,
тодорхой шийдвэр гаргах УИХ-аас хуулийн
хэрэгжилтэнд тавих
УИХ-д ажлаа тайлагнадаг хяналт чанаржина.
байгуулага болон Ерөнхий сайд,
Засгийн газрын гишүүн, бусад
албан тушаалтны тайлан
мэдээлэл, илтгэл сонсох, асуулга
тавих, дүгнэлт гаргах.
Хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийг Засгийн газрын болон УИХ-д Хуулийн хэрэгжилт
хэрхэн хэрэгжүүлж байгааг хянан ажлаа шууд хариуцан тайлагнадаг сайжирсан байна
53

53. шалгах, дүнг хэлэлцэх байгууллага хууль, УИХ-ын бусад
шийдвэрийг хэрхэн хэрэгжүүлж
байгааг хянан шалгаж байнгын
хороо, чуулганаар хэлэлцэх
Хөтөлбөр 2. УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, Хууль, Улсын Их Хурлын бусад Хууль тогтоомжтой
гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд шийдвэрийн төсөл боловсруулах, уялдсан, асуудлыг иж
УИХ-ын үйл нь мэргэжил арга зүй, техник, зохион хэлэлцэх, батлах, хуулийн бүрэн хамарсан,
ажиллагаанд байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх хэрэгжилтэнд хяналт тавих бүхий алдаагүй, хүний эрх, эрх
мэргэжил арга зүй, л үйл ажиллагаанд мэргэжил, арга чөлөөг дээдэлсэн байх
техник зохион зүй, техник зохион байгуулалтын
байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх
туслалцаа үзүүлэх
УИХ болон байнгын, түр, дэд хороо, Техник хэрэгсэл, хуралдааны Ажиллах орчин
гишүүдийг бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхтэй болон ажлын өрөө, төсөв, санхүү, сайжирсан байна.
холбогдуулан тэднийг ажиллах нөхцөл аж ахуйн болон ажиллах
бололцоогоор хангах нөхцөлийг хангах бүхий л
үйлчилгээ үзүүлэх
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/ сая төгрөг/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөр 2014 2015
гүйц тодот төлөв төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ДҮН 12,367.1 17,282.3 17,625.7 19,378.3 21,306.1
Хөтөлбөр 1. Хууль тогтоох, хуулийн хэрэгжилтийг хянан шалгах 9,399.0 13,134.5 12,777.6 14,727.5 16,192.6
Хөтөлбөр 2.УИХ-ын үйл ажиллагаанд мэргэжил арга зүй, техник 2,968.1 4,147.8 4,848.1 4,650.8 5,113.5
зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлэх
Зардлын чиг хандлага: УИХ-ын даргын урсгал төсвийн багцын хэмжээг УИХ-ын Тамгын
газраас ирүүлсэн саналаар төсвийн төсөлд тусгасан бөгөөд 2013 онд 17.6 тэрбум төгрөг
төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 343.2 сая төгрөгөөр өсч байна.
Улсын Их Хурлын хэвийн үйл ажиллагааг хангах, Улсын Их Хурлын гишүүдийн бүрэн
эрхийг хэрэгжүүлэх, Монгол Улсын Их Хурлын стратеги зорилтыг ханган нийлүүлэх
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах Улсын Их Хурлын 2013 оны төсвийн төслийг Улсын
Их Хурлын Төсвийн байнгын хороогоор хэлэлцэж ирүүлсэн саналын хэмжээгээр тусгав.
Улсын Их Хурлын 2013 оны төсвийн төсөлд Монгол Улсын Их Хурлын гишүүний
бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаатай холбоотой зардлыг Улсын Их Хурлын 2008 оны 28
дугаар тогтоолоор баталсан нормативт хэмжээгээр тусгасан бөгөөд Сонгуулийн хууль
шинэчлэгдсэнтэй холбогдон 2012 оны Улсын Их Хурлын ээлжит сонгуулиар намын
жагсаалтаар сонгогдсон Улсын Их Хурлын гишүүдийн орон нутагт ажиллах томилолтын
зардлыг тойрогт нэр дэвшигдэж сонгогдсон нэг гишүүнд ноогдох дундаж зардлаар тооцов.
Улсын Их Хурлын нэг гишүүнд дунджаар 1 зөвлөх, 1 туслах, 2 туслах-бие төлөөлөгч
байхаар холбогдох зардлыг тооцсны зэрэгцээ хууль боловсруулах, сурталчлах, гадаад
томилолтонд зориулан нэг гишүүнд 25.0 сая төгрөг төлөвлөв.
Улсын Их Хуралд Өрөгдлийн байнгын хороо, нам, эвслийн бүлэг, УИХ-ын дэд даргын
орон тоо шинээр нэмэгдсэнтэй холбогдсон зардлыг тооцож төсөвт бүрэн тусгасан болно.
54

54. Улсын Их Хурлын Тамгын газар, Улсын Их Хурал дахь нам, эвслийн бүлгийн ажлын
албаны орон тоог 2012 оны түвшинд байхаар тооцов.
3. ҮНДСЭН ХУУЛИЙН ЦЭЦИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015
зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
Нийт дүн 598.3 402.4 116.4 79.4 710.2 777.8
Хөтөлбөр 1. Үндсэн хуулийн
биелэлтэд дээд хяналт тавих,
Үндсэн хуулийг чандлан
сахиулах 598.3 402.4 116.4 79.4 710.2 777.8
Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: Үндсэн хуулийн цэцийн дарга
Зорилго. Үндсэн хуулийн цэцээс Монгол Улсын Үндсэн хуулийн Жарандөрөвдүгээр зүйлийн
1 дэх хэсэгт заасан чиг үүргийг Үндсэн хуульд захирагдан хараат бусаар, эрх тэгш, шударга, ил
тодоор хэрэгжүүлэх.
Хөтөлбөр 1: Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлан
сахиулах
Тодорхойлолт: Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлан
сахиулах, түүний заалтыг зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэхэд
мэргэжил, арга зүй, техник зохион байгуулалтын туслалцаа, дэмжлэг үзүүлэх, лавлагаа,
мэдээллээр шуурхай хангах.
Зорилго: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьж, түүний заалтыг
зөрчсөн тухай дүгнэлт гаргаж, маргааныг магадлан шийдвэрлэж Үндсэн хуулийг чандлан
сахиулах баталгаа байх. Үндсэн хууль зөрчсөн тухай маргааныг бүх талаас нь бүрэн гүйцэд,
бодитой хянан үзэж, магадлан шийдвэрлэх үйл ажиллагаанд өндөр мэргэшлийн, цаг үеэ олсон,
шуурхай зөвлөгөө, бүх талын дэмжлэг үзүүлэх, стратеги зорилтыг хангах.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
A. Монгол Улсын Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавьж, түүний заалтыг зөрчсөн
тухай дүгнэлт гаргах, маргааныг магадлан шийдвэрлэх, Үндсэн хуулийг чандлан сахиулах.
B. 2013 онд
1. Үндсэн хуулийн цэцийн их, бага суудлын хуралдааны танхимд их засвар хийх, тавилга,
тоног төхөөрөмжийг шинэчлэх
2. Үндсэн хуулийн цэцийн номын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх
2014-2016 онд
1.Үндсэн хуулийн цэцийн музей байгуулах
2.Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газарт судалгааны төв байгуулах
3.Үндсэн хуулийн цэцийн номын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх
4.Цэцийн гишүүд болон Тамгын газрын ажилтнуудад орон сууцны дэмжлэг үзүүлэх
5.Гишүүд, ажилтнуудыг гадаад, дотоодын сургалтад хамруулж мэргэшүүлэх.
55

55. 6.Гадаад орнуудын Үндсэн хуулийн шүүхийн ажлын албаны бүтэц, үйл ажиллагааны
зохион байгуулалт, үйл ажиллагааны чиглэлээр туршлага судлах, танилцах, дэвшилтэт
зүйлийг нэвтрүүлэх.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Тоо Чанар
2010 2011 2012-09-01 2013
Үндсэн хуулийн цэцээс барагдуулсан нийт Хуулийн дагуу,
өргөдөл, мэдээлэл, гомдол, хүсэлт 95 98 80 100 хугацаандаа 85 хувь
шийдвэрлэнэ.
Үндсэн хуулийн цэцийн бага суудлын Хуулийн дагуу,
хуралдаанаар шийдвэрлэсэн өргөдөл,
мэдээлэл, гомдол 27 14 12 15 хугацаандаа 85 хувь
шийдвэрлэнэ.
Үндсэн хуулийн цэцэд маргаан хянан Хуулийн дагуу,
шийдвэрлэх ажиллагаа үүсгэн дунд, их
суудлын хуралдаанаар шийдвэрлэсэн 10 6 6 8 хугацаандаа 85 хувь
өргөдөл, мэдээлэл, гомдол, хүсэлт шийдвэрлэнэ.
Үндсэн хуулийн цэцийн шийдвэрийг олон Өдөр тутмын болон
нийтэд мэдээлэх нийтийн
мэдээллийн
20 12 24 16 хэрэгсэлээр
мэдээлэх, вэб
сайтуудад
байрлуулах
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тодот төлөв төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 302.5 501.6 598.3 710.2 777.0
Хөтөлбөр 1. Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд
хяналт тавих, Үндсэн хуулийг чандлан
сахиулах 302.5 501.6 598.3 710.2 777.0
Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын үндсэн хуулийн цэцийн 2013 оны төсвийн урсгал
зардлыг 598.3 сая төгрөг байхаар төлөвлөлөө. Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газрын даргын
2012 оны 16 дугаар захирамжаар Тамгын газрын бүтэц, орон тоог шинэчлэн 4 орон тоо
нэмэгдүүлж 26-аар тогтоосон. Шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сангийн зардалд 35.2
сая төгрөг, шинээр байгуулагдсан номын сангийн танхимын сан хөмрөгийг арвижуулах
зорилгоор ном хэвлэл худалдан авах зардлыг 4.0 сая төгрөгөөр нэмж тусгасан. Дунд хугацаанд
номын сангийн сан хөмрөгийг нэмэгдүүлэх зардал, үндсэн хуулийн музей болон судалгааны
төвийг шинээр байгуулах зардал нэмэгдэхээр байна.
Орон тооны мэдээлэл
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
гүйц тод төсөл 2014 2015
Хөтөлбөр . Үндсэн хуулийн биелэлтэд дээд хяналт тавих, Үндсэн
хуулийг чандлан сахиулах 29 29 35 40 42
Удирдах ажилтан 10 10 10 10 10
Гүйцэтгэх ажилтан 8 8 14 18 20
Үйлчлэх ажилтан 11 11 11 12 12
Үндсэн хуулийн цэцийн Тамгын газрын даргын 2012 оны 16 дугаар захирамжаар
Тамгын газрын бүтэц, орон тоог шинэчлэн 4 орон тоо нэмэгдүүлж 26-аар тогтоосон. Дунд
хугацаанд шинээр байгуулахаар төлөвлөж буй үндсэн хуулийн цэцийн музей болон
судалгааны төвийн албан хаагчдын орон тоо нэмэгдэхээр байна.
56

56. 4. УЛСЫН ДЭЭД ШҮҮХИЙН ЕРӨНХИЙ ШҮҮГЧИЙН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015
зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
Нийт дүн 2,165.4 1,414.7 419.6 331.1 3,203.4 3,459.7
Хөтөлбөр. Хяналтын шатны
шүүн таслан ажлыг эрхлэх,
шүүхийг мэргэжлийн
удирдлагаар хангах 2,165.4 1,414.7 419.6 331.1 3,203.4 3,459.7
Хөтөлбөр: Хяналтын шатны шүүн таслах ажлыг эрхлэх, шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаар
хангах
Тодорхойлолт: Улсын их хурлаар батлагдсан “Шүүх эрх мэдлийн стратеги төлөвлөгөө”,
Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн зөвлөмжөөр батлагдсан “Шүүх эрх мэдлийн хүрээнд
шинэтгэлийг гүнзгийрүүлэх хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх
а/ хяналтын шатны журмаар эрүү, иргэн, захиргааны хэрэг, маргааныг хянан
шийдвэрлэх,
б/ шүүн таслах ажлын чиглэлээр анхан болон давж заалдах шатны шүүхүүдийг
мэргэжлийн удирдлагаар хангах, сургалт зохион байгуулах,
в/ хуулийг нэг мөр ойлгон, зөв хэрэглэх талаар албан ёсны болон дэлгэрэнгүй тайлбар
гаргах,
г/ хууль ёс, хүний эрх, эрх чөлөө шударга ёсны баталгаа шүүх эрх мэдлийг
хэрэгжүүлэх нэгдсэн бодлого боловсруулах,
д/ шүүхийн практикийг нэгтгэн судлах, энэ чиглэлээр зөвлөмж, тойм гаргах,
е/ шүүхийн шийдвэрийг олон нийтэд ил тод, нээлттэй болгох зорилгоор нэгдсэн санг
бий болгох,
ё/ шүүхийн шүүн таслах болон бусад ажлыг олон нийтэд ил тод, нээлттэй болгох,
түүнийг мэдээллэх,
ж/ шүүхийг иргэдэд ойр дөт болгох менежментийг хэрэгжүүлэх, үйл ажиллагааг нь
чирэгдэлгүй, хөнгөн шуурхай болгох зэрэг ажиллагаа хамаарч байгаа болно.
Зорилго:
Үндсэн хууль, түүнд нийцүүлэн гаргасан бусад хууль тогтоомжид заасны дагуу шүүн таслах
ажиллагааг хуулийн дагуу шударга явуулах, хууль, шүүхийн өмнө төр, иргэн, байгууллагын
эрх тэгш байдлыг хангах, тэдгээрийн зөрчигдсөн эрхийг сэргээх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг
хамгаалах зорилготой.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
Үзүүлэлт хөтөлбөрт
хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015
57

57. Хяналтын шатны журмаар Хяналтын
хэргийг хуулийн хугацаандшатны шүүн 78.2 хувь 78.8 хувь 78.9 хувь 79.1 79.3 хувь 79.4 хувь
шийдвэрлэх таслан хувь
ажлыг
эрхлэх,
“Дээд шүүхийн мэдээлэл” сэтгүүл шүүхийг
бэлтгэн гаргах тоо мэргэжлийн 1350 650 2600 2600 2600 2600
удирдлагаар
Ирсэн өргөдөл, гомдол хангах
80 хувь 80,5 хувь 81 хувь 82 хувь 83 хувь 84 хувь
хэргийг хууль тогтоомжид заасан
журам, хугацаанд хянан
шийдвэрлэх
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011 2013
оны
Хөтөлбөрийн нэр оны оны 2014 2015
тодот
гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
Нийт дүн 1,017.6 1,606.4 2,165.4 3,203.4 3,459.7
Хөтөлбөр. Хяналтын шатны шүүн таслан ажлыг эрхлэх,
шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаар хангах. 1,017.6 1,606.4 2,165.4 3,203.4 3,459.7
Зардлын чиг хандлага. Улсын дээд шүүхийн 2013 оны урсгал зардлыг 2,165.4 сая төгрөг
байхаар төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсан болон санхүүжилтийг
нэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл:
 Шүүхийн тухай хуулийн 16.1-д “улсын дээд шүүх нь ерөнхий шүүгч, хорин
дөрвөөс доошгүй гишүүнтэй байна” гэсний дагуу 8 шүүгч, 8 шүүгчийн туслахын орон
тоог нэмэгдүүлж, 2013 оны сүүлийн хагас жилийн цалингийн сангийн зардлыг нэмж
тусгасан. Түүнчлэн Улсын дээд шүүхийн 2010 оны "орон тоо нэмэгдүүлэх, ангилал,
зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"39 дүгээр тогтоол, 2012 оны "УДШ-ийн Тамгын
газрын зохион байгуулалт бүтцэд нэмэлт оруулах, орон тоо нэмэгдүүлэх, албан
тушаалын нэр ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай 29 дүгээр тогтоолоор 10 орон
тоо нэмэгдүүлсэн. Дээрх шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан, холбогдох
бараа үйлчилгээний зардалд нийт 309.7 сая төгрөг;
 2008 онд Нийслийн Хан-Уул дүүргийн 1-р хорооны нутаг дэвсгэр Зайсангийн
аманд худалдан авсан Дээд шүүхийн эзэмшлийн газрын төлбөр Нийслэлийн Иргэдийн
Төлөөлөгчдийн Хурлын 2010 оны 5/39 дугаар тогтоолоор шинэчлэн батлагдсантай
холбоотойгоор 2010-2012 оны газрын төлбөрт 16.1 сая төгрөгийн өр үүссэн. Дээрх
өрийг барагдуулах, 2013 онд шинэчилсэн тарифаар газрын төлбөрийг төлөхөд
шаардагдах 24.1 сая төгрөг;
 Улсын дээд шүүхийн 4 шүүгч, 1 шинжээч 2013 онд тэтгэвэрт гарах бөгөөд нэг
удаа олгох мөнгөн тэтгэмжид нийт 192.0 сая төгрөг шаардагдахаас 167.8 сая төгрөг
төсвийн хязгаарт багтаж, хязгаараас давсан 24.2 сая төгрөгийг шинээр нэмж тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
гүйц тод төсөл 2014 2015
Хяналтын шатны шүүн таслан ажлыг эрхлэх,
шүүхийг мэргэжлийн удирдлагаар хангах. 76 76 76 76 76
Удирдах ажилтан 4 10 10 10 10
Гүйцэтгэх ажилтан 46 48 71 71 71
Үйлчлэх ажилтан 16 18 21 21 21
Гэрээт ажилтан 10 0 0 0 0
58

58. Улсын Их хурлын 2012 оны хаврын чуулганаар Шүүхийн тухай хууль, Шүүгчийн эрх
зүйн байдлын тухай хууль, Шүүхийн захиргааны тухай хууль, Эвлэрүүлэн зуучлалын тухай
хууль, Хуульчийн эрх зүйн байдлын тухай хууль болон Шүүхийн Иргэдийн төлөөлөгчдийн
тухай хуулиуд тус тус хэлэлцэгдэн батлагдаж, 2013 оны 7 дугаар сарын 1-ний өдрөөс хүчин
төгөлдөр болж мөрдөгдөнө.
Шүүхийн тухай хуулийн 16.1-д “ Улсын Дээд шүүх нь Ерөнхий шүүгч, хорин дөрвөөс
доошгүй шүүгчээс бүрдэнэ” гэж заасны дагуу орон тоог 8 шүүгч, 8 шүүгчийн туслах,
Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн 2009 оны 2 дугаар сарын 11-ний өдрийн "Улсын Дээд шүүхийн
Тамгын газрын удирдах, гүйцэтгэх албан тушаалын ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"
08 дугаар тогтоол, 2010 оны "Орон тоо нэмгэдүүлэх, ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох тухай"
39 дүгээр тогтоол, 2012 оны " Улсын Дээд шүүхийн Тамгын газрын зохион байгуулалт бүтцэд
нэмэлт оруулах, орон тоо нэмэгдүүлэх, албан тушаалын нэр ангилал, зэрэглэл өөрчлөн тогтоох
тухай" 29 дүгээр тогтоолоор Улсын дээд шүүхийн Тамгын газрын төрийн захиргааны албан
хаагчийн орон тоог 7-оор, төрийн үйлчилгээний орон тоог 3-аар , нийт 26 орон тоог нэмж
баталсан.
5. ШҮҮХИЙН ЕРӨНХИЙ ЗӨВЛӨЛИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/
2013
Үүнээс Дунд хугацаа
Нийт Бараа
урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас 2014 оны 2015 оны
Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг төсөөлөл төсөөлөл
Шүүн таслах буюу шүүхийн
мэргэжлийн үйл ажиллагаа,
“Шүүхийн бие даасан хараат
бус байдал”-ыг хангах 38809,1 18791,9 15645,6 4371,5 38809,1 38809,1
Зорилго. Шүүн таслах үйл ажиллагааг хараат бус, хариуцлага хүлээдэг, мэдрэмжтэй, шударга,
хүртээмжтэй, бүтээмжтэй хэрэгжүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр: Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан,
шүүгчийн хараат бус байдал”-ыг хангах
Тодорхойлолт: Хууль ёс, хүний эрх, эрх чөлөө, шударга ёсны баталгаа болсон шүүх эрх
мэдлийг шударгаар хэрэгжүүлэхэд бүх талын дэмжлэг үзүүлэх
Зорилго: Анхан болон давж заалдах шатны шүүхэд эрүү, иргэн, захиргааны хэргийн
хөдөлгөөнийг буюу шүүхэд хэрэг, нэхэмжлэл, гомдол, хүсэлтийг хүлээн авах, шүүх
хуралдаанд бэлтгэх, шүүх хуралдааныг явуулах, хэргийг хянан шийдвэрлэсний дараа
хийгдэх ажилбарыг амжилттай гүйцэтгэх, зохион байгуулах, зохицуулах, уг ажиллагаанд
тавих хяналтыг оновчтой хэрэгжүүлж мэргэжлийн удирдлага, зохион байгуулалтаар
хангахад оршино.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
1. Шүүхийн үйл ажиллагаа, зохион байгуулалтын эрх зүйн үндсийг боловсронгуй болгож,
шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэн, шүүгчийн хараат бус, шүүхийн бие даасан байдлыг хангахад
чиглэсэн цогц арга хэмжээг хэрэгжүүлэх;
2. Шүүгчийн ёс зүйн дүрэм, түүний хэрэгжилтийг хангах механизмыг бий болгох замаар
шүүгчид хариуцлага хүлээлгэх тогтолцоог боловсронгуй болгох;
59

59. 3. Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн төр, иргэн, байгууллага хууль, шүүхийн өмнө бүгд эрх тэгш
байх зарчмыг мөрдлөг болгон ажилллахад үйл ажиллагааг бүрэн чиглүүлэх;
4. Шүүхийн үйлчилгээг хүртээх үйл явцыг олон улсын жишигт хүргэх;
5. Шүүхийн бүтэц, зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох, шүүгч, ажилтануудын үйл
ажиллагааны бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, ажиллах нөхцөлийг сайжруулах;
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
хамаарах
Хэрэг үүсгэснээс 71802 хэрэг 67706 Эхний хагасНийт гарсан хэргийн 91
Нийт гарсанНийт
гарсан
хойш нийт маргаан хэрэг жилийн орчим хувийг хуулийн хэргийн 92
хэргийн 93
хэргийн 90 хянан маргаан байдлаар 34454 орчим
хугацаанд шйидвэрлэх орчим хувийг
хувийг хуульд шийдвэрлэхэхянан хэргийг хянан хуулийн хувийг
хуулийн
заасан хугацаанд
Хөтөлбөр эс 93.5
шийдвэрл шийдвэрлээд хугацаанд хугацаанд
шийдвэрлэсэн 1 хувийг эхээс 93.8 байгаа бөгөө хянан хянан
байх хуулийн хувийг оны эцэст нийт шийдвэрлэх шийдвэрлэ
хугацаанд хуулийн хэргийн 93 х
шийдвэрлэсэ хугацаанд хувийг
н. шйидвэрл шийдвэрлэхээр
эсэн. ажиллаж байна.
Шинээр
батлагдсан Хөтөлбөрт тусгасан
хуулиудын ажиллагаа, шинээр
хэрэгжилтийг батлагдсан хуулиудын
хангах /2013 онд хэрэгжилтийг хангах
үүднээс ширээний
компьютер-726ш, шүүх
хуралдааны танхимын
тавилга -80ш, орон
нутгийн шүүхүүдийг
шилэн кабельд холбох,
нийт шүүхүүдийн шүүх
хуралдааны явцыг
бичих, хяналтын камер
суурилуулах зэрэг
ажлуудыг хийж
гүйцэтгэнэ.
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
2011 Дунд хугацаа
оны 2012 2013 оны 2014 оны 2015 оны
Хөтөлбөрийн нэр гүйц оны тод төсөл төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 12 599, 5 18 520, 4 38 809, 1 38 809,1 38 809,1
Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл
ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан хараат бус
байдал”-ыг хангах 12 599,5 18 520,4 38 809,1 38 809,1 38 809,1
Зардлын чиг хандлага. Шүүхийн Ерөнхий зөвлөлийн даргын 2013 оны урсгал зардлыг
38,809.1 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсан томоохон
зардлуудыг авч үзвэл:
 Шүүхийн тухай хуулийн 8.1, 19.1 дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэх үүднээс
шинээр байгуулагдах сум, сум дундын, иргэний болон эрүүгийн хэргийн давж заалдах
шатны шүүхүүдийн хэвийн үйл ажиллагаанд шаардагдах байр ашиглалтын тогтмол
зардлууд болон бүх шатны шүүхийн байгууллагуудад шаардагдах тавилга хэрэгсэл,
аудитын төлбөр, байр засварын болон байрны түрээсийн зардал зэрэг холбогдох урсгал
60

60. зардалд 8,001.3 сая төгрөг;
 Шүүгчийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 20.4.6, 23.6, 24.1 дэх заалтуудыг
хэрэгжүүлэх үүднээс шүүгчийн амь насны даатгал, тэтгэвэрт гарахад олгох нэг
удаагийн мөнгөн тэтгэмж, орон сууцны дэмжлэг гэх мэтчилэн хуульд заасан
шүүгчдийн нийгмийн баталгааг хангах зардалд 3,372.1 сая төгрөг;
 Иргэдийн төлөөлөгчдийн эрх зүйн байдлын тухай хуулийн 20.1, 20.2,
Эвлэрүүлэн зуучлах тухай хуулийн 26.1, 26.2 дахь заалтуудад заасан төрийн нэрийн
өмнөөс гүйцэтгэсэн ажил үйлчилгээний төлбөр, шүүхийн захиргааны тухай хуулийн
10.1.4-т заасан сургалт, семинарыг зохион байгуулахад шаардагдах зардал, Жолоочийн
хариуцлагын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах даатгалын зардлууд зэрэг бусад
хууль тогтоомжид заасны дагуу нэмэгдэх урсгал зардалд 928.0 сая төгрөг;
 Бүх шатны шүүхийн байгууллагуудад шинээр байгуулагдах Тамгын газар,
тамгын газрын албан хаагчид болон шүүхүүдэд нэмэгдэх шүүгчдийн цалингийн
сангийн болон холбогдх урсгал зардалд 5,942.4 сая төгрөгийг тус тус шинээр нэмж
тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
2011 2013 Дунд хугацаа
оны 2012 оны
гүйц оны тод төсөл 2014 2015
Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн үйл
ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан хараат бус байдал”-ыг
хангах 0,0 1 198,0 2 043,0 2 043,0 2043
Удирдах ажилтан 0,0 109,0 156,0 156,0 156,0
Гүйцэтгэх ажилтан 0,0 687,0 1 209,0 1 209,0 1 209,0
Үйлчлэх ажилтан 0,0 405,0 678,0 678,0 678,0
Шүүхийн тухай хуулийн 6.7, 20.1, 20.2, 28.1-дэх заалтуудыг хэрэгжүүлэх үүднээс бүх
шатны шүүхүүдийг тамгын газартай болгох, тамгын газарт зайлшгүй шаардлатагай тамгын
газрын дарга, шүүгчийн туслах, шүүх хуралдааны нарийн бичгийн дарга, бусад албан
хаагчдын орон тоог 762-оор, шинээр байгуулагдах давж заалдах шатны шүүхүүдэд ажиллах
шүүгчдийн тоог 83-аар нэмэгдүүлж, нийт 845 орон тооны цалингийн сан, бичиг хэрэг, тээвэр
шатахуун, дотоод томилолт, нормын хувцас, сандал ширээ, компютер зэрэг холбогдох урсгал
зардалд 5,942.4 сая төгрөгийг 2013 оны төсөвт нэмж тусгасан.
Салбарын орлого /сая.төгрөгөөр/
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0
Шүүн таслах буюу шүүхийн мэргэжлийн
үйл ажиллагаа, “Шүүхийн бие даасан
хараат бус байдал”-ыг хангах 10,0 10,0 10,0 10,0 10,0
6. ХҮНИЙ ЭРХИЙН ҮНДЭСНИЙ КОМИССЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015
зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
үйлчилгээни
НДШ шилжүүлэг
й бусад
61

61. Хөтөлбөр 1.Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд 554.9 336.7 176.8 41.4 790.6 842.6
хяналт тавих
Зорилго. Монгол Улсын Үндсэн хууль, олон улсын гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний
заалтын хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний эрхийг сахин хамгаалах, хөхүүлэн дэмжих, хүний
эрхийн боловсролыг дээшлүүлэх, илэрч буй зөрчлийг арилган, хүний эрх, эрх чөлөөний
байдлыг бүх нийтэд ил тод болгон, төр засгийн анхаарлыг хандуулах.
Хөтөлбөр 1. Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавих
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт хүний эрхийн асуудлаар шалгалт явуулах,
судалгаа хийх, Монгол Улсын хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаарх жил бүрийн
илтгэлийг боловсруулах, хүний эрхтэй холбогдсон аливаа асуудлаар санал, зөвлөмж,
шаардлага гаргах, хүний эрхийн зөрчлийн талаарх гомдол шийдвэрлэхтэй холбоотой
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа болон хүний эрхийн олон улсын гэрээ, конвенцтэй холбоотой
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаа хамрагдана.
Хөтөлбөрийн зорилго:
1.Хүний эрхийн асуудлаарх эрх зүйн зохицуулалт, төрийн бодлогыг боловсронгуй
болгох;
2.Хүний эрхтэй холбоотой хууль тогтоомж, бодлогын бичиг баримтын хэрэгжилтэд тавих
хяналтыг сайжруулах;
3.Хүний эрхэд суурилсан, хүнд ээлтэй үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэхэд хувь нэмрээ
оруулах;
4.Бүх нийтэд хүний эрхийн боловсрол олгох үндэсний тогтолцоог бэхжүүлэх.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А. Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комисс нь Үндсэн хууль, хууль, олон улсын
гэрээнд заасан хүний эрх, эрх чөлөөний тухай заалтын хэрэгжилтэд хяналт тавьж, хүний
эрхийг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих байгууллага юм. (“Монгол Улсын Хүний эрхийн
Үндэсний Комиссын тухай хууль”-ийн 3.1 дүгээр зүйл). Энэхүү чиг үүргээ хэрэгжүүлэхийн
тулд дараах бүрэн эрх, үйл ажиллагааг явуулахаар хуульд заасан. Үүнд:
 Монгол Улс дахь хүний эрхтэй холбоотой аливаа асуудлаар санал гаргах;
 хууль тогтоомж, захиргааны шийдвэр хүний эрхийн үндсэн зарчимд нийцэж байгаа эсэх
талаар зөвлөмж, санал гаргах;
 олон улсын хүний эрхийн гэрээний биелэлт, энэ тухай Засгийн газрын илтгэлийг
боловсруулахад санал өгөх;
 хүний эрхийн асуудлаар судалгаа явуулж, шаардлагатай мэдээллээр хангах;
 олон улсын, бүсийн, хүний эрхийн бусад үндэсний байгууллагатай хамтран ажиллах;
 Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаар илтгэл бичих;
 хүний эрхийн талаархи хууль тогтоомж, олон улсын гэрээг олон нийтэд сурталчлах;
 хүний эрхийн боловсрол олгох үйл ажиллагааг дэмжих;
 олон улсын хүний эрхийн гэрээг соёрхон батлах буюу түүнд нэгдэн орохыг дэмжих.
Комисс 2001 онд байгуулагдсанаас хойш 4 дэх удаагийнхаа стратеги төлөвлөгөөг
батлан ажиллаж байна. Өмнөх стратеги төлөвлөгөөнүүдэд ч мөн адил хүний эрх, эрх чөлөөний
тухай заалтын хэрэгжилтэд хяналт тавих, хүний эрхийг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжихэд
чиглэсэн зорилго, зорилтуудыг тодорхойлон ажиллаж байсан. 2012-2014 оны стратеги
төлөвлөгөө нь хүний эдийн засаг, нийгэм, соёлын эрх, хамтын эрхийн асуудлуудад түлхүү
анхаарч, дээрх чиг үүргийг хэрэгжүүлэхээр батлагдан гарсан. Мөн үндэсний хэмжээнд үйл
62

62. ажиллагаа явуулах буюу орон нутагч хүрч ажиллахад шаардлагатай санхүү, хүний нөөцийн
асуудлыг шийдвэрлэхээр заасан.
Б.Үндэсний эдийн засгийн хөгжлийг хүний эрхийн зарчимд нийцүүлэх, хүнд ээлтэй болгох,
төрийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хүний эрхийг хүндэтгэн сахидаг хандлагыг
төлөвшүүлэхэд хувь нэмрээ оруулах нь Монгол Улсын Хүний эрхийн Үндэсний Комиссын
2012-2014 оны тэргүүлэх чиглэл байна.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд:
Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавих, сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих
Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
Үзүүлэлт
2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016
Хууль, хуулийн төсөлд дүн шинжилгээ хийж, хүний эрхийн 10 10 16 15 15 15 15
зарчмуудтай нийцүүлэх санал өгөх
Олон улсын хүний эрхийн гэрээний биелэлт, энэ тухай 1 1 2 5 4 5 3
Засгийн газрын илтгэлийг боловсруулахад санал өгөх1
Хүний эрх, эрх чөлөөний асуудлаар хяналт, шалгалт, 14 14 11 10 15 15 15
судалгаа хийх
Монгол Улс дахь хүний эрх, эрх чөлөөний байдлын талаар 1 1 1 1 1 1 1
илтгэл бичих
Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн - - - 1 - 1 -
хэрэгжилтэд дүн шинжилгээ хийж, УИХ-д илтгэх
Олон улсын, бүсийн, хүний эрхийн бусад үндэсний 5 5 5 5 5 5 5
байгууллагатай хамтран ажиллах
Хүний эрхийн талаархи хууль тогтоомж, олон улсын гэрээг 50 50 50 50 50 50 50
олон нийтэд сурталчлах2
Хүний эрхийн боловсрол олгох үйл ажиллагааг дэмжих 71 цаг/950 79 цаг/1030 200 210 250 цаг/ 300 цаг/ 350 цаг/
хүн хүн цаг/2600 цаг/2700 3250 хүн 3900 хүн 4500 хүн
хүн хүн
Хүний эрх, эрх чөлөө зөрчсөнтэй холбоотой гомдол хүлээн 218 333 280 300 350 400 450
авч шийдвэрлэх
1. Монгол Улсын олон улсын гэрээгээр хүлээсэн үүргийн дагуу тогтсон хугацаанд явуулдаг тайлангийн үзүүлэлтээр авч үзсэн болно.
2. Монгол Улс хүний эрхийн 30 гаруй гэрээ конвенцид нэгдэн орсон байдаг. Түүнээс гадна хүний эрхийн холбогдолтой 10 орчим хууль
тогтоомжийн хүрээнд сурталчилгааны үйл ажиллагаа явуулдаг (дунджаар).
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая.төгрөгөөр/
2011 2012 оны Дунд хугацаа
2013 оны
Хөтөлбөр оны тодот 2014 2015
төсөл
гүйц төлөв төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ДҮН 311.6 433.2 554.9 790.6 842.6
Хөтөлбөр.Хүний эрх, эрх чөлөөний хэрэгжилтэд хяналт тавих 311.6 433.2 554.9 790.6 842.6
Зардлын чиг хандлага. Хүний эрхийн үндэсний комиссын даргын урсгал төсвийн багцын
хэмжээг 2013 онд 554.9 сая төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 121.7 сая
төгрөгөөр нэмэгдэж байна.Хүний эрхийн үндэсний комиссын тухай хуульд заасны дагуу тус
комисс сургалт, сурталчилгаа, судалгаа, хяналт шалгалт, хувь хүний эрхийг зөрчсөн тухай
гомдлыг хүлээн авч шалган шийдвэрлэх, олон улсын гэрээг соёрхон батлах, хэрэгжүүлэх
явдлыг дэмжих, Хүний эрх, эрх чөлөөний төлөв байдлын талаар УИХ-д жил бүр илтгэх зэрэг
үйл ажиллагаа явуулдаг. Энэ чиг үүргийг зохих ёсоор хэрэгжүүлэхэд одоогийн орон тоо
хүрэлцдэггүй, нөгөө талаас Монгол Улс 2009 онд нэгдэн орсон Хөгжлийн бэрхшээлтэй
хүмүүсийн эрхийн тухай конвенц, 2011 онд батлагдсан Жендерийн тэгш байдлыг хангах тухай
хууль, УИХ-аас ойрын хугацаанд хэлэлцэн батлахаар төлөвлөсөн Эрүүдэн шүүхийн эсрэг
НҮБ-ын конвенцийн Нэмэлт Протоколын дагуу Комисст хүлээлгэсэн шинэ чиг үүрэгтэй
холбогдуулан орон тоог 2-оор нэмэгдүүлэн холбогдох зардлыг төсвийн төсөлд тусгасан.
63

63. 2013 онд Комиссын хоёр гишүүний бүрэн эрхийн хугацаа дуусгавар болж байгаатай
холбогдуулан Хүний эрхийн комиссын тухай хуулийн 22.4 дэх заалтын дагуу нэг удаагийн
тэтгэмжид 24.2 сая төгрөг, Олон Улсын зохицуулах хорооны гишүүний татварт 6.6 сая төгрөг
тусгав.
Орон тооны мэдээлэл
Төлөвлөснөөр
2012 оны 9 дүгээр сарын 30-ны байдлаар
Төлөв Дунд хугацаанд
Батлагдсан Гүйцэтгэл
2013 2014 2015
Хөтөлбөр 1: 26 23 28 49 49
Удирдах ажилтан 4 4 4 4 4
Гэрээт ажилтан 19 18 21 42 42
Үйлчилгээний ажилтан 3 1 3 3 3
Комисс нь улсын хэмжээнд үйл ажиллагаа явуулах үүрэгтэй үндэсний байгууллага
боловч орон нутагт үйл ажиллагаагаа явуулах бүтэц орон тоо байдаггүй тул хөдөө орон
нутгийг бүсчлэн жилд 10 орчим аймагт 2-3 хоногоор цөөхөн хүнтэй очиж ажилладаг.Цаашид
аймагт бүрт 1 төлөөлөгчийг ажиллуулах шаардлагатай байна.
Хөтөлбөр 1: Хүний эрх, эрх чөлөөг сахин хамгаалах, хөхиүлэн дэмжих
Зорилго 1: Хүний эрхийн асуудлаарх эрх зүйн зохицуулалт, төрийн бодлогыг боловсронгуй
болгоход хувь нэмрээ оруулах
Зорилтууд:
1. Хохирогчийг хамгаалах, хохирлыг нөхөн төлүүлэх эрх зүйн зохицуулалтыг бий
болгоход хувь нэмрээ оруулах;
2. Эрүү шүүлтийг таслан зогсооход чиглэгдсэн эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй
болгоход хувь нэмрээ оруулах;
3. Ялгаварлан гадуурхахын эсрэг эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгоход
оролцох;
4. Иргэдийн эд, мөнгөний тусламж авах эрхтэй холбоотой эрх зүйн зохицуулалтыг
боловсронгуй болгоход оролцох;
5. Хүний эрх, эрх чөлөөний асуудал хөндөгдөж болох хууль, УИХ-ын бусад шийдвэрийн
төсөлд Комиссын чиг үүргийн хүрээнд санал өгөх;
6. Нийтийн эрх ашгийг төлөөлөн нэхэмжлэх үр дүнтэй, оновчтой эрх зүйн зохицуулалтыг
бий болгоход оролцох;
7. Хүний эрхийг хангах, хамгаалах тухай төрийн бодлогыг тодорхой, боловсронгуй
болгоход хувь нэмрээ оруулах.
Зорилго 2: Хүний эрхтэй холбоотой хууль тогтоомж, бодлогын баримт бичгийн хэрэгжилтийг
сайжруулахад чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах
Зорилтууд:
1. НҮБ-аас Монгол Улсын Засгийн газарт ирүүлсэн бодлогын баримт бичгийн
хэрэгжилтэд хяналт тавих;
2. Мэдээллийн ил тод байдал ба мэдээлэл авах эрхийн тухай хуулийн хэрэгжилтэд хяналт
тавих, олон нийтийн мэдлэг ойлголтыг дээшлүүлэхэд чиглэсэн ажиллагаа явуулах;
64

64. 3. Жендэрийн эрх тэгш байдлыг хангах тухай хуулийн хэрэгжилтийн төлөв байдалд дүн
шинжилгээ хийх, олон нийтийн мэдлэг ойлголтыг дээшлүүлэх;
4. Явган хүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан зам, техникийн шаардлага MNS
5682:2006; Явган хүн, хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэдэд зориулсан замыг төлөвлөх заавар
MNS 6056:2009; Иргэний барилга төлөвлөлтөд хөгжлийн бэрхшээлтэй хүний
шаардлагыг тооцсон орон зай, орчин, үндсэн шаардлага MNS 6055:2009 зэргийн
хэрэгжилтийг дээшлүүлэх;
5. Хүүхдийн хөгжил, хамгааллыг сайжруулахад дэмжлэг үзүүлэх.
Зорилго 3: Хүний эрхэд суурилсан, хүнд ээлтэй үндэсний эдийн засгийг хөгжүүлэхэд хувь
нэмрээ оруулах;
Зорилтууд:
1. Уул уурхайн салбарын эрчимтэй хөгжил хүнд ээлтэй байх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд хувь
нэмэр оруулах;
2. Төрөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад
баталгааг бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн хөрөнгө оруулалтыг улсын төсөвт тусгах явдлыг
нэмэгдүүлэхэд нөлөөлөх;
3. Хүний эрхийг хүндэтгэн сахидаг дадал, сэтгэлгээг төрийн байгууллага, төрийн албан
хаагчдын үйл ажиллагаанд хэвшүүлэхэд чиглэсэн үйл ажиллагаа явуулах;
4. Бизнес ба хүний эрхийн чиглэлээр НҮБ-аас баталсан хэм хэмжээг хувийн хэвшлийн
зүгээс дагаж мөрдөхөд дэмжлэг үзүүлэх.
Зорилго 4: Бүх нийтэд хүний эрхийн боловсрол олгох үндэсний тогтолцоог бэхжүүлэх
Зорилтууд:
1. Албан боловсролын тогтолцоогоор олгож буй хүний эрхийн боловсролын чанар, үр
нөлөөг дээшлүүлэх;
2. Хүний эрхийн албан бус сургалт явуулах чадавхийг бэхжүүлэх;
3. Хүний эрхийн онолын судалгааг хөгжүүлэхэд хувь нэмэр оруулах;
4. Олон нийтийн хүний эрхийн боловсролыг дээшлүүлэх;
Зорилго 5: Хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ хараат бус, хариуцлагатай, мэдрэмжтэйгээр,
мэргэжлийн түвшинд гүйцэтгэдэг хүний эрхийн үндэсний байгууллагын шинж чанарыг
бэхжүүлэх
Зорилтууд:
1. Комисс үйл ажиллагаагаа явуулах боломж, нөхцөлийг сайжруулах;
2. Орон нутагт хүрч ажиллах боломж, чадавхиа нэмэгдүүлэх;
3. НҮБ-ын болон бүс нутгийн, гадаад улс орнуудын хүний эрхийн байгууллагуудтай
хамтын ажиллагаа хөгжүүлэх;
4. Хүний эрхийн хэрэгжилтэд хяналт тавих мэргэжлийн чадавхиа бэхжүүлэх;
5. Хүний эрхийг хамгаалах чиг үүргээ бүрэн хэрэгжүүлэх, энэ талаарх мэргэжлийн
чадавхиа бэхжүүлэх;
6. Удирдлага, зохион байгуулалт, хүний нөөцийн чадавхийг бэхжүүлэх
7. УЛСЫН ЕРӨНХИЙ ПРОКУРОРЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/
2013
Хөтөлбөрийн нэр Нийт Үүнээс Дунд хугацаа
65

65. урсгал Бараа
зардал Цалин, үйлчилгээний Татаас
НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015
Прокурорын хяналт 16205,5 11632,1 4131,3 442,1 16205,5 11632,1
Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: УЛСЫН ЕРӨНХИЙ ПРОКУРОР
Төсвийн төвлөрүүлэн захирагч: Улсын Ерөнхий прокурорын орлогч
Төсвийн шууд захирагч : Тамгын газар, нийслэл, аймаг,дүүрэг, сум, сум дундын прокурорын газруудын дарга
Хөтөлбөрийн зорилго. Монгол Улсын үндсэн хуульд заасан Прокурорын чиг үүргийг
хэрэгжүүлэх Монгол Улсын Прокурорын байгууллагын тогтолцоо зохион байгуулалт үйл
ажиллаганы эрх зүйн үндэсийг тогтоохтой холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.
Тодорхойлолт: Прокурорын байгууллага нь Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт Эрүүгийн хууль
тогтоомжийн хэрэгжилтийг нэг мөр хангуулах үндсэн чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагаагаа
төрийн нэрийн өмнөөс явуулдаг бие даасан хараат бус шүүх эрх мэдлийг хэрэгжүүлэхэд
оролцогч байгууллага мөн.
Зорилго:
1. Мөрдөн шалгах ажиллагаанд хяналт тавих.
2. Ял эдлүүлэх ажиллагаанд хяналт тавих
3. Удирдлага зохион байгуулалтаар хангах
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн санаачлагаар боловсруулсан “Шүүх эрх мэдлийн шинэтгэлийг
гүизгийрүүлэх хөтөлбөр”-ийн хүрээнд прокурорын байгууллагаас 2011-2016 онд хэрэгжүүлэх
үйл ажиллагааны ерөнхий хөтөлбөр боловсруулагдан батлагдсан.
1. Үндсэн хуульд заасан “хүний эрх, эрх чөлөө”-г хангах
2. Үндсэн хуульд заасан “ардчилсан” зарчимд нийцүүлж, прокурорын үйл ажиллагааг
явуулах.
3. Үндсэн хуульд заасан “хууль шүүхийн өмнө эрх тэгш байх”, “шударга ёс”-ыг тогтоох
зарчмыг хангах.
4. Гэмт хэргийн улмаас хохирсон иргэнийг төр бүрэн төлөөлж түний эрх, эрх чөлөөг
хамгаалах.
5. Үндсэн хуульд заасан “хууль дээдлэх” зармыг хэрэгжүүлэх.
6. Монгол улсын хүний эрхийн талаарх олон улсын гэрээг хэрэгжүүлэх.
7. Олон нийт, ард түмэнд ойр, хурдан шуурхай, хүртээмжтэй байх /access to justice/ ,
авлига, хүнд суртлаас ангид байж шат дараалал, давхардлыг багасгах.
8. Хариуцлагын тогтолцоог шинэчлэх, хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах.
9. Хүний нөөц бий болгох урт хугацааны хөтөлбөр боловсруулах, прокурорын
байгууллагын ажилтнуудын нийгмийн асуудлыг шийдвэрлэх арга хэмжээ авах.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
хамаарах 2016
Хэрэг Нийт 70000 орчим Захиргааны Захиргааны Захиргааны
Прокурорын захиргааны зөрчлийн болон зөрчлийн болонзөрчлийн болон
бүртгэлийн хяналт зөрчлийн болонэрүүгийн хэргийн эрүүгийн хэргийн эрүүгийн хэргийн
ажиллагаанд эрүүгийн хэргийн хэрэг бүртгэлийн хэрэг бүртгэлийн хэрэг бүртгэлийн
хяналт тавих хэрэг бүртгэлийн ажиллагаанд 100 ажиллагаанд 100 ажиллагаанд 100
хувь ажиллагаанд 100 хувь хяналт тавьж, хувь хяналт тавьж,
хувь хяналт
хувь хяналт тавьж,
хууль тогтоомжийн хууль тавьж, хууль
хууль хэрэгжилтийг тогтоомжийн тогтоомжийн
тогтоомжийн хангуулах хэрэгжилтийг хэрэгжилтийг
хэрэгжилтийг хангуулах хангуулах
хангуулах
66

66. Ялтны 690 760 800 840
хувийн хэрэгт
шалгалт хийх
тоо
Хорих анги, 5900 5950 6015 6075
цагдан хорих
байрны үйл
ажиллаатай
биечлэн
танилцах тоо
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
2011 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц 2012 оны тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 8 211,5 13 211,4 16205,5 987,4 1 382,4
Прокурорын хяналт 8 211,5 13 211,4 16205,5 987,4 1 382,4
Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын ерөнхий прокуроын 2013 оны төсвийн урсгал зардлыг
16,205.5 сая төгрөг байхаар байхаар төлөвлөлөө. 2013 оны төсвийн төсөлд шинээр тусгагдсан
болон санхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл:
- Монгол Улсын ерөнхий прокурорын дэргэдэх зөвлөлийн хурлын 2012 оын 4 дүгээр
шийдвэрт "Прокурорын ажлын ачааллыг багасгах зорилгоор хуульд заасан туслах
ажилтныг 250-иар, прокурорыг 50-70-иар, үйлчилгээний ажилтанг 27 хүнээр, нийт 347
үндсэн, 7 гэрээт ажилтныг шинээр нэмэх, холбогдох зардлыг төсөвт тусгуулах" гэж
зааснаас прокурорын туслах ажилтанг 150-аар нэмэгдүүлэхээр тооцож, нийт 247 орон
тооны цалингийн сан, бичиг хэрэг, сандал ширээ, нормын хувцас, зэрэг холбогдох
урсгал зардалд нийт 1,858.7 сая төгрөг;
- Прокурорын байгууллагын тухай хуульд заасны дагуу прокурорыг амь насны даатгалд
хамруулах зардал, Жолоочийн хариуцлагын даатгалын тухай хуулийг хэрэгжүүлэхэд
шаардагдах даатгалын зардал, сургалтын төвийг шинээр байгуулсантай холбоотойгоор
сургалт семинар, зөвлөгөөн зохион байгуулах зардлуудад нийт 185.4 сая төгрөг;
- Шинээр ашиглалтанд орох Дархан-Уул, Замын-Үүдийн прокуроруудын шинэ барилгын
ашиглалтын тогтмол зардалд 9.5 сая төгрөг;
- Прокурорын байгууллагуудад хэрэглэгдэж байгаа ашиглалтын хугацаа дуусч
актлагдсан техник тоног төхөөрөмж, ширээ, сандал, сейф зэрэг эд хогшлуудыг
шинэчлэх үүднээс 2012 оны төсөвт 661.6 сая төгрөг тусгасан ба үлдсэн эд хогшлыг
шинэчлэхэд шаардагдах 678.0 сая төгрөг;
- Монгол Улсын Прокурорын байгууллагын тухай хуулийн 41 дүгээр зүйлийн 1 дэх
хэсэг, Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн зарлигаар “Прокурорын дүрэмт хувцасны
загвар”-ыг баталсан. Өнөөгийн байдлаар прокурор нь нэг ээлжийн китель, өмд цамцыг
албан үүргээ биелүүлэхдээ буюу шүүх хурал, хэргийн газрын үзлэг, хорих ангиудаар
явах, цогцос задлах, тээвэрлэх, экскумаци хийх зэрэгт ээлжгүйгээр өмсч байна. Иймд
задлан, экскумаци, хэргийн газрын үзлэгт өмсөх нэг ээлжийн хувцсыг шинээр
хийлгэхээр төлөвлөсөн ба холбогдох зардалд 408.8 сая төгрөг;
- Эд мөрийн баримтыг хадгалахаар шилжүүлэх, шинжлүүлэхэд гарах зардал, сэжигтэн
ялтныг эрэн сурвалжлах ажиллагааны зардал, шинжээч, хэлмэрч, орчуулагчид төлөх
хөлс, экскумаци хийх зардал зэрэг байцаан шийтгэх ажиллагаатай холбоотой зардалд
нийт 247.4 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
67

67. Дунд хугацаа
2013 оны
2011 оны гүйц 2012 оны тод төсөл 2014 2015
Прокурорын хяналт 794 794 1 112 1 112 1 112
Удирдах ажилтан 51 51 52 52 52
Гүйцэтгэх ажилтан 451 451 744 744 744
Үйлчлэх ажилтан 253 253 277 277 277
Гэрээт ажилтан 39 39 39 39 39
Монгол Улсын ерөнхий прокурорын дэргэдэх зөвлөлийн хурлын 2012 оын 4 дүгээр
шийдвэрт "Прокурорын ажлын ачааллыг багасгах зорилгоор хуульд заасан туслах ажилтныг
250-аар, прокурорыг 50-70-аар, үйлчилгээний ажилтанг 27 хүнээр, нийт 347 үндсэн, 7 гэрээт
ажилтныг шинээр нэмэх, холбогдох зардлыг төсөвт тусгуулах" гэж зааснаас прокурорын
туслах ажилтанг 150-аар нэмэгдүүлэхээр тооцож, нийт 247 орон тоог нэмэгдүүлж, холбогдох
зардлыг төсвийн төсөлд тусгасан.
8. ҮНДЭСНИЙ АЮУЛГҮЙ БАЙДЛЫН ЗӨВЛӨЛИЙН НАРИЙН БИЧГИЙН
ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/
2013
Үүнээс Дунд хугацаа
Нийт Бараа
урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас
Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015
Нийт дүн 1594,2 1042,5 405,6 146,1 1480,3 1557,2
Хөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүй
байдлыг хангах, сахих,
бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл
ажиллагаа
1035,8 709,1 191,2 135,5 876,0 921,6
Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүй
байдлыг хангах чиглэлээр
судалгаа шинжилгээний ажил
хийх. /1.5 ба 2 дугаар сувагийн
ажиллагаа /
558,4 333,5 214,4 10,6 604,2 635,6
Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн дарга
Төсвийн шууд захирагч : Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн Ажлын албаны дарга
Зорилго. Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах төрийн нэгдмэл бодлого
боловсруулах үйл ажиллагаа болон түүнийг хэрэгжүүлэх явдлыг уялдуулан зохицуулах,
бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, бодлого зохицуулалт нь хэрхэн хангагдаж байгаад хяналт
тавих, зөвлөлийн хэвийн үйл ажиллагааг явуулахад дэмжлэг үзүүлэх , зөвлөлийн тэргүүн,
гишүүдийг гадаад, дотоод мэдээ, мэдээлэл, аливаа нөлөөлөлд автахгүй төвийг сахисан
оновчтой цаг үеэ олсон зөвлөгөөнөөр хангаж Монгол улсын үндэсний ашиг сонирхол, оршин
тогтнох тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, эдийн засаг, экологийн тэнцвэртэй хөгжил
үндэсний эв нэгдлийг бататган хангахад оршино.
Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, сахих, бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл
ажиллагаа
Тодорхойлолт: Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлалын үндсэн 6 заалт болох Монгол
Улсын оршин тогтнохын аюулгvй байдал, эдийн засгийн аюулгvй байдал, дотоодын аюулгvй
68

68. байдал, хүний аюулгvй байдал, мэдээллийн аюулгvй байдал, хүрээлэн байгаа орчны аюулгvй
байдлыг хангах чиг үүргийг хэрэгжүүлэх, үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн, гишүүдийн
хуулиар хүлээсэн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд нь Үндэсний аюулгүй байдлын тухай хууль
болон бусад хууль тогтоомжид аюулгүй байдлыг хангах талаар тусгагдсан зүйл заалтын
хүрээнд төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулах бодлогын зөвлөгөөнөөр хангаж ажиллах,
ҮАБЗ-ийн өдөр тутмын үйл ажиллагааг хэвийн явуулах, хөтөлбөрт тусгагдсан
бүтээгдэхүүнийг нийлүүлэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн удирдлага зохион байгуулалт,
бодлого боловсруулалт, бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, хянгалт тавих чиг үүрэгтэй.
Зорилго: Монгол Улсын үндэсний язгуур ашиг сонирхол, оршин тогтнохын дотоодын, эдийн
засгийн, хүрээлэн байгаа орчны, мэдээллийн, хүний аюулгvй байдлыг хангах, хүний эрх, эрх
чөлөөг бэхжүүлэх төрийн нэгдмэл бодлогыг боловсруулах, аюулгүй байдлыг ханган, хууль
тогтоомж Зөвлөлөөс гарсан шийдвэрийн хэрэгжилтийг уялдуулан зохицуулах, бодлогын
зөвлөгөөнөөр хангах, хяналт тавих, үндэсний аюулгүй байдлын тэргүүн гишүүдийн хуулиар
хүлээсэн бүрэн эрхээ хэрэгжүүлэхэд Монгол улсын үндэсний ашиг сонирхол, оршин тогтнох
тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, эдийн засаг, экологийн тэнцвэртэй хөгжлийг хангах,
бодлого үйл ажиллагаагаар дэмжлэг үзүүлэх, төрийн болон орон нутгийн төр захиргааны
байгууллагуудад Монгол улсын хууль тогтоомж, зөвлөлийн шийвдэрийг бүрэн хэрэгжүүлэхэд
нь бодлогын зөвлөгөөнөөр хангах, бодлого боловсруулах, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах
чиг үүрэгтэй байгууллагуудын салбар хоорондын үйл ажиллагааны нэгдсэн төлөвлөлт,
зохицуулалтыг мэргэжлийн удирдлагаар хангахад оршино.
Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүй байдлыг хангах чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил
хийх. /1.5 ба 2 дугаар сувагийн ажиллагаа /
Тодорхойлолт: Үндэсний аюулгүй байдлын бодлого, зарим тулгамдсан асуудлын талаар байр
сууриа ойлголцох зорилгоор эрдэмтэн, судлаач, чөлөөнд гарсан дипломат, цэргийн
зүтгэлтнүүдийн хоёр болон олон талт уулзалтыг хоёрдугаар сувагийн ажиллагаа хэмээн Зүүн
азийн аюулгүй байдлын механизмд нэрлэдэг бөгөөд ийм төрлийн эрдэм шинжилгээний хуралд
нэгдүгээр сувгийн төлөөлөгчид буюу төрийн чухал албан тушаалтнууд биечлэн оролцож,
санал бодлоо чөлөөтэй илэрхийлэх явдлыг 1.5 дугаар суваг хэмээн тодорхойлдог. Стратеги
судалгааны хүрээлэн нь байгуулагдсанаасаа хойш энэ чиглэлд идэвхтэй ажиллаж ирсэн бөгөөд
одоогоор арван улсын ижил болон ижил төстэй үүрэг бүхий 15 орчим хүрээлэнтэй жил бүр
хоёр талын болон олон талт аюулгүй байдлын стратегийн яриа хэлэлцээрийг жилд 20 орчмыг
зохион байгуулж байна.
Стратегийн яриа хэлэлцээний зорилго хоёр талын хооронд аюулгүй байдлын салбарт
тулгамдаад байгаа асуудлаар тус тусынхаа бодлогыг тайлбарлах, байр сууриа ойлголцоход
орших ба энэ хүрээнд стратеги судалгааны хүрээлэн Монгол Улсын үндэсний аюулгүй
байдлыг хангах бодлого, үйл ажиллагаанд чухал дэмжлэг үзүүлж байна. Хоёр болон олон талт
хурлын үр дүнг илтгэх хуудас хэлбэрээр үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлд тайлагнана.
Зорилго: Судлаач, эрдэмтэн 1.5 ба 2 дугаар сувагаар үндэсний аюулгүй байдлыг хангах
бодлого, үйл ажиллагааг дэмжих явдалд оршино.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А. Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах үйл ажиллагааны зарчим, эх оронч үндэсний үзлийг
дээдлэх, иргэний хамтын ажиллагаа, аюулгүй байдлын бодлого цогц байх, мэдлэгт
суурьлах, бодитой хандах, даяарчлалын хүчин зүйлүүдийг харгалзахад тулгуурласан
төрийн нэгдмэл бодлого боловсруулахад оршино.
Б. Монголын ард түмэн, соёл иргэншил оршин тогтнох, тусгаар тогтнол нутаг дэвсгэр, хил
69

69. хязгаарын халдашгүй байдал, үндэсний эв нэгдэл, үндсэн хуульт байгууллын аюулгүй
байдал эдийн засгийн бие даасан байдал, эклогийн тэнцвэртэй хөгжлийг бататгах зорилго
зорилтууд болно.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 төсөөлөл
2014 2015
Үндэсний аюулгүй байдлын хамаарах 2016
Зөвлөлийн тухай хууль,
аюулгүй байдлыг хангах талаар
гарсан хууль тогтоомж,
Засгийн газрын тогтоолийг
хэрэгжүүлэх бодлого үйл
ажиллагааг уялдуулан
зохицуулах хяналт тавих,
Үндэсний аюулгүй байдлын
үзэл баримтлал холбогдох
хууль тогтоомжийн хүрээнд 63 69 72 75 80 80
бодлогын зөвлөгөөн Хөтөлбөр 1
боловсруулах, хангах хяналт
тавих , зөвлөгөө өгөх
чанар: Хууль тогтоомжид
нийцсэн байна, зөвлөмж
тэмдэглэлийн хэрэгжилт
хангагдаж хяналт сайжирч,
бодлогын зөвлөгөө
боловсруулагдаж зөвлөлөөс
гарсан шийдвэрийн хэрэгжилт
хангагдсан байна.
ҮАБ-ыг хангах чмглэлээр
судалгаа, шинжилгээний ажлыг
хийлгэх 1,5 ба 2 сувгийн үйл
ажиллагаа
46 62 67 87 87 87
чанар: Судалгаа
шинжилгээний ажил чанарын Хөтөлбөр 2
өндөр түвшинд хийгдэж
бодлого боловсруулах үйл
ажиллагаанд хэрэгжсэн байна.
2012 оны тоон үзүүлэлтийг Хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр тавигдсан.
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 921,5 1 302,6 1 594,2 1 480,3 1 557,2
Хөтөлбөр 1
Үндэсний аюулгүй байдлыг
хангах, сахих, бодлогын
зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 543,1 790,5 1 035,8 876,0 921,6
Хөтөлбөр 2:
ҮАБ-ыг хангах чмглэлээр
судалгаа, шинжилгээний ажлыг
хийлгэх (1,5 ба 2 сувгийн үйл
ажиллагаа) 378,4 512,1 558,4 604,2 635,6
70

70. Зардлын чиг хандлага. Үндэсний аюулгүй байдлын зөвлөлийн нарийн бичгийн даргын 2013
оны төсвийн урсгал зардлыг 1,594.2 сая төгрөг байхаар төлөвлөлөө. Монгол Улсын
Ерөнхийлөгчийн зарлиг, ҮАБЗ-ийн нарийн бичгийн даргын захирамжаар ҮАБЗ-ийн ажлын
албаны шинэчлэн тогтоож, 7 орон тоо нэмсэн. Шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан,
холбогдох зардалд нийт 117.8 сая төгрөг тусгасан. Түүнчлэн Ажлын албаны зөвлөлийн 2
референт, 2 шинжээч 2013 онд тэтгэвэрт гарах бөгөөд нэг удаа олгох мөнгөн тэтгэмжид нийт
128.0 сая төгрөг шаардагдахаас 74.0 сая төгрөг төсвийн хязгаарт багтаж, хязгаараас давсан
54.0 сая төгрөгийг шинээр нэмж тусгалаа. Мөн мэдээллийг шуурхай бэлтгэн, гурван
өндөрлөгийг цаг үеийн яаралтай мэдээллээр тогтмол хангахад шаардагдах юнивишн
кабелийн телевизийн төлбөр, интенэтийн төлбөрийг 20 сая төгрөгөөр нэмж тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 78 78 85 85 85
Хөтөлбөр 1: Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах, сахих,
бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 43 43 50 50 50
Удирдах ажилтан 4 4 4 4 4
Гүйцэтгэх ажилтан 39 39 46 46 46
Хөтөлбөр 2: Үнэсний аюулгүй байдлыг хангах
чиглэлээр судалгаа шинжилгээний ажил хийх. /1.5 ба 2
дугаар сувагийн ажиллагаа / 35 35 35 35 35
Удирдах ажилтан 6 2 2 2 2
Гүйцэтгэх ажилтан 14 27 27 27 27
Үйлчлэх ажилтан 9 6 6 6 6
Гэрээт ажилтан 6 0 0 0 0
9. ҮНДЭСНИЙ ЕРӨНХИЙ АУДИТОРЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Ү ү нээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа,
урсгал Цалин үйлчилгэ Татаас 2014 2015
шилжүүлэ төсөөлөл төсөөлөл
зардал НДШ э-ний
г
бусад
Нийт дүн 1633,7 1137,1 161,1 335.5 1344,5 1347,3
Хөтөлбөр 1.Төрийн аудитын удирдлага,
зохион байгуулалт 377,0 262,4 37.5 77.1 310,3 310,9
Хөтөлбөр 2.Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх 553,0 384,9 54.8 113.3 455,0 456,0
Хөтөлбөр 3.Гүйцэтгэлийн аудитыг
хэрэгжүүлэх 703,7 489,8 68.8 145.1 579,2 580,4
Зорилго. Төрийн эрх барих дээд байгууллагын үүргээ хэрэгжүүлэхэд нь Улсын Их Хуралд
дэмжлэг үзүүлж, эх орон, ард түмний эрх ашгийн төлөө Засгийн газрын хүлээх хариуцлага, үйл
ажиллагааны үр ашиг, үр нөлөөг дээшлүүлэхэд туслах.
Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага, зохион байгуулалт
Тодорхойлолт: Улс, орон нутгийн төсвийн орлого, зарлагын гүйцэтгэл, төсвийн байгууллага,
төрийн болон орон нутгийн өмчит, тэдгээрийн өмчийн оролцоотой хуулийн этгээд, төсвөөс
71

71. санхүүгийн дэмжлэг авсан төсөл, хөтөлбөрийн санхүүгийн тайлан, үйл ажиллагааны
гүйцэтгэлд аудит хийж дүгнэлт, зөвлөмж гаргах үйл ажиллагаа хамаарна.
Алсын хараа: Эрх зүй, тогтолцооны хувьд бүрэн баталгаажиж, үйл ажиллагаагаа нь
үндэсний төдийгүй олон улсын түвшинд хүлээн зөвшөөрөгдөж, олон нийтийн бүрэн итгэлийг
хүлээх
Эрхэм зорилго: Монгол Улсын төсвийн бүрдүүлэлт, түүний зарцуулалт холбогдох хуулийн
хүрээнд үр ашигтай хийгдэж улмаар эдийн засаг, нийгмийн хүрээний тулгамдсан зорилтуудыг
хэрэгжүүлэх төрийн үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх
Зорилт: Төрийн бүх байгууллагад санхүүгийн ба гүйцэтгэлийн аудит хийж гаргасан санал,
өгсөн зөвлөмж нь бүрэн хэрэгждэг болох
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх
Тодорхойлолт: Санхүүгийн тайлангийн аудит нь аудит хийлгэсэн байгууллагын санхүүгийн
тайлан, санхүүгийн байдал, үйл ажиллагааны үр дүн болон мөнгөн гүйлгээг нягтлан бодох
бүртгэлийн нийтээр хүлээн зөвшөөрсөн зарчмууд, нягтлан бодох бүртгэлийн олон улсын ба
үндэсний стандартад нийцүүлж үнэн зөв гаргасан эсэх талаар санал дүгнэлт гаргаж
баталгаажуулах үйл ажиллагаа хамаарна.
Алсын хараа: Төсвийн хөрөнгө, түүний бүрдүүлэлт, зарцуулалт, бүртгэл, тайлагнал үндэсний
болон олон улсын стандартын дагуу хэрэгжихэд дэмжлэг үзүүлэх.
Эрхэм зорилго: Хууль дээдлэх, шудрага ёсыг сахих, ил тод, бодитой байх, төрийн аудитын
нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн болон стандартад нийцсэн байх зарчмуудыг удирдлага болгож,
хөгжингүй орнуудын арга зүйг эзэмшин аудит хийх ур чадварыг төлөвшүүлэх.
Зорилт: Санхүүгийн аудитын газрыг материаллаг бааз, хүний нөөц, техник хэрэгслээр
бэхжүүлж, аудиторуудын ур чадвар, хариуцлага, ёс зүйг сайжруулж, ажлын ачааллыг
нягтруулах замаар аудитын хяналт, түүний чанарыг дээшлүүлэх
Хөтөлбөр 3. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх
Тодорхойлолт: Гүйцэтгэлийн аудит нь шалгагдаж буй байгууллага чиг үүргээ хэрэгжүүлэхдээ
өөрийн нөөцийг хэрхэн арвич хямгач, үр ашигтай бөгөөд үр нөлөөтэй ашиглаж байгааг шалгаж
дүгнэлт, зөвлөмж гаргах үйл ажиллагаа хамаарна.
Алсын хараа: Монгол Улсын төрийн байгууллагууд эдийн засаг, нийгмийн бүх салбарын үйл
ажиллагаагаа холбогдох хууль, стандарт, тухайн үеийн шаардлагад нийцүүлэн үр ашигтай
явуулдаг нөхцөлийг бүрдүүлэх
Эрхэм зорилго: Хууль дээдлэх, шудрага ёсыг сахих, ил тод, бодитой байх, төрийн аудитын
нийтээр хүлээн зөвшөөрөгдсөн болон стандартад нийцсэн байх зарчмуудыг удирдлага болгож,
хөгжингүй орнуудын арга зүйг эзэмшин аудит хийх ур чадварыг төлөвшүүлэх.
Зорилт: Гүйцэтгэлийн аудитын газрыг материаллаг бааз, хүний нөөц, техник хэрэгслээр
бэхжүүлж, аудиторуудын ур чадвар, хариуцлага, ёс зүйг сайжруулж, ажлын ачааллыг
нягтруулах замаар аудитын хяналт, түүний чанарыг дээшлүүлэх
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
Шалгуур үзүүлэлт
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага
72

72. Санхүүгийн тайлангийн аудит хийх байгууллагын тоо 4050 4157 4136 4382 4500 4550
Гүйцэтгэлийн аудит хийх байгууллагын тоо 15 9 11 12 14 15
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх
Санхүүгийн тайланд аудит хийж баталгаажуулах 4050 4157 4136 4382 4500 4550
байгууллагын тоо
Үүнээс: Төсвийн ерөнхийлөн захирагч 30 30 30 33 33 33
Төвлөрүүлэн захирагч - - 79 88 90 95
Шууд захирагч 4020 4127 4027 4261 4377 4422
Хөтөлбөр 3.Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх 15 9 11 12 14 15
Үүнээс: -Эдийн засгийн бодит салбарын аудит 5 4 4 4 5 5
-Дэд бүтцийн салбарын 5 3 4 4 5 5
- -нийгмийн салбарын 3 2 2 4 3 4
-Бусад 2 - 1 - 1 1
Хүрэх үр дүн:
- Үндэсний аудитын газар 2013 онд Төсвийн Ерөнхийлөн захирагчийн 33, төвлөрүүлэн
захирагчийн 88, шууд захирагчийн 4261, бүгд 4382 санхүүгийн тайланд баталгаажуулах
аудит хийнэ.
- НҮБ-ын хөгжлийн хөтөлбөр, Дэлхийн банк зэрэг гадаадын байгууллагын санхүүгийн
тайланд аудит хийнэ.
- Үндэсний аудитын газар 2013 онд 12 гүйцэтгэлийн аудит хийнэ.
- Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг 2012 онд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлийн
хэрэгжилтийн байдалд аудит хийнэ.
- Монгол Улсын төсвийн 2012 оны хөрөнгө оруулалтын үр дүнгийн байдалд аудит хийнэ.
- Улсын Их Хурал, түүний байнгын хороодоос ирүүлэх санал хүсэлтэд аудит хийнэ. Урьд
жилүүдийн байдлаас харахад жилд дундчаар 8-10 орчим санал, захиалга, үүрэг чиглэл
ирдэг.
- Монгол Улсын 2014 оны төсвийн төсөлд орлого нэмэгдүүлэх, зардал бууруулж үр ашиг
дээшлүүлэх талаар санал дүгнэлт боловсруулж УИХ-д оруулна.
- Монгол Улсын 2014 оны төсвийн төсөл нь Монгол Улсын Төсвийн тогтвортой байдлын
тухай хуулийн шалгуур үзүүлэлтүүдийг хангаж байгаа эсэхэд аудит хийнэ.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
( сая төг-өөр)
2012 оны 2013 Дунд хугацаа
2011 оны
Хөтөлбөр тодотгосон оны 2014 2015
гүйцэтгэл
төлөвлөгөө төсөл төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 925.2 1,228.4 1,633.7 1,344.5 1,347.3
Хөтөлбөр 1. Төрийн аудитын удирдлага 205,6 283,5 377,0 310,3 310,9
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн аудитыг хэрэгжүүлэх 323,1 415,8 553,0 455,0 456,0
Хөтөлбөр 3. Гүйцэтгэлийн аудитыг хэрэгжүүлэх 396,5 529,1 703,7 579,2 580,4
Зардлын чиг хандлага. Үндэсний ерөнхий аудиторын 2013 оны урсгал төсвийн багцын
хэмжээ 1633.7 сая төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 405.4 сая төгрөгөөр нэмэгдэж
байна.
Үндэсний аудитын газрын хэвийн үйл ажиллагааг хангахтай холбогдуулан 2013 оны төсвийн
төслийг төсвийн ерөнхийлөн захирагчаас ирүүлсэн саналыг үндэслэн гадаад томилолт, сургалт
семинарын зардлыг 2012 оны түвшинд тооцож, бусад зардлыг төсвийн ерөнхийлөн
захирагчийн саналаар тусгасан болно.Аудиторын нийгмийн баталгааг хангахтай холбогдуулан
орон сууцны дэмжлэгт 250.0 сая төгрөг тусгав.
10. АВЛИГАТАЙ ТЭМЦЭХ ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
73

73. Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 2015
зардал Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
Нийт дүн 8,327.8 3,254.4 4,923.2 150.1 9,306.5 9,306.5
Хөтөлбөр. Авлигатай
тэмцэх үйл ажиллагаа 8,327.8 3,254.4 4,923.2 150.1 9,306.5 9,306.5
Зорилго. Авлигатай тэмцэж, шударга ёсыг тогтоон, хөгжил дэвшилд хүргэж, үндсэн үйл
ажиллагаандаа ардчилсан шударга ёсыг голч болгон, хүний эрх, эрх чөлөөг хүндэтгэн,
хуулийг дээдлэн, хуулиар хүлээсэн чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагааг хараат бус биеэ даасан
байдлаар хэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ.
Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр: Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Авлигын эсрэг олон нийтийг соён гэгээрүүлэх, урьдчилан сэргийлэх, албан
тушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийг хянан шалгах, авлигын гэмт хэргийг илрүүлэх
гүйцэтгэх ажил, хуулиар харьяалуулсан хэрэг хэрэг бүртгэлт, мөрдөн байцаалт, гүйцэтгэх ажил
явуулах чиг үүрэг бүхий бие даасан хараат бус байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт
хамаарна.
Зорилго:
1.Шат дараалсан хариуцлагын тогтолцоог мөрдөж, албан хаагчдын мэдлэг, ур чадвар,
ажлын хариуцлага, сахилга ёс зүйг дээшлүүлэх;
2.Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагааг улс орны хэмжээнд уялдуулан зохицуулж, арга
зүйн удирдлагаар хангах хууль, эрх зүйн орчинг олон улсын стандартад нийцүүлэх
удирдлага зохион байгуулалтын арга хэмжээг хэрэгжүүлэх;
3.Төр, захиргааны байгууллагуудад авлигаас урьдчилан сэргийлэх, шударга ёс, ил тод
байдлыг хангах чиглэлээр цогц үйл ажиллагааг зохион байгуулж, хүүхэд, залуучуудад
чиглэсэн соён гэгээрүүлэх үйл ажиллагааг эрчимжүүлэх;
4.Хүний эрх, эрх чөлөөг дээдлэн, хуульч, шуурхай ажиллагааг эрхэмлэж, авлигын гэмт
хэргийн илрүүлэлт, мөрдөн байцаалтын үр дүнг нэмэгдүүлэх;
5.Албан тушаалтны хөрөнгө, орлогын мэдүүлгийн тогтолцооны хариуцлагыг
өндөржүүлэх, хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг төгөлдөржүүлэхэд чиглэгдсэн цогц үйл
ажиллагааг зохион байгуулах;
6.Судалгаа шинжилгээний ажлын дүнг авлигатай тэмцэх, урьдчилан сэргийлэх үйл
ажиллагаанд үр дүнтэй ашиглах;
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Авлигын эсрэг хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, эрх зүйн орчинг сайжруулах, хүний
нөөцийн бодлого зохицуулалт, албан хаагчдын сургалт, олон улсын ижил төстэй байгууллагын
туршлагыг судлаж үйл ажиллагаандаа нэвтрүүлэх, хуулиар хүлээсэн чиг үүргээ эрчимжүүлж
авлигын шалтгаан нөхцөлийг арилгах, авлигаас урьдчилан сэргийлэх тогтолцоог бүрдүүлэх,
74

74. авлигын үл тэвчих ёс суртахууны хөрсийг тавих зэрэг алсын болон дунд богино хугацааны
стратеги зорилго тавьж байна.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөр
Үзүүлэлт т
хамаарах
2015
2010 2011 2012 2013 2014
Хөрөнгө орлогын мэдүүлэгт
Хөтөлбөр
нарийвчилсан судалгаа хийх 8.6 хувь 15 хувь 15 хувь 18 хувь 19 хувь 20 хувь
1
хувь
Эрх бүхий албан тушаалтанд Хөтөлбөр
1471 1471 1400 1400 1400 1400
зориулсан сургалтын тоо 1
Авлигын эсрэг мэдээлэл Хөтөлбөр
18 11 8 26 32 32
сурталчилгааны тоо 1
Авлигаас урьдчилан сэргийлэх
Хөтөлбөр
үйл ажиллагааны тухай сургалт 8500 10200 46000 50000 50000 50000
1
зохион байгуулах тоо
Шударга байдлын түвшин Хөтөлбөр
1 1 1 1 1 1
тогтоох үнэлгээ хийх тоо 1
Авлигын индексийг Хөтөлбөр
0 1 0 1 1 1
тодорхойлох судалгаа хийх тоо 1
Байгууллага, иргэдээс гомдол,
Хөтөлбөр
мэдээлэллийг хуулийн 92 хувь 93 хувь 93.5 хувь 93.8 хувь 94 хувь 94 хувь
1
хугацаанд шийдвэрлэх хувь
Зардлын тооцоолол /сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тодот төлөв төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 2815.5 7338.8 8,327.8 9,306.5 9,306.5
Хөтөлбөр. Авлигатай тэмцэх үйл
ажиллагаа
2815.5 7338.8 8,327.8 9,306.5 9,306.5
Зардлын чиг хандлага
Авлигатай тэмцэх газрын даргын 2013 оны урсгал зардлыг 8,327.8 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө.
Нийтийн албанд нийтийн болон хувийн ашиг сонирхолыг зохицуулах ашиг сонирхолын
зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх хууль, Монгол Улсын Улсын Их Хурлын 2012 оны 55 дугаар
тогтоолоор тус газрын зохион байгуулалтын бүтцийг шинэчлэн орон тоог 47-оор нэмэгдүүлж
145-аар тогтоосон. Үүнтэй холбогдуулан шинээр нэмэгдсэн орон тооны цалингийн сан болон
үйл ажиллагааны зардал, тавилга, компютер техник хэрэгслийн зардлыг 2013 оны төсвийн
төсөлд бүрэн тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
Дунд хугацаа
2011 оны гүйц 2012 оны тод 2013 оны төсөл 2014 2015
75

75. Авлигатай тэмцэх үйл ажиллагаа 98 145 145 145 145
Удирдах ажилтан 10 11 11 11 11
Гүйцэтгэх ажилтан 80 124 124 124 124
Үйлчлэх ажилтан 8 10 10 10 10
11. САНХҮҮГИЙН ЗОХИЦУУЛАХ ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, 2014 2015
Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээ
НДШ шилжүүлэг
ний бусад
НИЙТ ДҮН 2,304,3 1,581,5 669,2 53.6 2,767,6 2,587,9
Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарын
зохицуулалт 922,3 633,5 236,2 53,6
Хөтөлбөр 2.Санхүүгийн хяналт,
шалгалт 1,382,0 948,0 433,0 1,660,0 1,552,0
Зорилго: Олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэргүүн туршлага, стандартад нийцсэн
тогтвортой үйл ажиллагаа бүхий санхүүгийн салбарыг хөгжүүлэхэд чиглэгдэнэ.
Хөтөлбөр 1. Санхүүгийн салбарын зохицуулалт
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт. Даатгал, үнэт цаас, бичил санхүү, санхүүгийн салбарт хийх
төрийн зохицуулалтын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол улс дахь санхүүгийн зах зээлийн тогтвортой байдлыг хангах, нэгдсэн
бодлого боловсруулах, зохицуулалтаар хангах замаар хөрөнгө оруулагч компани болон
иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах.
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт, шалгалт
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Санхүүгийн салбарт хийх төрийн хяналт шалгалтын үйл
ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Банк бус санхүүгийн байгууллага, даатгал, хоршооны хадгаламж зээлийн үйл
ажиллагаа, үнэт цаасны зах зээлд оролцогчдын хууль болон бусад хууль тогтоомжийн
биелэлтэд хяналт тавих
Хөтөлбөрийн зорилт : Банк бус санхүү, даатгал, болон хуулиар хариуцуулсан бусад
санхүүгийн байгууллагуудын үйл ажиллагаанд хяналт, шалгалт хийх замаар уг зах зээлд
оролцогчдын эрх ашгийг хамгаалах.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А. Үндэсний хөгжлийн цогц бодлогыг хэрэгжүүлж, зах зээлд шударгаар өрсөлдөх
боломж бүрдүүлэх, төрийн зүгээс иргэнийхээ эрүүл, аюулгүй амьдрах, бизнес эрхлэх
хөрөнгө оруулалт хийх таатай орчин нөхцөл бүрдүүлэх, банк, санхүүгийн зохистой,
найдвартай тогтолцоо бий болгож, түүний эрүүл, ил тод орчныг хангах, төрийн
үйлчилгээг иргэдэд чанартай, хүртээмжтэй, шуурхай хүргэх нөхцөлийг бий болгох,
бизнес, аж ахуйн үйл ажиллагааг зохицуулах эрх зүйн тогтолцоог бий болгох;
76

76. Б.Хороог чадавхжуулах, бүтэц зохион байгуулалтыг сайжруулах,хүний нөөц болоод
ажлын бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, улмаар зохицуулалтын хүрээний санхүүгийн
салбарын бодлогыг оновчтой, үр дүнтэй тодорхойлон хэрэгжүүлэх ажлыг
чанаржуулах;
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Өмнөх Одоо Цаашдын
төсөөлөл
Шалгуур үзүүлэлт
Хэмжихн
2010 2011 2012 2013 2014
нэгж 2015
Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарын Тоо
2144 2182 2214 2185 2184
зохицуулалт 2186
1.1. Брокер дилерийн үйл ажиллагаа эрхлэх, Тоо
3 40 65 36 36
тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 36
1.2. Хөрөнгө оруулалтын зөвлөхийн болон Тоо
андеррайтерийн тусгай зөвшөөрөл 7 5 6 6 6 6
олгох
1.3. Үнэт цаасны зах зээлд үйл ажиллагаа Тоо
эрхлэх тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 24 20 22 22 22 22
болон сунгах
1.4. ББСБ үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл Тоо
5 13 9 9 9
олгох 9
1.5. Хадгаламж зээлийн үйл ажиллагаа Тоо
5 4 4
эрхлэх тусгай зөвшөөрөл шинээр олгох 3
1.6. Ердийн болон урт хугацааны даатгалын Тоо
17 17 18 18 18
үйл ажиллагаа эрхлэх зөвшөөрөл олгох 18
Тоо
2061 2057 2059 2060 2060 2060
Даатгалын төлөөлөгчийн эрх олгох
Тоо
9 8 9 9 8
1.7. Зуучлагч байгууллагуудад эрх олгох 9
Тоо
1.8. Хохирол үнэлэгч байгууллагуудад эрх 6 9 8 8 8 9
олгох
1.9. Даатгалын актуарч эрхлэх зөвшөөрөл Тоо 14
12 13 13 13 13
олгох
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт Тоо 83 106 94 95 94 93
шалгалт
2.1. Хянан шалгалтын үйл ажиллагаа Тоо 37 40 38 39 38 39
явуулах, үр дүн, биелэлтийг тооцох
2.2. Тусгай зөвшөөрлийг түдгэлзүүлэх Тоо 15 25 20 20 21 20
2.3. Тусгай зөвшөөрлийг хүчингүй болгох Тоо 31 41 36 36 35 34
Хүрэх үр дүн:Олон улсын төвшинд хүлээн зөвшөөрөгдсөн тэргүүн туршлага, стандартад
нийцсэн тогвортой үйл ажиллагаа бүхий санхүүгийн салбарыг хөгжүүлсэн байна.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр
2012 Дунд хугацаа
2011 2013
оны
Хөтөлбөр оны оны 2014 2015
тодот
гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 1,229.4 1,764.5 2,304.3 4,646.6 2,202.6
Хөтөлбөр 1.Санхүүгийн салбарын зохицуулалт 738,4 1,026.0 1,794.4 1,729.2 1,490.2
Санхүүгийн салбарын эрх зүйн болон зах зээлийн
зохицуулалт 177.0 237.4 249.7 159.5 159.5
Санхүүгийн зах зээлд оролцогчдын эрх, ашиг сонирхлын
хамгаалалт 66.0 92.9 246.2 220.8 196.8
77

77. Бүх нийтийн санхүүгийн боловсрол 155.0 221.4 432.2 447.2 232.2
Захиргаа, удирдлага, хамтын ажиллагаа 340,4 474.3 866.3 901.6 901.6
Хөтөлбөр 2. Санхүүгийн хяналт, шалгалт 491.0 488.5 509.8 512.4 512.4
Үнэт цаасны зах зээлийн үйл ажиллагааны хяналт 147.0 148.9 154.0 156.6 156.6
Даатгалын байгууллага, даатгалын мэргэжлийн
оролцогчдын хяналт 117.0 118.1 123.2 123.2 123.2
Бичил санхүүгийн байгууллагын хяналт 142.0 146.1 152.4 152.4 152.4
Санхүүгийн тайлагнал, аудит үнэлгээний чанарын хяналт 85.0 75.4 80.3 80.3 80.3
Зардлын чиг хандлага. Санхүүгийн зохицуулах хорооны даргын 2013 оны төсвийн багцын
хэмжээг 2.3 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 539.7 сая төгрөгөөр
нэмэгдэж байна.
УИХ-ын Эдийн засгийн байнгын хорооны 2011 оны 04 дүгээр сарын 12-ны өдрийн хуралдааны
28 дугаар тэмдэглэл, Санхүүгийн зохицуулах хорооны 2011 оны 06 дугаар сарын 09-ний 172
дугаар тогтоолоор тус хорооны ажлын албаны бүтэц, орон тоог шинэчлэн баталсантай
холбогдуулан орон тоог бүрэн тусгасан.
АХБ-ны буцалтгүй тусламжийн хөрөнгөөр хэрэгжүүлж буй "Ядуу иргэдэд чиглэсэн
санхүүгийн үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлэх" төслийн дотоод урсгал зардалд 59.9 сая
төгрөг, байрны түрээсийн зардалд 36.6 сая төгрөг нэмж тусгасан.
12. ТӨРИЙН АЛБАНЫ ЗӨВЛӨЛИЙН ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, 2014 2015
Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 665.1 351.6 302.6 10.9 754.5 781.6
Хөтөлбөр 1.Тєрийн албаны
491.2 293.9 187.7 9.6 565.8 586.3
удирдлага, бодлого
Хөтөлбөр 2.Тєрийн албаны
сургалт, судалгаа, шинжилгээний 173.9 57.8 114.9 1.3 188.8 195.3
ажил
Зорилго. Төрийн боловсон хүчний бодлогыг хэрэгжүүлэх талаар үзүүлдэг зөвлөгөө,
зохицуулалт, үйлчилгээний үр ашиг, үр нөлөө нь Төрийн албаны зөвлөл болон төсвийн
байгууллагын төсвийн шууд захирагч төдийгүй гадаадын түншүүддээ хүлээн зөвшөөрөгдөж,
тэдний итгэл хүндэтгэлийг хүлээсэн монгол Улсын төрийн захиргааны нэр хүндтэй
байгууллагуудын нэгэн болохыг эрмэлзэх
Хөтөлбөрийн зорилгууд
1.Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стандартын болон гүйцэтгэлийн удирдлагаар
хангах;
2. Төрийн албаны хүний нөөцийн хөгжлийн бодлого, стандартын удирдлагаар хангах;
3.Төрийн захиргааны хөгжлийн бодлого, стандартын удирдлагаар хангах;
4. Мэдээлэл, хяналт-шинжилгээ, үнэлгээний бодлого, стандартын удирдлагаар хангах
78

78. Хөтөлбөр 1: Төрийн захиргаа, төрийн албаны удирдлага бодлого
Тодорхойлолт: Төрийн алба нь иргэдэд ойр, уян хатан, цомхон, чадварлаг, үр дүнд чиглэсэн
бөгөөд идэвхитэй, санаачлагатай манлайлагч менежер бүхий төрийн захиргаа, төрийн албыг
бүрдүүлэхэд чиглэгдсэн бодлогын зөвлөгөө өгөх,зохицуулалт хийх, тусгай үйлчилгээ үзүүлэх.
Хөтөлбөр 1. Төрийн албаны удирдлага, бодлого
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах,
Төсвийн байгууллагын үйл ажиллагааны үр ашиг, үр нөлөөг дээшлүүлэх бодлого, стратеги,
стандартын удирдлагаар хангах, Байгууллагын болон хүний нөөцийн хөгжлийн бодлого,
стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төрийн албанд анх орох иргэний хэрэгцээг
төлөвлөх, хангалтыг зохион байгуулах бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах
Төрийн жинхэнэ албаны удирдах ажилтыг сонгон шалгаруулах, зүй зохистой
байршуулах, манлайлах ур чадварыг дээшлүүлэх бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар
хангах, төрийн захиргааны хөгжлийн бодлого, стратеги, стандартын удирдлагаар хангах,
Төрийн албаны хүний нөөцийн удирдлагын мэдээллийн тогтолцоог хөгжүүлэх бодлого,
стратеги, стандартын удирдлагаар хангах, Төрийн албаны шинэтгэлийн бодлого, стратеги,
төрийн албаны стандартын хэрэгжилтийн явц, үр дүнд хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Төрийн албаны тухай хамаарах
Төрийн Олон 2016
хуульд нийцүүлэн захиргаа, 1.Мэргэшлийн улсын Олон улсын Олон улсын
гаргах хууль тогтоомж, төрийн шалгалтын журамд Олон улсын байгууллаг
байгууллагата атай байгууллагат байгууллага
эрх зүйн актыг албаны нэмэлт өөрчлөлт й хамтран хамтран ай хамтран тай хамтран
боловсронгуй удирдлага оруулсан Төрийн Төрийн Төрийн Төрийн
2.Төрийн жинхэнэ захиргаа, захиргаа, захиргаа, захиргаа,
болгохтой холбогдсон бодлого албаны удирдах төрийн албаны төрийн төрийн
албан тушаалтныг удирдлага албаны
төрийн
албаны
зөвлөгөө, үйлчилгээ албаны удирдлага
үзүүлэх сонгон шалгаруулахбодлогыг удирдлага удирдлага
аргачлал боловсронгуй бодлогыг бодлогыг бодлогыг
боловсрулж болгоно. боловсронгболовсронгуй боловсронг
баталсан уй болгоно. уй болгоно.
болгоно.
Төрийн албанд анх Төрийн Төрийн албанд
орох иргэний захиргаа, анх орох 1. Төрийн албаны Энхий хагас
төрийн иргэний
мэргэшлийн албаны мэргэжлийн мэргэшлийн жилийн
шалгалтыг зохион удирдлага шалгалтыг 21 шалгалтыг онлайн байдлаар
хэлбэрт шилжүүлэх, Мэргэшл
байгуулах, зохицуулах, бодлого удаа зохион программ хангамж төрийн албандийн
байгуулж 4573 нэвтрүүлсэн анх орох шалгалт, Мрэгэшлийн
төрийн албанд анх
орох иргэний нөөцийн
хүн 2. Төрийн албанд иргэний
хамрагдсанаас анх орох мэргэжлийн сонгон
шалгалт,
сонгон
сан бүрдүүлэх, уг 3104 хүн шалгалтыг 16 шалгаруу шалгаруулалт
тэнцэж нөөцөд мэргэжлийн удаа удаа зохион лалтыг ыг иж бүрэн
сангийн мэдээллээр бүртгэгдсэн. шалгалтыг 22
зохион байгуулж байгуулж 1371
иж бүрэн
цахимжу цахимжуулна
сонирхогч хүн хамрагдаж
5890 иргэн 731 хүн улна.
байгууллагад хамрагдсанаас 3705тэнцэж нөөцөд
үйлчилгээ үзүүлэх. иргэн тэнцэж бүртгэгдсэн.
нөөцөд бүртгэгдсэн.
79

79. Төрийн байгууллага Төрийн 1.Засгийн газрас
болон төрийн жинхэнэ захиргаа, Төрийн захиргааны
албан хаагчийн ёс
албан хаагч, уг албанд төрийн зүйн дүрмийг
нэр дэвшигчийн албаны баталсан Төрийн
2.Төрийн Төрийн албан албан Төрийн албанТөрийн албан
хооронд төрийн удирдлага
байгууллагуудад ёс хаагчдын хаагчдын хаагчдын хаагчдын
албатай холбогдсон бодлого зүйн хороод маргааныг маргааныг маргааныг маргааныг
асуудлаар гарсан байгуулсан хууль хууль хууль хууль
маргаан, төрийн тогтоомжид тогтоомжидтогтоомжид тогтоомжид
нийцүүлэн нийцүүлэн нийцүүлэн нийцүүлэн
захиргааны албан шийдвэрлэнэ. шийдвэрлэншийдвэрлэнэ шийдвэрлэнэ
хаагч ёс зүйн хэмжээ э
зөрчсөн асуудлаар
гаргасан гомдлыг
хянан шийдвэрлэх
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
2011 2012 оны Дунд хугацаа
2013 оны
Хөтөлбөр оны тодот 2014 2015
төсөл
гүйц төлөв төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ДҮН 372.4 592.5 665.1 754.5 781.6
Хөтөлбөр 1.Тєрийн албаны удирдлага, бодлого 372.4 592.5 491.2 565.8 586.3
Хөтөлбөр 2.Тєрийн албаны сургалт, судалгаа, шинжилгээ 0.0 0.0 173.9 188.8 195.3
Зардлын чиг хандлага. Төрийн албаны зөвлөлийн 2013 оны урсгал төсвийн багцын хэмжээг
665.1 сая төгрөгөөр тооцож төсвийн төсөлд тусгав.
Төрийн албаны удирдлага, бодлогыг хэрэгжүүлэх хөтөлбөрт 2013 оны төсвийн төсөлд 491.2
сая төгрөг тусгасан нь 2012 оны төсвийн тодотголоос 101,0 сая төгрөгөөр буурч байна. Энэ нь
тэтгэвэрт гарахад олгох нэг удаагийн тэтгэмжийн зардалтай холбоотой юм. Төрийн албаны
дэргэдэх сургалт судалгааны төвийн үйл ажиллагааны зардалд 173.9 сая төгрөг тусгасан.
13. ҮНДЭСНИЙ СТАТИСТИКИЙН ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, 2014 2015
Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 8,461.2 3,174.6 5,116.9 169.7 10,314.7 10,139.0
Хөтөлбөр 1.Албан ёсны статистик 3,643.0 3,033.6 440.5 168.9 4,629.1 4,453.5
Хөтөлбөр 2.Улсын хэмжээний тооллого 526.5 140.9 384.7 0.9 1,238.6 1,238.6
Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик
4,291.7 4,291.7 4,446.9 4,446.9
судалгаа
Хөтөлбөр 1. Албан ёсны статистикийг хөгжүүлэх
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Албан ёсны статистик томоохон тооллого, судалгааг зохион
байгуулах, дүн шинжилгээ хийх чиг үүрэг бүхий төв, орон нутгийн статистикийн
байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
80

80. Стратегийн зорилго: Эдийн засаг, нийгэм, хүн ам зүйн талаарх шинжлэх ухааны арга зүйгээр
тооцсон статистикийн үнэн бодит мэдээлэл, судалгаагаар төр, засаг, иргэн байгууллагад адил
тэгш үйлчлэх
Хөтөлбөрийн зорилт: Олон улсын нийтлэг аргачлалын дагуу үндэсний тооцооны системийг
үе шаттайгаар нэвтрүүлэх, салбарын статистик мэдээллийг сайжруулах, үндэсний хэмжээний
хөтөлбөрүүдийг үнэлэх, дүгнэхэд шаардлагатай үзүүлэлтийн систем, макро болон эдийн
засгийн статистик, хүн ам, нийгмийн статистикийг хөгжүүлэх, статистикийн арга зүйг
боловсронгуй болгох, судалгаа, шинжилгээний ажлыг өргөжүүлэх, мэдээллийн дэвшилтэт
технологийг нэвтрүүлэх хүн ам, орон сууцны тооллогын материалыг боловсруулах.
Хөтөлбөр 2. Улсын хэмжээний тооллого
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Улсын хэмжээний тооллогыг зохион байгуулах үүрэг бүхий Хүн
ам, орон сууцны тооллогын товчооны үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилт:
 Хүн ам, орон сууцны тооллогын 2010 оны дүнд суурилан нийслэл, 21 аймгийн хүн амын
тоог насны бүлгээр засварлаж, үр дүнг тархаана.
 Монгол Улсын нийт хүн амын мэдээллээс бүрдсэн ХАӨБ, Иргэний бүртгэлийн регистрийн
сангийн үзүүлэлтүүдийг зэрэгцүүлсэн програм боловсруулах
 Жендерийн статистикийн гарын авлага боловсруулж, мэдээллийн сан бий болгох.
Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик судалгаа
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Статистикийн хуулийн дагуу хийгдэх улсын хэмжээний
статистик судалгааны үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Улсын хэмжээний статистик судалгаа хөтөлбөрийн бүтэц:
//сая.төгрөгөөр/
2013 оны
д/д Судалгааны нэр Хууль, эрх зүйн акт төсвийн
төсөл
1 Өрхийн нийгэм, эдийн засгийн судалгаа "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “г” заалт 1,677.3
2 Ажиллах хүчний судалгаа "Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “ё” заалт 251.3
"Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “е,ж”
3 Хүүхэд хөгжил, Нөхөн үржихүйн судалгаа 1,700.0
заалт /өмнө нь 2008 онд судалгаа хийгдсэн/
Нөөц ашиглалтын хүснэгт, салбар
"Статистикийн тухай" хуулийн 7-ийн “б” заалт
4 хоорондын тэнцэл судалгааны бэлтгэл 10.5
/2012 онд судалгааны бэлтгэл ажил хийгдсэн/
ажил
УИХ-ын 2005.04.21-ний 25, 2008.01.31-ний 13-
6 Ардчилсан засаглалын судалгаа 22.4
р тогтоол, МХЗ-9
"Статистикийн тухай" хуулийн 7дугаар
7 Мал, тэжээвэр амьтдын тооллого 34.8
зүйлийн в-д заасан
9 Орон сууцны үнийн судалгаа 8.3
10 Хэрэглээний үнийн судалгаа 2.3
Барилгын салбарын үйлдвэрлэгчийн үнийн
11 5.1
судалгаа
"Статистикийн тухай" хуулийн 4 дүгээр зүйл
Аж үйлдвэрийн салбарын
12 10.6
үйлдвэрлэгчдийн үнийн судалгаа
Жижиглэнгийн худалдааны бараа
13 17.2
үйлчилгээний үнийн судалгаа
15 ХАА-н тооллогын судалгаа, боловсруулалт ЗГ-ын 2012.04.25-ны137-р тогтоол 32.0
81

81. 1. "Статистикийн тухай" хуулийн 7.1, "Хүн ам,
орон сууцны улсын тооллогын тухай" хуулийн
7.1 (Хүн ам, орон сууцны улсын ээлжит
тооллогыг 10 жил тутам, завсрын тооллогыг 5
16 Улсын тооллого судалгаа /ХАОСТТ/ 520.0
жил тутам зохион байгуулна)
2. Монгол Улсын статистикийн салбарыг 2011-
2015 онд хөгжүүлэх үндэсний хөтөлбөрийн
5.4.4.2-р заалт
Нийт дүн 4,291.7
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд:
/сая.төгрөгөөр/
д/д Судалгааны нэрс Зорилт, арга хэмжээ Шалгуур үзүүлэлт 2013 онд хүрэх түвшин
1 2 4 5 6
Хүн амын амьжиргааны
байдал нь дан ганц ядуурлын
үзүүлэлтүүдээр
хэмжигдэхээргүй өргөн цар
хүрээтэй асуудал гэдэг нь
тодорхой. Иймд Монгол
Монгол улсын хэмжээнд Мянганы хөгжлийн зорилтын
Улсын хүн амын аж байдлыг
22512 өрх судалгаанд хүрээнд Ядуурлын хамралт,
нарийвчлан үнэлэхийн тулд
хамрагдаж тэдгээр гүнзгийрэлт, мэдрэмжийг
ӨНЭЗС-гаар цуглуулсан
өрхүүдийн орлого, тооцож гаргасан байна.
баялаг мэдээллийг ашиглан
зарлага, хүнсний болон Өрхийн нийгэм, эдийн
цаашдын дүн шинжилгээг
Өрхийн нийгэм, хүнсний бус хэрэглээ, засгийн судалгааг улирал
гүйцэтгэх шаардлага бидний
1 эдийн засгийн өрхийн ам бүлийн байдал, тутам явуулж, Өрх, хүн амын
өмнө тавигдаж байна.
судалгаа боловсрол, эрүүл мэнд, орлого, зарлага, хэрэглээ, хүн
Судалгааны үр дүнгийн
шилжих хөдөлгөөн, ажил амын хүнсний хангамж,
шинжилгээг бүрэн бөгөөд
эрхлэлт, орон сууцны илчлэг, дундаж цалин, хүн
гүнзгийрүүлэн хийх,
байдалтай холбоотой амын амьжиргааны түвшин,
хэрэглэгчдэд хэрэгцээтэй
мэдээлэл цуглуулж, ядуурлын үзүүлэлтүүдийг
хангалттай хэмжээний
боловсруулах тооцож гаргана.
мэдээллийг бий болгох зэрэг
шаардлагын үүднээс ҮСХ
аймгийн түвшинд ядуурлын
үндсэн үзүүлэлтүүдийг тооцох
зорилт тавин ажиллаж байгаа
юм
Судалгааны асуулгаар
Хөдөлмөрийн статистикийн
Хөдөлмөрийн статистикийн дараах шалгуур
тоон мэдээллийн өргөн
суурь мэдээллийг өргөжүүлэн үзүүлэлтүүд гарна.
хэмжээний динамиктай болж,
баяжуулж, хөдөлмөр Өрхийн нийгэмж эдийн
энэ динамикийг бий
эрхлэлтийн хэв шинжийг засгийн талаар-7, Өрхийн
болгосноор хүн амын
бүрэн хамруулсан дүн гишүүдийн байдлын
хөдөлмөр эрхлэлтийн талаар
шинжилгээ хийх, хөдөлмөр талаар-23, тухайн үеийн
үндэсний хэмжээний
эрхлэлтийг нэмэгдүүлэх, идэвхийн талаар-36,
Ажиллах хүчний бодлого, хөтөлбөр
2 ажилгүйдэл, ядуурлыг тухайн үеийн давхар ажил
судалгаа боловсруулах, ажилгүйдлийн
бууруулахад чиглэгдсэн эрхлэлт-9, бүрэн бус
түвшинг бодитой гаргаж
Засгийн газрын бодлого, хөдөлмөр эрхлэлт-4,
түүнд чиглэсэн бодлого,
хөтөлбөр боловсруулах, ажилгүйдэл-9, Байнгын
хөтөлбөр бодовсруулахад
тэдгээрийг хэрэгжүүлэх үйл идэвхийн талаар-10,
зориулагдсан ажиллах хүч,
ажиллагаанд хяналт, Байнгын давхар ажил
ажилгүйдлийн тоон
шинжилгээ хийх, үнэлэлт эрхлэлт талаар-9, Өмнөх
мэдээллийн хоосон орон зайг
дүгнэлт өгөх үеийн ажил эрхлэлтийн
нөхнө.
талаар-9
Хүн амын төрөлт, нялхас Монгол Улсын 35000 Мянганы хөгжлийн
Хүүхэд хөгжил,
болон хүүхдийн эрүүл мэнд, өрхийн 15-49 насны зорилт/МХЗ/-ын 67 шалгуур
3 Нөхөн үржихүйн
нас баралт, нөхөн үржихүйн эмэгтэйчүүд, 5 хүртэлх үзүүлэлтийн 13, олон улсын
судалгаа
насны эмэгтэйчүүдийн эрүүл насны хүүхэд, 15-54 насны МХЗ-ийн 60 шалгуур
82

82. мэнд, боловсрол, аж байдал, эрэгтэйчүүд хамрагдсан үзүүлэлтийн 19, Нөхөн
гэр бүл төлөвлөлт, нөхөн байна. үржихүйн эрүүл мэндийн
үржхүйн эрүүл мэнд, хөхний үндэсний хөтөлбөрийн 20
болон умайн хүзүүний хорт шалгуур үзүүлэлтийн 12,
хавдар, БЗДХ, ХДХВ/ДОХ-ын Хүүхдийн хөгжил
талаарх мэдлэг, зан үйл, хамгааллыг сайжруулах
тэдний эрхийн хэрэгжилтийг үндэсний хөтөлбөрийн 38
гүнзгийрүүлэн судлах, шалгуур үзүүлэлтийн 9,
эрэгтэйчүүдийн гэр бүл Хүүхдэд ээлтэй дэлхий
төлөвлөлт, нөхөн үржихүйн ертөнц тунхаглалын 35
эрүүл мэнд, БЗДХ, үалгуур үзүүлэлтийн 3, НҮБ-
ХДХВ/ДОХ-ын талаарх -ын Ерөнхий Ассамбдейн
мэдлэг болон зан үйлийг ХДХВ, ДОХ-ын асуудлаарх
судлах, Засгийн газраас тусгай чуулганы
хэрэгжүүлж байгаа "Хүүхдийн тунхаглалын 30 шалгуур
хөгжил, хамгааллын үндэсний үзүүлэлтийн 5 үзүүлэлтийг
хөтөлбөр" "Нөхөн үржихүйн тус тус тооцож гаргана.
эрүүл мэнд" үндэсний дөрөв
дэх хөтөлбөр болон Мянганы
хөгжлийн зорилтын
хэрэгжилтийг дүгнэх, үнэлгээ
өгөх
НАХ-ийг байгуулснаар улс
орны эдийн засгийн нөөц,
түүний ашиглалт, бүтэц,
эдийн засгийн салбаруудын
НАХ-ийг зэрэгцүүлэх хоорондын харьцаа,
Нөөц
үнээр үнэлэхэд тэдгээрийн дотоод уялдаа,
ашиглалтын
шаардлагатай зарим холбоо зэрэг асуудлуудыг
хүснэгт, салбар Нөөц ашиглалтын бараа
бараа, үйлчилгээний судлах, эдийн засаг,
4 хоорондын үйлчилгээний үнийн судалгааг
үнийг цуглуулах, улмаар нийгмийн хөгжлийн хэтийн
тэнцэл явуулах
НАХ-ийг жил тутам төлвийг тодорхойлохоос
судалгааны
байгуулах нөхцөлийг гадна НАХ-ыг жилээр
бэлтгэл ажил
бүрдүүлэх байгуулах нь макро эдийн
засгийн шинжилгээ хийх,
динамик загвар, таамаглал
боловсруулах мэдээллийн
чухал эх үүсвэр бий болно.
1.Улс төр эдийн засаг,
санхүүгээс хэвлэл,
Хүний эрхийг баталгаажуулах, мэдээллийн хэрэгслийн
ардчилсан засаглалыг хараат бус байдлын Хэвлэл мэдээллийн
хөгжүүлэх, хүний эрхийн талаархи иргэдийн хэрэгслийн улс төр, санхүү,
түгээмэл тунхаглалыг төсөөлөл /МХЗ-ийн 60-р эдийн засгийн хяналтанд
хүндэтгэж, хэвлэл мэдээллийн үзүүлэлт байдаг эсэх талаархи
Ардчилсан эрх чөлөөг хангаж, олон 2.Төрийн байгууллагын иргэдийн төсөөлөл, Төрийн
5 засаглалын нийтэд мэдээллийг чөлөөтэй үйл ажиллагааны талаархи захиргаа болон үйлчилгээний
судалгаа олж авах боломж олгох, иргэдийн төсөөлөл /МХЗ- байгууллагын талаархи
ардчилалын үндсэн зарчим, ийн 62-р үзүүлэлт/ иргэдийн төсөөлөл, Төрийн
хэв маягийг амьдралд 3. Төрийн захиргаа болон захиргаа болон үйлчилгээний
хэвшүүлэх, авлигыг үл тэвчих үйлчилгээний байгууллагад өгсөн авлигын
уур амьсгалыг нийгмийн бүх байгууллагын хүрээн дэх талаархи иргэдийн төсөөлөл
хүрээнд бий болгон хэвшүүлэх авлигын талаархи
иргэдийн төсөөлөл /МХЗ-
ийн 67-р үзүүлэлт/
Малчин өрхийн нийгэм, Малчин өрхийн ахуй
ахуй, соёлын үзүүлэлт, хангамж, нийгмийн үзүүлэлт
Мал, тэжээвэр малын тоо толгой, өсөлт, зохистой түвшинд хүрсэн
Мал, тэжээвэр амьтдын
6 амьтдын сүргийн бүтэц байх, өндөр ашиг шимтэй
тооллого явуулах
тооллого бүрэлдэхүүн, өндөр ашиг малын тоо толгой нэмэгдсэн
шимтэй мал, амьтдын тоо, байх, бэлчээрийн усан
бэлчээрт гаргах худгийн хангамж, малын тэжээлийн
83

83. тоо, усан хангамж, малын хангамж нэмэгдсэн байх
тэжээл бэлтгэл, хангамж
Улаанбаатар хотын
Орон сууцны үнийн
төвийн 6 дүүрэг дэх шинэ
судалгааг сар бүр явуулан,
Орон сууцны болон хуучин орон
7 Орон сууцны үнийн судалгаа ОСҮИ-ийг улирал бүр
үнийн судалгаа сууцны зах зээлийн үнийн
тооцож, хэрэглэгчдэд
мэдээллийг судалж, үнийн
тархаана.
индекс тооцож гаргах
Хэрэглээний үнийн судалгааг
Хэрэглээний үнийн судалгаа хэрэглээний сагсанд
нь эдийн засагт бий болж буй Хэрэглээний үнийн хамрагдсан нийт
инфляцийн түвшинг тооцох судалгаа нь эдийн засагт бүтээгдэхүүнээр сар бүр,
суурь мэдээлэл болохоос гадна бий болж буй инфляцийн аймаг, нийслэлд явуулан,
Хэрэглээний эдийн засгийн бодит өсөлтийг түвшинг тооцох суурь ХҮИ-ийг тооцож,
8
үнийн судалгаа тооцох, цалин тэтгэвэр, мэдээлэл болохоос гадна хэрэглэгчдэд тархаана. Мөн
нийгмийн халамжийг эдийн засгийн бодит хүнсний гол нэр төрлийн
индексжүүлэх, мөнгөний өсөлтийг тооцоход үндсэн бүтээгдэхүүний үнийг 7
бодлогын хүрээнд үндсэн мэдээлэл болдог. хоног бүр аймаг, нийслэлээр
мэдээлэл болдог судалж, индексийг тооцон,
хэрэглэгчдэд тархаана.
Олон улсын стандарт арга
зүйд барилгын салбарын
бүтээгдэхүүнийг зэрэгцүүлэх
үнэд шилжүүлэхэд уг
салбарын үйлдвэрлэгчийн
Барилгын материалын үнэ,
үнийн индексийг ашиглахыг ДНБ-ын тооцооны барилгын
Барилгын механизмын түрээс,
зөвлөмж болгосон байдаг. салбарын нэмэгдэл өртгийн
салбарын машин, тоног
9 Иймд барилгын статистикийн зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны
үйлдвэрлэгчийн төхөөрөмжийн угсралтын
мэдээллийн чанар, түүний чанар олон улсын стандартад
үнийн судалгаа ажлын үнийг сар бүр
дотор тухайн салбарын нийцна.
цуглуулах
нэмэгдэл өртгийг зэрэгцүүлэх
үнэд шилжүүлэх тооцоог олон
улсын стандартад нийцүүлэх
нь ҮСХ-ны гол зорилтуудын
нэг юм
Аж үйлдвэрийн салбарын
бүтээгдэхүүнийг зэрэгцүүлэх
үнэд шилжүүлэхэд олон улсын
нийтлэг стандарт арга зүйн
дагуу уг салбарын
үйлдвэрлэгчийн үнийн
индексийг ашиглахыг зөвлөмж
болгосон байдаг. Өнөөгийн
ДНБ-ий тооцооны аж
Аж үйлдвэрийн байдлаар ДНБ-ий бодит
Аж үлйдвэрийн салбарын үйлдвэрийн салбарын
салбарын өсөлтийн тооцоонд аж
бүтээгдэхүүний үнийн нэмэгдэл өртгийн
10 үйлдвэрлэгчдий үйлдвэрийн салбарт биет
мэдээллийг сар бүрийн зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны
н үнийн хэмжээний индексийн
байдлаар судлах чанар олон улсын стандартад
судалгаа мэдээллийг ашиглаж байгаа
нийцнэ.
юм. Аж үйлдвэрийн
статистикийн мэдээллийн
чанарыг сайжруулах, түүний
дотор зэрэгцүүлэх үнийн
тооцооны чанарыг олон улсын
стандартад нийцүүлэх нь
ҮСХ-ны гол зорилтуудын нэг
юм.
84

84. Судалгааны гол зорилго нь Жижиглэн худалдааны ДНБ-ий тооцооны жижиглэн
олон улсын арга зүйн дагуу салбарын тайлант худалдааны салбарын
жижиглэнгийн худалдааны хугацаанд борлуулсан нэмэгдэл өртгийн
бараа гүйлгээний индексийг бараа бүтээгдэхүүний биет зэрэгцүүлэх үнийн тооцооны
Жижиглэнгийн тооцох мэдээллийн эх хэмжээ, үнийн дүнг сар чанар олон улсын стандартад
худалдааны үүсвэрийг бий болгох, бүр цуглуулах нийцнэ.
11 бараа холбогдох барааны сагсыг
үйлчилгээний бүрдүүлэх, жинг тодорхойлох
үнийн судалгаа улмаар худалдааны нэмэгдэл
өртгийг зэрэгцүүлэх үнэнд
шилжүүлэх бараа гүйлгээний
индексийг дэд салбаруудаар
тооцоход оршино
ХАА-н тооллогын үр
дүнгийн тайланг хэвлүүлж,
ХАА-н тооллогын үр
тархаалтын семинарыг
ХАА-н Хөдөө аж ахуйн тооллогын үр дүнгийн тайлан,
зохион байгуулсан байна.
тооллого, дүнгийн тайланг хэвлүүлэх, тархаалтын семинар,
12 ХААТ-д хамрагдсан өрх, аж
судалгаа, тархаах, газар зүйн ХААТ-д хамрагдсан өрх,
ахуйн нэгжийн мэдээллийг
боловсруулалт мэдээллийн санг бий болгох аж ахуйн нэгжийн газар
газар зүйн мэдээллийн
зүйн мэдээллийн сан
сантай холбон зураглалыг
хийсэн байна.
1. Монгол Улсын 35000
өрхийн 15-49 насны
эмэгтэйчүүд, 5 хүртэлх
насны хүүхэд, 15-54 насны
эрэгтэйчүүд хамрагдсан
1. Судалгааны бэлтгэлийг
байна.
хангаж, мэдээлэл
2. 15-20 орны, 60-80 зочид
1. Нөхөн үржихүйн эрүүл цуглуулалтыг амжилттай
төлөөлөгчдийг хамруулан
мэнд, Хүүхэд хөгжил зохион байгуулсан байна.
хурлыг амжилттай зохион
судалгааг нэгтгэн зохион 2. Хүн амын тооллогын 26-р
байгуулна.
байгуулах бэлтгэлийг хангаж, бага хурлыг амжилттай
3. ХАОСТ-2010-н үр дүнд
судалгааг явуулна. зохион байгуулсан байна.
суурилж, 21 аймаг,
2. Хүн амын тооллогын 26-р 3. Бүх аймаг, нийслэлийн хүн
нийслэлийн хүн амын тоог
бага хурлыг Монгол Улсад амын тоо нэг насны бүлгээр,
нэг насны бүлгээр
зохион байгуулна. хүйсээр засварлаж, хүн амын
засварлаж, үр дүнг
3. Аймаг, нийслэлийн хүн тооны динамикийг
тархаана.
амын нас, хүйсийн бүтцэд шинэчилсэн байна.
4. Монгол Улсын нийт хүн
тодотгол хийх 4. МУ-ын хүн амын
амын мэдээллээс бүрдсэн
Улсын тооллого 4. ХАӨБ, Иргэний бүртгэлийн бүртгэлийн систем
ХАӨБ, Иргэний
13 судалгаа регистрийн санг уялдуулан боловсронгуй болно.
бүртгэлийн регистрийн
/ХАОСТТ/ дундын сан байгуулах ажлыг 5. Хөгжлийн бэрхшээлтэй
сангийн үзүүлэлтүүдийг
турших иргэд, бүтэн, хагас өнчин
зэрэгцүүлсэн програм
5. Өрх, хүн ам, нийгмийн хүүхэд, өрх толгойлсон
боловсруулах
эмзэг бүлгийн статистикийн эмэгтэйчүүд, олон хүүхэдтэй
5. 5 бүлгийн 44
мэдээллийн арга зүйг өрхийн талаарх статистик
үзүүлэлтээс бүрдсэн
боловсронгуй болгох мэдээлэл сайжирна.
маягт, зааврыг
6. Нийгмийн статистикийн 6. Нийгмийн статистикийн
боловсруулсан байна.
мэдээллийг жендерийн боломжтой бүх үзүүлэлтийг
6. Жендерийн
мэдрэмжтэй болгох жендерийн мэдрэмжтэй
статистикийн 200 нүүр
7. Хүн ам, орон сууцны болгосон байна.
бүхий гарын авлага
завсрын тооллогын бэлтгэлийг 7. Завсрын тооллогын
боловсруулж, мэдээллийн
хангана. бэлтгэл хангах ажил эхэлж,
сан бий болгоно.
бусад орны туршлагатай
7. Завсрын тооллогын
танилцсан байна.
талаар бусад орны
туршлага судалж, гарын
авлага орчуулна. 5 хүн
туршлага судлах аялалд
оролцоно.
Статистик үйлчилгээ
85

85. Аль Одоо Одоо Одоо Цаашдын төсөөлөл
Үзүүлэлт хөтөлбөрт
хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Албан ёсны статистикийн мэдээ Албан ёсны
тайлан, /нэр төрлөөр/ статистикий 247 261 261 261 290 290
г хөгжүүлэх
Албан ёсны статистикийн мэдээ, Албан ёсны
114032 111747 111850 112000 112100 112100
тайлангийн тоо статистикийг
хөгжүүлэх
Албан ёсны статистикийн мэдээ, Албан ёсны
тайлангийн тархаалт /эмхтгэл, статистикийг 30 40 43 45 45 45
бюллетень, танилцуулга, хөгжүүлэх
судалгааны үр дүнгийн тайлан/
Шинээр болон шинэчлэн Албан ёсны
сайжруулсан аргачлал, ангилал, статистикийг 10 15 18 18 20 20
статистикийн мэдээллийн санд хөгжүүлэх
суурилж эдийн засаг, нийгмийн
үндсэн үзүүлэлтээр хийх
судалгааны тоо
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011
оны 2013 оны
Хөтөлбөр оны 2014 2015
тодот төсөл
гүйц төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 4,929.4 4,970.6 8,461.2 10,314.7 10,139.0
Хөтөлбөр 1.Албан ёсны статистик 3,616.1 3,047.3 3,643.0 4,629.1 4,453.5
Хөтөлбөр 2.Улсын хэмжээний тооллого 802.2 524.6 526.5 1,238.6 1,238.6
Хөтөлбөр 3.Улсын хэмжээний статистик судалгаа 511.0 1398.7 4,291.7 4,446.9 4,446.9
Зардлын чиг хандлага. Үндэсний статистикийн хорооны даргын 2013 оны төсвийн багцын
хэмжээг 8.5 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 2.7 тэрбум
төгрөгөөр нэмэгдэж байна.
Статистикийн хуулийн дагуу явагдах Нөхөн үржихүй, хүүхэд хөгжил судалгаанд 1.9 тэрбум
төгрөг, Өрхийн нийгэм эдийн засгийн болон өрхийн орлого, зарлагын судалгаанд 1.4 тэрбум
төгрөг, бусад тогтмол хийгддэг судалгаанд 800,0 сая төгрөг тусгав. Орон нутгийн
статистикийн хэлтсүүдийг нэгдсэн сүлжээнд холбох болсонтой холбогдуулан шилэн кабелийн
түрээсийн төлбөрт 129.4 сая төгрөг тусгасан. Мөн аймгуудын статистикийн хэлтсийн нягтлан
бодогч, жолоочийг хэлтсийн нэг мэргэжилтэнд хавсаргаж байсныг ажлын шаардлагаар
өөрчилж, орон тоогоор ажиллуулахаар тооцон шинээр нэмэгдэх орон тоотой холбогдсон
цалин, НДШ-ийн зардлыг төсвийн төсөлд тусгасан.
14. СОНГУУЛИЙН ЕРӨНХИЙ ХОРООНЫ ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015
урсгал Цалин, үйлчилгэ Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал НДШ эний шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 17901.0 388.2 17,504.4 8.4 765.8 765.8
Хөтөлбөр 1.Сонгуулийн ерөнхий
379.9 254.1 118.5 7.4 454.2 454.2
удирдлага
86

86. Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн технологийн
311.6 134.1 176.4 1.0 311.6 311.6
төвийн үйл ажиллагаа
Хөтөлбөр 3.Сонгууль зохион байгуулах
17209.5 17,209.5
үйл ажиллагаа
Хөтөлбөр 1. Сонгуулийн ерөнхий удирдлага
Тодорхойлолт: Сонгуулийн хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавьж, сонгуулийн
хороодыг нэгдсэн арга зүйн удирдлагаар хангах чиг үүрэг бүхий ажлын албаны үйл ажиллагаа
энэ хөтөлбөрт хамрагдана.
Зорилт: Сонгуулийн ерөнхий хорооны бүрэн эрхийг хэрэгжүүлэх, Монгол Улсын
Ерөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийг зохион байгуулж явуулах, сонгуулийн
автоматжуулсан системийг бүрэн нэвтрүүлэхэд нутаг дэвсгэрийн хороо болон сонгогчдод
мэргэжлийн зөвлөгөө үйлчилгээ үзүүлэх, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх
Хөтөлбөр 2. Мэдээлэл технологийн төвийн үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Мэдээллийн технологийн төвийн үйл ажиллагаа болон мэдээллийн баазын
аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн үйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилт: Сонгуулийн автоматжуулсан системийг бүрэн нэвтрүүлэхэд нутаг дэвсгэрийн хороо
болон сонгогчдод мэргэжлийн зөвлөгөө үйлчилгээ үзүүлэх, Мэдээллийн технологийн төвийн
хэвийн үйл ажиллагаа болон мэдээллийн баазын аюулгүй байдлыг хангахад чиглэсэн үйл
ажиллагааг явуулах
Хөтөлбөр 3. Сонгууль зохион байгуулах үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Монгол Улсын Их Хурлын болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Ард нийтийн
санал асуулгыг бэлтгэн явуулах ажлыг төлөвлөж, зохион байгуулах, сонгуулийн хороодыг
нэгдсэн удирдлагаар хангах, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн
Хурлын сонгуулийг зохион байгуулж явуулах ажлыг мэргэжил, арга зүйн удирдлагаар хангах
үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамрагдана.
Зорилт: Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийг зохион байгуулж
явуулах
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А. Монгол Улсын Их Хурал болон Ерөнхийлөгчийн сонгууль, Ард нийтийн санал асуулгыг
бэлтгэн явуулах ажлыг төлөвлөж, зохион байгуулах, сонгуулийн хууль тогтоомжийн
биелэлтэнд хяналт тавьж, сонгуулийн хороодыг нэгдсэн удирдлагаар хангах, Аймаг, нийслэл,
сум, дүүргийн Иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын сонгуулийг зохион байгуулж явуулах ажлыг
мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх, мэдээллээр
хангах, сонгуулийн автоматжуулсан системийг нэвтрүүлэх, сонгуулийн хууль тогтоомжийг
боловсронгуй болгох талаар Улсын Их Хуралд санал тавих зэрэг бүрэн эрхийг хэрэгжүүлдэг
байгууллага.
Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хууль болон Сонгуулийн автоматжуулсан
системийн тухай хууль 2011 онд шинээр батлагдсан бөгөөд эдгээр хуульд заасны дагуу
Сонгуулийн ерөнхий хорооны дэргэд Мэдээллийн технологийн төвийг шинээр байгуулж,
УИХ-ын 2012 оны сонгуульд гадаадад амьдарч байгаа иргэдийн саналыг авах, сонгуулийн
87

87. автоматжуулсан системийг нэвтрүүлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлж эхлээд байна.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт
Өмнөх Одоо Цаашдын
Үзүүлэлт
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Сонгуулийн ерөнхий удирдлага
Сонгуулийн хууль тогтоомжийг
боловсронгуй болгох, шинэчлэхэд 2 5 2 2 2 2
сан л боловсуулах хүргүүлэх
Сонгуулийн хууль тогтоомжийг журам, журам,
хэрэгжүүлэхтэй холбоотой журам заавар-30, заавар-25, 0 0
заавар, магтыг боловсруулах маягт-37 маягт-20
УИХ-
ын
сонгуул МУЕ-ийн
Сонгуулийн үр дүнд шинжилгээ
ийн сонгуулийн
хийх, зөвлөгөө, мэдээллээр хангах байнга 10 11
дүнгий дүнгийн
үйл жиллагаа
н эмхэтгэл
эмхэтгэ
л
Сонгууль зохион байгуулах
Санал өгөх сонгогчдын тоог
0 0 67.30% 68% 0 0
нэмэгдүүлэх
Сонгуулийн хууль тогтоомжийг
тайлбарлан таниулах, сургалт 0 0 27 31 0 0
семинар зохион айгуулах
Сонгогчдын боловсролыг дээшлүүлэх 4.40% 4.40%
Тойрог болон нутаг дэвсгэрийн
хорооны үйл ажиллагаанд хяналт, 26 30 10 11
шалгалт хийх
Сонгуульд оролцсон нам, эвсэл, бие 9 нам, 1
3 нам, 1
даан нэр дэвшигчдийн зардлын эвсэл, 15
эвсэл
тайланг хянах бие даагч
Сонгуулийн автоматжуулах системийг ашиглах, хэрэглэх ажлыг зохион байгуулах
Сонгуулийн автоматжуулсан
МТТөв 10,0 мянга 10,0 мянга
системийг бүрэн ашиглах, хэвийн үйл 0 0 0
байгуулсан орчим орчим
ажиллагааг хангах
бүрэн
бүрэн бүрэн бүрэн
Программ хангамжийн аюулгүй хамгаа
0 0 хамгаалагдс хамгаалагдс хамгаалаг
ажиллагааг хангах лагдса
ан байх ан байх дсан байх
н байх
тогтмо
тогтмол тогтмол тогтмол л
хийгдсэн хийгдсэн хийгдсэн хийгдс
байх байх байх эн
Засвар үйлчилгээ 0 0 байх
Мэдээллийн бааз үүсгэх 0 0 УИХ МУЕ
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/ сая төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011 2013
оны
Хөтөлбөр оны оны 2014 2015
тодот
гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 234.5 22,783.6 17,901.0 765.8 765.8
Хөтөлбөр 1.Сонгуулийн ерөнхий удирдлага 234.5 392.4 379.9 454.2 454.2
Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн технолгийн төвийн үйл 224.0 311.6 311.6 311.6
88

88. ажиллагаа
Хөтөлбөр 3.Сонгууль зохион байгуулах үйл ажиллагаа 0.0 22,167.2 17,209.5 0.0 0.0
Ерөнхийлөгчийн сонгууль зохион
байгуулах 0.0 0.0 17,209.5 0.0 0.0
УИХ-ын сонгууль зохион байгуулах 0.0 18,338.0 0.0 0.0 0.0
Орон нутгийн сонгууль зохион байгуулах 0.0 3,829.2 0.0 0.0 0.0
Зардлын чиг хандлага. Сонгуулийн ерөнхий хорооны даргын урсгал төсвийн багцын
хэмжээг 2013 онд 17,9 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 4.9
тэрбум төгрөгөөр буурч байна.
Сонгуулийн ерөнхий хорооны дэргэд Мэдээллийн технологийн төвийг 2012 онд шинээр
байгуулж, сонгуулийн үйл ажиллагааг бүрэн автоматжуулсан системээр явуулж байгаа тул
зардал нэмэгдсэн. Цаашид сонгуулийн автоматжуулсан тоног төхөөрөмж, техник хэрэгслийг
хадгалах, хамгаалах, байнгын засвар үйлчилгээ хийх тусгай стандарт хангасан агуулах
шаардлагатай бөгөөд 2013 онд агуулахын түрээсийн зардалд 152,0 сая төгрөг тусгав. Монгол
Улсын ерөнхийлөгчийн 2013 оны ээлжит сонгуулийн зардлыг 17.2 тэрбум төгрөгөөр тооцон
төсвийн төсөлд тусгасан.
15. ЦАГААТГАХ АЖЛЫГ УДИРДАН ЗОХИОН БАЙГУУЛАХ КОМИССЫН
ДАРГЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, 2014 2015
Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээ
НДШ шилжүүлэг
ний бусад
Нийт дүн 920.2 215.0 153.0 552.1 864.0 864.0
Хөтөлбөр 1. Цагаатгах ажлыг удирдан
зохион байгуулах бодлогын зөвлөгөө өгөх 232.9 120.6 111.4 0.9 222.3 222.3
үйл ажиллагаа
Хөтөлбөр 2.Улс төрийн талаар хилс хэрэгт
хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд,
550.8 550.8 496.8 496.8
ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн олговор,
гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх
Хөтөлбөр 3.Хэлмэгдэгсдийн талаар хийх
136.5 94.4 41.6 0.4 144.9 144.9
судалгаа, шинжилгээ
Зорилго: “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчийн нэр төрийг сэргээн сурталчилах, дурсгалыг
мөнхжүүлэх, хэлмэгдүүлэлтийн бусад үр дагаварыг арилгах” сургамжлах, хойшид
гаргуулахгүй байх эрхэм зорилготой.
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд,
ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн олговор, орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх, улс төрийн хилс
хэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээж, дурсгалыг мөнхжүүлэх үйл ажиллагаа эрхлэх
байгууллага түүний орон нутаг дахь салбар комиссын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Хөтөлбөр 1: Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл
ажиллагаа
Тодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээж, дурсгалыг
89

89. мөнхжүүлэх үйл ажиллагаа эрхлэх төв байгууллага болон түүний орон нутаг дахь салбар
комиссын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол Улсын Үндсэн хуулийн 19 дүгээр зүйлийн 1-д “Төрөөс хүний эрх, эрх
чөлөөг хангахуйц эдийн засаг, нийгэм, хууль зүйн болон бусад баталгааг бүрдүүлэх, хүний эрх,
эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх үүргийг иргэний өмнө
хариуцна”, Монгол Улсын Засгийн газрын тухай хуулийн 14 дүгээр зүйлийн 2-д “Хүний эрх,
эрх чөлөөг зөрчихтэй тэмцэх, хөндөгдсөн эрхийг сэргээн эдлүүлэх талаар хуульд заасан арга
хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ” гэсэн заалт, “Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгчдийг цагаатгах,
тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай” хууль, энэ хуулийг биелүүлэх ажиллагааг зохицуулсан
Засгийн газрын 1998 оны 21 дүгээр тогтоол, журмуудыг үйл ажиллагаандаа нэгэн мөр дагаж
мөрдүүлэх
Хөтөлбөр 2: Улс төрийн талаар хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн эхнэр нөхөр, үр хүүхэд, ач зээ
нарт нэг удаагийн нөхөн олговор, гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх
Тодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдэд, тэдний ар гэрт хуулийн дагуу нэг
удаагийн мөнгөн тэтгэмжийг орон нутаг, нийслэлийн салбар комиссуудаар дамжуулан хяналт
тавьж олгох, Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгч, тэдэнд нөхөх олговор олгох тухай хуулийн
23.1-д заасны дагуу хэлмэгдэгсэд болон тэдний эхнэр/нөхөр/-т хуулийн дагуу орон сууц гэр,
хашааны хөнгөлөлтийг олгох, түүнд хяналт тавих
Зорилго:“Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөх олговор олгох
тухай” хуулийн 13, 21 дүгээр зүйлийн заалтуудыг хэрэгжүүлэх зорилгоор хэлмэгдүүлэлтийн
хойчийн үр дагаврыг арилгахын тулд нэг удаагийн нөхөх олговор болон гэр, орон сууцны
хөнгөлөлт үзүүлэх зорилготой
Хөтөлбөр 3: Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээх, мөнхжүүлэх, шалтгаан
нөхцөлийг судлах судалгаа шинжилгээ
Тодорхойлолт: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдсэн төр засаг, нийгмийн зүтгэлтэн, засаг
захиргаа, аж ахуй, соёл боловсрол, цэргийн салбарын удирдах ажилтны улс төрийн намтрын
судалгаа хийж, ном болгон хэвлэн, хэлмэгдүүлэлтийн хор уршгийн талаар хүмүүст мэдээллэж,
дахин хэлмэгдүүлэлт гарахаас урьдчилан сэргийлэх
Зорилго:Хэлмэгдэгчдийн нэр төрийг сэргээх, дурсгалыг мөнхжүүлэх, түүхийн бодит үнэнийг
үе хойчдоо үлдээх, хэлмэгдүүлэлтийг дахин давтагдуулахгүй байх, бусад үр дагаврыг арилгах
зорилготой.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Тус комиссын Стратегийн төлөвлөгөөний тэргүүлэх чиглэлд Улсын Их Хурлаас 2009 онд
баталсан Улс төрийн хилс хэрэгт орсон өргөдөл гомдол авах хугацаануудыг сунгасантай
холбогдуулан, одоо гомдол, хүсэлт гаргаад хүлээгдэж байгаа хэлмэгдэгсдийн орон сууц, нөхөн
олговорыг эрчимтэй барагдуулах, ЗХУ-д хэлмэгдсэн иргэдийн хэрэг материалыг ОХУ-ын
тусгай архиваас хуулбарлан авч ирэх ажлыг дуусгавар болгох ажлыг эрчимжүүлэх, Москва
хотын Бутово коммунаркад байрлах Орос улсад хэлмэгдсэн монгол иргэдийн гэгээн дурсгалд
зориулсан хөшөөг өргөтгөн бүх хэлмэгдэгсдийн нэрсийг бичиж засварлах, Хэлмэгдсэн
иргэдийн талаарх “Цагаан ном”, Намтрын товчооны цувралуудыг үргэжлүүлэн гаргах зэрэг гол
ажлууд орж байна.
Цаашид энэхүү хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхдээ бүтээгдэхүүн нийлүүлэлтийг хангах үйл
ажиллагааны жил бүрийн төлөвлөгөөний ажил, үйлчилгээний бүтээмжийг нэмэгдүүлэх, түүнд
тавих хяналтын үр нөлөөг сайжруулах, төсвийг үр өгөөжтэй зарцуулахад анхаарах болно.
90

90. Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Хүснэгт 1. Улс төрийн талаар хэлмэгдэгсдийн хүрээн дахь Цагаатгалын үйлчилгээ
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 төсөөлөл
2014 2015
хамаарах
Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн дурсгал Хөтөлбөр 1 Боть 1 Боть 2 Боть 3 Боть 4 Боть 5
“Цагаан ном”-ны цуврал боть
Тангуулын Ерөнхий газарт шалгагдаж буйХөтөлбөр 1 1800 1700 1600 1400
6600 гаруй эрүүгийн хавтаст хэрэг
Өөрөө хэлмэгдсэн болон хэлмэгдэгчийн 10 12 10 10 15 15
эхнэр /нөхөр/-т орон сууцны дэмжлэг Хөтөлбөр 2
үзүүлэх
Улс төрийн хэлмэгдэгсдийн намтрын
товчоон цуврал ном, Баримт бичгийн Хөтөлбөр 3 1 3 3 3 3 3
товчоон цуврал ном гаргах.
Эрдэм шинжилгээний бага хурал зохион Хөтөлбөр 3
байгуулах 1 1 1 2 2 2
Хүрэх үр дүн: Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн нэр төрийг сэргээх, дурсгалыг
мөнхжүүлэх ажлыг үргэлжлүүлэх, улс төрийн хэлмэгдүүлэлт гарахаас сэрэмжлэх нөхцөл
бүрдэнэ.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011 2013
оны
Хөтөлбөр оны оны 2014 2015
тодот
гүйц төсөл төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 752.8 838.9 920.2 864.0 864.0
Хөтөлбөр 1.: Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах
бодлогын зөвлөгөө өгөх үйл ажиллагаа 228.2 226.5 232.9 222.3 222.3
Хөтөлбөр 2.Улс төрийн талаар хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийн
эхнэр нөхөр, үр хүүхэд, ач зээ нарт нэг удаагийн нөхөн 446.6 496.8 550.8 496.8 496.8
олговор, гэр орон сууцны хөнгөлөлт үзүүлэх
Хөтөлбөр 3.Хэлмэгдэгсдийн талаар хийх судалгаа,
шинжилгээ 78.0 115.6 136.5 144.9 144.9
Зардлын чиг хандлага. Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах комиссын даргын 2013
оны төсвийн багцын хэмжээ 920.2 сая төгрөгт хүрч, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 48.3 сая
төгрөгөөр нэмэгдэж байна.
Хэлмэгсдийн ар гэрт олгох тэтгэмжид 136.8 сая төгрөг, ахмад дайчдад үзүүлэх орон сууцны
дэмжлэгт 414.0 сая төгрөг, нийт 550.8 төгрөгийг Цагаатгах ажлыг удирдан зохион байгуулах
комиссын даргын төсвийн багцад тусгав. Улсын комисст нөхөх олговрын бүрдүүлбэрийн
баримтаа бүрдүүлж буй 1000 гаруй иргэдийн бүртгэл байгаа боловч нэхэмжлэгчдийн ихэнх нь
хэлмэгдэгчидтэй архивын болон төрийн албан ёсны баримтаар садан төрлийн ямар холбоотой
болох нь тодорхой тогтоогдоггүйн улмаас нэхэмжлэлийг хангаж шийдвэрлэхэд хүндрэл
учирдаг. Иймд нөхөх олговорын зардлыг урьд оны түвшинд тооцсон.
Улс төрийн хилс хэрэгт хэлмэгдэгсдийг цагаатгах, тэдэнд нөхөн олговор олгох тухай хуулийн
6 дугаар зүйлийн 6.3 дахь хэсэг, 12 дугаар зүйлийн 12.3 дахь хэсэгт нэмэлт, өөрчлөлт орж
хугацааг сунгасантай холбогдуулан ажлыг эрчимжүүлэх зорилгоор 2010 оноос 14 хүнийг
91

91. гэрээтээр нэмж ажиллуулж байгаа бөгөөд 2013 онд дуусгавар болгох төлөвлөгөөтэй ажиллаж
байна.
16. МОНГОЛ УЛСЫН ЕРӨНХИЙ САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт Бараа, 2014 2015
урсгал Цалин, үйлчилгэ Татаас тєсєєлєл тєсєєлєл
зардал НДШ эний шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 72,944.0 20,080.4 51,219.1 1,644.5 39,472.1 41,574.9
Хөтөлбөр 1.Хүйсийн тэгш байдлыг
хангах 114.0 75.3 38.7 102.4 107.7
Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн нэгдсэн
тогтолцооны дэд бїтэц 6,104.5 1,378.1 4,326.3 400.1 6,735.1 7,085.3
Хөтөлбөр 3.Тєрийн тусгай хамгаалалт 10,262.7 6,935.5 2,998.3 328.8 10,261.0 10,794.6
Хөтөлбөр 4.Їндэсний аюулгїй байдлыг
хангах 20,216.5 9,776.7 9,759.8 680.0 17,293.9 18,193.2
Хөтөлбөр 5.Олборлолт, уул уурхай 269.2 262.0 7.2 295.9 311.2
Хөтөлбөр 6.Цацраг идэвхт ашигт
2,953.1 902.9 1,828.9 221.3 3,094.7 3,255.6
малтмал болон цөмийн энерги ашиглах
Хөтөлбөр 7.Дотоод, гадаад шуурхай
1,275.9 1,011.9 256.9 7.1 1,689.1 1,827.2
мэдээллийн їйл ажиллагаа
Хөтөлбөр 8.Засгийн газрын шинэ
бодлогын нөөц 31,748.1 0.0 31,748.1 0.0 0.0 0.0
Хөтөлбөр 1. Хүйсийн тэгш байдлыг хангах
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Жендэрийн тэгш байдлыг хангах чиглэлээр зөвлөлдөх,
уялдуулан зохицуулах, нөлөөлөх, мэдээллээр хангах, үүсгэл санаачилгыг дэмжих,
мониторинг хийж, хяналт тавих үүрэг бүхий үндэсний хороо түүний ажлын албаны үйл
ажиллагаа энд хамаарна.
Зорилго: Жендэрийн тэгш байдлыг хангах асуудлаар үндэсний хэмжээнд бодлого
боловсруулж хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх, төр, олон нийтийн тэнцүү оролцоог хангаж,
тогтвортой ажиллах баталгааг бүрдүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөрийн зорилт:
 ”Хүйсийн тэгш байдлыг дэмжих хөгжүүлж, эмэгтэйчүүдийн эрх мэдлийг нэмэгдүүлэх”
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж , хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн байдлыг үндэсний болон орон
нутгийн хэмжээнд нэгтгэн гаргаж, үнэлгээ өгөх;
 Гэр бүлийн хүчирхийлэлтэй тэмцэх Үндэсний хөтөлбөрийн хэрэгжилтийн завсрын үнэлгээг
хийж, цаг үеийн нөхцөл байдалд тохируулан хөтөлбөрт зарим нэмэлт, өөрчлөлт оруулах
Хүрэх үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлт:
Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүний арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур Хүрэх үр дүн
үзүүлэлт
Хөтөлбөр 1. Хүйсийн 1.Хүн амын хөгжлийн Эрэгтэй эмэгтэй хүмүүсийн Шийдвэр гаргах
тэгш байдлыг хангах талаархи бодлого болон МУ- нийгэмд эзлэх байр суурийг түвшинд
ын хүний эрхийг хамгаалах адил түвшинд хүлээн эмэгтэйчүүдийн
хөтөлбөр, эдийн засгийн нөөц эзлэх хувийг 25%
92

92. боломж хамтын ажиллагааны зөвшөөрдөг болох түвшинд хүргэх
хүрээнд үе шаттайгаар
зохион байгуулах
2.Гэр бүлийн хүчирхийллийг Хөтөлбөрийн хэрэгжилтийг Гэр бүлийн
шуурхай таслан зогсоох, хангах явцад гарч байгаа хүчирхийллийг 10%
хүчирхийлэл бүхий нөхцөлд өөрчлөлтүүдийг тусгаж гэр хүртэл бууруулна.
байгаа хохирогчийн эрх бүлийн хүчирхийллийг
ашгийг нэн тэргүүнд бууруулах арга хэмжээг
хамгаалах тодорхой түвшинд хүргэнэ
Хөтөлбөр 2. Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцооны дэд бүтцийг сайжруулах
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Нийгэм эдийн засгийн бүхий л хүрээнд мэдээлэл, шуудан
харилцаа холбооны технологи нэвтрүүлэх, мэдээллийн тогтолцоо бий болгох, зөөлөн дэд
бүтцийг хөгжүүлэх зэрэг мэдээллийн технологид суурилсан харилцааны зохицуулалтын үйл
ажиллагаа, аж ахуйн нэгж байгууллагуудын үйлчилгээ явуулж буй радио давтамжийн
зохицуулалтын мэдээллийн тоног төхөөрөмжүүдийг зориулалтын орчинд байршуулан
найдвартай ажиллагааг хангах, хяналт тавих чиг үүрэг бүхий үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт
хамаарна.
Стратегийн зорилго. Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийг эрчимтэй хөгжүүлж, өргөн
хүрээнд түгээн дэлгэрүүлэх замаар мэдээлэл ба мэдлэгт суурилсан нийгэм, эдийн засгийн
хөгжлийг бий болгоход оршино.
Хөтөлбөрийн зорилт: Төрийн удирдлагын үр нөлөө, төрийн үйлчилгээний чанарыг
дээшлүүлэх, мэдээлэлжсэн нийгмийг байгуулах, мэдээлжүүлэлтийн хоцрогдлыг багасгах,
мэдээлэл хүртэх тэгш бус байдал, тоон ялгааг арилгах хүрээнд дараах үйл ажиллагааг
хэрэгжүүлэхэд чиглэгдэнэ. Үүнд:
 “Цахим Монгол хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;
 “Бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоо” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;
 “ Шууданг дунд хугацаанд хөгжүүлэх” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;
 “ Мэдээллийн аюулгүй байдлыг хагах үндэсний хөтөлбөр” –ийг хэрэгжүүлэх;
 “Өндөр хурдны өргөн зурвасын мэдээллийн сүлжээ” үндэсний хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэх;
 “Өрх бүрт шуудан” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;
 “Цахим засаглал” үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх;
 Сансрын хиймэл дагуул хөөргөх;
 Мэдээлэл, холбооны үндсэн сүлжээний өргөтгөл, шинэчлэл хийх
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Монгол улсын мэдээлэл, харилцаа холбооны технологийн салбарын үйл ажиллагааг
зохицуулах гол хууль, эрх зүйн баримт бичиг болох “Харилцаа холбооны тухай”, “Радио
долгионы тухай”, “Шуудангийн тухай”, “Олон нийтийн радио телевизийн тухай” зэрэг
хуулиуд өнөөг хүртэл хэрэгжиж байгаа бөгөөд мэдээллийн технологийн хурдтай хөгжил,
хувьслыг дагаад шинэ харилцаа, зохицуулалт зайлшгүй гарч хууль, эрх зүйн орчноо
боловсронгуй болгох талаар сүүлийн жилүүдэд эрчимтэй ажиллаж байна.
“Цахим гарын үсгийн тухай” хууль УИХ-ын 2011 оны намрын чуулганы нэгдсэн хуралдаанаар
батлагдаж Монгол Улсад цахим гарын үсэг, цахим арилжаа, хэлцэлтэй холбогдох эрх зүйн
орчин бүрдсэн.
93

93. МХХТ-ийн салбарын бодлого, зохицуулалтын хүрээнд дунд болон урт хугацааны хэд хэдэн
баримт бичгүүдийг батлан мөрдөж байна. Тухайлбал, Бүртгэл, мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоог
бий болгох үндэсний хөтөлбөр, Мэдээллийн аюулгүй байдлын үндэсний хөтөлбөр, Хөдөөгийн
холбоог 2020 он хүртэл хөгжүүлэх мастер төлөвлөгөө, Өндөр хурдны өргөн зурвасын сүлжээ
үндэсний хөтөлбөр, Өрх бүрт шуудан хөтөлбөр, Радио, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийг тоон
технологид шилжүүлэх зэрэг болно.
Мэдээлэл, харилцаа холбоо, технологийн салбарын хөгжлийг тодорхойлох “Мэдээлэл,
харилцаа холбоо технологийн салбарын талаарх төрөөс 2021 он хүртэл баримтлах бодлого”-ын
баримт бичгийг боловсруулан УИХ-д өргөн бариад байна. Бодлогын баримт бичигт мэдээлэл,
харилцаа холбоо, технологийн салбарын хамрах хүрээг нэмэгдүүлэх, эдийн засгийн үр ашгийг
дээшлүүлэхэд төрөөс хууль эрх зүйн болон бодлогоор зохицуулан бизнесийн таатай нөхцөлийг
бүрдүүлэх зорилго, зорилтууд тусгагдсан.
Мөн Засгийн газрын 2012 оны 4 дүгээр сарын 04-ний өдрийн хуралдаанаар “Цахим засаг”
үндэсний хөтөлбөр батлагдсан бөгөөд энэхүү үндэсний хөтөлбөр 2012-2016 он хүртэл
хэрэгжсэнээр ард иргэд төрийн 100 гаруй үйлчилгээг бүрэн онлайн хэлбэрээр хүртэх боломж
бүрдэх юм.
Стратеги зорилт 1. МХХТ-ийн сайн дэд бүтцийг бий болгох
1. Сансрын холбооны үндэсний хиймэл дагуул хөөргөнө.
2. Монгол Улсад МХХТ-ийн бүх төрлийн үйлчилгээг авахад шаардагдах өндөр хурдны,
найдвартай, үндэсний хэмжээний харилцаа холбооны сүлжээг байгуулна.
3. Утасгүй холбооны технологийг ашиглан нийт хүн амын 50% нь хөдөлгөөнт
төхөөрөмжөөр дамжуулан өндөр хурдны өргөн зурвасын үйлчилгээ авах боломжийг
бүрдүүлнэ.
4. Шуудангийн 3 хэмжээст сүлжээ (бодит, электрон, виртуал)-г үе шаттайгаар бий болгоно.
5. Радио, телевизийн өргөн нэвтрүүлгийн системийг тоон технологид бүрэн шилжүүлж,
Монгол Улсын хүн амыг 100 хувь тоон системийн өргөн нэвтрүүлгийг орон зай, цаг
хугацаанаас үл хамааран хүлээн авах техникийн боломжийг бүрдүүлнэ.
Стратеги зорилт 2. МХХТ-ийн дэвшилтэт технологи, цахим үйлчилгээг нэвтрүүлэх
1. Цахим гарын үсэг, цахим нэг цонхыг төрийн бүх үйлчилгээнд нэвтрүүлж, цахим
технологид тулгуурласан төрийн үйлчилгээг өргөтгөнө;
2. МХХТ-ийн мэдээллийн аюулгүй байдлыг хангаж, хөгжүүлнэ.
3. Мэдээлэл, харилцаа холбооны өндөр технологийн инновацийн кластер байгуулна.
4. Мэдээллийн технологийн дэвшилтэд технологи болох клауд компьютинг, семантик веб
технологид суурилуулсан үндэсний ухаалаг хайлтын системийг байгуулна.
5. Монгол хэлний орчуулгын цогц, боловсронгуй системийг нэвтрүүлнэ.
6. Аутсорсинг, программ хангамжийн үйлдвэрлэлийн хэмжээ, чанарыг нэмэгдүүлж, гадаад
зах зээлд экспортлох боломжийг бүрдүүлнэ.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Гүйцэтгэлийн шалгуур 2013 оны
Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга хэмжээ
үзүүлэлт** зорилтот
түвшин
94

94. Монгол Улсын аймаг, сумдыг хамарсан
Өндөр хурдын өргөн их багтаамжийн IP/MPLS, DWDM Сүлжээ байгуулах аймаг,
120 сум
зурвасын сүлжээ системд суурилсан өндөр хурдны сумдын тоо
мэдээллийн сүлжээ байгуулах төсөл
“Радио, телевизийн
Монгол Улсын телевизийн өргөн
өргөн нэвтрүүлгийн Тоон технологид шилжсэн
нэвтрүүлгийг аналоги системээс тоон 50 сум
сүлжээг тоон технологид сумдын тоо
систем рүү үе шаттайгаар шилжүүлэх
шилжүүлэх”
Цахим гарын үсгийн сертификатуудыг
Үйл ажиллагааны 30 хүртэл
иргэний ухаалаг үнэмлэхэд суулгаж
хэрэгжилтээр хувь
Цахим засаг үндэсний өгөх
хөтөлбөр Цахим гарын үсгийн гэрчилгээжүүлэх
Үйл ажиллагааны 30 хүртэл
байгууллага байгуулах тусгай
хэрэгжилтээр хувь
зөвшөөрлийг бий болгох
Өндөр хурдны хотын нэгдсэн
/Metropolitan area network/ сүлжээнд
Өндөр хурдын өргөн
холбогдсон аймаг, нийслэлийн Аймгийн тоо 5 аймаг
зурвасын сүлжээ
сүлжээний нэгдсэн зураглал
боловсруулж, сүлжээнд холбох
Стратегийн ач холбогдол бүхий цэргийн
Өндөр хурдын өргөн Үйл ажиллагааны
анги, байгууллага, салбаруудыг өндөр 50 хувь
зурвасын сүлжээ хэрэгжилтээр
хурдны өгөгдлийн сүлжээнд холбох
Төрийн үйлчилгээг үзүүлж буй бүх
шатны байгууллагуудын сүлжээнд Үйл ажиллагааны 30 хүртэл
Мэдээллийн аюулгүй байдлын хэрэгжилтээр хувь
Мэдээллийн аюулгүй төхөөрөмж суурилуулах
байдлын үндэсний
хөтөлбөр Төрийн бүх шатны байгууллага, түүний
салбар нэгжүүдэд иргэний цахим Үйл ажиллагааны
50 хувь
уншигч, тоног төхөөрөмж суурилуулж, хэрэгжилтээр
програм хангамж нэвтрүүлэх
Цахим шуудангийн үйлчилгээ бий Үйл ажиллагааны
50 хувь
Өрх бүрт шуудан болгох хэрэгжилтээр
хөтөлбөр Шуудангийн салбарт шинэ төрлийн Үйл ажиллагааны 30 хүртэл
үйлчилгээг нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр хувь
Цахим Засгийг хөгжүүлэх зорилготой Үйл ажиллагааны
50 хувь
судалгаа шинжилгээний төв байгуулах хэрэгжилтээр
Цахим засаг үндэсний
хөтөлбөр Орчин үеийн шинэ технологи болох
Үйл ажиллагааны
Үүлэн тооцооллыг нэвтрүүлэх /Клауд 30 хувь
хэрэгжилтээр
компьютинг/
Мэдээлэл, харилцаа холбооны тоног
Мэдээллийн аюулгүй
төхөөрөмжийн баталгаажуулалт, Үйл ажиллагааны
байдлын үндэсний 30 хувь
гэрчилгээжүүлэлтийн лаборатори хэрэгжилтээр
хөтөлбөр
байгуулах
Тоон радио хүлээн авагч үйлдвэрлэх Үйл ажиллагааны
50 хувь
төсөл хэрэгжилтээр
Цахим засаг үндэсний Засгийн газрын энтерпрайз архитектур Үйл ажиллагааны
30 хувь
хөтөлбөр боловсруулж, нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр
Хүнсний аюулгүй байдлын мэдээллийн Үйл ажиллагааны
20 хувь
системийг нэвтрүүлэх хэрэгжилтээр
95

95. Монгол улсад төрийн нууцтай
Үйл ажиллагааны
ажиллагадаг төрийн байгууллагуудад 100 хувь
хэрэгжилтээр
нууцлагч төхөөрөмж худалдан авах
Үйл ажиллагааны
Төрийн мэдээллийн нэгдсэн сан үүсгэх 100 хувь
хэрэгжилтээр
Төрийн албаны хүний нөөцийн
Үйл ажиллагааны
үндэсний хэмжээний мэдээллийн 50 хувь
хэрэгжилтээр
системийг бий болгох;
Төрийн бодлого боловсруулах, шийдвэр
гаргахад иргэд санал бодлоо чөлөөтэй Үйл ажиллагааны
40 хувь
илэрхийлэх, иргэдийн оролцоог хангах хэрэгжилтээр
цахим үйлчилгээг бий болгох
Төрийн албан хаагчдад зориулсан
мэдээллийн технологийн сургалтын
төвийг байгуулах, төрийн албан Үйл ажиллагааны
50 хувь
хаагчдын мэдээллийн технологийн ур хэрэгжилтээр
чадварын түвшинг тогтоох тогтолцоог
бий болгох
Төрийн байгууллагад ажиллаж байгаа
мэдээллийн технологийн асуудал
хариуцсан мэргэжилтнүүдийн ур Үйл ажиллагааны
40 хувь
чадварыг сайжруулахад онцгой анхаарч, хэрэгжилтээр
ур чадвартай нь уялдсан цалингийн
шатлалыг бий болгох
Олон улсын иргэний нисэхийн
байгууллагаас зөвлөсөн “Цахим гадаад Үйл ажиллагааны
30 хувь
паспорт”-ыг Монгол улсын хэрэглээнд хэрэгжилтээр
нэвтрүүлэх
Аж ахуйн үйл ажиллагааны тусгай
зөвшөөрлийн тухай хуулийн дагуу Үйл ажиллагааны
30 хувь
олгогдож байгаа тусгай зөвшөөрлийг хэрэгжилтээр
цахим үйлчилгээнд бүрэн шилжүүлэх
Бүх төрлийн даатгалын үйлчилгээнд
Үйл ажиллагааны
иргэний цахим үнэмлэхний хэрэглээг 30 хувь
хэрэгжилтээр
уялдуулах
Цэргийн үүрэгтний бүртгэлийн Үйл ажиллагааны
30 хувь
мэдээллийн системийг бий болгох хэрэгжилтээр
Газар тариалангийн үйлдвэрлэл,
бүтээгдэхүүний тээвэрлэлт, Үйл ажиллагааны
30 хувь
хадгалалтийн бүртгэл, мэдээллийн хэрэгжилтээр
нэгдсэн системийг бүрдүүлэх
Архивын лавлагаа олгох үйлчилгээг Үйл ажиллагааны
30 хувь
цахимжуулах хэрэгжилтээр
Улсын тэмдэгтийн хураамж төлөх Үйл ажиллагааны
30 хувь
систем хэрэгжилтээр
96

96. Үйл ажиллагааны
Үндэсний хайлтын систем боловсруулах 30 хувь
хэрэгжилтээр
Төрийн байгууллагын дотоод үйл
ажиллагааг илүү хяналттай, бүтээмж
Үйл ажиллагааны
өндөртэй болгох зорилгоор үр дүн, 30 хувь
хэрэгжилтээр
гүйцэтгэлд тулгуурласан үнэлгээний
мэдээллийн системийг нэвтрүүлэх
Шилэн кабелийн сүлжээнд
Өндөр хурдын өргөн ТЭЗҮ боловсруулах
холбогдоогүй сумдыг шилэн кабелийн 100 хувь
зурвасын сүлжээ ажлын явц
сүлжээнд холбох ТЭЗҮ боловсруулах
Тоон телевизийн STB хувиргагчийн ТЭЗҮ боловсруулах
100 хувь
төслийн ТЭЗҮ боловсруулах ажлын явц
Чип дизайны үйлдвэрийг байгуулж,
дэлхийн зах зээлд гаргах талаар ТЭЗҮ боловсруулах
100 хувь
Цахим засаг үндэсний нарийвчилсан техник, эдийн засийн ажлын явц
хөтөлбөр үндэслэлийг боловсруулах
Үндэсний МХТ-ийн судалгаа, хөгжлийн
ТЭЗҮ боловсруулах
төвүүдийг (R&D center) шинээр барьж 100 хувь
ажлын явц
байгуулах
Үйл ажиллагааны
Цахим Засгийн дэд бүтцийг байгуулах 30 хувь
хэрэгжилтээр
Хөтөлбөр 3. Төрийн тусгай хамгаалалтын үйлчилгээ
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Төр, засгийн тэргүүн нар болон төрийн өндөр хэмжээний зочин
төлөөлөгчийг хамгаалах тусгай хамгаалалт, мөн тэдэнд үйлчлэх тусгай үйлчилгээний үүрэг
гүйцэтгэдэг Төрийн тусгай хамгаалалтын газар, Их тэнгэр цогцолборын үйл ажиллагаа энэ
хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго. Хуулиар төрийн тусгай хамгаалалтад авахаар тогтоосон төрийн байгууллага,
тэдгээрийн зарим үйл ажиллагаа, албан тушаалтан, иргэний амь бие, ордон өргөө, зориулалтын
орон сууц, тээврийн хэрэгсэл, бусад зүйлийн аюулгүй байдлыг мэргэжлийн болон бусад
байгууллага, албан тушаалтны харилцан уялдаатай цогцолбор үйл ажиллагаагаар хангаж, цаг
тухайд нь найдвартай иж бүрэн хамгаалах болон үйлчилгээ үзүүлэх
Хөтөлбөрийн зорилт: Хамгаалуулагчдын аюулгүй байдлыг иж бүрэн, найдвартай хангах,
хамгаалуулагчдын ажиллаж, амьдарч буй бүхий л орчинд эрүүл ахуйн дэг журам, шаардлагыг
хангасан байна.
Хүрэх үр дүн: Хамгаалалт, үйлчилгээний ажлын чанар дээшилнэ.
Хөтөлбөр 5. Олборлолт, уул уурхай ил тод байдал
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Ашигт малтмал, газрын тосны тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч аж
ахуй нэгж тухайн санхүүгийн жилд улсын болон орон нутгийн төсөвт төлсөн татвар,
төлбөрийн хэмжээг тайлагнаж нөгөө талаас Засгийн газар тэдгээр компаниудаас улсын болон
97

97. орон нутгийн төсвөөр дамжуулан хүлээн авсан татвар, төлбөрийнхөө орлогыг тайлагнадаг
бөгөөд улмаар 2 талаасаа ирүүлсэн тайланг нэгтгэж, ОУ-д хүлээн зөвшөөрөгдсөн хөндлөнгийн
аудитор тодруулга хийж, баталгаажуулан тайлан гаргаж, түүнийг олон нийтэд ил тодоор
мэдээллэх үйл ажиллагаа юм.
Хөтөлбөрийн зорилт: Төр, компани иргэний нийгмийн хамтын ажиллагаа, тэгш оролцоог
бүрдүүдэх замаар олборлох үйлдвэрлэл эрхэлдэг тусгай зөвшөөрөл эзэмшигч компани улсын
болон орон нутгийн төсөвт төлсөн албан татвар, төлбөрөө Засгийн газар компаниас хүлээн
авсан орлогоо ил тод тайлагнан нийтэд мэдээллэх үйл ажиллагааг хэвшүүлэх, зөрүүтэй
байдлыг аудитаар тодорхойлж, авлигаас урьдчилан сэргийлэх орчинг бүрдүүлж, уул уурхайн
салбарын орлогын менежментийг сайжруулахад оршино.
Хүрэх үр дүн ба гүйцэтгэлийн үзүүлэлт:
Хөтөлбөр Арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт
Хөтөлбөр 5. 1.Монгол Улсын ОҮИТБС-ын 2012 оны Нэгдсэн тайлан хэвлэгдэн гарсан байх
Олборлолт, уул нэгдсэн тайлан гарсан байх
уурхай
2.Монгол ОҮИТБС-ын 2012 оны нэгдсэн 2012 оны тайланд ороогүй компаниудын
тайланд ороогүй компаниудын тайланд тайлан гарсан байх
аудит хийж, тайлан гарсан байх
3.Монгол ОҮИТБС-ын 2012 оны нэгдсэн 2012 оны тайланд шийдвэрлэгдээгүй зөрүү
тайланд аудитаар тайлбардагдаагүй зөрүү гарсан тохиолдолд түүний учир шалтгааныг
үлдсэн тохиолдолд түүний учир шалтгааныг тодруулсан байх
тодруулсан байх, зөрчил дутагдлыг
арилгасан байх
4.Засгийн газрын тайлан гарахад оролцдог Засгийн газрын тайлан гарахад оролцдог
төрийн байгууллагуудын хоорондын ажлын төрийн байгууллагуудын хоорондын ажлын
уялдаа холбоо сайжирсан байх, Засгийн уялдаа холбоо сайжирсан байх
газрын тайлан цаг хугацаандаа гарсан байх
Хөтөлбөр 6. Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглах
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглахтай
холбоотой эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх, цацраг идэвхт ашигт малтмалын эрэл, хайгуул,
судалгааг өргөжүүлэх, нөөцийг нэмэгдүүлэх, олборлолт явуулах, цөмийн эрчим хүчний эх
үүсвэрийг бий болгох ажлын бэлтгэлийг хангаж хэрэгжүүлэх, цөмийн болон цацрагийн
аюулгүй байдлыг хангах, цацраг идэвхт материалыг тээвэрлэх, цацраг идэвхт хаягдлыг
боловсруулах, хадгалах үйл ажиллагааг олон улсын стандарт, шаардлагын дагуу гүйцэтгэх,
эрдэм шинжилгээ, туршилт, судалгааны ажлыг өргөжүүлэх, өндөр технологийн чиглэлээр
мэргэшсэн хүний нөөцийг тусгай хөтөлбөрийн дагуу бэлтгэх, удирдлага, хяналтын тогтолцоо,
зохион байгуулалтын бүтцийг оновчтой бүрдүүлэх үйл ажиллагааг хамарна.
Хөтөлбөрийн зорилго: Монгол Улсын төрөөс цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн
энергийн талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, цацраг идэвхт ашигт малтмалын судалгаа,
эрэл, хайгуул хийх, нөөцийг нэмэгдүүлэх, олборлох, боловсруулах үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэн,
экспортын шинэ эх үүсвэрийг бий болгох, цөмийн энерги ашиглах замаар Монгол Улсын
эрчим хүчний аюулгүй байдлыг хангах, тогтвортой хөгжлийн нөхцөлийг бүрдүүлэхэд оршино.
Стратегийн тойм:
“Хөтөлбөр, төлөвлөгөө батлах тухай” Монгол Улсын Засгийн газрын 2009 оны 07 дугаар
98

98. сарын 22-ны өдрийн 222 дугаар тогтоолын 2 дугаар хавсралтаар батлагдсан “Монгол Улсын
төрөөс цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энергийн талаар баримтлах бодлогыг
хэрэгжүүлэх хөтөлбөр”-н
6 дугаар хэсэгт уг хөтөлбөрийг 2009-2012 он, 2013-2021 онд үе шаттайгаар хэрэгжүүлэхээр
тусгасан.
1. Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглах, цөмийн технологи
нэвтрүүлэх, цөмийн болон цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй байдлыг хангах хууль тогтоомж,
бодлого, стратегийг төлөвлөх, бодлогын удирдамжаар хангах, хэрэгжилтийг зохион
байгуулах;
- цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги ашиглах үйл ажиллагаа явуулах
байгууллага, аж ахуйн нэгжийн боловсруулсан хөтөлбөр, төсөлд үнэлгээ хийж,
холбогдох хууль тогтоомжийн дагуу тусгай зөвшөөрөл олгох,
- цөмийн болон цацраг идэвхт материал, хаягдал, цацрагийн үүсгүүрийг хадгалах,
тээвэрлэх, булшлах, цөмийн болон цацрагийн хэмжилтийн багаж тоног төхөөрөмжийн
тохируулга, баталгаажуулалтын үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх.
2. Цөмийн болон цацрагийн осол, ионжуулагч цацрагийн үүсгүүрийн үйлчлэлээс хүний
эрүүл мэнд, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөөллөөс урьдчилан сэргийлэхэд чиглэсэн
мэргэжлийн хяналтыг олон улсын жишигт нийцүүлэн хэрэгжүүлэх.
- цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй байдлын дэд бүтцийн чадавхийг ыэхжүүлэх ажлыг
зохион байгуулах
- цөмийн болон цацрагийн хяналт, шинжилгээний үйл ажиллагааг өргөжүүлэх,
цацрагийн хамгаалалтын техникийн чадавхийг сайжруулах
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга Гүйцэтгэлийн шалгуур 2013 оны зорилтот түвшин
хэмжээ үзүүлэлт**
Цацраг идэвхт ашигт Улсын төсөв болон хувийн хэвшлийн
малтмалын бүсчилсэн болон хөрөнгө оруулалтаар цацраг идэвхт
сэдэвчилсэн судалгааны ашигт малтмалын эрэл, хайгуул,
1.Цацраг идэвхт ашигт
ажлыг улсын төсвийн судалгааны ажлыг явуулна.
малтмалын судалгаа,
хөрөнгөөр, эрэл хайгуулын Цацраг идэвхт ашигт малтмалын
эрэл, хайгуулын ажлыг
ажлыг төрийн болон хувийн нөөц нэмэгдэнэ.
өргөжүүлэх замаар
хэвшлийн аж ахуйн хөрөнгө Геологийн судалгааны ажилд мөрдөх
түүний нөөц
оруулалт болон бусад эх заавар, журам, арга аргачлал
/батлагдсан/-ийг
үүсвэрээр гүйцэтгэх үйл боловсронгуй болсон байна.
нэмэгдүүлэх
ажиллагааг бодлогын
удирдлага, зохицуулалтаар
хангах
Дэд хөтөлбөр 2.Цацраг идэвхт ашигт Цацраг идэвхт ашигт Цацраг идэвхт ашигт малтмалыг
1. Цацраг малтмалын хүдрийг малтмалыг эдийн засгийн газар доор уусган баяжуулах болон
идэвхт ашигт олборлох, баяжуулах өндөр үр ашигтай, экологид бусад аргаар олборлох үйл ажиллагаа
малтмалын ТЭЗҮ-ийг хохирол багатай техник, явуулна. Хайрхан, Хараат,
нөөцийг боловсруулах, байгаль технологи ашиглан хаягдал, Гурванбулаг, Дулаан-Уул, ураны
нэмэгдүүлэх, орчинд нөлөөлөх бохирдол багатай олборлох, ордуудын ТЭЗҮндэслэлийг
ашиглах байдлын үнэлгээ хийх, баяжуулах, боловсруулах боловсруулна.
цацраг идэвхт ашигт асуудлыг шийдвэрлэх ажлыг Ураны ордуудыг ашиглах хамтарсан
малтмал баяжуулах эхлүүлэх компаниудын хөрөнгө оруулалт, хувь
олон талын эзэмшил, зохион байгуулалтын
оролцоотой үйлдвэр бүтэцтэй холбоотой асуудлыг
байгуулах шийдвэрлэнэ. Дулаан-Уул ураны
ордыг түшиглэн байгуулах олборлох
үйлдвэрийг барих бэлтгэл ажлыг
хангуулах арга хэмжээ авна.
99

99. 3.Цацрагийн үүсгүүр, Цацраг идэвхт хаягдал, Цацрагийн хамгаалалт, аюулгүй
цацраг идэвхт ашигт материал, цацрагийн байдал, цөмийн материал, цацрагийн
малтмалын хаягдлыг үүсгүүрийг төвлөрүүлэн үүсгүүрийн биет хамгаалалт олон
хадгалах, хадгалах, аюулгүй тээвэрлэх, улсын шаардлагад нийцсэн байна.
боловсруулах булшлах, захиалгаар Цацраг идэвхт хаягдал хадгалах
байгууламж байгуулах нийлүүлэх үйлчилгээ байгууламжийн дэд бүтэц сайжирч,
шаардлагатай тоног төхөөрөмж,
багаж хэрэгслээр хангагдах чиглэлд
ахиц гарсан байна.
1.Цацраг идэвхт ашигт Цөмийн эрчим хүчний
малтмалын эрэл салбарт үндэсний
хайгуул, олборлолт, мэргэжилтэн бэлтгэгдсэн
цөмийн энерги байна. ОХУ-д цацраг идэвхт ашигт малтмал
ашиглах, хяналт тавих, болон цөмийн энергийн чиглэлээр 15
цөмийн эрчим хүч бакалавр, БНРУ-д мөн энэ чиглэлээр
үйлдвэрлэх өндөр 2 магистрийг сургахаар явуулсан
технологийн чиглэлээр байна.
Дэд хөтөлбөр мэргэшсэн хүний
2. Цацраг нөөцийг цацраг идэвхт
идэвхт ашигт ашигт малтмалын
малтмалын үйлдвэрлэл эрхэлдэг,
эрэл хайгуул, цөмийн эрчим хүчний
олборлолт, эх үүсвэртэй улс
цөмийн энерги орнуудад тусгай
ашиглах өндөр хөтөлбөрөөр бэлтгэж,
технологийн дадлагажуулах
чиглэлээр 2.Цацраг идэвхт ашигт
мэргэшсэн малтмалын эрэл
хүний нөөцийг хайгуул, олборлолт,
тусгай цөмийн энерги
-ЦЭХС байгуулахад шаардагдах
хөтөлбөрийн ашиглах, хяналт тавих,
хүний нөөц, хөгжлийн нарийвчилсан
дагуу бэлтгэх цөмийн эрчим хүч
“Цөмийн эрчим хүчний төлөвлөгөө боловсруулагдсан байна.
үйлдвэрлэх өндөр
инженерчлэлийн үндэсний -Цөмийн эрчим хүч, цөмийн
технологийн чиглэлээр
сургалтын тогтолцоо технологийн чиглэлийн хүний
мэргэшсэн хүний
бүрдүүлэх, хүний хөгжлийн нөөцийг дотооддоо бэлтгэх цөмийн
нөөцийг дотооддоо
нөөцийн төлөвлөгөөг эрчим хүчний инженерчлэлийн
бэлтгэх чадваржуулах,
боловсронгуй болгох” төсөл үндэсний сургалтын тогтолцоо
давтан сургах
бүрдүүлэх ажил хэрэгжиж эхэлсэн
тогтолцоог бий
байна.
болгох, хяналт,
хэмжилтийн тоног
төхөөрөмжийг
сайжруулах
Дэд хөтөлбөр
3. Цацраг
идэвхт ашигт
малтмал болон
Цацраг идэвхт ашигт малтмал
цөмийн энерги
1.Цацраг идэвхт ашигт болон цөмийн судалгааны
ашиглах ОУАЭА-аас гаргадаг аюулгүй
малтмал болон цөмийн тэргүүлэх чиглэлийг олон
чиглэлээр ажиллагааны дүрэм, журам,
судалгааны тэргүүлэх улсын болон дотоодын
эрдэм стандартыг судалсан байна.
чиглэлийг тогтоох байгууллагатай хамтран
шинжилгээ,
хэрэгжүүлэх
туршилт,
судалгааны
ажлыг
өргөтгөх
1.Цөмийн эрчим “Цөмийн эрчим хүчний дэд -Монгол Улсад тохиромжтой цөмийн
хүчний эх үүсвэрийг бүтцийг хөгжүүлэх эрчим хүчний станцын технологийг
дэд бүтцийн хамт урьдчилсан судалгаа-2” сонгосон байна.
барьж байгуулах төслийг хэрэгжүүлнэ. - Монгол Улсын эрчим хүчний
хэрэглээний 2035 он хүртэлх
Дэд хөтөлбөр прогнозыг гаргаж, цөмийн эрчим
100

100. 4. Цөмийн хүчний эзлэх боломжит хувийг
эрчим хүчний тогтоосон байна.
эх үүсвэр --Цөмийн болон цацрагийн аюулгүй
барих ажлын байдлыг үнэлэх, ослын эрсдэлийн
бэлтгэлийг үнэлгээ хийгдсэн байна.
хангаж --Цөмийн эрчим хүчний эх үүсвэр
хэрэгжүүлэх барьж байгуулах ТЭЗҮндэслэлийн
урьдчилсан судалгаа хийгдсэн байна.
2.Цөмийн эрчим хүч “Цөмийн салбарын талаар Цөмийн эрчим хүч ашиглахын ач
ашиглахын ач олон нийтийн мэдлэгийг холбогдол, эдийн засгийн үр нөлөө,
холбогдол, эдийн өргөжүүлэх” дэд төслийг байгаль экологийн ашиг тусыг олон
засгийн үр нөлөө, амжилттай хэрэгжүүлэх нийтэд сурталчлан таниулсан байна.
байгаль экологийн
ашиг тусыг олон
нийтэд сурталчлах
Хөтөлбөр 7. Дотоод, гадаад шуурхай мэдээллийн үйл ажиллагаа
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Улс орны дотоодод болж буй үйл явдлын тухай мэдээ,
мэдээллийг цуглуулан шуурхай түгээх, дэлхий дахинд болж буй үйл явдлын тухай мэдээ,
мэдээллийг гадаадын агентлагуудаас хүлээн авч, олон улсын түгээмэл хэлнээс орчуулан
бэлтгэж, монголын хэрэглэгчдэд мэдээ болон тойм тайлбар хэлбэрээр түргэн шуурхай хүргэх
болон Монгол Улсын түүх соёл, хөгжил дэвшлийг гадаад улс оронд таниулан сурталчлах чиг
үүрэг бүхий МОНЦАМЭ агентлагийн үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Хөтөлбөрийн зорилт: Монгол Улс, Монголын ард түмний түүх соёлын уламжлал, шинэчлэл,
нийгмийн амьдралын бодит үнэн байдал, эдийн засгийн ололт амжилтыг гадаадын улс
орнуудад түгээн дэлгэрүүлж сурталчлах, улс орны амьдралд болж буй үйл явдал, дэлхий
дахины тухай мэдээ мэдээлийг Монголын өргөн олон түмэнд шуурхай, үнэн бодитой хүргэх.
Хөтөлбөр 8. Засгийн газрын шинэ бодлогын нөөц.
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт болон Засгийн газраас
хэрэгжүүлэх шинэ бодлогын арга хэмжээ энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/ сая төгрөгөөр/
2011
2012 Дунд хугацаа
оны 2013 оны
Хөтөлбөр оны 2014 2015
тодот төсөл
гүйц төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 24,707.1 35,245.4 72,944.0 39,520.2 41,622.3
Хөтөлбөр 1.Хүйсийн тэгш байдлыг хангах 45.3 86.9 114.0 150.5 155.1
Хөтөлбөр 2.Мэдээллийн нэгдсэн тогтолцооны дэд бїтэц 4,584.5 5,902.0 6,104.5 6,735.1 7,085.3
Хөтөлбөр 3.Тєрийн тусгай хамгаалалт 6,022.5 8,740.2 10,262.7 10,261.0 10,794.6
Хөтөлбөр 2. Бүх нийтийн үүргийн сан 57.2 88.3 70.0 100.0 110.0
Хөтөлбөр 4.Їндэсний аюулгїй байдлыг хангах 9,436.9 14,931.4 20,216.5 17,293.9 18,193.2
Хөтөлбөр 5.Олборлолт, уул уурхай 267.5 269.2 269.2 295.9 311.2
Хөтөлбөр 2.Харилцаа холбооны олон улсын суваг ашиглах 3,547.7 3,612.9 4,085.8 4,492.6
Хөтөлбөр 6.Цацраг идэвхт ашигт малтмал болон цөмийн энерги
ашиглах 2,318.3 2,716.5 2,953.1 3,094.7 3,255.6
Хөтөлбөр 7.Дотоод, гадаад шуурхай мэдээллийн їйл ажиллагаа 119.9 1,180.3 1,275.9 1,689.1 1,827.2
Хөтөлбөр 8.Засгийн газрын шинэ бодлогын нөөц 31,748.1
Зардлын чиг хандлага. Монгол Улсын Ерөнхий сайдын урсгал төсвийн багцын хэмжээ 2013
онд 72.9 тэрбум төгрөг болж, 2012 оны тодотгосон төсвөөс 37.7 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж
байна.
101

101. Бүтэц зохион байгуулалтын өөрчлөлт, Засгийн газрын шийдвэрийг хэрэгжүүлэхтэй
холбогдуулан Засгийн газрын бодлогын нөөцөд 31.7 тэрбум төгрөг тусгалаа.
Засгийн газрын 2011 оны 312 дугаар тогтоолоор Төрийн ордны холбоо үйлчилгээний нэгжийг
Төрийн тусгай хамгаалалтын газарт шилжүүлсэн болон хуулиар төрийн тусгай хамгаалалтад
байхаар тогтоосон албан тушаалтны өргөө, зориулалтын орон сууц болон Сургалтын төв, Их
тэнгэр цогцолбор, Төрийн ордны хурлын танхимуудыг интернеттэй холбосонтой уялдан
шуудан холбооны зардлыг 91.8 сая төгрөгөөр, Төрийн тусгай хамгаалалтын Сургалтын төвийн
байр шинээр ашиглалтад орсонтой холбогдуулан сургалтын хэрэгсэл болон тохижилтын
зардлыг 108.3 сая төгрөгөөр, Ерөнхийлөгчийн зарлигаар "Цэргийн дүрэмт хувцас өмсөх
дүрэм" шинэчлэгдсэнээс нормын хувцасны зардлыг 49.7 сая төгрөгөөр тус тус нэмэгдүүлсэн.
Засгийн газрын бүтэц шинэчлэн батлагдсантай холбогдуулан шинээр байгуулагдсан яамдын
байрыг төрийн тусгай хамгаалалтад авахтай холбогдсон цалин, НДШ-ийн зардалд 796,8 сая
төгрөг тусгав.
“Яам, зарим агентлаг, байгууллагын байршлыг тогтоох тухай” Ерөнхий сайдын 2012 оны 2
дугаар тогтоолын дагуу Цөмийн энергийн газрын байрыг өөрчилсөнтэй холбогдуулан
ашиглалтын зардал болон бусад үйлчилгээний зардалд 151.0 сая төгрөг тусгаад байна.
17. МОНГОЛ УЛСЫН ШАДАР САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Нийт Бараа, Татаас 2014 2015
урсгал Цалин, үйлчилгээни шилжүүлэ төсөөлө төсөөлө
Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ й бусад г л л
103,291.
Нийт дүн 4 60,061.3 38,146.0 5,084.2 108,972.6 119,869.9
Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх,
тэмцэх үйл ажиллагаа 68,272.6 34,679.5 30,391.5 3,201.6 72,718.2 79,990.1
Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 26,484.9 20,021.0 5,101.6 1,362.3 28,971.5 31,868.7
Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг
дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 909.3 487.9 370.3 51.2 932.2 1,025.4
Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 5,315.7 3,514.1 1,453.3 348.2 5,638.3 6,202.1
Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 647.7 403.3 181.4 62.9 712.4 783.7
Хөтөлбөр 1: Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, хөтөлбөр”-ийг
хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний хүрээнд дараах зорилгыг тодорхойлж байна.
Зорилго:
1. Гамшгийн удирдлагыг боловсронгуй болгож, бэхжүүлэх, хүн амыг аюулгүй амьдрах
ухаанд сургаж, гамшгийн эрсдэл, эмзэг байдлыг бууруулж, гамшгаас хамгаалах үйл
ажиллагааг төв, орон нутгийн төрийн байгууллага, аж ахуйн нэгж, хувийн хэвшил,
иргэдийн оролцоонд тулгуурлан хөгжүүлж үндэсний аюулгүй байдал, улс орны эдийн
засаг, нийгмийн тогтвортой хөгжлийг хангахад дэмжлэг үзүүлнэ.
2. Ган, зуд, цасан болон шороон шуурга, ой, хээрийн түймэр, цөлжилт, хэт халалт, хүйтрэл,
газар хөдлөлт зэрэг байгалийн гамшиг, хүн, мал, амьтны гоц халдварт өвчин, хортон
шавьж, үйлдвэр, тээврийн хэрэгсэл, химийн хорт бодис, тэсэрч дэлбэрэх бодисын осолтой
хурдан шуурхай тэмцэж, хор уршгийг арилгах үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
102

102. 3. Улсын нөөцийн бараа, материалыг тогтоосон нэр төрөл, тоо хэмжээнд нь зохих
технологийн горимын дагуу хадгалах, хамгаалах, бүрдүүлэх, зарцуулах, сэлгэх, шинэчлэх,
тээвэрлэн хүргэх, гамшиг тохиолдсон үед хойшлуулшгүй сэргээн босгоход дэмжлэг
үзүүлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
Хөтөлбөр 2: Мэргэжлийн хяналт, шалгалт
Тодорхойлолт: Мэргэжлийн хяналтын байгууллагын үйл ажиллагаа нь Монгол Улсын
Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал, УИХ, Засгийн газрын бодлого, зорилтод
тулгуурлан Төрийн хяналт шалгалтын тухай хууль, холбогдох бусад хууль тогтоомжид заасан
чиг үүргийн хүрээнд Монгол Улсын хууль тогтоомж, дүрэм журмын хэрэгжилт, стандартын
мөрдөлтөд хяналт тавьж, хуулиар үүрэг хүлээсэн байгууллага, аж ахуйн нэгжид шалгалт хийж,
хуулийн хэрэгжилтийг хангуулахад чиглэгдэнэ.
Зорилго: Монгол Улсын нутаг дэвсгэрт хуулийг сахиулан, хүний болон нийгмийн тогтвортой
хөгжил, бизнес эрхлэх таатай орчинг дэмжиж, иргэдийн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах,
чанартай бүтээгдэхүүн үйлчилгээ хэрэглэх нөхцөлийг бүрдүүлэхэд мэргэжлийн хяналт,
шалгалтын байгууллагуудын эрхэм зорилго оршино.
Хөтөлбөр 3: Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах
Тодорхойлолт: Зах зээлд шударга өрсөлдөөний таатай орчин бүрдүүлэх замаар хэрэглэгчийн
эрхийг хамгаалах төрийн бодлогыг хэрэгжүүлж улс орны эдийн засгийн тогтвортой өсөлтийг
хангаж, зах зээлийн эдийн засгийн тогтолцоог зөв төлөвшүүлэх.
Зорилго: Зах зээлийн өрсөлдөөнд бизнес эрхлэгчдийг шударгаар оролцох боломжийг
нэмэгдүүлэх, үр ашигтай, тогтвортой бизнесийн өрсөлдөөний орчныг бий болгох, төрөөс зах
зээл, өрсөлдөөнд нөлөөлөх нөлөөлөл, зохицуулалтыг багасгах, өрсөлдөөний соёл, ойлголтыг
нийгэмд төлөвшүүлэх, энэ үйл ажиллагаанд төрийн байгууллага болон олон нийт, иргэдийн
оролцоо, чадвахыг дээшлүүлэх, хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн таатай орчинг
бүрдүүлэх, хэрэглээний соёл, хэрэглэгчийн эрхийн тухай мэдлэг, боловсрол олгох, тэдний
эрхийг хамгаалах, уг үйл ажиллагаанд төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж,
олон нийтийн оролцоог дээшлүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөр 4: Стандартчилал, хэмжил зүй
Тодорхойлолт: Үндэсний стандарт тогтоох, Засгийн газрын нэрийн өмнөөс тохирлын
үнэлгээний байгууллагын итгэмжлэлийг үндэсний хэмжээнд хэрэгжүүлэх, бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээнд тохирлын үнэлгээ хийх, хэмжих хэрэгслийн баталгаажуулалт хийх, сорьцын
хяналтыг хэрэгжүүлэх, стандартын үйлчилгээ үзүүлэх, стандартын салбар сангаар үйлчлэхтэй
холбоотой үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол Улсын хөгжлийн стратеги, чиг хандлагад нийцүүлэн улс орон, нийгэм,
эдийн засгийн аюулгүй байдлыг хангаж, экспортыг нэмэгдүүлж, үндэсний үйлдвэрлэлийг
хөгжүүлэхэд стандартчилал, хэмжил зүй, итгэмжлэл, баталгаажуулалт, сорьцын хяналтын
бодлогоор дэмжлэг үзүүлнэ.
Хөтөлбөр 5: Оюуны өмч
103

103. Тодорхойлолт: Шинэ бүтээл, ашигтай загвар, барааны тэмдэг зохиогчийн эрх, бүтээгдэхүүний
загвар зэрэг биет бус хөрөнгийг аж үйлдвэрийн болон оюуны өмч болгон бүртгэх, үнэлэх
хамгаалахтай холбоотой байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт багтана.
Зорилго: Патентын тухай хууль, Барааны тэмдэг, газар зүйн заалтын тухай хууль, Зохиогчийн
эрхийн тухай хуулийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд оюуны өмчийг хамгаалах, ашиглах, эрх
зүйн орчинг боловсронгуй болгох, хуулийн хэрэгжилтэд хяналт тавихад гол зорилго оршино.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагаа
Онцгой байдлын асуудал эрхэлсэн байгууллага нь УИХ-ын 2011 оны 22 дугаар тогтоолоор
батлагдсан “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, хөтөлбөр, Засгийн газрын
2012 оны 30 дугаар тогтоолоор батлагдсан “Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах
бодлого, хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөө”-г үе шаттай хэрэгжүүлэхэд
авч хэрэгжүүлэх арга хэмжээ, түүнд шаардагдах хөрөнгийг жил бүрийн эдийн засаг, нийгмийг
хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, улсын төсөвт тусгах замаар гамшгаас урьдчилан сэргийлэх,
гамшигтай тэмцэх, улсын нөөц бүрдүүлэх, сэргээн босгох үйл ажиллагааг шинэ шатанд
гаргана.
Мэргэжлийн хяналт, шалгалт
Мэргэжлийн хяналтын ерөнхий газраас дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх
чиглэлийн хүрээнд мэргэжлийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчныг нийгэм, эдийн засгийн
хөгжлийн эрэлт, хэрэгцээнд нийцүүлэн боловсронгуй болгох, мэргэжлийн хяналт, шалгалтын
үйл ажиллагааг олон улсын жишиг шаардлага, Монгол Улсын хөгжлийн чиг хандлагад
нийцүүлэн шинэчлэн хөгжүүлэх, удирдлагын шинэ арга, туршлагыг нэвтрүүлж, шинэчлэлийг
үр дүнтэй хэрэгжүүлэх хүний нөөцийн, мэдээллийн болон санхүүгийн чадавхийг бэхжүүлэх,
иргэний нийгэм, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлж, төр, иргэний хяналтын зохистой тогтолцоо
бүрдүүлэхэд голлон ажиллана.
Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах
Шударга өрсөлдөөн, хэрэглэгчийн төлөө газрын үйл ажиллагааны стратегийн зорилт тус
бүрийн хүрээнд шударга өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн
зохицуулалтыг боловсронгуй болгох, энэ талаар баримтлах бодлогын үндэслэлийг
тодорхойлох, шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай болон хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах
тухай хууль тогтоомжид нийцүүлэн гаргах дүрэм, журам, заавар, эрх зүйн баримт бичгийг
боловсронгуй болгоно.
Зах зээлийн төлөв байдалд судалгаа хийж өрсөлдөөний орчинд үнэлэлт дүгнэлт өгч,
өрсөлдөөний нөхцөлийг сайжруулах талаар санал боловсруулах, Төрийн болон орон нутгийн
захиргааны байгууллага, албан тушаалтны гаргасан шийдвэр болон аж ахуйн нэгжийн үйл
ажиллагаа, Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай хууль тогтоомжид нийцэж байгаа
эсэхийг шалгаж дүгнэлт гаргах, холбогдох арга хэмжээ авч хэрэгжүүлнэ.
Байгууллага, аж ахуйн нэгж, иргэдээс ирүүлсэн өргөдөл, гомдлыг хууль тогтоомжийн дагуу
шийдвэрлэх, хууль зүйн зөвлөгөө өгөх, Зах зээлд нийлүүлж байгаа бараа бүтээгдэхүүний
үнийн өөрчлөлт, аж ахуйн нэгжийн нэгдэх, нийлэх үйл ажиллагаанд хуулийн хүрээнд хяналт
тавьж, дүгнэлт гаргах, зөвшөөрөл олгоно.
Шударга бус өрсөлдөөнийг хориглох тухай болон хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах тухай хууль
тогтоомжийг сурталчлах, байгууллагын үйл ажиллагааны ил тод нээлттэй байдлыг хангах,
104

104. Төрийн болон төрийн бус байгууллага, хууль хяналт, хэвлэл мэдээллийн байгууллага, олон
нийттэй хамтран ажиллаж үйл ажиллагаагаа уялдуулна.
Стандартчилал, хэмжил зүй
“Стандартчилал, тохирлын үнэлгээний тухай” болон “Хэмжлийн нэгдмэл байдлыг хангах
тухай” Монгол улсын хуулиудад нэмэлт өөрчлөлт оруулан шинэчлэн найруулж батлуулна.
Бүсийн болон аймгийн хэмжил зүйн лабораторийн чадавхийг дээшлүүлж, зарим шаардлагатай
тоног төхөөрөмжийн хангамжийг нэмэгдүүлэх, “Хэмжил зүйн салбарыг бүсчилэн хөгжүүлэх
хөтөлөр” хэрэгжилтийг зохион байгуулна.
Монгол Улсын Засгийн газрын 2011 оны 89 дугаар тогтоолын хүрээнд Европын Холбооны
нийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, стандартыг судлан нэвтрүүлэх ажлыг зохион байгуулна.
Төрийн байгууллагад чанарын удирдлагын тогтолцооны олон улсын ISO 9000 стандартыг
нэвтрүүлэх ажлыг удирдан зохион байгуулж хэрэгжүүлнэ.
Оюуны өмч
Оюуны өмчийн салбарын бодлого, урт, дунд, богино хугацааны стратегийг төлөвлөх, төсөл
хэрэгжүүлэх, бодлогын удирдамжаар хангах, салбарын дахин инженерчлэлийн арга зүйг
боловсруулах, шинэ технологи нэвтрүүлэх зэрэг ажлыг зохион байгуулна.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Өмнөх Одоо Цаашдын
Аль хөтөлбөрт төсөөлөл
Үзүүлэлт
хамаарах 2010 2011 2012 2013 2014 2015
1 Байгалийн болон хүний хүчин
зүйл, техникийн гаралтай Гамшгаас
гамшгийн төрөл тус бүрээр урьдчилан
эрсдлийн үнэлгээ хийнэ. /гамшиг сэргийлэх, тэмцэх
буурах хувиар/ үйл ажиллагаа 0.5 0.8 10.0 13.0 15.0
2 Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, Гамшгаас
гамшгаас хамгаалах хяналт урьдчилан
шалгалт /хүн өдөр/ сэргийлэх, тэмцэх
үйл ажиллагаа 25680 28650 28968 30600 32780
3 Газар хөдлөлт, үер, цацраг,
химийн хорт болон аюултай
бодисын хордуулалт, бусад
гамшгийн хор уршгийг арилгах
аврах ажлын зориулалттай тусгай Гамшгаас
багаж, тоног төхөөрөмж, техник урьдчилан
хэрэгслийн хангамжийг сэргийлэх, тэмцэх
сайжруулах /хувиар/ үйл ажиллагаа 35 40 45 50 60 70
4 Цацраг, химийн хорт бодисын
аюул, тэсэрч дэлбэрэх бодисын
аюулаас хамгаалах, хүн, мал,
амьтны гоц халдварт, халдварт Гамшгаас
өвчинтэй тэмцэх, ой, хээрийн урьдчилан
түймэртэй тэмцэх, объектын гал сэргийлэх, тэмцэх
түймэртэй тэмцэх /хувиар/ үйл ажиллагаа 90.0% 90.0% 90.0% 90.0% 90.0% 90.0%
5 Хяналт шалгалтанд хамрагдсан Мэргэжлийн
эрсдэлтэй обьектийн тоо хяналт, шалгалт 118,8 53,163 25,378 23,000 20,000 18,000
6 Зөрчил арилгуулалтын хувь Мэргэжлийн
хяналт, шалгалт 83.4% 85.5% 87.6% 94.1% 97.6% 99.5%
7 Эрсдэлтэй обьектын эрсдэлийн Мэргэжлийн
түвшний өөрчлөлт /тоо хяналт, шалгалт 63,971 58,000** 56,000 50,000 47,000
105

105. ширхэгээр/
8 Улсын байцаагчдын гаргасан Мэргэжлийн
шийдвэрийн биелэлт /акт, нөхөн хяналт, шалгалт 8,783. 15,086. 31,382. 40,169. 47,400
төлбөр, сая.төг/ 7 8 23,246.4 6 8 .3
9 Лабораторийн шинжилгээний Мэргэжлийн
итгэмжлэгдсэн үзүүлэлтийн хяналт, шалгалт
өсөлт 2006 2083 2106 2125 2135 2145
10 Хууль, тогтоомжийн хүрээнд Зах зээлийн
төлөвлөгөөт, төлөвлөгөөт бус өрсөлдөөнийг
хяналт хийсэн тоо, чанар, үр дэмжих,
дүн, оролцооны байдал /тоо хэрэглэгчийн
ширхэгээр/ эрхийг хамгаалах
үндэсний
хөтөлбөр 38 67 98 100 100 120
11 Хууль, тогтоомжийн хүрээнд Зах зээлийн
сургалт, сурталчилгааны ажил өрсөлдөөнийг
зохион байгуулсан тоо, дэмжих,
оролцооны өсөлт /тоо ширхэгээр/ хэрэглэгчийн
эрхийг хамгаалах
хөтөлбөр 10 20 35 40 50 60
12 Холбогдох хууль тогтоомжийн Зах зээлийн
хүрээнд өргөдөл, гомдол өрсөлдөөнийг
шийдвэрлэсэн байдал, үр дүн. дэмжих,
/тоо ширхэгээр/ хэрэглэгчийн
эрхийг хамгаалах
хөтөлбөр 65 53 43 30 40 50
13 Шалгалт тохируулга Стандартчилал,
/калибровка/-д хамруулах хэмжил зүй
хэмжих хэрэгслийн тоо 4,646 4,660 4,047 3,490 3,630 3,750
14 Загварын туршилтад хамруулан Стандартчилал,
улсын бүртгэлд бүртгэх хэмжих хэмжил зүй
хэрэгслийн тоо 17 37 19 20 20 20
15 Заавал ээлжит Стандартчилал,
баталгаажуулалтад хамруулах хэмжил зүй 129,4 160,70
хэмжих хэрэгслийн тоо 41 153,140 153,959 156,683 157,981 0
16 Чанарын удирдлагын Стандартчилал,
тогтолцооны баталгаажуулалтад хэмжил зүй
хамруулах байгууллага, аж ахуйн
нэгжийн тоо 33 10 3 4 10 10
17 Итгэмжлэлд хамруулах сорилтын Стандартчилал,
лабораторийн тоо хэмжил зүй 126 134 145 153 160 175
18 Ур чадварын сорилтод Стандартчилал,
хамруулах лабораторийн тоо хэмжил зүй 66 74 75 80 90 90
19 Үндэсний стандартад олон улс, Стандартчилал,
бүс нутгийн дэвшилтэт хэмжил зүй
стандартын эзлэх хувь 40.0% 40.5% 42.0% 42.3% 42.8% 43.0%
20 Оюуны өмчийн бүтээлийн сан Оюуны өмч
бүрдүүлэлт /аж үйлдвэрийн өмч,
зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах
эрх, оюуны өмчийн гэрээ
хэлэлцээрийн баталгаажилт/ 2951 3265 3339 3376 3376 3376
21 Оюуны өмчийн мэдээлэл, Оюуны өмч
сургалт /тоо ширхэгээр/ 15 18 21 23 23 23
22 Оюуны өмчийн зөрчилд хяналт Оюуны өмч
тавьж шийдвэрлэх /тоо
ширхэгээр/ 332 439 457 460 460 460
23 Оюуны өмчийн зөвлөгөө өгөх, Оюуны өмч
лавлагаа гаргах /тоо ширхэгээр/ 807 953 1032 1035 1035 1035
24 Иргэний болон эрүүгийн хэргийн Оюуны өмч
шүүх үйл ажиллагаанд оролцох 8 4 6 7 7 7
106

106. /тоо ширхэгээр/
** 2011 оноос хяналт шалгалтын объектуудад эрсдэлийн үнэлгээ хийж эхэлсэн тул эрсдэлтэй
үнэлэгдсэн объектуудын тоог 2011 онд бичсэн ба жил бүрийн 10-р сард эрсдэлийн үнэлгээг хийж,
эрсдэлтэй объектын тоо буурсан эсэхэд анализ хийнэ. Тиймээс 2012 оны эрсдэлийн үнэлгээний дүн
эцэслэж гараагүй болно.
Зардлын тооцоолол
/сая төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011 оны
оны тодот 2013 оны 2014 2015
Хөтөлбөрийн нэр гүйц төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 71,931.9 85,387.6 103,291.4 108,972.6 119,869.9
Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл
ажиллагаа 48,483.0 56,043.4 68,272.6 72,718.2 79,990.1
Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 17,275.1 22,996.5 26,484.9 28,971.5 31,868.7
Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих,
хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 420.9 526.2 909.3 950.0 1,025.4
Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 3,335.1 4,740.1 5,315.7 5,638.3 6,202.1
Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 417.7 572.5 647.7 712.4 783.7
Салбарын орлого
/сая.төгрөгөөр/
2012 оны Дунд хугацаа
2011 оны тодот 2013 оны 2014 2015
Хөтөлбөр гүйц төлөв төсөл тєсєєлєл тєсєєлєл
Нийт дүн 10,569.73 13,264.98 8,071.90 8,879.09 9,767.00
Өөрийн орлого 7,413.30 9,712.30 5,150.00 5,665.00 6,231.50
Хөтөлбөр 1. Гамшигаас хамгаалах 5,000.00 5,000.00 5,000.00 5,500.00 6,050.00
Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт шалгалт 2,413.30 4,712.30 150.00 165.00 181.50
Хүү торгуулийн орлого 3,056.43 3,452.68 2,821.90 3,104.09 3,414.50
Хөтөлбөр 1. Мэргэжлийн хяналт шалгалт 1,133.73 1,418.18 1,168.90 1,285.79 1,414.37
Хөтөлбөр 2. Стандардчилал хэмжил зүй 1,292.70 1,404.50 1,133.00 1,246.30 1,370.93
Хөтөлбөр 3. Оюуны өмч 630.00 630.00 520.00 572.00 629.20
Бусад орлого 100.00 100.00 100.00 110.00 121.00
Хөтөлбөр 1. Бусад 100.00 100.00 100.00 110.00 121.00
Шадар сайдын багцад хамаарах дэд хөтөлбөрийн товчоо:
/сая.төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011 оны 2013
оны тодот оны 2014 2015
Хөтөлбөрийн нэр гүйц төлөв төсөл төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 71,931.90 85,387.60 103,291.4 108,972.60 119,869.90
Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл
ажиллагаа 48,483.00 56,043.40 68,272.6 72,718.20 79,990.10
Дэд хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх 4,777.10 7,449.50 8,868.0 9,215.80 10,137.40
Дэд хөтөлбөр 2. Гамшигтай тэмцэх, хор уршгийг арилгах 20,353.00 27,923.50 36,446.3 40,090.90 44,100.00
Дэд хөтөлбөр 3. Улсын нөөц бүрдүүлэлт, сэргээн босгох
ажил 23,352.90 20,670.40 22,958.3 23,411.50 25,752.70
Хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт 17,275.10 22,996.50 26,484.9 28,971.50 31,868.70
Дэд хөтөлбөр 1. Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын алба 13,799.30 18,892.90 22,098.2 24,146.20 26,560.80
Дэд хөтөлбөр 2. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт,
лабораторийн үйл ажиллагааны бодлого, удирдлага 3,475.70 4,103.60 4,386.7 4,825.30 5,307.90
Хөтөлбөр 3. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих,
хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 420.9 526.2 909.3 950.0 1,025.40
Дэд хөтөлбөр 1. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих 210.5 263.1 437.2 466.1 512.7
107

107. Дэд хөтөлбөр 2. Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах 210.5 263.1 472.2 466.1 512.7
Хөтөлбөр 4. Стандартчилал, хэмжил зүй 3,335.10 4,740.10 5,315.7 5,638.30 6,202.10
Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч 417.7 572.5 647.7 712.4 783.7
Хөтөлбөр 1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх, тэмцэх үйл ажиллагаа
1.1. Гамшгаас урьдчилан сэргийлэх
Зорилт. Гамшгаас хамгаалах менежментийн тогтолцоог бэхжүүлж, гамшгаас хамгаалах үйл
ажиллагаанд төв, орон нутгийн төрийн байгууллага, мэргэжлийн байгууллага, хувийн хэвшил,
иргэдийн оролцоог хангах зорилтыг дэвшүүлж байна. Үүнд:
- Байгалийн болон хүний хүчин зүйл, техникийн гаралтай гамшгийн төрөл тус бүрээр
эрсдлийн үнэлгээ хийж, гамшгийн эмзэг байдлыг бууруулах ажлыг үндэсний хэмжээнд
зохион байгуулна.
- Гамшгийн нэр томьёоны суурь ойлголт, төрийн болон хувийн хэвшлийн гамшгаас
хамгаалах чиг үүрэг, тогтолцоо, гамшгийн эрсдэл хуваалцах даатгал, гамшгийн үед
үзүүлэх хүмүүнлэгийн тусламжийг зохицуулах эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгоно.
- Аюулт үзэгдэл, болзошгүй гамшгийг тандан судлах, урьдчилан мэдээлэх арга,
технологийг нэвтрүүлж, мэдээллийг хэрэглэгчид шуурхай хүргэх арга замыг
боловсруулж, эртнээс сэрэмжлүүлэх тогтолцоог сайжруулна.
- Гамшгаас хамгаалах хүч, хэрэгслийн чадавхийг бэхжүүлнэ.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Дэлхий ертөнцийн уур амьсгалын өөрчлөлт, цаг агаарын дулаарал болон хүний зохисгүй үйл
ажиллагааны нөлөөллөөр гамшиг ослын цар хүрээ улам бүр нэмэгдэж байна. Манай орны
хувьд объектын болон ой хээрийн түймэр, цаг агаарын аюултай үзэгдэл, төрөл бүрийн химийн
хортой бодисын хордлого, хүн, мал амьтны гоц халдварт өвчний тархалт, техникийн
холбогдолтой томоохон осол тохиолдох зэргээр гамшиг ослын тоо давтамж сүүлийн жилүүдэд
эрс нэмэгдэж байна. Нийт гамшиг ослын 90 хувийг ой хээрийн болон объектын түймэр, үлдэх
хувийг байгаль цаг агаарын аюултай үзэгдэл, химийн элдэв төрлийн хорт бодисын хордлого,
хүн малын гоц халдварт өвчний тархалт эзэлж байна.
Газар хөдлөлтийн гамшгаас амжиж анхааруулах системийг зохицуулах удирдлагын төвийг
ОБЕГ-ын дэргэд ажиллуулахад шаардагдах 24 орон тоо, цалин 192.5 сая төгрөг, нийгмийн
даатгалын шимтгэл 3.3 сая төгрөг, нийт 195.8 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
Онцгой байдлын албаны дүрэмт хувцасны зардлыг 2012 оны тодотгосон төсөв, 2013 оны
хязгаар, 2012 оны төсвийн тодотголоос 500.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 2.0 тэрбум төгрөг
байхаар тооцсон.
Хуулийн дагуу онцгой байдлын албан хаагчдын өндөр насны тэтгэвэрт гарахад олгодог 36
сарын цалинтай тэнцэх хэмжээний тэтгэмжийн зардлыг 755.7 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн
2015.1 сая төгрөг байхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
ОБЕГ-ын салбарын офицер, аврагч нарын дадлага, мэргэжил дээшлүүлэх төрөл бүрийн
сургалт, олон нийтэд гамшгийн осол, аюулаас урьдчилан сэргийлэх мэдлэг, мэдээлэл хүргэх
108

108. арга хэмжээний зардал 56.8 сая төгрөгийг 2012 оны төсвийн тодотголоос нэмэгдүүлэн 230.7
сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
Хүрэх үр дүн
o Урьдчилан сэргийлэх мэдээ дамжуулах үйл ажиллагаа сайжирч, байгаль, цаг агаарын
аюултай болон гамшигт үзэгдлийн улмаас учирч болзошгүй эмзэг байдал жилд 10 хувиар
буурна.
o Гамшгаас хамгаалах талаар төрөөс баримтлах бодлого, чадавхийг нэмэгдүүлэх үндэсний
хөтөлбөрт нийцүүлэн “Гамшгаас хамгаалах тухай” хуульд нэмэлт өөрчлөлт оруулах тухай
хуулийн төслийг боловсруулж батлуулна.
o Гамшгаас хамгаалах улсын болон орон нутгийн албадын удирдлага зохицуулалт бүтэц,
зохион байгуулалт оновчтой болж төрийн болон төрийн бус байгууллага, аж ахуйн нэгж,
иргэдийн оролцоо, хамтач ажиллагаа, зорилт, чиг үүрэг, хариуцлагын тогтолцоо сайжирч
гамшгаас хамгаалах бэлтгэл, бэлэн байдал 25 хувиар нэмэгдэнэ.
o Шинэ болон сэргэж байгаа халдварт өвчин, нийгмийн эрүүл мэндийн ноцтой байдлаас
урьдчилан сэргийлэх, шуурхай хариу арга хэмжээ авах үйл ажиллагааны үр дүн дээшилж,
гамшгаас хамгаалах улсын албадын харилцан ажиллагаа сайжирна.
o Гамшгаас хамгаалах хүч, хэрэгслийн чадавхи 10 хувиар дээшилнэ.
1.2. Гамшигтай тэмцэх, хор уршгийг арилгах
Зорилт: Шуурхай удирдлага, зохицуулалтыг хэрэгжүүлэх, цацрагийн болон химийн хорт
бодисын аюулаас хамгаалах, тэсэрч дэлбэрэх бодисын аюулаас хамгаалах, хүн, мал, амьтны
гоц халдварт, халдварт өвчинтэй тэмцэх, ой, хээрийн түймэртэй тэмцэх, объектын гал
түймэртэй тэмцэх зорилтыг хэрэгжүүлнэ.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Тус арга хэмжээнд гамшгийн үеийн бэлэн байдлыг хангах дадлага, сургуулилтын
зардлыг 129.4 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 242.3 сая төгрөг, хоолны зардлыг 118.5 сая
төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 558.9 сая төгрөг, гамшгийн үед хэрэглэх жижиг багаж хэрэгслийн
зардлыг 72.4 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 93.9 сая төгрөг, тээвэр шатахууны зардал 379.7
сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн нийт 1142.4 сая төгрөг, тогтмол зардлыг 351.0 сая төгрөгөөр
нэмэгдүүлэн нийт 1551.0 сая төгрөгийг тус тус 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
Онцгой байдлын албаны тусгай зориулалтын хувцасны /гал сөнөөгчийн болон усанд
авран хамгаалах үйл ажиллагаа явуулахад шаардлагатай хувцас, хэрэгсэл/ зардал 3.7 тэрбум
төгрөгийг шинээр 2013 оны төсвийн төсөлд тусгасан.
Хүрэх үр дүн:
 Улаанбаатар хотын газар хөдлөлтийн эрсдэлийн нэгдсэн зургийг боловсруулж, газар
хөдлөлтийн үед авах арга хэмжээний төлөвлөгөө шинэчлэгдэнэ.
 Гамшгаас хамгаалах, тэмцэх үйл ажиллагааны удирдлага, зохицуулалт, үр дүн дээшилж,
мэдээллийн шуурхай байдал 70 хувиар хангагдана.
109

109.  Гамшгаас хамгаалах үйл ажиллагаа, мэргэжлийн шуурхай удирдлага, зохицуулалтаар
хангагдаж, иргэд, аж ахуйн нэгж, байгууллагад үзүүлэх Онцгой байдлын үйлчилгээ
хүртээмжтэй, үр дүнтэй болно.
 Хүний амь нас, эд хөрөнгө, хүрээлэн буй орчныг болзошгүй гал түймрийн аюулаас авран
хамгаалж, болзошгүй эрсдлийг 10 хувиар бууруулна.
1.3. Улсын нөөц бүрдүүлэлт, сэргээн босгох ажил
Зорилт: Улсын нөөцийг бүрдүүлэх, шинэчлэх, сэлгэх , хадгалах зорилтын хүрээнд дараахь
арга хэмжээг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:
 Монгол улсын стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг Засгийн газрын
тогтоолыг хэрэгжүүлж, батлагдсан төсвийн хүрээнд бүрдүүлэх
 Улсын нөөцийн тухай хууль, Монгол Улсын Засгийн газрын тогтоол, шийдвэрийн
хэрэгжилтийг ханган стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг зарцуулах,
сэлгэх, шинэчлэх, нөхөн бүрдүүлэх, хадгалах үйл ажиллагааг хөрш орнуудын түвшинд
хүргэнэ.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Улсын нөөцийн салбар байгууллагуудын хэвий үйл ажиллагааг явуулахад зайлшгүй
нэмж шаардагдах зардал 231.8 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн хязгаараас, 272.8 сая төгрөгийг
2012 оны төсвийн тодотголоос нэмэгдүүлэн тооцож төсвийн төсөлд тусгав.
Улсын нөөцийн барааны даатгалын зардал 518.5 сая төгрөг, нөөцийн барааны гэрээт
хадгалагчид төлөх зардал 510.6 сая төгрөг, нөөцийн барааг зөөвөрлөх тээврийн зардал 563.0
сая төгрөг, нөөцийн агуулахын ариутгал, халгалалтын зардал 82.9 сая төгрөг, нийт 1675.0 сая
төгрөгийг 2013 оны төсөвт тусгасан.
Улсын нөцийн тухай хуулийн 13.1 дэх хэсэгт заасны дагуу Засгийн газрын 2012 оны
маш нууц 248 тогтоолын дагуу улсын нөөцийн бараа, материал, өвс тэжээл, техник, хэрэгслийн
нөөц бүрдүүлэхэд шаардагдах хөрөнгийг үе шаттайгаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгаж
байна. Тухайлбал, 2013 онд улсын нөөцөд бүрдүүлэх хүнс, бараа, тоног төхөөрөмж, эм
эмнэлгийн хэрэгсэл, өвс тэжээлийн нөөц бүрдүүлэх хөрөнгийн зардалд нийт 17.3 тэрбум
төгрөг төлөвлөв. Үүнээс 5.0 тэрбум төгрөг нь нөөцийн барааг шинэчлэх зорилгоор 2013 онд
борлуулах орлогын эх үүсвэрээс, 12.3 тэрбум төгрөгийг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээр
төсвийн төсөлд тусгав.
Хүрэх үр дүн:
 Улсын нөөцийн стратегийн болон гамшгийн нөөцийн бараа материалыг 50 хувьтай
бүрдүүлснээр бэлтгэл бэлэн байдал 30 хувиар хангагдана.
 Чанар, стандарт эрүүл ахуйн шаардлага хангасан бараа материалыг бүрдүүлэх,
зарцуулах, сэлгэн шинэчлэх ажлыг зохион байгуулснаар эдийн засгийн аюулгүй
байдлыг хангах, гамшгаас хамгаалах, урьдчилан сэргийлэх, сэргээн босгох зориулалт
бүхий нөөц бүрдэнэ.
 Улсын нөөцөд олон улсын жишигт хүрсэн чанартай бараа, материал бүрдүүлэх нөхцөл
бүрдэнэ.
110

110. Хөтөлбөр 2: Мэргэжлийн хяналт, шалгалт
2.1. Мэргэжлийн хяналт, шалгалт, лабораторийн үйл ажиллагааны бодлого, удирдлага
Зорилт:
 Мэргэжлийн хяналт шалгалтын эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгон, хяналт
шалгалтын үйл ажиллагааг хөгжлийн хэрэгцээ, шаардлагад нийцүүлэн шинэчилснээр
хяналт шалгалтанд хамрагдах эрсдэлтэй объектын түвшин буурч, зөвхөн эрсдэлтэй
объект руу хяналт шалгалтыг чиглүүлэн, хяналт шалгалтын давхардлыг арилган,
мэргэжлийн хяналт шалгалтын үйл ажиллагааны үр дүнг чанаржуулна.
 Төр, иргэний түншлэлд суурилсан хяналтын зохистой тогтолцоо бүрдүүлснээр
хяналт шалгалт явуулах, шийдвэр гаргах үйл явцыг шалгуулагч этгээдэд ойлгомжтой,
ил тод болгож, зөвлөн туслах арга барилыг төлөвшүүлэн, мэдээллийн технологид
суурилсан удирдлагын мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлэн, чанар аюулгүй
байдлын шаардлага хангасан бүтээгдэхүүн үйлчилгээг иргэдэд хүртээх боломжийг
дээшлүүлэн ажиллана.
 Нэгдсэн болон орон нутгийн сүлжээ лабораториудын итгэмжлэлийг нэмэгдүүлэх
ажлын хүрээнд мах, махан бүтээгдэхүүн болон генетикийн өөрчлөлттэй хүнсний
бүтээгдэхүүний шинжилгээний үзүүлэлтээр өргөжүүлэх, хүнсний шинжилгээний
дүнгийн хуудсыг Ази номхон далайн бүс нутгийн лаборатори итгэмжлэлийн хамтын
ажиллагаа (APLAC)-ны лого, тэмдэгтэй гаргах, эм биобэлдмэлийн лабораторийг ДЭМБ-
аас итгэмжлүүлэх, түүнчлэн MNS/IEC 17043:2010 стандартын дагуу итгэмжлэгдэх
бэлтгэл ажлыг ханган ажиллана.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Тус дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах бараа, үйлчилгээний бусад зардлыг
2012 оны төсвийн тодоттолоос 77.2 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж нийт 4,386.7 сая төгрөг байхаар
2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
Засгийн газрын 2012 оны 311 дүгээр тогтоолын дагуу дотоод хяналтын сургалтыг улсын
хэмжээнд зохион байгуулахад гарах зардал 210.0 сая төгрөгийг 2013 оны төсөвт нэмж тусгав.
Хүрэх үр дүн:
Эдгээр зорилтуудыг хэрэгжүүлснээр 2011 оны байдлаар эрсдэлтэй байгаа объектын тоо
53,163 байсан бөгөөд 2012 онд хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр 25,378 хүртэл буурч байгаа бол
2013-2015 оны дунд хугацааны төсөөллөөр 2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээс 18,000 хүртэл
буюу 29 хувиар бууруулах, харин лабораторийн шинжлэгээний итгэмжлэгдсэн үзүүлэлтийн
тоо 2012 онд өмнөх оноос 23 нэмэгдсэн бөгөөд 2013-2015 онуудад шинээр дахин 39
шинжилгээнд итгэмжлэл авахаар төлөвлөж байгаа бөгөөд 2145 хүртэл өсөх тоон үзүүлэлт гарч
байна.
2.2. Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын алба
Зорилт: Тухайн аймаг, орон нутаг, хилийн боомтуудад хууль тогтоомж, дүрэм журам,
стандартын мөрдөлтийг шалгаж, илэрсэн зөрчил дутагдлыг арилгах, захиргааны хариуцлага
хүлээлгэх, эрсдэлээс урьдчилан сэргийлэх, аюулгүй байдлыг хангуулах, хяналт шалгалтын
111

111. дүнг баталгаажуулах лабораторийн шинжилгээ, сорилт туршилт хийх зэрэг үйл ажиллагаа
хамаарна.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Орон нутгийн мэргэжлийн хяналтын албадын зайлшгүй шаардагдах бараа, үйлчилгээний бусад
зардлыг 2012 оны төсвийн тодотголоос 956.9 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж нийт 3.6 тэрбум төгрөг
байхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тусгав.
Тус арга хэмжээнд лабораторийн итгэмжлэлийн зардал 40.0 сая төгрөг, эм, урвалжийн
зардал 200.0 сая төгрөг, ажилчдын сүүний мөнгө 76.7 сая төгрөг, тээвэр шатахууны зардал
177.3 сая төгрөг, дотоод албан томилолтын зардал 178.3 сая төгрөгийг тус тус нэмэгдүүлэн
тооцлоо.
Засгийн газрын 2012 оны 175 дугаар тогтоол, Шадар сайдын 2012 оны 3 дугаар
тушаалаар Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь хүнс, эрүүл ахуй, нян судлал,
ургамлын үр, хорио цээрийн лабораториудыг Аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газарт
шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор нийт 46 орон тоо, цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэл 398.4
сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд нэмэгдүүлэн тусгасан.
Дорнод, Өмнөговь, Хөвсгөл, Ховд аймгийн нисэх буудал ОУ-ын зэрэглэлтэй
болгосонтой холбоотой мэргэжлийн хяналтын нийт 59 байцаагч, үйчилгээний ажилтан
нэмсэнтэй уялдаж шаардагдаж буй цалингийн зардал 410.5 сая төгрөг, НДШ 45.1 сая төгрөг,
бараа үйлчилгээний бусад зардал 28.9 сая төгрөг, нийт 484.5 сая төгрөгийг төсвийн төсөлд
тусгасан.
Хүрэх үр дүн:
2012 оны хүлээгдэж буй гүйцэтгэлээр зөрчлийн арилгуулалтыг 87.6 хувьд хүргэхээр байгаа
/өмнөх оныхоос 2.5 хувиар нэмэгдсэн/, 2013-2015 оны дунд хугацааны төсөөллөөр жилд
дундажаар зөрчлийн арилгуулалтыг 4.5 хувиар нэмэгдүүлэн 2015 он гэхэд 100 хувьд хүргэж,
зөрчил гаргасан байгууллагыг дахин зөрчил гаргуулахгүй байх тал дээр анхаарч болзошгүй
аюул эрсдэлийг бууруулан ажиллана.
Хөтөлбөр 3: Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих, хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах
3.1. Зах зээлийн өрсөлдөөнийг дэмжих
Зорилт: Зүй ёсны монополь байдалтай зарим зах зээлд өрсөлдөөн бий болгох асуудлыг судлах,
давамгай байдалтай зах зээлийн төвлөрлийг сааруулах, өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэх, өрсөлдөөн
бага зах зээлд өрсөлдөөнийг нэмэгдүүлэх, бизнес эрхлэгчдийг зах зээлд нэвтрэх, үр ашигтай
үйл ажиллагаа явуулах боломжийг бүрдүүлэх, өрсөлдөөний ойлголт, соёлыг зах зээлийн
харилцаанд оролцогч талуудад төлөвшүүлэх, үйл ажиллагаанд нь хэвшүүлэх, хэвлэл, мэдээлэл,
төрийн бус байгууллага, иргэдийн идэвхтэй оролцоо, дэмжлэгтэйгээр олон нийтийн хяналтыг
нэмэгдүүлж, иргэдэд шударга бус өрсөлдөөний хор уршгийн талаар цэгцтэй мэдээлэл, мэдлэг
өгөх, зах зээлд өрсөлдөөний шударга, чөлөөт орчныг бүрдүүлэх үйл ажиллагаанд төрийн бус
байгууллагын оролцоог нэмэгдүүлнэ.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Өрсөлдөөний тухай хууль, өрсөлдөөний бодлого, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах
чиглэлээр НҮБ болон бусад олон улсын байгууллагын хамтран ажиллах хүрээнд гадаад зочны
зардлыг 18.3 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн төсвийн төсөлд тусгасан.
112

112. Засгийн газрын 2012 оны 43 дугаар тогтоолоор Шударга, өрсөлдөөн хэрэглэгчийн төлөө
газрын орон тоог 42 нэгж болгон 9 нэгжээр нэмэгдүүлэн тооцож холбогдох урсгал зардал 96.9
сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгав.
Өрсөлдөөний тухай хуулийн 21.5 дахь заалтын дагуу Шударга, өрсөлдөөн хэрэглэгчийн
төлөө газрын байцаагч, ажилчдын амь нас, эрүүл мэндийг төр хариуцах ёстой бөгөөд тус
газрын ажилчдын амь насыг даатгуулахад нийт 24.7 сая төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд
тооцож тусгасан.
Хүрэх үр дүн:
Дээрх зорилтыг хэрэгжүүлснээр дараахь үр дүнд хүрсэн байна. Үүнд:
1. Өрсөлдөөний орчныг сайжруулах, өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, хэрэглэгчийн
эрхийг хамгаалах эрх зүйн орчин боловсронгуй болсон байна
2. Салбар бүрт өрсөлдөөнийг дэмжсэн төрийн бодлого, дүрэм журам гарсан байна,
3. Өрсөлдөөний ойлголт, хэрэглэгчийн соёлыг төлөвшүүлэх сургалт сурталчилгааны
чанар, тоо, хэмжээ нэмэгдсэн байна.
4. Аж ахуй нэгжүүдийн шударга өрсөлдөөний талаархи мэдлэг, хандлага нэмэгдэж,
өрсөлдөөний үр ашиг нэмэгдсэн, хэрэглэгчид сургалт, сурталчилгаа, зөвлөгөө өгөх
тогтолцоо бүрдсэн байна;
5. Сонирхогч этгээд өрсөлдөөний талаар мэдээ, мэдээлэл авах өргөн боломж бүрдсэн
байна.
6. Зүй ёсны монополь болон давамгай байдалтай аж ахуй эрхлэгчдийн бүтээгдэхүүн,
үйлчилгээний ашгийн түвшингийн талаархи болон бусад мэдээ мэдээлэл нээлттэй,
хэрэглэгчдэд хүртээмжтэй байх боломж бүрдэнэ.
7. Зүй ёсны монополь болон давамгай байдалтай зах зээл дэх төрийн зохицуулалт буурсан
байна.
8. Зах зээлийн төлөв байдал нь төвлөрөл багатай ч өрсөлдөөн хангалттай өрнөхгүй байгаа
зах зээлд өрсөлдөөнийг өрнүүлэх, дэмжих, өрсөлдөөнд саад болж байгаа бэрхшээлийг
арилгах чиглэлээр тодорхой үр дүн гарсан байна.
9. Төрийн бүх шатны байгууллагууд нь өрсөлдөөнд харш нөлөө үзүүлэх шийдвэр
гаргахгүй байх нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.
10. Аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэхэд шаардлагатай бүхий л мэдээллийг хүнд сурталгүй, ил
тод, нээлттэй түгээж хэвшсэн байна.
11. Аж ахуйн үйл ажиллагаа эрхлэхтэй холбоотой олгогдож байгаа зөвшөөрөл, лиценз, эрх
олголт болон авч байгаа төлбөр, хураамжийн тоог бууруулсан байна. Зайлшгүй байх
шаардлагатай зөвшөөрөл, лиценз, эрх олголт, төлбөр хураамжийн үндэслэлийг нийтэд
ил тод мэдээлэлж хэвшсэн байна.
3.2. Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах
Зорилт: Хэрэглэгчийн эрхийг хамгаалах эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох, хэрэглэгчдэд
мэдээлэл, зөвлөгөө өгч тэдний хэрэгцээ шаардлагад нь нийцсэн сургалт, сурталчилгааны
ажлыг зохион байгуулах үр ашигтай тогтолцоог бүрдүүлэх, хэрэглэгчдийн эрх ашиг түгээмэл
хөндөгддөг салбарт тавих хяналтыг сайжруулах, хэрэглэгчдийн эрхийг хамгаалахад төрийн
болон төрийн бус байгууллага, бизнес эрхлэгчдийн гүйцэтгэх үүргийг нэмэгдүүлнэ.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Олон нийтэд хэрэглэгчийн эрх ашгийг хамгаалах чиглэлээр явуулах сургалт,
сурталчилгаа, мэдээллийн ажлыг зохион байгуулахад шаардагдах зардлыг 2013 оны төсвийн
113

113. хязгаараас 75.9 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж, нийт 81.7 сая төгрөг, хэрэглэгчийн эрх ашгийг
хамгаалахад төрийн бус байгууллагуудтай хамтран ажиллахад гарах зардлыг 20.0 сая
төгрөгөөр нэмэгдүүлэж 55.0 сая төгрөг байхаар 2013 оны төсвийн төсөлд тус тус тусгасан.
Хүрэх үр дүн:
Хэрэглэгчийн эрх түгээмэл зөрчигдөж болзошгүй худалдаа, үйлдвэрлэл, үйлчилгээний
бүхий л салбаруудын ажил, үйлчилгээний чанар, хүртээмж шаардлага хангах түвшинд хүрсэн
байна.
Хэрэглэгчийн мэдлэг, хэрэглээний соёлыг дээшлүүлэх чиглэлээр хийгдсэн сургалт,
сурталчилгааны ажлын тоо, чанар, хэрэглэгчдийн боловсролын түвшин, хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэх хүрээнд хэрэглэгчийн эрх түгээмэл зөрчигддөг салбаруудад худалдаа,
үйлдвэрлэл, үйчилгээний хүрээнд гарсан чанарын өөрчлөлт, хэрэглэгчдээс ирүүлсэн өргөдөл
гомдлын тоо, түүний барагдуулалт, хэрэглэгчийн эрх ашгийг хохироосон болон хууль зөрчсөн
аж ахуйн нэгж, тэдгээрт хүлээлгэсэн захиргааны хариуцлагын дүн болон бусад эдийн засгийн
үзүүлэлт сайжирсан байна.
Хөтөлбөр 4: Стандартчилал, хэмжил зүй
Зорилт: Үндэсний бүтээгдэхүүн, ажил үйлчилгээний өрсөлдөх чадвар хэрэглээний аюулгүй
байдлыг дээшлүүлэх, байгаль экологийн аюулгүй орчинг бүрдүүлэх, хэрэглэгчдийг чанартай,
аюулгүй бүтээгдэхүүнээр хангахад стандартчилал, тохирлын үнэлгээгээр дэмжлэг үзүүлэх.
Шийдвэрлэх асуудал ба хэрэгжүүлэх стратеги:
Тус хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах урсгал төсөв 2013 онд нийт 5,321.6 сая
төгрөг байхаар төсвийн төсөлд тооцогдлоо. Энэ нь 2012 оны тодотгосон төсвөөс 581.6 сая
төгрөгөөр, 2013 оны төсвийн хязгаараас 336.2 сая төгрөгөөр нэмэгдэж тооцогдлоо.
Европын холбооны нийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, стандартыг судлан нэвтрүүлэхэд
судалгаа, стандартад шүүлт хийх чиглэлээр эрдэм шинжилгээний зардлыг төсвийн 2013 оны
хязгаар болон 2012 оны төсвөөс 13.7 сая төгрөгөөр, хичээл, үйлвэрлэлийн дадлагын зардлыг
32.4 сая төгрөгөөр, төвлөрсөн арга хэмжээний зардлыг 196.0 сая төгрөгөөр, Төрийн
байгууллагад чанарын удирдлагын ISO 9000 стандартыг нэвтрүүлэхтэй холбогдуулан
төвлөрсөн арга хэмжээний зардлыг 18.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэв.
Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь салбаруудад улсын шалгагч 12,
баталгаажуулалтын шинжээч 14, стандарт хариуцсан мэргэжилтэн 13, нийт 42 орон тоог
нэмэгдүүлэхэд шаардагдах цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэлийн зардал 349.3 сая
төгрөгийг 2013 оны төсвийн төсөлд нэмж тусгав.
Засгийн газрын 2012 оны 175 дугаар тогтоол, Шадар сайдын 2012 оны 3 дугаар
тушаалаар Стандартчилал, хэмжил зүйн газрын орон нутаг дахь хүнс, эрүүл ахуй, нян судлал,
ургамалын үр, хорио цээрийн лабораториудыг Аймгийн Мэргэжлийн хяналтын газар
шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор нийт 46 орон тоо цалин, нийгмийн даатгалын шимтгэл 398.4
сая төгрөгийг шилжүүлэв.
Хүрэх үр дүн
1. “Хэмжил зүйн салбарыг бүсчилэн хөгжүүлэх” хөтөлбөрийг батлуулан хэрэгжүүлэх
эхлэлийг тавина.
2. Үндэсний стандартад олон улс, бүс нутгийн болон Европын Холбооны дэвшилтэд
стандартын эзлэх хувийг жинг 42.3 хувьд хүргэнэ.
114

114. 3. Төрийн байгууллагад чанарын удирдлагын тогтолцооны олон улсын ISO 9000
стандартыг нэвтрүүлэх /Монгол Улсын Засгийн газрын 2008 оны 265 дугаар тогтоол/
ажлыг 5-аас доошгүй байгууллагад хэрэгжүүлнэ.
4. Итгэмжлэлийн хүрээг өргөтгөх ажлыг зохион байгуулж 2-оос доошгүй сорилт болон
хэмжил зүйн лабораториудыг бүс нутгийн итгэмжлэлд хамруулсан байна.
5. Сорьцын хяналтын тогтолцоог бэхжүүлж, лабораторийн чадавхийг дээшлүүлж техник,
тоног төхөөрөмжийн 80 хувийг шинэчлэнэ.
Хөтөлбөр 5. Оюуны өмч
1.1. Оюуны өмч
Зорилт: Шинэчлэлийн үйл ажиллагааны стратеги, зохион байгуулалтын зорилго нь хүний
оюуны бүтээл туурвих, үр шимийг хүртэх үндсэн эрхийг хангах, оюуны бүтээл туурвихыг
төрөөс дэмжих, ингэснээр улс орны эдийн засгийн хөгжилд түлхэц өгөхөд оршино.
Шийдвэрлэх асуудал болон стратеги:
Оюуны өмчийн эрхийн баталгаажилт ба эрхийн хамгааллын чиглэлээр хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагааны урсгал зардлын төсөвт зориулж 2013 онд 647.7 сая төгрөг төлөвлөсөн нь 2012
оны тодотгосон төсвөөс 28.7 сая төгрөгөөр нэмэгдэж тооцогдлоо.
Хүрэх үр дүн
Оюуны өмчийн эрхийг баталгаажуулах, хамгаалахтай холбоотойгоор 2013 онд аж
үйлдвэрийн өмчөөр 1065 бүтээл, зохиогчийн эрх, түүнд хамаарах эрхийн бүтээлээр 506, оюуны
өмчийн гэрээ хэлэлцээрийн 1802 баталгаажилтийг хийнэ. Мөн оюуны өмчийн 21 мэдээлэл,
сургалт ажлыг зохион байгуулах, оюуны өмчийн 460 зөрчилд хяналт тавьж шийдвэрлэх,
оюуны өмчийн 1035 зөвлөгөө өгөх, лавлагаа гаргах ажлыг зохион байгуулах, иргэний болон
эрүүгийн хэргийн 7 шүүх үйл ажиллагаанд оролцоно.
18. ЗАСГИЙН ГАЗРЫН ХЭРЭГ ЭРХЛЭХ ГАЗРЫН ДАРГЫН ТӨСВИЙН
БАГЦ
Төсвийн хураангуй:
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
Бараа, 2014 2015
урсгал Цалин, Татаас
үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл
зардал НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 15,821.1 9,330.8 5,743.0 747.2 16,761.1 17,729.8
Хөтөлбөр 1.Гїйцэтгэх засаглалын удирдлага,
тэдгээрийн ажлын алба 5,157.0 1,768.5 2,754.8 633.7 4,468.0 4,414.0
Хөтөлбөр 2.Тєрийн захиргааны албан хаагчдын 3,989.2 4,514.4
сургалт, мэргэжил дээшлїїлэх, мэргэшїїлэх 3,203.6 2,188.8 972.3 42.5
Хөтөлбөр 3.Тєр Засгийн їйлчилгээ 7,196.0 5,261.1 1,864.3 70.6 8,039.3 8,536.8
Хөтөлбөр 4.Музейн їзвэр, їйлчилгээ 264.6 112.4 151.7 0.5 264.6 264.6
115

115. Хөтөлбөр 1: Гүйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын алба
Тодорхойлолт: Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөрт тусгагдсан шинэчлэлийн бодлогын
хэрэгжүүлэх эрхзүй, зохион байгуулалтын орчин бүрдүүлж ажиллана.
Зорилго:
- Засгийн газрын бодлого, шийдвэрийг боловсруулах, хуралдаанд бэлтгэх болон яам, Засгийн
газрын агентлагийн үйл ажиллагааг уялдуулан зохицуулах, энэ чиглэлээр цаг үеэ олсон,
шуурхай зөвлөгөө, бүх талын дэмжлэг үзүүлэх;
- Ерөнхий сайд, Танхим, бүх шатны Хурал, Засаг даргыг нутгийн удирдлагын чиглэлээр өндөр
мэргэжлийн, цаг үеэ олсон зөвлөгөө, дэмжлэгээр шуурхай хангах, тэдгээрийн үйл ажиллагааны
үр нөлөөтэй, хэвийн жигд ажиллагааны эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлэх;
- Засгийн газрын шийдвэрийг боловсруулах, хэлэлцүүлэх, албажуулан гаргах, хэрэгжүүлэхэд
хууль зүйн зөвлөгөө өгөх, архив, хууль тогтоомж, шийдвэрийн лавлагааны үйлчилгээ болон бүх
талын дэмжлэг үзүүлэх;
- Хууль тогтоомж, Засгийн газрын шийдвэрийн биелэлтэд тавих хяналт, шалгалт, бодлого,
хөтөлбөр, төслийн хэрэгжилтийн явцад хийх хяналт-шинжилгээ, үр дүнд өгөх үнэлгээний үр
ашгийг дээшлүүлэх;
- Төрийн мэдээллийн сүлжээг хөгжүүлэх зохион байгуулалт, мэргэшил-арга зүйн удирдлагаар
хангах;
- Ерөнхий сайд болон Засгийн газрын бүрэлдэхүүнд Шадар сайд ажиллах нөхцөлд Шадар сайдад
бодлогын зөвлөгөө өгөх, бүх талын үйлчилгээ, дэмжлэгээр хангах;
- Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Улсын Их Хурлын дарга, Ерөнхий сайдын үйл ажиллагааны ёслол
болон төрийн арга хэмжээний ёслолын үйл ажиллагааг эрхлэн явуулах;
- Засгийн газрын бодлого, үйл ажиллагааны талаар олон нийтийг нээлттэй, шуурхай мэдээллээр
тогтмол хангах.
Хөтөлбөр 2: Төрийн захиргааны албан хаагчдыг мэргэшүүлэх, давтан сургах
Тодорхойлолт: Төрийн албаны үйлчилгээний хүрээнд төр, бизнес, нийгмийн салбарын удирдлагаар
мэргэшүүлэх зэргийн болон мэргэжил дээшлүүлэх, төрийн албан хаагчдыг сургах, давтан сургах,
мэргэшүүлэх сургалт явуулах, эрдэм шинжилгээ, зөвлөх үйлчилгээний ажил эрхлэх чиг үүрэг, үйл
ажиллагаа хамаарна.
Зорилго:
 Сургалтыг үйлчлүүлэгч байгууллага, хэрэглэгчийн эрэлтэд нийцүүлэх, агуулга, хөтөлбөр
төлөвлөгөөний дагуу зохион байгуулах
 Сургалтын хөтөлбөр, төлөвлөгөө, сургалтын материалын багц болон багшийн заах аргын
чанарыг сайжруулах, бүтээлч шинжтэй болгох
 Төрийн албан хаагчдын сургалтын хэрэгцээнд тулгуурлан веб-д суурилсан сургалт, зорилтот
модуль сургалтыг өргөжүүлэх
 Гадаадын түншлэгч их, дээд сургуулиудтай хамтарч менежментийн чиглэлээр мэргэшүүлэх
болон магистрын сургалтыг олон улсын түвшинд зөвшөөрөх байдлаар зохион байгуулах
 Эрдэм шинжилгээ, судалгааны ажлын онол, арга зүйн үндэслэлийг сайжруулж, практикт
нэвтрэх боломжийг нэмэгдүүлэх
 Зөвлөх үйлчилгээг өргөжүүлж, үр ашгийг дээшлүүлэх
 Суралцагчдад суралцах таатай орчинг бүрдүүлэх
 Багш, ажилтнуудын нийгмийн асуудлыг тодорхой хэмжээнд шийдвэрлэх
Хөтөлбөр 3: Төр, засгийн үйлчилгээ
Тодорхойлолт: Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, яам агентлаг үйл ажиллагаагаа
тасралтгүй, хэвийн үргэлжлүүлэхэд шаардлагатай орчин, нөхцлөөр хангах, нийтлэг үйлчилгээ үзүүлэх
үйл ажиллагаа хамаарна.
116

116. Зорилго:
 Хэрэглэгчдэд үзүүлэх нийтлэг үйлчилгээг олон улсын стандартын түвшинд зохион байгуулж,
үйлчилгээний ашигтай, хямд зардалтай дэвшилтэт хэлбэрүүдийг сонгож ажиллах,
 Төр, засгийн төв байгууллагын албан ажлын болон тусгай зориулалтын байрны нөхцөл, барилга
байгууламж, инженерийн шугам сүлжээний засвар үйлчилгээний хэвийн ажиллагааг
баталгаатай хангах,
 Төр засгийн төв байгуулагууд, хэрэглэгчдийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн нийтлэг үйлчилгээний
эцсийн үр дүнг санхүүжүүлэх төсөв санхүү, нягтлан бодох бүртгэлийн оновчтой тогтолцоог
бүрдүүлэх
Хөтөлбөр 4: Соёлын өвийг бүртгэх, цуглуулах, хадгалах хамгаалах,
судлан шинжлэх, олон нийтэд сурталчлах
Тодорхойлолт: Төр, эрх зүйн түүх, төрийн эрх мэдлийг хэрэгжүүлэгч үндсэн нэгжийг судлах, үйл
ажиллагаандаа тусгах, төрийн түүхэнд холбогдох түүх соёлын дурсгалт зүйлсийг тасралтгүй цуглуулах,
үзүүллэгийг баяжуулах, цахим мэдээллийн санг байнга хөгжүүлэх үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилго: Түүх соёлын дурсгалт зүйлсийг бүртгэн, хадгалж хамгаалах, сэргээн засварлах ажлыг
дэлхийн жишигт нийцэхүйц түвшинд хүргэх, түүнчлэн төр, эрх зүйн түүхийн судалгааны дэлхий
нийтийн онол хандлага, тухайн чиглэлийн дотоодын судалгааны дүгнэлтэд тулгуурласан соёлын
үйлчилгээг тасралтгүй хүргэгч салбарынхаа тэргүүлэгч байгууллага болно.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Хөтөлбөр 1. Гүйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын алба
Арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт 2013 оны зорилтот түвшин
1. Зөвлөгөө ба санал Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэх асуудал нь
“МУ-ын Засгийн газрын хуралдааны журам”-ын
1.Бодлогын шаардлагын дагуу бүрдэл болсон байна.
зөвлөгөө
2.Хууль тогтоомж, Засгийн Хууль тогтоомж, Засгийн газрын шийдвэрийн төсөл
газрын шийдвэрийн төсөл нь Засгийн газрын бодлого, хөгжлийн чиг хандлагад
нийцсэн байна.
3. Засгийн газрын урт болон дунд Засгийн газрын урт болон дунд хугацааны бодлогын
хугацааны стратегийн зөвлөгөө зөвлөгөө, санал нь холбогдох хууль тогтоомжийг
боловсронгуй болгох, Засгийн газрын бодлогын
уялдааг хангах, улсын төсвийг эрүүлжүүлэх, салбарын
бодлогыг боловсронгуй болгоход чиглэгдсэн байна.
4.Төрийн захиргааны Энэ чиглэлийн судалгаа, санал, үнэлэлт, дүгнэлт,
байгууллагуудын хөгжлийн танилцуулга нь холбогдох хууль тогтоомжийг
бодлогын зөвлөгөө боловсронгуй болгох, бүтэц, удирдлага, үйл
ажиллагааг боловсронгуй болгоход чиглэгдсэн, хэл
найруулгын хувьд оновчтой томъёологдсон байна.
2. Засгийн газрын 1.Танхимд үзүүлэх үйлчилгээ Засгийн газрын шийдвэрийн төсөл нь хууль тогтоомж,
танхимд үзүүлэх Засгийн газрын газрын бодлогод нийцсэн, хэрэгжих
үзүүлэх үйлчилгээ хөрөнгийн баталгаатай, үг хэллэг оновчтой
томъёологдсон байна
117

117. 2. Төслийг эцэслэн найруулах Тогтоол, Ерөнхий сайдын захирамж хуралдааны
ажил, үйлчилгээ дараа ажлын 1 өдөрт албажуулах, хөтөлбөрийн
төслийг ажлын 2 өдөрт, УИХ-д өргөн мэдүүлэх
хууль, тогтоомжийн төслийг ажлын 7 өдөрт багтаан
бэлэн болгосон байна.
3. Орон нутгийн 1.Аймаг, нийслэлийн ЗДТГазарт Байгууллага, иргэдээс Засгийн газарт тавьсан санал,
хөгжил, нутгийн үзүүлсэн бодлогын дэмжлэг хүсэлтийг судлан боловсруулах үйл ажиллагаа нь
захиргааны холбогдох хууль тогтоомжид нийцсэн, албан хэргийн
байгууллагад стандартын шаардлага хангасан, үг хэллэг найруулгын
үзүүлсэн бодлогын шаардлага хангасан байна.
зөвлөгөө, дэмжлэг
2.Нутгийн өөрөө удирдах Хуулийн хүрээнд үзүүлсэн зөвлөгөө, дэмжлэг нь үр
байгууллагад өгсөн арга зүйн нөлөө өгсөн байна.
дэмжлэг
4. Хууль тогтоомж, 1.Хяналт тоо /ЗГ-ын үйл Засгийн газрын 2006 оны 51 дүгээр тогтоолоор
бодлого хөтөлбөр, ажиллагааны сарын мэдээ, батлагдсан журмыг хангасан бодитой, хэрэгцээг
шийдвэрийн өргөдөл, гомдлын мэдээ, хууль хангасан байна.
хэрэгжилтэд хяналт, тогтоомжийн хэрэгжилтийн
шалгалт, хяналт- байдал/
шинжилгээ үнэлгээ,
дотоод аудитын 2. Хяналт-шалгалт, хяналт- Хууль тогтоомж, тогтоол шийдвэрийн мэдээлэл 1, 4,
ажил, үйлчилгээ шинжилгээ, үнэлгээ 7, 10 дугаар сарын 30-ны дотор, Үндсэн чиглэл 3, 10
дугаар сард, Хөтөлбөр, төслийн мэдээлэл 3.7 дугаар
сард, Үйл ажиллагааны үр дүнгийн мэдээлэл улирал
тутам хийгдсэн байна.
1. Засгийн газар, Ерөнхий Мэдээлэл, сурталчилгаа нь үйл явдлын голчийг олсон,
сайдын үйл ажиллагааг олон нээлттэй, ил тод, хоёр талын урсгалыг хангасан байна.
5. Олон нийттэй нийтэд мэдээллэх, сурталчилах
харилцах ажил,
үйлчилгээ 2.Интернет, веб сайтын Засгийн газар, Ерөнхий сайд болон Хэрэг эрхлэх
үйлчилгээ газрын үйл ажиллагааны мэдээллийг ил тод, нээлттэй
байлгахад чиглэгдэнэ.
3.Иргэдийн санал, хүсэлтийг Иргэдээс төрийн байгууллага, албан тушаалтанд
хүлээн авч шийдвэрлэх гаргасан өргөдөл, гомдлыг шийдвэрлэх тухай
үйлчилгээ хуулийн шаардлага хангасан байх, иргэдийг Засгийн
газрын мэдээллээр хангах үйлчилгээнд алдаа
дутагдал гараагүй байна.
Хүрэх үр дүн:
 Яам, агентлагаас боловсруулан Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцүүлэхээр ирүүлсэн төслийг
холбогдох хууль тогтоомжид нийцэж байгаа эсэхийг судласан байна.
 Засгийн газраар шийдвэрлүүлэх асуудлын хууль эрх зүйн үндэслэлийн талаар санал, дүгнэлт
бэлтгэж ХЭГ-ын удирдлага, Ерөнхий сайдыг мэдээллээр хангасан байна.
 Төслийг Засгийн газрын хуралдаанаар хэлэлцэх явцад хууль зүйн зөвлөгөө, лавлагаа өгсөн
байна.
 Засгийн газрын хуралдаанаар шийдвэрсэн асуудлыг хууль тогтоомжид нийцүүлэн албажуулсан
байна.
 Засгийн газраас санаачлан боловсруулсан хууль тогтоомжийн төслийг УИХ-д өргөн мэдүүлэх
бэлтгэлийг хангаж ажилласан байна.
 Нэн тэргүүнд шинээр боловсруулах, нэмэлт, өөрчлөлт оруулах шаардлагатай хууль
тогтоомжийн жагсаалт гарган холбогдох ажлын хэсгүүдийн үйл ажиллагааг эхлүүлсэн байна.
118

118. 
Хөтөлбөр 3.Төр засгийн үйлчилгээ
Арга хэмжээ Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт 2013 зорилтод түвшин
1.Байрны 1.Төрийн ордны болон Энэхүү үйлчилгээ нь дараах чанарын шаардлагыг хангасан
үйлчилгээ цогцолборын цахилгааны байна.
дотоод сүлжээ болон цахилгаан
хэрэгслийг тодорхой хугацаанд  MNS239522865 BST 01-16/06
байнга шалган, засвар үйлчилгээ
 MNS-2691-85
 MNS-4659-98
 “Эрчим хүчний тухай хууль”-ийг хэрэгжүүлсэн
байна.
 Цахилгааны саатгал доголдолгүй ажилласан
байна.
2. Төр, засгийн төв байгууллага,  Улсын болон байгууллагын стандартуудыг хангасан
бусад үйлчлүүлэгчдийг дулаан, байна. /BST 01-07/07/
хэрэглээний халуун, хүйтэн ус,
сантехникийн засвар  Тасалгааны температурыг хэвийн байлгана.
үйлчилгээгээр хангах, агаар
 Байрны дулааны чийглэгийн шаардлага хангасан
сэлгэх үйл ажиллагаа
байна.
 Ус, дулаан агааржуулалтын талаар саатал, доголдол
гаргаагүй байна.
3. Барилга засвар, мужааны  Хэрэглэгчдийн зүгээс гомдол гараагүй байх, эрэлт
үйлчилгээ хэрэгцээнд нийцсэн байна.
 Мужааны үйлчилгээний байгууллагын
стандартыг /BST 01-08/08/ хангаж ажиллана.
4. Цэвэрлэгээ, үйлчилгээ  Хэрэглэгч үйлчлүүлэгчдийн эрэлт хэрэгцээнд нийцсэн
байна.
 Цэвэрлэгээн үйлчилгээний чанар, стандартыг хангасан
байна.
 Байгууллагын цэвэрлэгээ үйлчилгээний стандартыг
/CS 11-0060;2009/ хангаж ажиллана.
2.Санхүү, 1. Санхүүгийн мэдээ мэдээллээр  Шаардлагатай тоо баримт, мэдээллээр цаг хугацаанд
хангамжийн хангах нь шуурхай хангана.
үйлчилгээ
 Хангаж байгаа мэдээ, мэдээлэл нь бүрэн, үнэн зөв,
үндэслэлтэй байна.
 Мэдээ, мэдээлэл алдаатай, дутуу гарсан талаар гомдол
гараагүй байна.
2. Хангамжийн үйлчилгээ  Газрын хангамжийн үйл ажиллагааны тухай журам
хэрэгжсэн байна.
 Стандартад нийцсэн, чанарын баталгаатай бичиг
хэргийн материал, техник хэрэгсэл, эд хогшлоор
119

119. хангасан байна.
 Өдөр тутмын ажил үйлчилгээг тасалдалгүй жигд
хангахдаа маркетингийн судалгааны үндсэн дээр аль
болох бага зардлаар гүйцэтгэсэн байна.
3. Өмч хөрөнгийн ашиглалт,  Төсвийн байгууллагын удирдлага санхүүжилтийн
хамгаалалт, зарцуулалтад тавих тухай хуулийн 64-р бүлэг
хяналт
 Нягтлан бодох бүртгэлийн шинэчилсэн хууль
 Санхүүгийн хяналт шалгалтын дүрэм
 Өмч хөрөнгө, эд хогшлыг картжуулсан байх
 Тооллого, тооцоог тогтоосон хугацаанд хийгдсэн
байх
3.Бодлогын 1. Хүний нөөц, хөрөнгө санхүү,  ТЗҮААЭГ-ын дунд хугацааны бизнес /стратеги /-
зөвлөгөө төсвийн төлөвлөлт, бодлогын ийн төлөвлөгөөг боловсруулж, хэрэгжүүлсэн
үйлчилгээ байна.
 Хүний нөөцийн хэрэгцээг төлөвлөж, хангалтыг
зохион байгуулна.
 Төрийн албаны сургалт ба мэдлэг чадвар бий
болгох хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохион
байгуулна.
 Төрийн албан хаагчийн ажиллах нөхцөл,
нийгмийн баталгааг хангах хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлнэ.
 Төр, засгийн дээд байгууллагууд, агентлагийн
жилийн төсөв,төсвийн тодотголыг болон хөрөнгө
оруулалтын төлөвлөгөөг үндэслэл сайтай
боловсруулж, батлуулсан байна.
2. Хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ,  Хөтөлбөр, бизнесийн стратегийн төлөвлөгөө, үйл
үр дүнгийн тайлагнал, ажиллагааны биелэлтэд хяналт-шинжилгээ,
дотоодын үйлчилгээ үнэлгээ хийж, дүгнэлт гаргасан байна.
 Ерөнхий менежерийн болон хэлтэс, харъяа
газруудын үйл ажиллагаанд гүйцэтгэлийн хяналт
шинжилгээ хийх, үнэлгээ өгсөн байна.
 Үйл ажиллагааны үр дүнг үндэслэн авах арга
хэмжээг төлөвлөж, хэрэгжүүлнэ.
 Дотоод аудитын хяналтын тогтолцоог бүрдүүлж,
дотоодын хяналт шалгалтыг шинэ шатанд
гаргасан байна.
 Газрын зөвлөлийн хурал зохион байгуулж,
тогтоол, тушаал шийдвэрийн биелэлт хангаж
ажиллана.
120

120. Хөтөлбөр 2, Хөтөлбөр 4
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Музейн сан хөмрөгийг хамаарах 2016
1116 1173 1173 1500 1800 2000
баяжуулах үзмэрийн тоо Хөтөлбөр 4
Докторантурт
суралцагчдын тоо Хөтөлбөр 2 36 20 30 30
Магистрын сургалтанд Хөтөлбөр 2
суралцагчдын тоо 200 241 350 350
Менежерийн диплом олгох Хөтөлбөр 2
сургалтанд суралцагчдын тоо 550 614 850 850
Бакалаврын сургалтанд Хөтөлбөр 2
хамрагдаж буй оюутны тоо 230 75 75 75
Богино хугацааны зорилтот Хөтөлбөр 2
сургалтанд суралцагчдын тоо 424 1200 1200 1200
Эрдэм шинжилгээний Хөтөлбөр 2
бүтээлийн тоо 8 9 9 9
Гүйцэтгэх судалгааны Хөтөлбөр 2
ажлын тоо 5 4 2 2 3 3
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая төг-өөр/
2012 оны Дунд хугацаа
2011 оны 2013 оны
Хөтөлбөр тодот 2014 2015
гүйц төсөл
төлөв төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ДҮН 10,927.8 16,276.5 15,821.1 16,761.1 17,729.8
Хөтөлбөр 1.Гїйцэтгэх засаглалын удирдлага, тэдгээрийн ажлын алба 4,840.5 6,709.4 5,157.0 4,468.0 4,414.0
Хөтөлбөр 2.Тєрийн захиргааны албан хаагчдын сургалт, мэргэжил 2,004.9 2,774.5 3,203.6 3,989.2 4,514.4
дээшлїїлэх, мэргэшїїлэх
Хөтөлбөр 3.Тєр Засгийн їйлчилгээ 3,665.2 6,673.6 7,196.0 8,039.3 8,536.8
Хөтөлбөр 4.Музейн їзвэр, їйлчилгээ 96.5 119.0 264.6 264.6 264.6
Зардлын чиг хандлага. Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын даргын урсгал төсвийн багцын
хэмжээ 2013 онд 15,821.1 сая төгрөг болж байна.
Засгийн газрын 2012 оны 20 дугаар тогтоолоор Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын бүтцийг
шинэчлэн баталсантай уялдуулан орон тоог 13-аар нэмэгдүүлэн холбогдох зардлыг тусгасан.
Засгийн газрын Хэрэг эрхлэх газрын Шинэтгэлийн зөвлөлийн ажлын албаны шинэчлэлийн
судалгааны ажилд зориулан 342,0 сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгасан. Төрийн ордонд
ашиглагдаж байгаа хүн зөөврийн болон ачааны лифтийг Зам, тээвэр, барилга хот байгуулалтын
сайдын 2008 оны 53 дугаар тушаалаар батлагдсан “Лифтийг төхөөрөмжлөх, аюулгүй ашиглах”
дүрмийн дагуу мэргэжлийн байгууллагаар засвар үйлчилгээ хийлгэх, магадлагаа гаргуулахад
шаардагдах урсгал засварын зардалд 10.0 сая төгрөг тусгав.
Түүнчлэн Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны 3 дугаар тогтоолоор Төрийн ёслол
хүндэтгэлийн өргөө цогцолбор, Монгол Төрийн түүхийн музейг олон нийтэд нээлттэй болгож
байгаатай холбогдуулан үйлчилгээний зардалд 25,8 сая төгрөг, музейн үзмэр авах зардалд 25.0
сая төгрөг, үзмэрийн даатгалын зардалд 9.2 сая төгрөг, музейн үзмэрийн шилэн хорго хийх
зардалд 95.0 сая төгрөг, нийт 154.4 сая төгрөг тусгалаа. Ерөнхий сайдын 2012 оны 53 дугаар
захирамжаар "Төрийн нийтийн өмчийн талаар төрөөс баримтлах бодлого"-ыг боловсруулахад
мэргэжлийн хүмүүсийг татан оролцуулах, төрийн болон иргэний нийгмийн байгууллага, олон
нийтийн дунл хэлэлцүүлэг хийж, саналыг тусгах ажлыг зохион байгуулах чиглэл өгөгдсөний
дагуу уг арга хэмжээний зардалд 150.0 сая төгрөг тусгав.
121

121. 19. БАЙГАЛЬ ОРЧИН, НОГООН ХӨГЖЛИЙН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт урсгал Бараа, 2014 оны 2015 оны
Татаас ба
зардал Цалин, НДШ үйлчилгээний төсөөлөл төсөөлөл
шилжүүлэг
бусад зардал
Нийт дүн 68,084.2 22,754.8 44,674.7 654.7 69,296.2 70,175.7
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор,
83.4 14.0 69.3 0.1 87.6 91.9
ховор амьтдыг хамгаалах
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг
135.8 17.2 118.6 - 142.6 149.7
хамгаалах, нөхөн сэргээх
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг
1,896.9 1,159.0 727.0 10.9 1,991.7 2,091.3
хамгаалах нөхөн сэргээх
Хөтөлбөр 4. Тусгай
хамгаалалттай газар нутгийн 5,432.7 3,972.1 1,174.1 286.5 5,704.3 5,989.5
удирдлага зохицуулалт
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур
20,294.0 16,142.3 3,883.5 268.2 20,294.0 20,294.0
орчны шинжилгээ
Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын
31,074.7 65.3 31,009.4 - 31,451.0 31,453.0
өөрчлөлт
Хөтөлбөр 7. Байгаль орчны
ерөнхий бодлого, 9,148.2 1,368.9 7,690.3 89.0 9,605.6 10,085.9
зохицуулалт
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны
18.5 16.0 2.5 - 19.4 20.4
судалгаа, шинжилгээ
Зорилго. Байгаль дэлхийтэйгээ зохицон амьдарч, байгалийн нөөцийг тогтвортой ашиглаж,
нөхөн сэргээж, хүрээлэн буй орчныг хамгаалах замаар нийгэм, эдийн засаг, хөгжлийн бодлого
нь ногоон хөгжлийн бодлоготойгоо уялдаж, экологийн тэнцвэртэй аюулгүй орчинд амьдарч,
ажиллах.
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан, ургамлыг хамгаалах
Тодорхойлолт: Нэн ховор, ховор амьтдыг хамгаалах, өсгөн үржүүлэх, тогтвортой ашиглах эрх
зүй, эдийн засаг, удирдлага зохион байгуулалтын үндсийг боловсронгуй болгох, эдгээр
амьтдын тархац нутгийг улсын болон орон нутгийн тусгай хамгаалалттай газар нутгийн
сүлжээнд хамруулан, уугуул нутагт нь хамгаалах менежментийг сайжруулах, устаж болзошгүй
амьтдыг сэргээн нутагшуулах, зориудаар өсгөн үржүүлэх, улмаар удмын санг хадгалах,
байгаль цаг уурын болон хүний үйл ажиллагааны сөрөг нөлөөллөөс хамгаалах, судалгаа
шинжилгээний ажлыг эрчимжүүлэх сургалт, сурталчилгааг тогтмолжуулах үйл ажиллагаа уг
хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Холбогдох хууль тогтоомж, олон улсын гэрээ хэлэлцээрээр баталгаажсан нэн ховор,
ховор амьтдын нөөцийн хомсдлыг хязгаарлан зогсоож, тэдгээрийг байгалийн жамаар хэвийн
өсч үржих нөхцөлийг хангах, зориудаар өсгөн үржүүлж, цөм сүргийг хамгаалах замаар тоо
толгойг нэмэгдүүлэх;
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
122

122. Тодорхойлолт: Ойн нөхөн сэргээлт, ойн нөөцийн менежменттэй холбогдох үйл ажиллагаа энэ
хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Хөтөлбөрийн зорилго нь экологийн тэнцвэр, тогтвортой хөгжлийн шаардлагад
нийцүүлэн ойг хамгаалах, зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх чадавхийг дээшлүүлж, байгаль
орчин, ойн талаар төрөөс баримтлах бодлогын зорилтууд, тэдгээрийг хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагааны чиглэлийг тодорхойлоход оршино.
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
Тодорхойлолт: “Ус” үндэсий хөтөлбөрт усны хяналт-шинжилгээ, усны нөөцийн нэгдсэн
менежмент, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох, ус хангамжийн түвшинг дээшлүүлэх,
ариутгах татуурга, цэвэрлэх байгууламжийн хүртээмж, хүчин чадлыг сайжруулах, боловсон
хүчин, хүний нөөцийг нэмэгдүүлж чадавхижуулах, уур амьсгалын өөрчлөлт, хуурайшилт,
цөлжилтийн сөрөг нөлөөг зөөлрүүлэх, усны нөөцийг бохирдол, хомсдолоос хамгаалах,
зохистой ашиглах зэрэг үйл ажиллагаа тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол орны усны нөөцийг хомсдол, бохирдлоос хамгаалах, боломжит нөөцийг зүй
зохистой ашиглан улс орны хөгжлийн түлхүүр болгох, монгол хүн эрүүл, аюулгүй орчинд
амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд энэхүү хөтөлбөрийн зорилго
оршино.
Хөтөлбөр 4: Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн удирдлага, зохицуулалт
Тодорхойлолт: Монгол орны Тусгай хамгаалалттай газар, нутгийн Үндэсний хөтөлбөр нь
УИХ-ын 1998 оны 4 дүгээр сарын 9-ний өдрийн 29 дүгээр тогтоолоор батлагдсан бөгөөд
Монгол улсын төрөөс тусгай хамгаалалттай газар нутгийн талаар ойрын 20 жилийн хугацаанд
баримтлах бодлогын үндсэн чиглэл, хэрэгжүүлэх арга замыг тодорхойлсон байдаг. Үүний
дагуу тусгай хамгаалалттай газар нутгийг хамгаалахтай холбогдон хэрэгжих үйл ажиллагаа уг
хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол орны экологийн тэнцлийг хангахад онцгой ач холбогдол бүхий газар
нутгийг хамарсан тусгай хамгалалттай газар нутгийн сүлжээг өөрийн орны өвөрмөц нөхцөл
байдал болон олон улсын жишиг, хандлагад нийцүүлэн хөгжүүлэх талаар төрөөс баримтлах
бодлогыг тодорхойлж, хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааг тогтооход Тусгай хамгаалалттай газар
нутгийн үндэсний хөтөлбөрийн гол зорилго оршино.
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур орчны шинжилгээ
Тодорхойлолт: Ус, уур амьсгал, цаг агаарын урьдчилсан мэдээ болон тохиож болзошгүй
байгалийн гамшгийн талаарх мэдээллийг олон нийтэд түгээж, эрдэнэт хүний амь нас, эд
хөрөнгийг байгаль, цаг агаарын болзошгүй аюулаас хамгаалах, орчны ноцтой бохирдлоос
урьдчилан сэргийлэх, цаг агаар, уур амьсгалын нөөцийг бүрэн дүүрэн ашиглах, улс орны
тогтвортой хөгжилд дэм үзүүлэхтэй холбогдох үйл ажиллагаанууд тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл,
Монгол улсын холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүрэг, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн
сайдын гаргасан тушаал шийдвэрийг хэрэгжүүлэн, ус цаг уур, орчны урьдчилсан мэдээллээр
олон нийтийг хангах, байгаль цаг агаарын болзошгүй аюул гамшиг, орчны ноцтой бохирдлоос
аж ахуйн нэгж, байгууллага, иргэдийг сэрэмжлүүлэх, салбарын шинжилгээ, мэдээлэл
үйлчилгээний ажлыг тасралтгүй, хэвийн явуулах, мэдээлэл, үйлчилгээний ажлын чанар, үр
өгөөжийг дээшлүүлж, урьдчилан сэргийлэх болон сэрэмжлүүлэг мэдээний чанар,
нарийвчлалыг сайжруулж, холбоо, мэдээллийн технологийн орчин үеийн ололтыг бүтээлчээр
123

123. ашиглан мэдээллийг иргэдэд шуурхай хүргэх ажиллагааг боловсронгуй болгох, цаг агаарт
зориудаар нөлөөлөх үйл ажиллагааг зохицуулах зэрэг нь энэхүү хөтөлбөрийн зорилго юм.
Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын өөрчлөлт
Тодорхойлолт: УИХ-ын 2011 оны 1 дүгээр сарын 06-ны өдрийн 02 дугаар тогтоолоор Уур
амьсгалын өөрчлөлтийн үндэсний хөтөлбөрийг баталсан бөгөөд тус хөтөлбөр нь 2011-2021 он
хүртэл 2 үе шаттайгаар хэрэгжинэ /I дүгээр үе шат 2011-2016 он, II дугаар үе шат 2017-2021
он/.
УАӨҮХ-ийн эхний үе /2011-2016 он/ шатанд Засгийн газрын 2011 оны 11 дүгээр сарын 9-ний
өдрийн 317 дугаар тогтоолоор батлагдсан төлөвлөгөөний дагуух үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилго: Энэхүү хөтөлбөрийн зорилго нь байгаль орчны тэнцвэрт байдлыг хадгалах, уур
амьсгалын өөрчлөлттэй уялдуулан эдийн засаг, нийгмийн салбарыг хөгжүүлэх, эрсдэлийг
бууруулах, хүлэмжийн хийн ялгаралтыг багасгах замаар үйлдвэрлэлийн үр ашиг, бүтээмжийг
дээшлүүлэх, ногоон эдийн засгийн хөгжил, өсөлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг
үзүүлэхэд оршино. Уг хөтөлбөр хэрэгжиж дуусахад буюу 2021 он гэхэд Монгол Улсад
байгаль, уур амьсгалын өөрчлөлтөд дасан зохицох чадамж бүрдэж, ногоон эдийн засгийн суурь
нөхцөлийг бүрдүүлсэн байна.
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээ
Тодорхойлолт: Био аюулгүй байдлыг хангах ажлыг хэрэгжүүлэхтэй холбоотой үйл ажиллагаа
тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол улсад биоаюулгүй байдлыг хангах, урьдчилан сэргийлэх цогц бодлогыг урт,
дунд хугацаанд төлөвлөн боловсруулж, бодлогын удирдамжаар хангах, хэрэгжилтийг
уялдуулан зохион байгуулахад чиглэгдэнэ.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А. Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн салбарын үйл ажиллагааны ерөнхий бодлогын хүрээнд:
 Улсын эдийн засгийн хөгжил уул уурхайн үйлдвэрлэлд түшиглэж байгаа өнөөгийн
нөхцөлд уул уурхайн үйлдвэрлэлийн олборлох, боловсруулах технологийг байгальд
сөрөг нөлөөгүй, үр ашигтай байх шаардлагыг олон улсын худалдааны гэрээ хэлэлцээрт
тусган, хэрэгжилтийн хяналтыг сайжруулах, уул уурхайн үйл ажиллагаа явуулахад олон
улсын банкны баталгааг гарган, байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн сэргээх хөрөнгө
зардлын баталгаа бий болгох, тухайн орон нутгийн хөгжилд хувь нэмэр оруулахуйц
байлгах нөхцөлийг бүрдүүлэх, нөхөн сэргээлтийн ажлыг эрчимжүүлж, чанар, үр дүнг
дээшлүүлэх;
 Усны үнэлэмжийг нэмэгдүүлж, үйлдвэрлэлд ашиглаж байгаа усыг хэмнэх, дахин
ашиглах нөхцөлийг бүрдүүлэх, орон нутагт усыг хамгаалах, нөхөн сэргээх, сэлбэх
тэрчлэн хомсдол, бохирдолоос урьдчилан сэргийлэх ажлыг санхүүжүүлэх эх үүсвэрийг
бүрдүүлэх, гол мөрний урсацад тохируулга хийж, усны хуримтлал бий болгон ашиглах
ажлыг нэн тэргүүнд хэрэгжүүлэх;
 Орчны бохирдлын асуудал хүний амын хөгжил, эрүүл мэнд, аюулгүй амьдрах орчинд
сөргөөр нөлөөлөх хэмжээнд хүрч байгаа тул хог хаягдалыг дахин боловсруулах,
ашиглах тэргүүний технологийг дэмжиж, нэгэнт хуримтлагдсан бохирдол, хаягдлыг
цэвэрлэх, экологийн нөхөн сэргээлт хийх үйл ажиллагааг дэмжсэн эрх зүй, эдийн засаг,
зохион байгуулалтын орчинг бүрдүүлэх, түүний хэрэгжилтэд хяналт шинжилгээ,
үнэлгээг хийх чадавхийг бэхжүүлэх;
 Бараа бүтээгдэхүүний худалдаанд байгаль орчинд халгүй арга хэлбэр, технологийг
124

124. ашигласан байдлыг голлох шалгуурын нэг болгож байгаа олон улсын хэрэглээний
стандарт, хандлагыг үйлдвэрлэл, үйлчилгээний менежментэд нэвтрүүлэн, экологийн
стандартыг тогтоож хэвшүүлэх;
Б. Дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүд, шийдвэрлэвэл зохих
асуудлууд:
 Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах, дасан зохицох үндэсний чадавхийг бэхжүүлж,
эрх зүйн орчин, бүтэц, зохион байгуулалт, удирдлагын тогголцоог бүрдүүлэн, олон
нийтийн оролцоог нэмэгдүүлнэ;
 Уур амьсгалын өөрчлөлтийг сааруулах, технологийн шинэчлэлийг дэмжихэд чиглэсэн
бодлого хэрэгжүүлнэ;
 Монгол орны усны нөөцийг хамгаалан, түүний бүрэлдэн тогтох, цэвэр ариун чанараа
хадгалах, байгалийн аясаар сэргэх боломжийг хангана;
 Усны нөөцийн хуримтлалыг бий болгох, хүн амыг эрүүл ахуйн стандартын шаардлагад
нийцсэн усаар хангаж, үйлдвэрлэл, хөдөө аж ахуйн усан хангамжийг сайжруулж,
тогтвортой хөгжлийг тэтгэх үндсэн нөхцөлийг бүрдүүлнэ;
 Усны нөөц ашиглалтын менежментийг боловсронгуй болгож, ус ашиглалтын олон талт
харилцааг зохицуулах эрхзүйн орчин, удирдлага зохион байгуулалт, боловсон хүчнийг
чадавхижуулна;
 Цөлжилт нэн хүчтэй болон хүчтэй илэрсэн бүс нутагт цөлжилт, цөлжилтийн үйл явцыг
судлах хяналт шинжилгээний нэгдсэн сүлжээг байгуулна;
 Цөлжилт нэн хүчтэй /5.0%/, хүчтэй /8.5%/ илэрсэн газруудад мод марих,
ургамалжуулах, хөв цөөрөм байгуулах, суурин газрын элсний нүүдэл хөдөлгөөн, газрын
элэгдэл, эвдрэлээс хамгаалах арга хэмжээг хэрэгжүүлнэ;
 Улаанбаатар хотын агаарын бохирдлыг зөвшөөрөгдөх хэмжээнд нь хүртэл
цэвэршүүлэхийн тулд тоосжилтыг бууруулах, ногоон байгууламжийг нэмэгдүүлэх,
гэрийн зуух яндан түлшний зохистой хувилбарыг сонгох, хог хаягдлыг багасгах,
бохирдуулагч эх үүсвэрийг нүүлгэн шилжүүлэх, гэр хорооллын орчныг сайжруулах,
нийтийн тээврийн байгальд ээлтэй хэлбэрийг дэмжих, байгаль орчны даацад тохирсон
хүний амьдрах орчны чанарыг хангах хот тосгоны газар төлөвлөлтийг боловсронгуй
болгоход чиглэсэн арга хэмжээг үндэсний хэмжээнд авч хэрэгжүүлнэ;
 Олон улсын хэмжээнд мөнгөн уст хэмжлийн багажуудыг үйлдвэрлэлээс хасч зайнаас
хэмжих автомат станцыг ашиглах болсонтой холбогдуулан, улсын сүлжээнд 2012 онд
30.0, 2013-2016 онд жил бүр 40.0 автомат станцыг тавьснаар 2016 онд улсын сүлжээний
79.1 хувийг автомат станцаар хангана;
 Цаг агаарын урьдчилсан мэдээний чанарыг сайжруулах, иргэний агаарын тээврийн
аюулгүй байдлыг хангах зорилгоор 2014 онд Мөрөнд, 2016 онд Даланзадгадад цаг
уурын радарын станц суурилуулж ажиллуулна;
 Агаарын дээд давхаргын судалгааны 7 станцыг 2014 оноос эхлэн өдрийн 2 удаагийн
ажиглалтад шилжүүлнэ;
 Гадаргын усны хяналт шинжилгээний сүлжээг 30 харуулаар өргөтгөж 162 харуултай
болно;
 Газрын мэдээллийг хиймэл дагуулын мэдээлэлтэй холбох чиглэлээр бэлчээрийн
ургамал, цасан бүрхүүл, ойн нөөц, мөстлийн судалгаанд агаарын ажиглалт хийх онгоц-
лаборатори ашиглах чадавхийг бэхжүүлнэ;
 Агаар, ус, хөрсний чанар, газрын доройтол, цөлжилтийн хяналт шинжилгээний хүрээг
өргөтгөж, чадавхийг сайжруулна;
 Ус цаг уур, орчны хяналт шинжилгээний улсын сүлжээнд технологийн шинэчлэл хийж,
цаг агаарын урьдчилсан мэдээг Монгол орны хэмжээнд 30 км, Улаанбаатар хотод 10
км-ийн нарийвчлалтайгаар гаргаж байсныг нийт нутгаар 10 км, Улаанбаатар хотод 1 км-
ийн нарийвчлалтайгаар гаргах замаар байгаль цаг агаарын болзошгүй аюулаас
125

125. урьдчилан сэрэмжлүүлэх чадавхийг дээшлүүлж, хүн ам, улс орны эдийн засагт учирч
болзошгүй хохирлын хэмжээг бууруулах;
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Өмнөх Одоо
Шалгуур үзүүлэлт
2010 2011 2012 2013
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан, ургамалыг хамгаалах
Цэцэрлэгт хүрээлэн болон нэн ховор, гоц ашигт, эмийн
1.0
ургамлын судалгаа шинжилгээний плантацийн тоо
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
Ойжуулж нөхөн сэргээлт хийсэн талбайн хэмжээ /мянган га/ 9.2 10.9 11.7 15.0
Тарьц суулгацын тоо /сая ширхэг/ 45.0
Ойн зохион байгуулалт хийх талбайн хэмжээ / сая.га/ 18.8
Ойн хөнөөлт шавж, өвчний тархалтын судалгаа хийх талбайн
2.0
хэмжээ /сая. га/
Ойн хөнөөлт шавж, өвчинтэй тэмцэх ажлын хэмжээ /мян.га/ 150.0
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
Цас борооны усыг хуримтлуулах хөв цөөрмийн тоо 5.0
Усны нөөцийн эрэл хайгуул судалгаа хийж нөөцийг тогтоож 17.0
баталгаажуулах газрын тоо
Эхийг хамгаалах булаг шандны эхийн тоо 387.0 145.0 145.0 140.0
Хөтөлбөр 4. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн удирдлага, зохицуулалт
Газар нутгийг Улсын тусгай хамгаалалтад авах /сая.га/ 22.7 25.7 27.2 28.2
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур орчны шинжилгээ
Шинээр нэмж байгуулах гадаргын усны харуулын тоо 20.0
Эвдэрсэн газрыг нөхөн сэргээсэн хэмжээ,
1,206.8 920.0 1,500.0 1,500.0
га /техникийн болон биологийн нөхөн сэргээлт/
Технологийн шинэчлэл хийх цаг уурын автомат станцын тоо 40.0
Автомат тоноглол суулгах цаг уурын харуулын тоо 2.0
Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын өөрчлөлт
Агаарын чанарыг сайжруулах бүсийг шинэчлэн тогтоож,
түүхий нүүрс хэрэглэхийг хориглосон бүсэд хамрагдах 50.0
айл өрхийн тоо /мянган өрх/
Хог хаягдлын төвлөрсөн цэгийн тоо 4.0 8.0 1.0
Хөтөлбөр 7. Байгаль орчны ерөнхий бодлого, төлөвлөлт
2012-2013 оны өвөл нийслэлийн агаарын бохирдолын бууруулах
40.0
/хувиар /
Хур тунадас нэмэгдүүлэх зорилгоор суурилуулах газрын
10.0
генераторын тоо
Байгаль хамгаалах эрхзүйн орчныг сайжруулах, уул уурхай Судалгааны тайлан тулгуурлан байгаль хамгаалах эрхзүйн
дагасан экологийн тэнцвэрт байдлын алдагдлыг бууруулахад баримь бичгүүдэд өөрчлөлт оруулах санал боловсруулна.
чиглэсэн бодлого боловсруулах, хууль эрхзүйн актуудад Мөн энэхүү тайлан нь байгаль орчны чиглэлээр төрөөс
байгаль хамгаалах чиглэлээр тусгагдсан заалтуудыг судалж баримтлах бодлогын үндсэн шалгуур болно.
цогц тайлан бэлтгэх
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээ
Хувиргасан амьд организмыг
илрүүлэх судалгаа, лабораторийн молекулбиологийн 1 6 6
шинжилгээний ажил /аймгаар/
БАЙГАЛЬ ОРЧИН, НОГООН ХӨГЖЛИЙН САЙДЫН БАГЦЫН УРСГАЛ ЗАРДАЛ,
ХӨТӨЛБӨРӨӨР /сая.төгрөгөөр/
2011 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр 2012 оны тод
гүйц. төсөл 2014 2015
126

126. Нийт дүн 50,679.6 64,849.2 68,084.2 69,296.2 70,175.7
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан,
152.2 119.4 83.4 87.6 91.9
ургамалыг хамгаалах
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах,
1,419.0 134.1 135.8 142.6 149.7
нөхөн сэргээх
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах,
253.3 357.9 1,896.9 1,991.7 2,091.3
нөхөн сэргээх
Хөтөлбөр 4. Тусгай хамгаалалттай газар
2,686.0 4,219.0 5,432.7 5,704.3 5,989.5
нутгаг
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур, орчны
11,960.4 16,655.7 20,294.0 20,294.0 20,294.0
шинжилгээ
Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын өөрчлөлт 32,477.0 30,067.8 31,074.7 31,451.0 31,453.0
Хөтөлбөр 7. Байгаль орчны ерөнхий
1,723.1 13,278.7 9,148.2 9,605.6 10,085.9
бодлого, төлөвлөлт
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа,
8.6 16.6 18.5 19.4 20.4
шинжилгээ
Зардлын чиг хандлага. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх хөтөлбөрт:
 Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны “Ойн талбайн норматив, байршил батлах тухай” 255
дугаар тогтоолын дагуу шинээр нийт 111 орон тоо бүхий 20 сум дундын ойн анги байгуулахтай
холбогдсон зардал 847.5 сая төгрөгийг төсвийн тухай хуулийн дагуу орон нутгийн төсөвт тусгасан.
Эдгээр байгууллага нь хэдийгээр сайдын багцад төсөв нь тусгагдаагүй ч орон нутагт ойн нөөцийг
хамгаалах, нөхөн сэргээх чиг үүргийг хариуцан гүйцэтгэх болно.
Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх хөтөлбөрт
 Усны газар татан буугдаж чиг үүргийг яаманд нь шилжүүлсэнтэй холбоотойгоор шаардагдах
урсгал зардал, орон тоог яамны үйл ажиллагааны зардалд тусгасан;
 Монгол Улсын Засгийн газрын 2012 оны “Сав газрын захиргаадын талаар авах арга хэмжээний
тухай” 254 дугаар тогтоолын дагуу шинээр 29 гол, мөрний сав газрын захиргаадыг
байгуулахаар шийдвэрлэсэн. Гэхдээ 2013 оны тухайд эдгээрээс 24 гол мөрний сав газрын
захиргаадыг байгуулахаар нийт 1.5 тэрбум төгрөгийн төсөвтэй 160 орон тоог багцад нэмж
тусгасан. Эдгээрээс Туул голын сав газрын захиргааны хувьд онцгойлон авч үзэж бусад
захиргаадаас харьцангуй олон орон тоотой тухайлбал 22 орон тоотой байхаар 2012 оны
төсвийн тодотголд тусгагдсан хэмжээнд нь бүтэн жилийн зардлыг 257.6 сая төгрөгөөр тусгав.
 Засгийн газрын 2011 оны 11 дүгээр сарын 09-ны өдрийн “Улсын төсөвт үйлдвэрийн газар
байгуулах тухай” 316 дугаар тогтоолоор Цэнгэг усны нөөц, байгаль хамгаалах төвийг байгуулж
үйл ажиллагааны зардлыг төсвөөс хариуцаж байхаар заасны дагуу уг төвийн бүтэн жилийн
зардал 364.9 сая төгрөгийг тусгасан. Энэ төв нийт 25 орон тоотой ажиллана.
 Засгийн газрын 2011 оны 9 дүгээр сарын 21-ны өдрийн “Хөтөлбөр батлах тухай” 277 дугаар
тогтоолоор Монголын амьтан, ургамал хамгаалах үндэсний хороог байгуулж үйл ажиллагааны
зардлыг төсвөөс хариуцаж байхаар заасны дагуу уг хорооны үйл ажиллагааны зардлыг тусгасан.
Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн хөтөлбөрт
 Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн тухай хуулийн 27 дугаар зүйлийн 27.1, 27.10-дахь хэсэг,
"Зарим газар нутгийг улсын тусгай хамгаалалтад авах тухай" Улсын Их Хурлын 18 дугаар
тогтоолоор байгуулагдсан Булган аймгийн Зэд хантай бүтээлийн нурууны дархан цаазат газар,
Хөвсгөл аймгийн Улаан тайгын улсын хамгаалалттай газар нутгийн хамгаалалтын захиргаа,
Увс аймгийн Хан хөхийн нурууны улсын хамгаалалттай газар нутгийн хамгаалалтын захиргаа,
Ховд аймгийн Мянган угалзтын байгалийн цогцолборын зардлыг бүтэн жилээр тооцож нийт
282.3 сая төгрөгийг тусгасан. Эдгээр газруудад нийт 73 орон тоо ажиллах болно.
 Мөн шийдвэрийг үндэслэн Дундговь аймгийн Их газрын чулууны байгалийн цогцолборт
газрыг байгуулахаар төсөвт 83,6 сая төгрөгийн төсөв бүхий 10 орон тоог нэмж тусгалаа.
Ус цаг уур, орчны шинжилгээ хөтөлбөрт
 ИНЕГ-өөс санхүүжигдэж байсан Нислэгийн цаг уурын төвийг яамны төсвийн байгцад
хамруулахаар шийдвэрлэсэнтэй холбоотойгоор 62 орон тоо, 903.3 сая төгрөгийн урсгал зардал
нэмэгдсэн.
 “Ус цаг уур, орчны хяналт-шинжилгээний салбарыг 2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр”, “Цаг
127

127. агаарт зориудаар нөлөөлөх үйл ажиллагааг 2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр” болон
хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэх үе шатны төлөвлөгөөнд шинээр ус судлалын харуул
байгуулахаар төлөвлөсөний дагуу нийт 20 харуулыг ажлуулахаар 138.2 сая төгрөгийг төсвийн
төсөлд тусгасан.
 Дэлхийн дулаарлын улмаас мөнх цас, мөсөн голууд хайлж, хэмжээ нь багасаж байгаа нь ойрын
ирээдүйд Монгол орны баруун хэсгийн гол мөрний усны урсац багасаж, усны хомсдол үүсэх,
хүн ардын ундны ус, хот төлөвлөлтийн байдалд сөргөөр нөлөөлөх болзошгүй, үүнтэй
холбоотойгоор төрийн бодлого, зохицуулалт хийхэд шаардлагатай мэдээлэл бий болгох Баян-
Өлгий аймгийн Алтай таван богдод мөстөл судлалын станц, Увс нуурт нөлөөлөх нөлөөллийг
судлах зорилгоор нуур судлалын станцыг Увс аймагт байгуулах урсгал зардлыг тусгав.
 Хүний буруутай үйл ажиллагаанаас шалтгаалан байгаль орчны доройтол ихэсч, түүний
бохирдлын хэмжээг хэмжих, хянах, шаардлагатай арга хэмжээг төлөвлөхөд өөрийн
лабораторигүй Говь-Сүмбэр аймгийн Шивээговь, Сэлэнгэ аймгийн Зүүнхараад агаарын
чанарын 2 харуул, Өвөрхангай аймгийн Хархорин суманд Орхон голын бохирдлын лабортори
байгуулахаар төлөвлөв.
 “Ус цаг уур, орчны хяналт-шинжилгээний салбарыг 2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр”,
хөтөлбөрийн дунд шатны зорилтыг хэрэгжүүлэх арга хэмжээний төлөвлөгөөнд туссан цаг
уурын харуулыг өртөө болгон өргөжүүлэх, цаг уурын ажиглалтын сүлжээний зайг Дэлхийн цаг
уурын байгууллагын стандартын дагуу тогтоох, өдрийн 2 мэдээлэлтэй харуулыг 8 ажиглалттай
өртөө болгон өргөжүүлэх нь цаг агаарын урьдчилан сэргийлэх мэдээ зохиоход гол үүрэгтэй юм.
Дээр дурдсан хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх зорилгоор 2013 онд 5 өртөө байгуулахаар төлөвлөв.
/Хөвсгөл аймгийн Эрдэнэбулган, Хэнтий аймгийн Өмнөдэлгэр, Дорноговь аймгийн Эрдэнэ,
Баянхонгор аймгийн Баянговь, Дундговь аймгын Говь-Угтаал/ Нийт 20 орон тоо төлөвлөв. Энэ
зориулалтаар төсөвт 20 орон тоо, 160.3 сая төгрөг тусгасан.
Байгаль орчны ерөнхий бодлого төлөвлөлт
 “Байгалийн нөөц ашигласны төлбөрийн орлогоос байгаль орчныг хамгаалах, нөхөн
сэргээх арга хэмжээнд зарцуулах төлбөрийн хувь хэмжээний тухай хуулийн дагуу
тухайн орлогуудаас хуульд заасан хувь хэмжээгээр тооцож байгаль орчныг хамгаалах,
нөхөн сэргээх арга хэмжээнд зарцуулахаар нийт 35.4 тэрбум төгрөг хуваарилаад байгаа
нь тухайн арга хэмжээнд зарцуулах хувь хэмжээ болон эдгээр орлогыг тооцох хувь
хэмжээний өсөлттэй холбоотойгоор 2012 оны түвшнөөс 3.8 дахин нэмэгдэж Төсвийн
тухай хуулийн 58 дугаар зүйл Орон нутгийн төсвөөр хэрэгжүүлэх чиг үүргийн 58.2.13-т
байгаль орчин хамгаалах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагааг хамааруулсан учраас аймаг,
нийслэлийн төсөвт тусаад байна.
 Мөн улсын хэмжээнд тодорхой арга хэмжээг хэрэгжүүлэх чиглэлээр сайдын багцын
Байгаль хамгаалах санд 6.1 тэрбум төгрөг тусгаад байна.
 Төсвийн тухай хуулийн 58 дугаар зүйл Орон нутгийн төсвөөр хэрэгжүүлэх чиг үүргийн
58.2.13-т заасны дагуу уг ажлыг зохион байгуулах үүрэг бүхий аймгуудын байгаль
орчныг хамгаалах газрын үйл ажиллагааны зардлын төсвийг орон нутагт шилжүүлсэн.
 Байгаль хамгаалах эрхзүйн орчныг сайжруулах, уул уурхай дагасан экологийн
тэнцвэрт байдлын алдагдлыг бууруулахад чиглэсэн бодлого боловсруулах, хууль
эрхзүйн актуудад байгаль хамгаалах чиглэлээр тусгагдсан заалтуудыг судалж цогц
тайлан бэлтгэх үйл ажиллагааг санхүүжүүлэхэд Байгаль орчны ерөнхий бодлого,
төлөвлөлт хөтөлбөрийн төвлөрсөн арга хэмжээний зардалд 500.0 сая төгрөгийг нэмж
тусгав.
Орон тооны мэдээлэл
Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр 2011 гүйц. 2012 тод. 2013 төсөл
2014 он 2015 он
НИЙТ 2,169.0 3,108.0 2,757.0 2,757.0 2,757.0
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан,
ургамалыг хамгаалах
0.0 0.0 1.0 1.0 1.0
Удирдах ажилтан 0.0 0.0 1.0 1.0 1.0
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0
128

128. сэргээх
Удирдах ажилтан 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн
сэргээх
1.0 24.0 187.0 187.0 187.0
Удирдах ажилтан 1.0 2.0 27.0 27.0 27.0
Гүйцэтгэх ажилтан 0.0 19.0 106.0 106.0 106.0
Үйлчлэх ажилтан 0.0 3.0 54.0 54.0 54.0
Хөтөлбөр 4. Тусгай хамгаалалттай газар
нутаг
391.0 494.0 548.0 548.0 548.0
Удирдах ажилтан 26.0 29.0 31.0 31.0 31.0
Гүйцэтгэх ажилтан 90.0 385.0 421.0 421.0 421.0
Үйлчлэх ажилтан 270.0 80.0 96.0 96.0 96.0
Гэрээт ажилтан 5.0 0.0 0.0 0.0 0.0
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур, орчны шинжилгээ 1,770.0 1,790. 1,906.0 1,906.0 1,906.0
Удирдах ажилтан 64.0 64.0 65.0 65.0 65.0
Гүйцэтгэх ажилтан 1,574.0 1,595.0 1,705.0 1,705.0 1,705.0
Үйлчлэх ажилтан 126.0 126.0 131.0 131.0 131.0
Гэрээт ажилтан 6.0 5.0 5.0 5.0 5.0
Хөтөлбөр 6. Уур амьсгалын өөрчлөлт 5.0 5.0 5.0 5.0 5.0
Удирдах ажилтан 3.0 3.0 3.0 3.0 3.0
Гүйцэтгэх ажилтан 2.0 2.0 2.0 2.0 2.0
Хөтөлбөр 7. Байгаль орчны ерөнхий бодлого,
төлөвлөлт
0.0 793.0 108.0 108.0 108.0
Удирдах ажилтан 0.0 31.0 11.0 11.0 11.0
Гүйцэтгэх ажилтан 0.0 693.0 84.0 84.0 84.0
Үйлчлэх ажилтан 0.0 65.0 13.0 13.0 13.0
Гэрээт ажилтан 0.0 4.0 0.0 0.0 0.0
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа,
шинжилгээ
1.0 1.0 1.0 1.0 1.0
Удирдах ажилтан 1.0 1.0 1.0 1.0 1.0
Салбарын орлого
/сая.төгрөгөөр/
2011 оны Дунд хугацаа
аудитлагдсан 2012 оны тод 2013 оны төсөл
гүйцэтгэл 2014 он 2015 он
Өөрийн орлого 636.9 103.0 120.0 120.0 120.0
Бусад 168.8 34.8 46.2 46.2 46.2
НИЙТ ДҮН 805.7 137.8 166.2 166.2 166.2
Хөтөлбөр 1. Нэн ховор, ховор амьтан, ургамлыг хамгаалах
Зорилтууд
 Нэн ховор, ховор амьтдын хомсдлыг хязгаарлан зогсоох, нэн ховор ургамалын арчилгаа,
хамгаалалтыг сайжруулах;
 Нэн ховор, ховор амьтдыг байгалийн жамаар хэвийн өсч үржих нөхцөлийг хангах;
 Зориудаар өсгөн үржүүлж, цөм сүргийг хамгаалах замаар тоо толгойг нэмэгдүүлэх;
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 152.2 119.4 83.4 87.6 91.9
Дэд хөтөлбөр 1. Ховор, нэн ховор амьтдыг
33.5 - 18.4 19.7 20.9
хамгаалах үндсэн үйл ажиллагаа
Дэд хөтөлбөр 2. Ховор, нэн ховор амьтдыг
хамгаалах, сэргээн нутагшуулах, зориудаар 118.7 30.0 65.0 33.9 34.0
өсгөн үржүүлэх
129

129. Дэд хөтөлбөр 3. Ховор, нэн ховор ургамлын
тархац, нөөцийг тогтоох, хамгаалах, - 89.4 - 34.0 37.0
тарималжуулах
Зардлын чиг хандлага. Нэн ховор, ховор амьтан, ургамлыг хамгаалах үндэсний хөтөлбөр нь 3 дэд
хөтөлбөрөөр төсөвлөгддөг бөгөөд ховор, нэн ховор амьтдыг хамгаалах, сэргээн нутагшуулах,
зориудаар өсгөн үржүүлэх дэд хөтөлбөрийн хүрээнд 2013 онд өнгөрсөн оныхоос 2.2 дахин нэмэгдэж,
65.0 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн.
Хөтөлбөр 2. Ойн нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
Зорилтууд
Экологийн тэнцвэртэй байдлыг хангах шаардлагад нийцүүлэн ойг хамгаалах,
Зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх чадавхийг дээшлүүлж, байгаль орчин, ойн талаар төрөөс
баримтлах бодлогын зорилтуудыг хэрэгжүүлэх
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 1,419.0 134.1 135.8 142.6 149.7
Дэд хөтөлбөр 1. Ойн нөөцийн менежмент 185.9 17.6 19.3 20.3 21.3
Дэд хөтөлбөр 2. Ойн нөхөн сэргээлт 1,233.1 116.5 116.5 122.3 128.4
Зардлын чиг хандлага. Ойн үндэсний хөтөлбөр нь ойн нөөцийн менежмент болон ойн нөхөн сэргээлт
гэсэн 2 дэд хөтөлбөрөөр хэрэгждэг бөгөөд ойн нөөцийн менежмент дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй
холбогдох зардлыг 2013 онд өмнөх оноос 1.7 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдүүлж, 135.8 тэрбум төгрөг
төсөвлөлөө.
Хөтөлбөр 3. Усны нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх
Зорилтууд
 Монгол орны усны нөөцийг хомсдол, бохирдлоос хамгаалах,
 Боломжит нөөцийг зүй зохистой ашиглан, улс орны хөгжлийн түлхүүр болгох;
 Монгол хүн эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх төрийн бодлогыг хэрэгжүүлэх;
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 253.3 357.9 1,896.9 1,991.7 2,091.3
Дэд хөтөлбөр 1. Усны нөөцийг хамгаалах 20.3 28.8 1,639.3 1,721.3 1,807.3
Дэд хөтөлбөр 2. Усны нөөцийг зохистой
233.0 329.1 257.6 270.4 284.0
ашиглах, нөхөн сэргээх
Зардлын чиг хандлага. Ус хөтөлбөрийн хүрээнд усны нөөцийг хамгаалах, усны нөөцийг зохистой
ашиглах, нөхөн сэргээх зэрэг дэд хөтөлбөрүүд хэрэгждэг бөгөөд 2013 онд нийт 1.9 тэрбум төгрөг
төсөвлөсний 86.4 хувь нь усны нөөцийг хамгаалах үйл ажиллагаанд, 13.6 хувь нь усны нөөцийг
зохистой ашиглах, нөхөн сэргээх үйл ажиллагаанд зарцуулагдахаар төлөвлөж, нийт зардлыг өнгөрсөн
оныхоос 5.3 дахин нэмэгдүүлж тооцлоо.
Хөтөлбөр 4. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийн удирдлага, зохицуулалт
Зорилтууд
 Монгол орны экологийн тэнцлийг хангахад онцгой ач холбогдол бүхий газар нутгийг хамарсан
тусгай хамгалалттай газар нутгийн сүлжээг өөрийн орны өвөрмөц нөхцөл байдал болон олон улсын
жишиг, хандлагад нийцүүлэн хөгжүүлэх
130

130.  Тусгай хамгаалалттай газар нутгийг хөгжүүлэх талаар төрөөс баримтлах бодлогыг тодорхойлж,
хэрэгжүүлэх.
Зардлын чиг хандлага. Тусгай хамгаалалттай газар нутгийг хамгаалах хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл
ажиллагааны зардалд зориулж 2013 онд нийт 5.4 тэрбум төгрөг төсөвлөсөн бөгөөд 2012 оноос 28.8
хувиар нэмэгдүүлж тооцоолсон.
Хөтөлбөр 5. Ус, цаг уур, орчны шинжилгээ
Зорилтууд
 Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөр, Эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, Монгол улсын
холбогдох хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүрэг, Байгаль орчин, ногоон хөгжлийн сайдын гаргасан
тушаал шийдвэрийг хэрэгжүүлэх;
 Ус, цаг уур, орчны урьдчилсан мэдээллээр олон нийтийг хангах;
 Байгаль, цаг агаарын болзошгүй аюул гамшиг, орчны ноцтой бохирдлоос аж ахуйн нэгж,
байгууллага, иргэдийг сэрэмжлүүлэх;
 Салбарын шинжилгээ, мэдээлэл үйлчилгээний ажлыг тасралтгүй, хэвийн явуулах;
 Мэдээлэл, үйлчилгээний ажлын чанар, үр өгөөжийг дээшлүүлэх;
 Урьдчилан сэргийлэх болон сэрэмжлүүлэг мэдээний чанар, нарийвчлалыг сайжруулах;
 Холбоо, мэдээллийн технологийн орчин үеийн ололтыг бүтээлчээр ашиглан, мэдээллийг иргэдэд
шуурхай хүргэх ажиллагааг боловсронгуй болгох;
 Цаг агаарт зориудаар нөлөөлөх үйл ажиллагааг зохицуулах зэрэг нь энэхүү хөтөлбөрийн зорилго
юм.
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 11,960.4 16,655.6 20,294.0 20,294.0 20,294.0
Дэд хөтөлбөр 1. Ус, цаг уур орчны мэдээлэл 2,978.1 4,149.1 5,416.7 5,416.7 5,416.7
Дэд хөтөлбөр 2. Цаг агаарт зориудаар
8,982.3 12,506.5 14,877.3 14,877.3 14,877.3
нөлөөлөх
Зардлын чиг хандлага. Ус, цаг уур хөтөлбөр нь ус, цаг уур орчны мэдээлэл, цаг агаарт зориудаар
нөлөөлөх зэрэг дэд хөтөлбөрүүдээр дамжин хэрэгждэг бөгөөд 2012 онд 16.6 тэрбум төгрөг төсөвлөж
байсан бол 2013 онд 21.8 хувиар нэмэгдүүлж, 20.3 тэрбум төгрөг төсөвлөлөө.
Хөтөлбөр . Цөлжилттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр
Зорилтууд
 Цөлжилтийг сааруулах,
 Газрын хөрсний доройтлоос урьдчилан сэргийлэх замаар байгаль орчны тэнцвэрт байдлыг хангах,
 Цөлжилтөд өртсөн нутгийн иргэдийн амьжиргааг дээшлүүлэх
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 32,477.0 30,067.8 31,074.8 31,451.0 31,453.0
Дэд хөтөлбөр 1. Хүрээлэн буй орчны
29.2 26.5 29.1 44.1 45.0
бохирдлоос сэргийлэх
Дэд хөтөлбөр 2. Хүрээлэн буй орчны
32,447.8 30,041.3 31,045.7 31,406.9 31,408.0
доройтлоос сэргийлэх
Зардлын чиг хандлага. Цөлжилттэй тэмцэх үндэсний хөтөлбөр нь хүрээлэн буй орчны бохирдол,
доройтлоос сэргийлэх гэсэн 2 дэд хөтөлбөрийн хүрээнд хэрэгждэг бөгөөд 2013 онд өмнөх оныхоос 3.3
хувиар нэмэгдүүлж 31.1 тэрбум төгрөгийг зарцуулахаар төсөвлөлөө.
131

131. Хөтөлбөр 7. Байгаль орчны ерөнхий бодлого, төлөвлөлт
Зорилтууд
 Байгаль орчны тэнцвэрт байдлыг хадгалах,
 Уур амьсгалын өөрчлөлттэй уялдуулан эдийн засаг, нийгмийн салбарыг хөгжүүлэх,
 Эрсдлийг бууруулах, хүлэмжийн хийн ялгаралтыг багасгах замаар үйлдвэрлэлийн үр ашиг,
бүтээмжийг дээшлүүлэх,
 Ногоон эдийн засгийн хөгжил, өсөлтийн бодлогыг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх
 Байгаль хамгаалах эрхзүйн орчныг сайжруулах
 Уул уурхай дагасан экологийн тэнцвэрт байдлын алдагдлыг бууруулахад чиглэсэн бодлого
боловсруулах
Зардлын чиг хандлага. Байгаль орчны ерөнхий бодлого, төлөвлөлтийн хүрээнд 2012 онд 13.3 тэрбум
төгрөг зарцуулахаар төсөвлөж байсан бөгөөд 2013 онд 9.2 тэрбум төгрөг төсөвлөөд байна. Энэ нь
Төсвийн тухай хуулийн 58 дугаар зүйлийн 58.2.13-т байгаль орчны хамгаалалт, нөхөн сэргээх үйл
ажиллагааны чиг үүрэг орон нутагт шилжсэнтэй холбоотой юм.
Хөтөлбөр 8. Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээ
Тодорхойлолт: Био аюулгүй байдлыг хангах ажлыг удирдан зохион байгуулахтай холбогдох үйл
ажиллагаа тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилтууд
 Монгол улсад биоаюулгүй байдлыг хангах, урьдчилан сэргийлэх цогц бодлогыг урт, дунд
хугацаанд төлөвлөн боловсруулна,
 Бодлогын удирдамжаар хангах, хэрэгжилтийг уялдуулан зохион байгуулна.
Дэд хөтөлбөрүүд
/сая.төгрөгөөр/
Дунд хугацаа
2011 оны 2012 оны 2013 оны
Хөтөлбөрийн нэр 2014 2015
гүйц тод төсөл
төсөөлөл төсөөлөл
Нийт дүн 8.6 16.6 18.5 19.4 20.4
Дэд хөтөлбөр 1. Био-аюулгүй байдлыг хангах 8.6 16.6 18.5 19.4 20.4
Зардлын чиг хандлага. Байгаль орчны судалгаа, шинжилгээ хөтөлбөр нь био аюулгүй байдлыг хангах
гэсэн дэд хөтөлбөрөөр төсөвлөгддөг бөгөөд 2013 онд тус хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхэд 18.5 сая төгрөг
төсөвлөсөн нь өмнөх оныхоос 11.4 хувиар нэмэгдсэн байна.
20. ГАДААД ХАРИЛЦААНЫ САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, 2014 2015
Цалин, Татаас төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээний
НДШ шилжүүлэг
бусад
НИЙТ ДҮН 38,998.3 15,515.4 20,834.7 2,648.2 44,842.8 44,842.8
Хөтөлбөр 1.Гадаад харилцааны бодлого, 7,927.9 1,642.2 5,498.8 786.8 10,834.7 10,834.7
удирдлага
Хөтөлбөр 2.Гадаад орнууд дахь
26,632.4 12,533.2 12,268.0 1,831.2 28,782.2 28,782.2
дипломатын їйл ажиллагаа
Хөтөлбөр 3.Монгол улс дахь ОУ-ын
болон дипломат байгууллагуудад їзїїлэх 4,158.1 1,340.0 2,787.8 30.3 4,125.9 4,125.9
їйлчилгээ
132

132. Хөтөлбөр 4.Гадаад дахь Монгол улсын
280.0 280.0 1,100.0 1,100.0
иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээ
Зорилго:Монгол Улсын аюулгүй байдал, үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг олон улсын эрх
зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах, дэлхийн улсуудтай найрсаг харилцаатай
байж, улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх,
олон улсын хамтын нийгэмлэгт байр сууриа бэхжүүлэх, хөгжил дэвшлийг хурдасгах замаар
улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататгах, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие
даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах;
Тэргүүлэх чиглэл:Монгол Улсын үндэсний аюулгүй байдлыг хангах таатай гадаад орчныг
бүрдүүлэх, Монгол Улсын хөгжлийг хангах гадаад орчныг бүрдүүлэх, Монгол Улсын
иргэдийн эрх ашиг, бизнесийн ашиг сонирхлыг хилийн чанадад хамгаалах нь Гадаад
харилцааны яамны үйл ажиллагааны тэргүүлэх чиглэл байна.
Эрхэм зорилго нь Монгол Улсын аюулгүй байдал, үндэсний хөгжилд олон талын таатай
гадаад орчинг бүрдүүлэхэд оршино.
Гадаад бодлогын стратегийн зорилго, яамны үйл ажиллагааны тэргүүлэх чиглэл, эрхэм
зорилгыг биелүүлэхдээ Монгол Улсын гадаад харилцааг үндэсний аюулгүй байдлын үзэл
баримтлал, гадаад бодлогын үзэл баримтлалд тодорхойлсон зарчим, чиглэлээр улс орны болон
дэлхий дахины улс төр, эдийн засгийн шинэ нөхцөл байдалтай уялдуулан тууштай
хэрэгжүүлж, үндэсний язгуур эрх ашиг, тогтвортой хөгжлийн зорилгод нийцсэн бие даасан,
нээлттэй, олон тулгуурт гадаад бодлогыг идэвхтэй явуулах, гадаад бодлогын залгамж чанар,
нэгдмэл байдлыг эрхэмлэж, Монгол Улсын тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдал, олон улсын
хамтын нийгэмлэгт эзлэх байр суурийг бэхжүүлэх үйл ажиллагааг тууштай үргэлжлүүлэх
зорилтуудыг удирдлага болгоно.
Хөтөлбөр 1. Гадаад харилцааны бодлого, удирдлага
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт:Монгол улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг тодорхойлох,
хоёр талт болон олон талт хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, төрийн захиргааны төв болон засаг
захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн гадаад харилцааг уялдуулан зохицуулах, хяналт тавих,
гадаад сурталчилгаа, олон нийттэй харилцах үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол Улсын аюулгүй байдал, үндэсний язгуур ашиг сонирхлыг олон улсын эрх
зүйн хүрээнд улс төр-дипломатын аргаар хангах, дэлхийн улсуудтай найрсаг харилцаатай
байж, улс төр, эдийн засгийн болон бусад салбарын харилцаа, хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх,
олон улсын хамтын нийгэмлэгт байр сууриа бэхжүүлэх, хөгжил дэвшлийг хурдасгах замаар
улсынхаа тусгаар тогтнол, бүрэн эрхт байдлыг бататгах, энхийг эрхэмлэсэн, нээлттэй, бие
даасан, олон тулгуурт гадаад бодлого явуулах нь гадаад бодлогын стратегийн зорилго мөн.
Зорилт:
1. Дээд, өндөр түвшний айлчлал, гадаад арга хэмжээ, Засгийн газар хоорондын комиссын
хуралдаан, гадаад харилцааны яамд хоорондын болон консулын зөвлөлдөх уулзалт, бизнес
форум, дугуй ширээний уулзалт зэргийг төлөвлөгөөний дагуу зохион байгуулна. Засгийн газар
хоорондын хамтарсан комиссын 14 хурал зохион байгуулна. Олон улсын үзэсгэлэн, яармагт
оролцоно. Улс төр, эдийн засаг, боловсрол, соёл, шинжлэх ухаан, эрүүл мэнд, батлан
хамгаалах зэрэг салбарт байгуулсан баримт бичиг, гэрээ хэлэлцээр, хөтөлбөр төслийг
хэрэгжүүлэх чиглэлээр ажиллана. Олон улсын хамтын нийгэмлэгт эзлэх манай улсын байр
суурийг бэхжүүлнэ. Монгол Улс Европын аюулгүй байдал, хамтын ажиллагааны байгууллага,
АПЕК, Зүүн Азийн дээд түвшний уулзалтын гишүүн болох чиглэлээр үргэлжлүүлэн ажиллана.
133

133. Европын Холбоотой байгуулсан Түншлэл, хамтын ажиллагааны хэлэлцээрийн хэрэгжилтийг
хангана.
2. Ардчилсан орны хамтын нийгэмлэгийг өөрчлөн шинэчлэх үйл ажиллагааг бүрэн
хэрэгжүүлж дуусах, Ардчилсан орны хамтын нийгэмлэгийг олон улсын байгууллагын
статустай болгох суурь эхлэлийг тавина. Ардчилсан орны хамтын нийгэмлэгийн сайд нарын
VII бага хурлыг Улаанбаатар хотноо 2013 оны эхний хагас жилд зохион байгуулна. Ардчилсан
орны хамтын нийгэмлэгийн дарга орны хувьд дэвшүүлсэн 5 үндсэн зорилт /ардчиллын
боловсрол, бүс нутгийн хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, иргэний нийгмийн оролцоог
нэмэгдүүлэх, ардчиллын туршлага солилцох, авлигатай тэмцэх/-ыг хэрэгжүүлнэ.
3. Ази, Номхон далайн худалдааны хэлэлцээрт (АПТА) нэгдэх, Японтой эдийн засгийн
түншлэлийн хэлэлцээр, АНУ-тай олон улсын худалдаа, хөрөнгө оруулалтын ил тод байдлын
хэлэлцээр байгуулах яриа хэлэлцээг үргэлжүүлнэ. Дамжин өнгөрөх тээврийн тухай Монгол
Улс, ОХУ, БНХАУ-ын Засгийн газар хоорондын гурван талт хэлэлцээр байгуулах яриа
хэлэлцээг үргэлжлүүлнэ. БНХАУ, ОХУ, БНСУ-тай чөлөөт худалдааны хэлэлцээр байгуулах
чиглэлээр хамтарсан судалгаа хийнэ. Гадаад орны буцалтгүй тусламж, хөнгөлөлттэй зээлийн
зарцуулалтад хяналт тавина. Монгол Улсыг Европын холбооны зах зээлийн бус эдийн засагтай
орнуудын жагсаалтаас хасуулах чиглэлээр үргэлжлүүлэн ажиллана. Гадаад харилцааг эдийн
засагжуулах хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлнэ.
4. НҮБ-ын Аюулгүйн Зөвлөлийн байнгын бус гишүүний 2022 оны сонгууль, НҮБ-ын Хүний
эрхийн зөвлөлийн 2015 оны сонгуульд оролцох бэлтгэлийг хангаж ажиллана. Далайд гарцгүй
хөгжиж буй орнуудын Олон улсын судалгааны төв байгуулах тогтоолыг батламжлуулж,
судалгааны ажлыг эхлүүлэх чиглэлээр ажиллана
Хөтөлбөр 2. Хилийн чанадад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газрын үйл ажиллагаа
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Монгол улсын гадаад бодлогын үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх,
хоёр талын найрсаг харилцаа, үр ашигтай хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх, улс орныхоо
хөгжилд дэмжлэг үзүүлэх гадаад таатай нөхцөлийг бүрдүүлэх, эх орноо сурталчлах, хилийн
чанадад ажиллаж амьдарч буй иргэдэд үйлчлэх зэрэг үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Хилийн чандад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрууд нь суугаа буюу хавсран
суугаа орон, дэргэд нь суугаа олон улсын байгууллагатай харилцаа, хамтын ажиллагааг
хөгжүүлэх талаар санал боловсруулах, хэлэлцүүлэн шийдвэрлүүлэх, хэрэгжүүлэх, харилцаа,
хамтын ажиллагааны асуудлаар яриа хэлэлцээ хийх, гэрээ хэлэлцээр байгуулах, тохиролцсон
арга хэмжээг хэрэгжүүлэхэд дэмжлэг туслалцаа үзүүлэх, Монгол Улсын хөгжлийн зорилтыг
шийдвэрлэхэд шаардагдах судалгаа хийх, холбогдох байгууллагад танилцуулах, хилийн
чанадад Монгол Улсын иргэн, хуулийн этгээдийн эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг олон улсын
эрх зүйн дагуу дипломат аргаар хамгаалах үндсэн чиг үүргийг хэрэгжүүлнэ.
Хөтөлбөр 3. Монгол Улсад суугаа дипломат төлөөлөгчийн газруудад үйлчлэх
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Монгол Улсад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрууд, олон
улсын байгууллагуудыг байр, орон сууцаар хангах, тэдгээрт засвар үйлчилгээ хийх, гадаад
тохижилт, аюулгүй байдлыг хангах, авто тээвэр, ёслол хүндэтгэлийн үйлчилгээ үзүүлэх,
гадаад харилцааны яамны үйл ажиллагааг дэмжих үйлчилгээ энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго. Монгол улсад суугаа гадаадын дипломат төлөөлөгчийн газрууд, олон улсын
байгууллагуудын хэвийн, аюулгүй, ая тухтай орчинд ажиллах амьдрах нөхцөлөөр хангах.
Зорилт.
 Гадаад харилцааны яамны тасралтгүй үйл ажиллагааг дэмжих автомашин, зоог, хүлээн
авалтын үйлчилгээгээр хангана.
134

134.  Монгол улсад суугаа гадаадын дипломат төлөөлөгчийн газруудад засвар хийх, Гадаад
харилцааны яамны захиалгаар гүйцэтгэж буй барилга, их засварт хяналт тавьж ажиллана.
Хөтөлбөр 4. Гадаад дахь Монгол улсын иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээ
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Хилийн чанадад байгаа иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалах,
Монгол улсын иргэдэд туслах сангийн үйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго. Хилийн чанадад байгаа иргэдийнхээ эрх ашгийг хамгаалж, хилийн чанад дахь монгол
иргэдийн бүртгэлийн тогтолцоог сайжруулна. Хүн худалдаалахтай тэмцэх тухай хуулийн
хүрээнд хилийн чанадад хүний наймааны хохирогч болсон иргэдийг түр хамгаалах байраар
хангах, үйлчилгээ үзүүлэх, эх оронд нь буцаахтай холбогдсон бүхий л арга хэмжээг авч
хэрэгжүүлнэ. Монгол Улсын дотоод, гадаад бодлого, ардчилал, шинэчлэлийн үйл явцыг
дэлхийн улс орнуудад сурталчлан таниулна.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
1. Төрийн гадаад бодлого нэгдмэл байх, төр, засгийн байгууллагуудын гадаад харилцаа
нэгдсэн зохицуулалттай байх зарчмыг тууштай хэрэгжүүлнэ.
 Хөрш орнуудтай хөгжүүлж буй стратегийн түншлэлийг бататган бэхжүүлж, эдийн засгийн
агуулгаар баяжуулна.
 “Гуравдагч хөрш”-ийн бодлогын хүрээнд өрнө, дорнын улс, холбоодтой хамтын
ажиллагааг өргөжүүлэн хөгжүүлж, Монгол Улсын хөгжлийн эрх ашигт нийцсэн хоёр болон
олон талт эдийн засаг, худалдаа, хөрөнгө оруулалтын гэрээ, хэлэлцээр байгуулж,
хэрэгжүүлэх чиглэл баримтална.
 Нэгдсэн Үндэстний Байгууллага, түүний системийн байгууллагуудтай хамтын
ажиллагаагаа идэвхтэй үргэлжлүүлж, далайд гарцгүй хөгжиж буй орнуудын эрх ашгийг
хамгаалах чиглэлд ахиц гаргана.
 НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд оролцоогоо өргөжүүлэхэд анхаарч, 2015 онд болох
НҮБ-ын Хүний эрхийн зөвлөлийн сонгууль, 2022 онд болох НҮБ-ын Аюулгүйн зөвлөлийн
байнгын бус гишүүний сонгуульд амжилттай оролцох бэлтгэлийг хангаж ажиллана.
 Бүс нутгийн аюулгүй байдал, эдийн засгийн хамтын ажиллагаа, интеграцчлалын үйл явцад
оновчтой оролцоно.
 Монгол Улсын иргэдийн гадаадад зорчих нөхцөлийг хөнгөвчилж, гадаадад байгаа Монгол
иргэдийн эрх ашгийг хамгаалах хүрээнд “Иргэдэд туслах сан”-гийн үйл ажиллагааг
өргөжүүлж, консулын үйлчилгээг шуурхай, хүртээмжтэй болгоно.
 Монгол Улсын хөгжил, үндэсний хэл, соёл, өв уламжлалаа дэлхий нийтэд сурталчлан
таниулахын зэрэгцээ монгол судлалыг дэмжиж, гадаад улсад оршин суугаа монгол
хүүхдүүдэд монгол хэлийг сургаж, соёлыг таниулах чиглэлээр явуулж байгаа үйл
ажиллагааг дэмжинэ.
2. Ардчилсан орнуудын хамтын нийгэмлэгийн даргын үүргийг нэр төртэй гүйцэтгэж
дуусгахын зэрэгцээ ардчиллын боловсролыг дэлгэрүүлэх талаар цаашид ч идэвхтэй
ажиллана.
 Монгол Улсын ардчилал, хүний эрх, зах зээлийн эдийн засгийн замнал, туршлагыг хөгжиж
буй бусад улстай хуваалцах зорилгоор “Шилжилтийг дэмжих сан” байгуулж ажиллуулна.
 Хил орчмын худалдааг дэмжиж, орон нутгийн иргэдийн түр хугацаагаар хил нэвтрэх
боломжийг сайжруулна.
 Агаарын харилцааг эдийн засгийн хамтын ажиллагааны тэргүүлэх чиглэлд тооцон олон
улсын нислэгийн давтамж чиглэлийг хоёр дахин нэмэгдүүлэх нөхцөл бүрдүүлнэ.
135

135.  Европын Холбооны нийтлэг зарчим, хэм хэмжээ, стандартыг Монгол Улсад нэвтрүүлэх
чиглэлээр үргэлжлүүлэн ажиллана.
 Гадаадад байгаа монгол иргэдийн байгуулсан сайн дурын холбоо, нийгэмлэгийн үйл
ажиллагааг дэмжиж, “Монгол Монголдоо тусална” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлж, уугуул иргэд
эх нутагтаа зорчих, ажиллах таатай нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
 Дипломат албаны хууль, эрх зүйн орчинг сайжруулж, гадаад харилцааны салбарын
боловсон хүчний чадавхийг бэхжүүлж, мэргэшсэн чадварлаг боловсон хүчин бэлтгэхэд
чиглэсэн сургалт, судалгааны байгууллага байгуулна.
 Улс орны хэрэгцээ шаардлагад нийцүүлэн гадаадад байгаа ДТГ-уудын байршлыг оновчтой
болгоно.
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая төгрөгөөр/
2012 Дунд хугацаа
2011
оны 2013 оны
Хөтөлбөр оны 2014 2015
тодот төсөл
гүйц төсөөлөл төсөөлөл
төлөв
НИЙТ ДҮН 26,646.8 31,882.6 38,998.3 44,842.8 44,842.8
Хөтөлбөр 1.Гадаад харилцааны бодлого, удирдлага 3,693.4 4,461.3 7,927.9 10,834.7 10,834.7
Хөтөлбөр 2.Гадаад орнууд дахь дипломатын їйл ажиллагаа 19,440.7 23,504.6 26,632.4 28,782.2 28,782.2
Хөтөлбөр 3.Монгол улс дахь ОУ-ын болон дипломат
2,932.5 3,347.3 4,158.1 4,125.9 4,125.9
байгууллагуудад їзїїлэх їйлчилгээ
Хөтөлбөр 4.Гадаад дахь Монгол улсын иргэдэд үзүүлэх
үйлчилгээ 173.2 173.2 280.0 1,100.0 1,100.0
Зардлын чиг хандлага:
Гадаад харилцааны сайдын урсгал төсвийн багцын хэмжээ 2013 онд 38998,3 сая төгрөг болж,
2012 оны тодотгосон төсвөөс 7,1 тэрбум төгрөгөөр нэмэгдэж байна.
Ардчилсан орны хамтын нийгэмлэгийн сайд нарын YII бага хурлыг зохион байгуулах арга
хэмжээний зардалд 3.1 тэрбум төгрөг, гадаад харилцаа, хамтын ажиллагаа өргөжин тэлж, шинэ
шатанд гарч байгаатай уялдан гадаад айлчлал, гадаад зочны зардлыг 230,0 сая төгрөгөөр
нэмэгдүүлсэн. Гадаадад байгаа иргэдийн хууль ёсны эрх ашгийг хамгаалахтай холбогдуулан
Хилийн чанадад байгаа Монгол улсын иргэдэд туслах сангийн хөрөнгийг хэмжээг 95.0 сая
төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 280.0 сая төгрөгөөр, Засгийн газар хоорондын комиссын хуралдааны
зардлыг 100.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 280,0 сая төгрөгөөр, гадаад сурталчилгааны зардлыг
328.0 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлэн 600.0 сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгасан.
Сангийн сайд, Гадаад харилцааны сайдын 2012 оны 18/50 дугаар хамтарсан тушаалаар
батлагдсан ”Монгол Улсаас хилийн чанадад суугаа Дипломат төлөөлөгчийн газрын
ажилтнуудад олгох зардал хангамжийн тухай журам”-ын дагуу цаг уурын хүнд нөхцөлтэй
орны тоонд шинээр хамрагдах болсон Кувейт, БНАСАУ-ын дипломат төлөөлөгчийн газрын
ажилтан, тэдгээрийн гэр бүлийнхний эх орондоо ирж амрах тээврийн зардлыг төсвийн төсөлд
тусгав.
Засгийн газрын 2012 оны 156 дугаар тогтоолоор зарим Дипломат төлөөлөгчийн газруудын
ажилтнуудын цалингийн нэгжийг нэмэгдүүлсэнтэй холбогдуулан 2013 оны цалингийн санг
нэмэгдүүлж тооцсон. Энэ онд шинээр томилогдсон ажилтануудтай холбогдсон бараа,
үйлчилгээний бусад зардлыг (бичиг хэрэг, томилолт, даатгал, ерөнхий боловсролын
сургуулийн хүүхдийн сургалтын төлбөр болон бусад ашиглалтын зардлыг) төсвийн төсөлд
нэмж тусгасан.
136

136. Монгол улсад суугаа Олон улсын байгууллагын хэвийн аюулгүй, ая тухтай орчинд ажиллах
нөхцөлийг бүрдүүлэх үүднээс НҮБ-ын суурин төлөөлөгчийн газрын байрны ашиглалтын
зардал болон хурлын заалыг тохижуулах зардалд 239.3 сая төгрөг нэмж тусгасан.
21. САНГИЙН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр Нийт
урсгал Бараа, Татаас 2014 2015
Цалин, төсөөлөл төсөөлөл
зардал үйлчилгээн шилжүүлэ
НДШ
ий бусад г
НИЙТ ДҮН 932,978.5 36,669.7 300,674.8 445,633.9 559,547.1 562,797.5
Хөтөлбөр 1.Санхүү, тєсвийн нэгдсэн
6,725.5 2,265.9 2,403.8 2,055.8 5,967.6 6,691.6
удирдлага
Хөтөлбөр 2.Татвар хураалт, орлого
49,633.4 34,403.8 8,204.1 7,025.4 58,725.1 61,251.5
бүрдүүлэлт
Хөтөлбөр 3.Хөгжлийн банкны дүрмийн санг
150,000.0
нэмэгдүүлэх хүүгийн төлбөр
Хөтөлбөр 4.Санхүүгийн нэгдсэн мэдээллийн
2,129.9 2,129.9 21,845.0 21,845.0
систем
Хөтөлбөр 5.Засгийн газрын єрийн гїйлгээ 242,849.9 242,849.9 0.0 0.0
Хөтөлбөр 6.Засаг захиргааны тївшин 429,586.0 429,586.0 417,369.4 417,369.4
хоорондын ерєнхий зориулалтын татаас
Хөтөлбөр 7.Тусгай сан 43,483.8 43,483.8 54,000.0 54,000.0
Хөтөлбөр 8.Харилцаа холбооны олон улсын
1,603.3 1,603.3 1,640.0 1,640.0
суваг ашиглах
Хөтөлбөр 8.Бусад татаас шилжүүлэг 6,966.8 6,966.8
Зорилго. Монгол Улсын санхүү, төсвийн тогтвортой байдлыг хангаж, иргэдийнхээ
амьжиргааны түвшинг тасралтгүй дээшлүүлэн Мянганы хөгжлийн зорилт, үзүүлэлтийг
биелүүлж, цаашдаа хөгжингүй орнуудын дундаж жишигт хүргэх
Хөтөлбөр 1. Санхүү, төсвийн нэгдсэн удирдлага
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөр нь төсөв, татварын бодлого, стратеги,
төлөвлөгөө, төсөл боловсруулах, санхүүгийн зах зээлийг хөгжүүлэх, төсвийн тогтвортой
байдлыг хангах болон худалдан авах ажилагааны хууль тогтоомж, бодлого, стратеги
боловсруулах, нягтлан бодох бүртгэл, аудит, хөрөнгийн үнэлгээний бодлого, стратеги,
стандарт боловсруулах, зээл, тусламжийн бодлогын хэрэгжилтийг хангах, өрийн удирдлагын
талаар хууль тогтоомж, бодлого, стандарт боловсруулах, улсын төсвийн бодлогыг
хэрэгжүүлэх, Засгийн газрын мөнгөн хөрөнгийн удирдлага, зохицуулалтаар хангах, санхүү,
мөнгөний дотоод аудит болон бодлогын хэрэгжилтэд хяналт-шинжилгээ хийх, үр дүнд үнэлгээ
өгөх, хэрэглэгчийг мэдээллээр хангах, үйлчилгээ үзүүлэхэд чиглэгдсэн үйл ажиллагааг
хамарна.
137

137. Зорилго:Монгол улсын иргэдийн амьжиргааны түвшинг дээшлүүлэхэд чиглэсэн эдийн
засгийн таатай орчин бүрдүүлэх, Засгийн газрын санхүүгийн нэгдсэн, оновчтой удирдлагаар
хангах
Хөтөлбөрийн зорилт: Санхүү, төсвийн бодлогын талаарх нэгдсэн бодлого, зохицуулалтыг
боловсронгуй болгох, гадаад, дотоод өрийн удирдлагыг бэхжүүлэх, хяналтыг чангатгах,
нягтлан бодох бүртгэл, аудит, санхүүгийн дотоод хяналтын нэгдсэн бодлого, удирдлагаар
хангах, Засгийн газрын худалдан авах ажиллагааны бодлого, удирдлага, зохицуулалтыг
сайжруулахад чиглэгдэнэ.
Хүрэх үр дүн:
 Монгол улсын төсөв, санхүү, татварын бодлогын баримт бичгийг боловсруулах,
батлуулах, эдийн засаг, нийгмийг тухайн жилд болон дунд хугацаанд хөгжүүлэх үндсэн
чиглэлийн суурь үзүүлэлтүүдэд тулгуурлан Монгол улсын төсвийн хүрээний
мэдэгдлийн төсөл боловсруулах, хянуулах, зохих шатны байгууллагаар хэлэлцүүлэх,
зөвшөөрүүлэх ажлыг зохион байгуулна;
 Эдийн засаг, төсөв, мөнгөний бодлоготой уялдсан санхүүгийн бодлогыг хэрэгжүүлэх
замаар Монгол улсын санхүүгийн эх үүсвэрийг арвижуулах, үндэсний эдийн засагт
олон улсын жишигт нийцсэн санхүүгийн тогтолцоог буй болгоход чиглэсэн үйл
ажиллагааг хэрэгжүүлнэ;
 Төсвийн хуулийн дагуу төсвийн хэрэгжилтийг хангаж, төлбөр тооцоо гүйцэтгэх,
тайлагнах, төсвийн алдагдал, төсөл хөтөлбөрийг хамгийн бага зардлаар, төлбөрийн
чадвартай уялдуулан санхүүжүүлнэ;
 Монгол Улсын нягтлан бодох бүртгэл, аудит, дотоод хяналтын тогтолцоог олон улсын
жишигт нийцүүлэх, аж ахуйн нэгж байгууллагын бүртгэл хөтлөлт, тайлан гаргалтын
арга зүйг боловсронгуй болгох замаар улсын төсвийн орлогын бүрдүүлэлт, зарлагын
хэмнэлтэд эерэг нөлөө үзүүлэх, бүх шатны удирдлагад санхүү, эдийн засгийн оновчтой
шийдвэр гаргахад арга зүй, зохион байгуулалтын туслалцаа үзүүлнэ;
 худалдан авах ажиллагааг хэрэгжүүлэхдээ Засгийн газрын байгууллагуудыг
мэргэжлийн арга зүйгээр хангаж, тэдгээрийн гэрээ байгуулах үйл ажиллагаа нь
холбогдох хууль тогтоомж, журам зааварт нийцэж байгаа эсэхэд хяналт тавина.
Хөтөлбөр 2. Татвар хураалт, орлогын бүрдүүлэлт
Хөтөлбөрийн тодорхойлолт: Гаалийн болон бусад татвар, хураамжийг ногдуулж
барагдуулах, улс, орон нутгийн төсвийн орлогыг бүрдүүлэх, татвар төлөгчдөд татварын
үйлчилгээг хүргэх, татвар төлөхөөс зайлсхийх явдлыг илрүүлэх тэдгээрт хяналт тавих, гаалийн
мэдээллийн системийг боловсронгуй болгох, статистик мэдээллийг гаргах, гаалийн
байгууллагын дотоод хяналтыг хэрэгжүүлэх болон татварын хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг
зохион байгуулах үйл ажиллагаа энэхүү хөтөлбөрт хамаарна.
Стратегийн зорилго 1: Гадаад худалдааны аюулгүй байдлыг ханган хууль ёсны худалдааг
дэмжих, мэдээллийн технологийн дэвшилд тулгуурлан, эрсдлийн удирдлагын системийг
гаалийн хяналтын бүх үе шатанд бүрэн хэрэгжүүлж, хяналтын стандартыг тогтоож, хууль
сахилтыг түвшинг дээшлүүлэн бүрдүүлэлтэд зарцуулах хугацааг багасгах, гааль-бизнесийн
түншлэлийг хөгжүүлж, хилийн удирдлагын нэгдсэн менежментийг нэвтрүүлэх;
Зорилт:
 Гаалийн хяналтанд эрсдлийн удирдлагыг нэвтрүүлж, гааль-бизнесийн түншлэлийг дэмжих
замаар хууль ёсны худалдааг хөнгөвчлөх;
 Үндэсний аюулгүй байдлыг хангах хууль бус барааны эргэлтийг илрүүлэх зорилгоор
гаалийн үр дүнтэй хяналтыг хэрэгжүүлэх;
138

138.  Эрх зүйн зохицуулалтыг боловсронгуй болгох;
 Байгууллагын болон санхүүгийн хөгжлийн удирдлага, дотоод хяналтыг сайжруулах;
 Улсын төсвийн орлогыг бүдүүлэлтийг сайжруулах болон сайн дураар татвар төлөх
чадварийг бий болгох;
 Мэдээллийн технологийн хөгжүүлэх;
 Цахим нэг цонхны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, төрийн болон төрийн бус байгууллагууд,
гадаад худалдаа эрхлэгчтэй хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх замаар хилийн зохицуулалттай
менежментийг дэмжих;
 Хүний нөөцийн чадавхийг бэхжүүлж, нийгмийн халамжийн бодлогыг сайжруулах
Хүрэх үр дүн:
 Гаалийн хяналт шалгалт оновчтой зохион байгуулагдаж, бүрдүүлэлтэд зарцуулах хугацаа
буурна.
 Гаалийн зөрчлөөс урьдчилан сэргийлэх, түүнтэй тэмцэх үр дүнтэй механизм бий болно.
 Гаалийн байгууллагын төсөвт төвлөрүүлэх орлогын хэмжээ тогтвортой нэмэгдэнэ
СТРАТЕГИЙН ЕРӨНХИЙ ТОЙМ /2012-2016/
Гаалийн байгууллагын 2009-2012 оны Стратеги төлөвлөгөө нь бодлогын болон эрх зүйн
зохицуулалтыг олон улсын стандартад нийцүүлэхэд чухал алхам болсон байна.Тухайлбал,
уламжлалт гаалийн хяналт нь хуулийг албадан сахиулах зарчмыг баримталдаг байсан бол
орчин үед нийгмийн хөгжлөө дагаад хуулийг сайн дураар сахих, хэрэгжүүлэх зарчимд
үндэслэн гаалийн хяналтад эрсдэл тооцох аргыг хэрэгжүүлэн гаалийн хяналтын шинэ
стратегийг Дэлхийн гаалийн байгууллагын (ДГБ) бодлого, Монгол Улсын нэгдэн орсон олон
улсын гэрээ, конвенцид нийцүүлэн боловсруулж, хэрэгжилтийг ханган ажиллахад анхаарал
хандуулсан. Мөн гаалийн хяналтыг зөвхөн бүрдүүлэлтийн үе шатанд, хилийн боомт дээр гол
төлөв хэрэгжүүлдэг байсныг бүрдүүлэлтийн өмнөх болон нэн ялангуяа бүрдүүлэлтийн дараах
үе шатад түлхүү хэрэгжүүлэх бодлогыг нэвтрүүлсэн.
Гаалийн байгууллагын 2013-2016 оны стратеги төлөвлөгөө нь 2009-2012 онд хэрэгжүүлсэн
стратегийн зорилтуудыг улам төгөлдөршүүлэн, боловсронгуй болгох, Дэлхийн гаалийн
байгууллагын (ДГБ) бодлого, Монгол Улсын нэгдэн орсон олон улсын гэрээ, конвенцид
нийцүүлэн боловсруулагдаж, хэрэгжилтийг ханган ажиллахад илүү түлхүү анхаарч, гаалийн
хяналтанд эрсдлийн удирдлагыг нэвтрүүлж, гааль-бизнесийн түншлэлийг дэмжих замаар хууль
ёсны худалдааг хөнгөвчлөх, үндэсний аюулгүй байдлыг хангах хууль бус барааны эргэлтийг
илрүүлэх зорилгоор гаалийн үр дүнтэй хяналтыг хэрэгжүүлэх, эрх зүйн зохицуулалтыг
боловсронгуй болгох, хүний нөөцийн чадавхийг бэхжүүлж, нийгмийн халамжийн бодлогыг
сайжруулах, цахим нэг цонхны хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх, төрийн болон төрийн бус
байгууллагууд, гадаад худалдаа эрхлэгчтэй хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх замаар хилийн
зохицуулалттай менежментийг дэмжих стратеги зорилтуудыг дэвшүүлэн ажиллана.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Цаашдын төсөөлөл
Үзүүлэлт Аль хөтөлбөрт хамаарах 2013 2014 2015 2016
Эрсдлийн удирдлагад суурилсан 1. Гаалийн хяналтанд эрсдлийн
хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг удирдлагыг нэвтрүүлж, гааль- 5% 10% 15% 20%
хэрэгжүүлсэн байна. бизнесийн түншлэлийг дэмжих
Худалдааг хөнгөвчлөгдөж, гаалийн замаар хууль ёсны худалдааг
бүрдүүлэлтэнд зарцуулах цаг хугацаа хөнгөвчлөх 10% 20% 30% 50%
50 хувь багасссан байна
139

139. Сайн дураараа хууль сахих гадаад 5% 10%
худалдаанд оролцогчидын тоо
нэмэгдсэн байна.
Зөрчлийн мэдээллийн стратеги 2. Үндэсний аюулгүй байдлыг 5% 10% 15% 20%
хэрэгжсэн байна. хангах хууль бус барааны эргэлтийг
Хориглосон хязгаарлагдсан барааг илрүүлэх зорилгоор гаалийн үр 5% 10% 13% 26%
илрүүлэлт нэмэгдсэн байна. дүнтэй хяналтыг хэрэгжүүлэх
Гаалийн хууль тогтоомж олон улсын 3. Гаалийн үйл ажиллагааг дэмжсэн 10% 20% 30% 40%
гэрээ конвенцид нийцсэн байна эрх зүйн зохицуулалтыг сайжруулах
Статистик мэдээлэл гаргах аргачлал 5.Төсөв бүрдүүлэлтийн 10% 20% 30% 50%
боловсронгуй болсон байна эрсдлийг бууруулах, гаалийн
ДХБ-ын зөвлөмж хэрэгжсэн, барааны татварыг бүрэн хурааж барагдуулах, 10% 20% 30% 40%
ангилал ижил нэг мөр болсон байна гадаад худалдааны статистик мэдээ
Цахим төлбөрийн систем гарсан байна. гаргах стратегийг хэрэгжүүлэх
20% 30% 50%
Гааль болон харилцагчдын хэрэгцээ 6.Байгууллагын үйл
шаардлагад нийцсэн үр ашигтай ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх
найдвартай мэдээллийн технологийн зорилгоор мэдээллийн технологийн 10% 20% 30% 40%
систем бий болсон байна чадавхийг дээшлүүлэх,
архитектурыг бий болгох
Гаалийн сургалтын төв байгуулагдсан 7. Хүний нөөцийн чадавхийг
байна бэхжүүлж, нийгмийн халамжийн 50% 100%
бодлогыг сайжруулах
Стратегийн зорилго 2: Ил тод, нээлттэй, шуурхай, үйлчилгээнд чиглэсэн орчин үеийн
татварын албыг хөгжүүлж, орлогоо бодитойгоор мэдүүлж, татвар төлөлтийг нэмэгдүүлэх;
Зорилт:
-Хууль тогтоомжоор хүлээсэн үүргээ шударгаар биелүүлж, мэдээллийн технологийн орчин
үеийн ололт амжилт, мэдлэгт түшиглэн татварын албаны чадавхийг бэхжүүлж, гадаад
харилцааг өргөжүүлэн цахим татварын алба болох;
-Далд эдийн засгийг бууруулах, татварт хамруулалтын түвшинг дээшлүүлэх замаар
татварын орлогын эх үүсвэрийг нэмэгдүүлэх;
Хүрэх үр дүн:
 Орчин үеийн мэдээллийн технологи, техник хэрэгсэл бүхий татвар төлөгчдөд үзүүлэх
цахим үйлчилгээ хэрэгжинэ.
 Татварын хууль тогтоомжийг боловсронгуй болгох, татварын хууль тогтоомжид заасан эрх,
үүрэг, хүлээх хариуцлагын талаарх иргэд, хуулийн этгээдийн мэдлэг нэмэгдсэн байна.
 Татварын алба илүү нээлттэй, ил тод, хариуцлага хүлээх чадвартай байгууллага болсон
байна.
 Татвар төлөгчдөд үзүүлэх үйлчилгээ өргөжиж, сайжирсан байна.
Стратегийн тойм (2012-2016)
Үндэсний татварын алба нь Монгол Улсын улс, орон нутгийн төсвийн орлогыг бүрдүүлэх,
татварын хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх ажлыг зохион байгуулах, хэрэгжилтэд хяналт тавих,
татвар төлөгчийг мэдээллээр ханган зөвлөгөө өгөх, сургалт сурталчилгаа явуулах, татварын
тогтолцоог шинэчлэн сайжруулах, хөгжлийг дэлхийн түвшинд хүргэх зорилттой ажиллаж
байна.
Дунд хугацаанд баримтлах стратегийн хүрээнд дараах 7 зорилтыг дэвшүүлэн ажиллаж байна.
140

140.  Орчин үеийн эдийн засгийн харилцаанд нийцүүлэн татварын эрх зүйн орчныг дэлхийн
жишигт хүргэх;
 Мэдээллийн технологийн орчин үеийн ололт амжилтад суурилсан, цахим татварын алба
болох;
 Татварын албаны үндсэн үйл ажиллагааны технологийг боловсронгуй болгож, татвар
ногдуулалт, хураалтыг сайжруулан татварын орлогын бүрдүүлэлтийг эрс нэмэгдүүлэх;
 Далд эдийн засгийг ил болгоход татварын албаны үүрэг оролцоог нэмэгдүүлэн, эрсдлийн
удирдлагыг хөгжүүлж, татварын суурийг өргөжүүлэх;
 Татвар төлөх нийгмийн сэтгэл зүйг төлөвшүүлэн, татвар төлөгч бүрт хүрсэн татварын цогц
үйлчилгээг бий болгох;
 Татварын албаны хүний нөөцийн бодлогод эрс шинэчлэл хийж, дэлхийн жишигт нийцсэн
өндөр мэдлэг, ур чадвартай, хөрвөх чадамж бүхий мэргэжлийн хүчирхэг нөөц бий болгох.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлт:
Хүрсэн үр дүн Хүрэх үр дүн
Гүйцэтгэлийн
Хөтөлбөр Бүтээгдэхүүн арга хэмжээ 2012
шалгуур үзүүлэлт 2011 2013 2014
оны 2015 онд
онд онд онд
ХБГ
Жилийн
Улс, орон нутгийн төсөвт орох төлөвлөгөөг 100 –
татварын орлогын төлөвлөгөөг ханган аас доошгүй %- 104.1 90.0 100 100 100
биелүүлэх иар биелүүлсэн
байх
Урьд оны тайлангаар ногдуулсан Тавьсан зорилтод
67,1 60,9 70 75 80
татварын өр барагдуулах хүрсэн байх
Урьд оны хяналт шалгалтаар Тавьсан зорилтод
76,4 60,9 70 75 80
ногдуулсан өр барагдуулах хүрсэн байх
Тайлант хугацааны татварын Тавьсан зорилтод
48 85 90 91 92
тайлангийн ногдол өр барагдуулах хүрсэн байх
Тайлант хугацааны хяналт шалгалтын Тавьсан зорилтод
65,6 55,7 80 82 85
ногдол өр барагдуулах хүрсэн байх
Татварын
орлогыг Татварын тайлан хүлээж авалтыг Өмнөх ААНОАТ, НӨАТ, ХХОАТ-ын тайланг
цуглуулах нэмэгдүүлэх түвшингээс цахимаар авах ажиллагааг нэмэ гдүүлж, тоон
буураагүй байх гарын үсгийг хэрэглэж тайлан хүлээн авах
2012 оны эхний хагас жилийн дүнгээр цахим
тайлангийн ирц 79.8 хувьд хүсэнийг 2013 онд
90 хувьд хүргэх
Татварын
хуулийн
хэрэгжилт
сайжирч, 3% 5% 10% 15%
Татварын
Эрсдлийн удирдлагад суурилсан
зөрчлыг
хяналт шалгалтын үйл ажиллагааг
бууруулсан байх
хэрэгжүүлсэн байх
“Х”болон
Жил бүр 5-аас доошгүй хувь бууруулах
алдагдалтай
тайлангийн тоо
буурсан байх
141

141. ААНОАТ төлөгч Жилд 5-8 хувиар
72830 78741
нэмэгдүүлэх
Жилд 2-оос доошгүй
НӨАТ төлөгч 17409 19189
хувиар нэмэгдүүлэх
Татвар төлөгчийн баазыг нэмэгдүүлэх
Өмнөх
Бусад төрлийн төвшинөөс 0.5- Жилд 0.5-3 хувиар
татвар төлөгч 2.6 хувь өссөн нэмэгдүүлэх
дүнтэй байна
Төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн урсгал зардал хөтөлбөрөөр:
/сая төгрөгөөр/
2012 оны Дунд хугацаа
2011 оны 2013 оны
Хөтөлбөр тодот 2014 2015
гүйц төсөл
төлөв төсөөлөл төсөөлөл
НИЙТ ДҮН 100,132.5 369,953.5 932,978.5 566,513.9 569,764.3
Хөтөлбөр 1.Санхүү, тєсвийн нэгдсэн удирдлага 6,733.1 7,750.5 6,725.5 5,967.6 6,691.6
Хөтөлбөр 2.Татвар хураалт, орлого бїрдїїлэлт 29,215.1 37,757.3 49,633.4 58,725.1 61,251.5
Хөтөлбөр 3.Хөгжлийн банкны дүрмийн санг нэмэгдүүлэх
хүүгийн төлбөр 0.0 47,900.0 150,000.0 0.0 0.0
Хөтөлбөр 4.Санхүүгийн нэгдсэн мэдээллийн систем 0.0 2,019.8 2,129.9 21,845.0 21,845.0
Хөтөлбөр 5.Засгийн газрын єрийн гїйлгээ 0.0 75,826.9 242,849.9 0.0 0.0
Хөтөлбөр 6.Засаг захиргааны түвшин хоорондын ерєнхий
29,439.9 151,754.7 429,586.0 417,369.4 417,369.4
зориулалтын татаас
Хөтөлбөр 7.Тусгай сан 33,250.7 45,338.0 43,483.8 54,000.0 54,000.0
Хөтөлбөр 8.Харилцаа холбооны олон улсын суваг ашиглах 1,493.6 1,606.2 1,603.3 1,640.0 1,640.0
Хөтөлбөр 9.Бусад татаас шилжүүлэг 6,966.8 6,966.8 6,966.8
Зардлын чиг хандлага. Монгол улсын Сангийн сайдын урсгал төсвийн багцын хэмжээг 2013
онд 932.9 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөж байна.
Засгийн газрын нөөц санд 20.0 тэрбум төгрөг, Эрсдэлийн санд 5.0 тэрбум төгрөг, УИХ-д
суудалтай намуудын дэмжлэгт 760.0 сая төгрөг, Хөгжлийн банкны дүрмийн санг нэмэгдүүлэх
хүүгийн төлбөрт 150.0 тэрбум төгрөг төлөвлөв.
Төсвийн тухай хууьд нийцүүлэн Монголын үндэсний олон нийтийн радио телевизэд олгох
санхүүгийн дэмжлэгийг Сангийн сайдын багцад тусгалаа.
Зарим боомтууд түр ажиллагаанаас байнгын ажиллагаанд шилжих болсон, Цахим нэг цонхны
хөтөлбөр төслийг 2012 оноос хэрэгжүүлсэн, “Чингэлэг шалгах рентген төхөөрөмж-2”,
Сайншанд дахь гаалийн газрын Ханги хилийн боомт 2012 онд ашиглалтанд орсон, Замын-Үүд
боомтод вагон шалгах, Гашуунсухайт боомтод чингэлэг шалгах рентген төхөөрөмжийн
цогцолбор, Дорнод дахь Гаалийн газрын Сүмбэр боомт 2013 онд шинээр ашиглалтанд орохтой
холбогдон нэмэгдэх үйл ажиллагааны зардал, ажиллах хүч, цалин хөлсийг тооцон төсвийн
төсөлд тусгасан. Гаалийн системийн хэмжээний автопүү, рентген тоног төхөөрөмжийн засвар
үйлчилгээний зардал, хэвлэх цехийн зардал, ломбо худалдан авах зардал, нэгдсэн
лабораторийн сэлбэг хэрэгсэл зэрэг зардлуудыг туслах үйл ажиллагааны орлогоос
санхүүжихээр тооцож төсвийн төсөлд тусгав.
Татварын удирдлагын шинэчлэлтэй холбогдуулан татварын албадыг шилэн кабелийн
сүлжээний зардал, программ хангамжийн зардал, байрны түрээсийн зардлыг нэмж тусгасан.
Дэлхийн банкны “Уул уурхайн салбарын институцийг бэхжүүлэх техникийн туслалцааны
төсөл”-ийн зүгээс өгсөн зөвлөмжийн уул уурхайн үйл ажиллагаа эрхлэгчдийн татвар төлөлт,
142

142. ногдуулалтанд тавих хяналтыг сайжруулах үүднээс Улсын төсвийн орлого, хяналтын газарт
Эрдэс баялгийн хэлтэс байгуулж, Өмнөговь аймгийн татварын хэлтсийг газар болгон
өргөжүүлж, тус аймгийн Цогтцэций суманд Татварын хэлтэс байгуулсан. Үүнтэй холбогдсон
ажиллах хүчний зардлыг нэмж тусгав. АХБ-ны хөнгөлөлттэй зээлийн хөрөнгөөр хэрэгжиж буй
"Бүс нутгийн дэд бүтцийг хөгжүүлэх" төслийн дотоод урсгал зардлыг шинээр тусгасан.
22. ХУУЛЬ ЗҮЙН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая.төгрөгөөр/
2013
Үүнээс Дунд хугацаа
Бараа
Нийт урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас
Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015
Нийт дүн 331423,0 204581,9 97967,8 28873,3 376610,3 390171,7
Хөтөлбөр 1. Эрх зүйн бодлогын
төлөвлөлт, зохицуулалт 4832,0 1563,6 2894,5 373,8 4146,5 4246,5
Хөтөлбөр 2. Цагдаа 119 120,2 80 960,3 32 418,1 5741,8 122741,2 122740,7
Хөтөлбөр 3. Хил хамгаалалт 99067,4 61474,6 25516,9 12075,9 120237,0 125658,7
Хөтөлбөр 4. Шүүхийн шийдвэр
гүйцэтгэх үйл ажиллагаа 47879,5 28980,7 17223,1 1675,7 67760,1 75163,0
Хөтөлбөр 5. Эрх зүйн мэдээлэл,
сургалт, судалгаа, сурталчилгаа 1171,3 601,4 550,6 19,3 1494,2 1529,6
Хөтөлбөр 6. Шүүхийн шинжилгээ 8035,0 6403,6 1238,0 393,3 8400,7 8400,7
Хөтөлбөр 7. Төрийн архив, албан
хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаа 3396,0 2564,0 792,6 39,5 3510,6 3510,6
Хөтөлбөр 8. Гадаадын иргэдийн
бүртгэлийн ажиллагаа 3406,9 1802,3 1532,4 72,2 6968,8 7571,9
Хөтөлбөр 9. Төрийн тусгай албан
хаагчдын нэгдсэн эмнэлгийн
үйлчилгээ 3821,7 1841,9 1858,9 120,9 3218,7 3218,7
Хөтөлбр 10. Салбарын хүний нөөцийг
бэлтгэх давтан сургах, эрдэм
шинжилгээ судалгааны ажлын уялдааг
сайжруулах 9432,2 4390,5 3735,6 1306,0 11123,3 11123,3
Хөтөлбөр 11. Иргэд, олон нийтийн
байгууллагаас мэдээлэл хүлээн авч
шуурхай үйлчилгээ үзүүлэх 3047,9 2419,2 622,6 6,1 3047,9 3047,9
Хөтөлбөр 12. Улсын бүртгэл,
мэдээллийн үйл ажиллагаа 21511,1 11579,7 9584,4 347,0 23278,7 23277,6
Хөтөлбөр 13. Төрийн албан хаагчийн
буруутай үйл ажиллагааны нөхөн
төлбөр 6 701,7 0,0 0,0 6701,7 682,6 682,6
Зорилго. Хүний эрх, эрх чөлөөг хангах эрх зүйн таатай орчин бүрдүүлэх, түүний
хэрэгжилтийг хууль сахиулах болон дотоод хэргийн салбарт бүрэн хангаж хэвшүүлэх дараах
чиглэлийг эрхэмлэнэ.Үүнд;
 Хууль тогтоомжийг боловсруулах хэлэлцүүлэх шатанд зайлшгүй хийх агуулгын болон
хэлбэрийн ажилбар-(эдийн засгийн үр ашгийн тооцоо, эрх ашиг нь хөндөгсдийн
саналыг, сонсох, нэр томьёо, бичвэрийн хууль зүйн техникийг хангах зэрэг)-уудыг
хуульчлан журамлах;
 Хуульчийн мэргэжлийн өөрөө удирдах ёсыг төлөвшүүлэхэд дэмжлэг үзүүлэх;
 Төрийн нэрийн өмнөөс хүний эрх, эрх чөлөөг хөндөх цагдаа, хил хамгаалах, гааль,
мэргэжлийн хяналтын зэрэг байгууллагын үйл ажиллагааны уялдааг хангах;
 Шүүх эрх мэдлийн салбар дахь шинэтгэлийн хүрээнд батлагдсан багц хуулийн Хууль
зүйн салбар дахь хэрэгжилтийг хангах, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэлийг урьдчилан
143

143. сэргийлэх, нийгэмшүүлэх, чанарыг сайжруулах;
 Иргэний нийгмийн оролцоог зохистой хэмжээнд хангах замаар гэмт хэргээс урьдчилан
сэргийлэх, гэмт хэрэгтэй тэмцэх механизмыг сайжруулах;
 Төрийн байгууллага, албан тушаалтны хүлээх үүрэг хариуцлагыг өндөржүүлж,
мэдээллийн ил тод, нээлттэй шуурхай байдлыг хангуулах замаар нийтийн алба
төлөвшүүлэх орчныг бий болгох;
 Эдийн засгийн хөгжлийг дэмжих бизнесийн салбарын хууль тогтоомжийг боловсронгуй
болгох;
 Салбарын эрдэм шинжилгээ, судалгаа, эрх зүйн мэдээлэл сурталчилгаа, боловсрол
хүний нөөцийн сургалтын уялдаа холбоог сайжруулах;
 Улсын хил хамгаалалт, Улсын бүртгэл мэдээлэл, Гадаадын иргэн, харьяатын асуудлыг
эрхлэх тогтолцоог боловсронгуй болгож, олон улсын жишигт хүргэх;
Хүрэх үр дүн
 Иргэний үндсэн эрх, эрх чөлөө баталгаажна.
 Хуулийн хэрэгжилт хангагдана.
 Маргаан шийдвэрлэх үр ашигтай тогтолцоо бүрдэнэ.
 Хууль зүйн салбарын бүтэц тогтолцоо хөгжлийг дэмждэг болно.
Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр 1: Эрх зүйн бодлогын төлөвлөлт, зохицуулалт
Тодорхойлолт: МУ-ын хууль, тогтоомж, Засгийн газрын шийдвэр, дүрэм журам боловсруулах,
бусад хууль санаачлагч хуулийн этгээдийн боловсруулсан хууль тогтоомж, эрх зүйн актын
төслийг хянаж зөвшөөрөл олгох, дүгнэлт гаргах, салбарын бодлого боловсруулах,
хэрэгжилтийг зохицуулах болон хяналт-шинжилгээ, үнэлгээ хийх, төлбөрийн чадваргүй
иргэдийн өмгөөллийн үйл ажиллагааг дэмжих чиг үүрэг бүхий төрийн захиргааны төв
байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Хүний эрх эрх чөлөөг хангах чиглэлд эрх зүйн шинэтгэлийг гүнзгийрүүлж, Монгол
улсын хүчин төгөлдөр үйлчилж буй хууль тогтоомжийн төлөв байдлыг шинжлэх ухааны
үндэслэлтэй судлан тодорхойлж, хийдэл, давхардал, зөрчлийг арилгах замаар хуулийн
үйлчилгээг боловсронгуй болгох, засаг захиргааны дээд, төв, орон нутгийн байгууллагаас
гаргадаг эрх зүйн хэм хэмжээ тогтоосон дэд акт /дүрэм, журам, заавар/-ыг цэгцлэн, Монгол
Улсын иргэн хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэмд Үндсэн хуулиар тогтоосон эрх, эрх
чөлөөгөө баталгаатай эдлэх, үүргээ биелүүлэх эрх зүйн таатай орчин бүрдүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөр 2: Цагдаа
Тодорхойлолт: Гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийгмийн хэв журам хамгаалах цагдаагийн
байгууллагын ажлыг улсын хэмжээгээр нэгтгэн зохион байгуулж, харьяа албад, орон нутгийн
цагдаагийн байгууллагыг мэргэжлийн удирдлагаар хангах, албан хаагчийг сургаж бэлтгэх,
тэдний мэдлэг чадварыг дээшлүүлэх, зэвсэг техник, тусгай хэрэгсэл, хувцас бусад материалаар
хангах алба хаагч, бусад ажиллагсдын эрх, хууль ёсны ашиг сонирхлыг хамгаалах үйл
ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Гэмт хэргийн гаралтыг бууруулах, гэмт хэргийн илрүүлэлтийг нэмэгдүүлэх,
цагдаагийн байгууллагын ажил үйлчилгээг иргэдэд шуурхай, хүртээмжтэй хүргэж, тэдний эрх
зөрчигдөхөөс урьдчилан сэргийлэх үйл ажиллагааг хэрэгжүүлэх, цагдаа олон нийтийн хамтын
144

144. ажиллагааг сайжруулах, Хуулийг дээдлэн, хүний эрхийг хамгаалж амар тайван амьдралын
баталгааг хангах
Хөтөлбөр 3: Хил хамгаалалт
Тодорхойлолт: Улсын хилийн халдашгүй дархан байдлыг хангах, хилийн асуудлаар
байгуулсан Монгол Улсын олон улсын гэрээ, хилийн тухай хууль тогтоомжийг хэрэгжүүлэх,
хилийн зөрчлийг илрүүлэх, таслан зогсоох зорилгоор хилийн бүс зурваст улсын хил хамгаалах
байгууллагаас хилийн болон хил орчмын дэглэмийг сахиулах цэргийн, инженер-техникийн,
улс төрийн, дипломатын, эдийн засгийн, тагнуулын зэрэг арга хэмжээг хослон явуулж байгаа
үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол улсын хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлын эсрэг чиглэсэн аливаа
үйлдлээс сэргийлэх, цаг алдалгүй илрүүлэх, таслан зогсоох арга хэмжээг цогц байдлаар
хэрэгжүүлэх, улсын хил хамгаалалтыг бэхжүүлэх, хилийн дэглэм сахиулах, хилийн асуудлыг
зохицуулах, хил орчмын нутаг дэвсгэрийн аюулгүй байдлыг хангахад нутгийн захиргаа,
байгууллага, иргэдийн оролцоог нэмэгдүүлэх, хүний нөөцийг бэлтгэн хил хамгаалалтад
оролцуулахад оршино.
Хөтөлбөр 4: Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Хорих болон баривчлах ял оногдуулсан шүүхийн шийтгэх тогтоол, эрүү,
иргэний хэргийн холбогдолтой эд хөрөнгө гаргуулах, торгох, албадан ажил хийлгэх ял
оногдуулсан шүүхийн тогтоол, шийдвэрийг гүйцэтгэх чиг үүрэг бүхий байгууллага түүний
салбар нэгжийн үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Эрүүгийн болон иргэний хэргийн талаарх шүүхийн шийдвэр, хуульд заасан
тохиолдолд бусад байгууллагын шүүхээр баталгаажуулсан шийдвэрийн биелэлтийг зохион
байгуулах, үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэн үйл ажиллагааных нь үр дүнд хорих ял эдлэгсдийг
ажлын байраар хангах; Шүүхийн шийдвэрийг нэг мөр гүйцэтгэж, цагдан хорих, баривчлах
болон хорих ял эдлүүлэх үйл ажиллагааг олон улсын нийтлэг жишигт хуулийн хүрээнд зохион
байгуулах
Хөтөлбөр 5: Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт, сурталчилгаа
Тодорхойлолт: Гэмт хэргийн шалтгаан нөхцөлийг судалж, түүнтэй тэмцэх, урьдчилан
сэргийлэх арга замыг тодорхойлох, төрийн болон төрийн бус байгууллагын захиалгаар
хуульчдад мэргэжлийн давтан болон мэргэжил дээшлүүлэх сургалт зохион байгуулах, хууль
тогтоомжийн бүртгэл, системчлэл, мэдээлэл, сурталчилгааны үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт
хамаарна.
Зорилго: Хууль тогтоомжийн тогтолцоо, хэрэгжилт, уялдаа, үр нөлөөг шинжлэх ухааны
үндэстэй судалж, холбогдох асуудлаар төрийн бодлого боловсруулах, хууль тогтоомжийг
боловсронгуй болгох үйл ажиллагаанд дэмжлэг үзүүлэх, эрдэм шинжилгээний судалгааны
ажил явуулах, өмгөөлөгч, нотариатч, хуульчдад зориулсан сургалт зохион байгуулах
Хөтөлбөр 6: Шүүхийн шинжилгээ
Тодорхойлолт: Бодит баримт материалуудад криминалистик, шүүх эмнэлэг, эдийн засгийн
шинжилгээ хийж, эрх бүхий байгууллагад хуулийн шаардлагын дагуу дүгнэлт гаргаж өгөх чиг
үүрэг бүхий Шүүхийн шинжилгээний үндэсний төв түүний харъяа Шүүхийн шинжилгээний
145

145. албадын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна
Зорилго: Гэмт хэргийн илрүүлэлт, иргэний болон захиргааны хэргийн шийдвэрлэлтийн
түвшинг ахиулах, гэмт хэрэг үйлдсэн эдгээд, түүний арга үйлдлийг нотлон тогтоох зорилгоор
шинжлэх ухааны үндэслэлтэй үнэн зөв дүгнэлт гаргах, шинжлэх ухааны онол, дэвшилтэд арга
барилд түшиглэн өндөр технологи бүхий лабораторийн магадалгаагаар хангах
Хөтөлбөр 7: Төрийн архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Төрийн архивуудыг мэргэжил арга зүйн удирдлагаар хангах, уялдуулан
зохицуулах, төрийн архив албан хэрэг хөтлөлтийн онол арга зүйн асуудлыг судлан
боловсруулах, салбарын хэмжээнд мэргэжлийн хяналтыг хэрэгжүүлэх
Зорилго: Төрөөс архивын талаар баримтлах бодлогыг хэрэгжүүлэх, архив, төрийн албан хэрэг
хөтлөлтийн үйл ажиллагааг улсын хэмжээнд мэргэжлийн талаар удирдан зохицуулж, архивын
баримтад тоон мэдээллийн системийг эрчимтэй нэвтрүүлж, архивын баримтыг хадгалж
хамгаалах, сэргээн засварлах, гадаад улсад гарсан бичиг соёлын өвийг судлан баяжуулж,
түүнийг эрдэм шинжилгээний эргэлтэд оруулан, олон нийтэд сурталчлах, хойч үедээ өвлүүлэх,
төрийн архивуудын мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлэн, үйлчилгээний хөнгөн шуурхай
байдлыг хангаж, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаанд цахим тогтолцоо бүрдүүлэх
Хөтөлбөр 8: Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Монгол Улсын энгийн зэргийн виз авах тухай байгууллага, иргэнээс гаргасан
хүсэлтийг хүлээн авч визийн зөвшөөрөл олгох, бүртгэх, ангилал өөрчлөх, гадаадын иргэн,
харьяалалгүй хүнд Монгол Улсын харьяат хүүхэд үрчлүүлэх зөвшөөрөл олгох, олон улсын
болон гадаадын төрийн бус байгууллагын төлөөлөгчийн газрыг нээн ажиллуулах зөвшөөрөл
олгох, хилийн боомт, орон нутаг дахь албадын үйл ажиллагааг удирдан зохицуулах зэрэг үүрэг
бүхий байгууллагын үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Гадаадын иргэнийг Монгол Улсад уригч, тээвэрлэгчийн хариуцлагын тогтолцоог бий
болгох, Монгол Улсад зорчигч, түр оршин суугч гадаадын иргэнийг хилийн боомтод бүртгэх,
90 хоногоос дээш хугацаагаар оршин сууж буй гадаадын иргэнийг цахим үнэмлэхжүүлэх,
Гадаадын иргэний хаягийн бүртгэл хийх, зөрчил гаргасан гадаадын иргэнд хүлээлгэх
хариуцлагыг чангатгах, хилийн чанад дахь монгол иргэдийн бүртгэлтэй болох, мэдээллийн
нэгдсэн сүлжээ байгуулж ашиглах, Гадаадын иргэн, цагаачлалын асуудлаар төрийн бодлого
боловсруулж, хяналт тавихад мэргэжлийн зохих түвшинд дэмжлэг үзүүлэх,
Хөтөлбөр 9: Төрийн тусгай албан хаагчдын нэгдсэн эмнэлгийн үйлчилгээ
Тодорхойлолт: Төрийн тусгай алба хаагчдад эмнэлгийн анхан шатны болон хэвтэн эмчлүүлэх
тусламж үйлчилгээ үзүүлэх үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна. Энэ хөтөлбөр нь Эрүүл
мэндийн сайдын төсвийн багцын эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ хөтөлбөртэй уялдаатай
хэрэгжинэ
Зорилго: Үйлчлүүлэгч төвтэй, хариуцлагатай, тэгш хүртээмжтэй, чанартай тусламж
үйлчилгээг үзүүлж, урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээг сайжруулж, нэр төрлийг нэмэгдүүлэх,
хамт олны идэвхитэй оролцоонд тулгуурлах, орчин үеийн оношлогоо, эмчилгээний аргыг
эрчимтэй нэвтрүүлэн эрүүлжүүлэх замаар үйлчлэх хүрээний хүн амын эрүүл мэндийг
сайжруулах.
Хөтөлбөр 10: Салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх давтан сургах, эрдэм шинжилгээ
судалгааны ажлын уялдааг сайжруулах
146

146. Тодорхойлолт: Хууль зүй дотоод хэргийн салбарын хүний нөөцийн хөгжил, эрдэм
шинжилгээ, судалгааны ажлын чанар, сургалт бэлтгэлжилтийн тогтолцоог шинжлэх ухааны
үндэслэлтэй сайжруулж, мэргэжлийн сургалт, бэлтгэлжилтийн стандартыг дээшлүүлж, эцсийн
хэрэглэгчид үзүүлэх үйлчилгээний шалгуур үзүүлэлт, хүний нөөцийн хөгжил, боловсролын
чанарыг ахиц дэвшилд хүргэх
Зорилго: Боловсрол, шинжлэх ухааны талаар баримтлах төрийн бодлогод тулгуурлан,
боловсрол, эрдэм шинжилгээний ажлын үндсэн зарчим, олон улсын нийтлэг жишиг, хандлагад
нийцүүлэн хүмүүнлэг, ардчилсан, эрх зүйт нийгмийг цогцлоон байгуулахад шударга ёсыг
тогтоох бат итгэл үнэмшилтэй, мэргэжлийн өндөр боловсрол, ур чадвар, ёс суртахууны бүрэн
төлөвшилтэй төрийн тусгай алба хаагчийг бэлтгэх, хууль хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны
шинжлэх ухааны үндэслэлийг хангахад оршино.
Хөтөлбөр 11: Иргэд, олон нийтийн байгууллагаас мэдээлэл хүлээн авч шуурхай
үйлчилгээ үзүүлэх
Тодорхойлолт: Иргэд, олон нийтийн байгууллагаас мэдээлэл хүлээн авч шуурхай үйлчилгээ
үзүүлэх чиг үүрэг бүхий Мэдээлэл, шуурхай удирдлагын төвийн үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт
хамаарна.
Зорилго: Цагдаа, онцгой байдал, эмнэлгийн байгууллагын хамтын ажиллагаа сайжирч, гэмт
хэргээс урьдчилан сэргийлэх ажилд ахиц гарч, иргэд, олон нийт амгалан тайван аж төрөх,
ажиллах нөхцөл, боломж бүрдэнэ. Иргэдэд үзүүлэх үйлчилгээний хүртээмжийг дээшлүүлж,
шуурхай байдал хангагдана.
Хөтөлбөр 12: Улсын бүртгэл, мэдээллийн үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Иргэний бүртгэл, эд хөрөнгийн эрхийн бүртгэл, хуулийн этгээдийн бүртгэлийг
хэрэгжүүлэх, Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар болон орон нутгийн улсын бүртгэлийн
хэлтсүүдийн үйл ажиллагаа энэ хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Монгол улсад төр иргэнийг холбосон бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоог бий болгох,
хөгжүүлэх, шилжилт хөдөлгөөнийг хянах, бүртгэл мэдээлэлтэй холбоотой төрийн үйлчилгээг
иргэдэд түргэн шуурхай хүргэх, иргэний бүртгэлийн бодит мэдээлэл, эх сурвалж үнэн бодит
байдлыг хангахад чиглэгдэнэ.
Хөтөлбөр 13: Төрийн албан хаагчийн буруутай үйл ажиллагааны нөхөн төлбөр
Төрийн албан хаагчийн буруутай үйл ажиллагааны улмаас иргэн, хуулийн этгээдэд учруулсан
хохирлыг барагдуулах зорилгоор 2009 оноос эхлэн Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын төсвийн
багцад хохирол барагдуулах зорилгоор мөнгөн хөрөнгө тусгаж эхэлснээр 2009 онд 3.4 тэрбум,
2010 онд 1.0 тэрбум, 2011 онд 11.6 тэрбум , 2012 онд 12.1 тэрбум төгрөгийг Хууль зүй, дотоод
хэргийн сайдын тушаалаар нөхөн төлбөрийг хуваарилуулж, төлбөр авагчдад олгох ажиллагааг
зохион байгуулан явуулж эхэлсэн.
2013 оны төсвийн төсөлд шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр төрийн байгууллагаас
гаргуулахаар шийдвэрлэсэн 37 гүйцэтгэх баримт бичгийг үндэслэн 6.7 тэрбум төгрөгийг
тусгаад байна.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Эрх зүйн бодлогын төлөвлөлт, зохицуулалт хөтөлбөр:
Хууль зүйн чиг үүргийн бодлогыг тэргүүлэх чиглэл болгон зохион байгуулж, Хууль
147

147. зүйн нэгдсэн бодлого бий болгох;
Монгол Улсын иргэн хүмүүнлэг, иргэний ардчилсан нийгэмд Үндсэн хуульд заасан эрх,
эрх чөлөөгөө баталгаатай эдлэх, үүргээ биелүүлэх эрх зүйн таатай орчин бүрдүүлэх явдал мөн.
 Эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын стратеги төлөвлөлт, бодлогын удирдамжаар хангах;
 Хууль зүйн нэгдсэн бодлогыг хэрэгжүүлэх, арга зүйн удирдамжаар хангах;
 Эрх зүйн шинэтгэлийн бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах, хууль зүйн боловсрол, эрх
зүйн сургалт, мэдээлэл сурталчилгааны ажлыг зохион байгуулах;
 Төрийн захиргааны удирдлагын манлайллыг хангах, төсвийн ерөнхийлөн захирагчийн
төсөв, хөрөнгө оруулалтыг төлөвлөх, санхүүгийн үйл ажиллагааг зохион байгуулах;
 Эрх зүйн шинэтгэл, хууль зүйн бодлогын хэрэгжилтийн явцад хяналт-шинжилгээ хийх,
үр дүнд үнэлгээ өгөх, дотоод аудит хийх;
 Салбарын хүрээнд гадаад хамтын ажиллагааг хөгжүүлэх;
Цагдаа хөтөлбөр:
 Цагдаагийн байгууллагыг чадавхжуулж, үйл ажиллагаа, зохион байгуулалтын эрх
зүйн үндсийг нь боловсронгуй болгож, шинэчлэлийг гүнзгийрүүлэхэд чиглэсэн цогц
арга хэмжээ авна.
 Хүний нөөцийн төлөвлөлт, хэрэгцээ, шаардлагыг бодитой тодорхойлж, менежментийн
болон хүний нөөцийн хангамжийг сайжруулах, албан хаагчдын мэдлэг чадварыг үе
шаттайгаар дээшлүүлнэ.
 Гэмт хэрэгтэй тэмцэх, нийгмийн хэв журам хамгаалах ажилд шинжлэх ухааны ололт,
орчин үеийн техник, технологийг өргөнөөр нэвтрүүлэх, цагдаагийн байгууллагын
техник, хэрэгслийг орчин үеийн шаардлагад нийцүүлэн төсвийн хөрөнгө оруулалт
болон гадаад улс, орнуудын төсөл, дэмжлэгийн хүрээнд үе шаттайгаар шинэчлэн
сайжруулах, цагдаагийн байгууллагын бүртгэл, мэдээллийн тогтолцоог шинэчлэнэ.
 Иргэдийг айх аюулгүй, амар тайван ажиллаж,амьдрах орчин нөхцөлийг бий болгох,
цагдаа олон нийтийн хамтын ажиллагааг сайжруулна.
Хил хамгаалалт хөтөлбөр:
Улсын Их хурлаас 1998 онд баталсан “Эрх зүйн шинэтгэлийн хөтөлбөр”-т нийцүүлэн “Хилийн
тухай хууль” болон бусад холбогдох хууль тогтоомж, эрх зүйн актуудад нэмэлт өөрчлөлт,
шинэчилсэн найруулга оруулснаар улсын хил хамгаалалтын үйл ажиллагааг зохицуулах эрх
зүйн орчин бүрдэнэ.
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үйл ажиллагаа:
 Шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгоно.
 Хорих, баривчлах ял эдлүүлэх болон цагдан хорих тухай шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх
ажиллагааг нэгтгэн зохион байгуулж, эрүүгийн ялын зорилгыг хангах, иргэн,
захиргааны хэргийн талаарх шүүхийн шийдвэр болон хуульд заасан тохиолдолд бусад
байгууллагын шүүхээр баталгаажуулсан шийдвэрийн биелэлтийг зохион байгуулана.
 Хүний нөөцийг мэргэшүүлж, алба хаах нөхцөл, нийгмийн хамгааллыг бүрдүүлнэ.
 Хорих анги, алба, салбар нэгжийн барилга байгууламж, ахуй нөхцөлийг олон улсын
жишигт хүргэнэ.
 Шийдвэр гүйцэтгэх үйл ажиллагаа хэвийн явагдах материаллаг бааз суурийг бэхжүүлэх,
үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэн үйл ажиллагааных нь үр дүнд хорих ял эдлэгсдийг ажлын
байраар хангана.
148

148.  Хорих анги, салбар нэгжийг түшиглэсэн үйлдвэр, үйлдвэрлэх бүтээгдэхүүний нэр
төрлийг нэмэгдүүлэх замаар дотоод эх үүсвэрийг бий болгоно.
Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт, сурталчилгааны хөтөлбөр:
 Эрдэм шинжилгээний ажлын хүрээнд дотоодын болон олон улсын чанартай эрдэм
шинжилгээний бага хурал зохион байгуулж, судалгааны ажлыг гүйцэтгэхэд салбарын
эрдэмтэн докторуудыг татан судалгааны ажлын үр дүнгээр шинжлэх ухааны ном,
гарын авлага эрхлэн гаргана.
 Хуульчдын үргэлжилсэн сургалтын хүрээнд өмгөөлөгч, нотариатч зэрэг бусад хуульч
нарын сургалтад хамрагдах тоог нэмэгдүүлж, сургалтын хөтөлбөрийг чанаржуулна.
 Хууль зүйн мэдээлэл, сурталчилгааны ажлын хүрээнд эрх зүйн мэдээллийн нэгдсэн
системийн /www.legalinfo.mn/ хүчин чадлыг 2012 оны түвшингээс 4 дахин нэмснээр
хэрэглэгчийн хандалтын тоо нэмэгдэнэ.
 Мөн "Хууль зүйн мэдээ" сонин, "Хуул дээдлэх ёс" сэтгүүл, "Есөн туг" телестуди,
номын сангаар дамжуулан өргөжүүлж, хууль зүйн зөвлөгөө үйлчилгээг чанаржуулна.
 Хүний нөөцийн чадавхийг дээшлүүлж, албан хаагчдын ажиллах нөхцөл, нийгмийн
баталгааг хангаж, байгууллагын материаллаг баазыг бэхжүүлнэ.
Шүүхийн шинжилгээний хөтөлбөр:
Шинжлэх ухааны тодорхой салбарын шинжилгээ онол арга барилд түшиглэн өндөр
технологи бүхий лабораторийн техник хэрэгсэл ашиглан бодит баримт материалуудад
криминалистик, шүүх эмнэлэг, эдийн засгийн шинжилгээ хийж, эрх бүхий байгууллагын
асуултад хуулийн шаардлагын дагуу үнэн зөв хариу, дүгнэлт, магадлагаа гарган өгөх, мэдлэг
чадвартай мэргэшсэн, алба хаагчдыг үр дүнтэй, тогтвортой ажиллах орчин нөхцөлийг
бүрдүүлнэ.
Төрийн архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаа:
Архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаанд мэдээллийн технологи нэвтрүүлэх нь
тэргүүлэх чиглэл болж байгаа бөгөөд Засгийн газрын 2006 оны 64 дүгээр тогтоолоор
батлагдсан “Төрийн архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаанд мэдээллийн технологи
нэвтрүүлэх үндэсний хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэх асуудлын хүрээнд энэ асуудал
шийдвэрлэгдэж байна. Хөтөлбөр 2 үе шаттай явагдаж эхний үе шатанд /2006-2008 он/
мэдээллийн технологи нэвтрүүлэх ажлын бэлтгэл хангагдаж, шаардлагатай програм
хангамжууд бий болсон ба 2 дугаар үе шатанд /2008-2012 он/ төрийн архивуудад цахим сан
үүсгэх ажил хийгдэж ирсэн. Цаашид уг хөтөлбөрийг үргэлжлүүлэн хэрэгжүүлэх шаардлагатай
байгаа юм. Ингэснээр Үндэсний архивын мэдээллийн нэгдсэн сүлжээ бий болж, архивын
мэдээллээр хүртээмжтэй хангах боломж нэмэгдэнэ.
Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн үйл ажиллагаа:
 Монгол Улсын нийгэм, эдийн засагт эерэг нөлөө үзүүлэх цагаачлалын бодлогыг
тодорхойлон хэрэгжүүлэх бүтэц, зохион байлуулалтын оновчтой хэлбэр, чадварлаг
ажиллах хүчин бүхий олон улсын жишигт нийцсэн ажил, үйлчилгээг гадаадын иргэн,
аж ахуйн нэгж, байгууллагад хүргэх төрийн захиргааны байгууллага болгоно.
 Хууль эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох замаар байгууллагын ажил үйлчилгээг
олон улсын жишигт нийцүүлэн цагаачлалын талаар баримтлах төрийн бодлого
хяналтыг хэрэгжүүлнэ.
149

149.  Гадаадын иргэдийн бүртгэл, хяналтыг сайжруулах зорилгоор гадаадын иргэн,
харьяатын асуудал эрхэлсэн байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалт, эрх зүйн орчинг
боловсронгуй болгоно.
 Монгол Улсад хууль ёсны дагуу оршин суугаа гадаадын иргэдэд төрийн ажил
үйлчилгээг хүртээмжтэй хүргэх, Монгол Улсын талаар таатай сэтгэгдэл төрүүлэхэд
чигэлсэн бодлого баримтлана.
 Мэдээллийн технолгийн ололтыг нэвтрүүлэх замаар гадаадын иргэдэд тавих хяналтыг
сайжруулна.
 Хүний нөөцийн менежментийг боловсронгуй болгоно.
 Харьяатын тухай хууль, Хилийн тухай хуульд өөрчлөлт оруулах замаар Монгол Улсын
иргэдэд хоёрдмол харьяалалыг хүлээн зөвшөөрөх, хилийн шалганд ажиллагсдыг
хилийн тухай хуулийг өөрчлөх замаар өөрийн байгууллагад нэгтгэх, улмаар цэргийн
дэглэмээс энгийн дэглэмд шилжүүлэн зардал хэмнэх, хилийн шалганы давхардал, хүнд
суртлыг арилгах, гадаадын иргэдэд түргэн шуурхай үйлчилнэ.
 Монгол Улсын хилийн бүх боомттой холбогдон мэдээлийг түргэн, шуурхай авах,
дамжуулах, гадаадын иргэдэд тавих хяналтыг сайжруулах, хариуцлагын тогтолцоог
төлөвшүүлнэ.
 Харьяатын тухай хуулийг шинэчлэн боловсруулах, хилийн боомт, орон нутаг дахь
албан хаагчдын хэвийн ажиллах нөхцөлийг бүрдүүлэх зорилгоор ажлын болон албан
хаагчдын амьдрах байр барих, нэгдсэн сүлжээг сайжруулах зэрэг болно.
Төрийн тусгай албан хаагчдад үзүүлэх эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ:
 Стандартын шаардлага хангасан эмнэлгийн цогцолбор барилгыг барьж ашиглалтанд
оруулана. /2010-2013/
 Эмнэлгийн мэргэжилтнүүдийн үйл ажиллагааны төрлүүдээр стандарт тогтоож
мөрдүүлнэ.
 Дүрс оношлогооны төв байгуулж хөгжүүлнэ.
 Эмчилгээ үйлчилгээний орчин үеийн шинэ технологийг нэвтрүүлэх замаар эмнэлгийн
өөрийн үйл ажиллагааны орлогыг нэмнэ.
 Эмнэлгийг зориулалтын тавилга хэрэгслээр хангана.
 Эмч ажилчдын ажлын байрны нөхцөлийг сайжруулах, тавилга хэрэгслээр хангана.
 Сэргээн засах эмчилгээ, нуруу нугасны мэс заслын чиглэлийг тэргүүлэн хөгжүүлнэ.
 Эмчилгээ оношлогооны шинэ технологийн багаж, тоног төхөөрөмжөөр үе шаттайгаар
хангана.
 Эмнэлгийн мэргэжилтнийг хөгжүүлэх хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.
 Нийгмийн хамгааллын хөтөлбөр хэрэгжүүлнэ.
 Эмчилгээний хоолны сувилал байгуулах, хөгжүүлнэ.
 Эмнэлгийн мэдээллийн нэгдсэн тогтолцоог бүрдүүлнэ.
Салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх давтан сургах, эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын
уялдааг сайжруулах хөтөлбөр:
2013-2015 онд Их сургуулийн үйл ажиллагааны үндсэн чиглэл, тухайлбал, цагдаа, хилийн ба
дотоодын цэрэг, шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэл, шүүхийн шинжилгээ, онцгой байдлын
байгууллагуудын захиалгаар бакалаврын боловсролтой ажилтан бэлтгэх, мөн магистр,
докторын зэрэг олгох, анхан шатны, мэргэшүүлэх, зорилтот сургалт, эрдэм шинжилгээ-
судалгааны ажлын өнөөгийн хүрээг өргөжүүлж, мэргэжилтэн бэлтгэх мэргэжлийн индексийн
тоог нэмэгдүүлэх чиглэл баримтална.
150

150.  Дотоод хэргийн их сургуулийн үйл ажиллагаа нь шинжлэх ухаан, техник, технологи,
мэдээлэл зүйн орчин үеийн ололт, амжилтын үр дүнд суурилна.
 Их сургуулийн багш ажилтны эрх зүй, нийгмийн хамгааллын баталгааг найдвартай
хангах нөхцөлийг бүрдүүлнэ.
 Хүний нөөцийн менежментийн тогтолцоог боловсронгуй болгож, хүний хөгжил,
төлөвшлийн орчинг бүрдүүлж, тасралтгүй суралцагч байгууллага байхад үйл
ажиллагаагаа чиглүүлнэ.
 Их сургуулийн гадаад хамтын ажиллагааг хөгжлийн бодлоготой уялдуулан өргөжүүлж,
үр ашгийг нь нэмэгдүүлнэ.
 Их сургуулийн багш ажилтан, судлаачдын сэтгэлгээнд өөрчлөлт оруулж, бүтээлч
сэтгэлгээтэй, ажил хэрэгч, соёлч, оюунжсан хамт олон болж төлөвшинө.
 Багш солилцох, гадны өндөр боловсрол мэдлэгтэй багш нарыг урьж ажиллуулах замаар
шаардлага хангасан хүний нөөц бэлтгэхэд анхаарна.
 Хууль зүйн салбарт шинэ мэдлэг түгээж, улс орны хөгжилд бодитой хувь нэмэр
оруулна.
Иргэд, олон нийтийн байгууллагаас мэдээлэл хүлээн авч шуурхай үйлчилгээ үзүүлэх
хөтөлбөр:
Иргэд, байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдээс гэмт хэрэг, захиргааны зөрчил, гал гүймэр,
гамшиг осол, эмнэлгийн яаралтай тусламжийн талаарх мэдээллийг бүрэн хүлээн авч шуурхай
удирдлагаар хангах, зохицуулалт, үйлчилгээ үзүүлэх, мэдээ мэдээллийг боловсруулж төрийн
дээд байгууллага, удирдлагад шаардлагатай, бодит мэдээллээр хангана.
Улсын бүртгэл, мэдээллийн үйл ажиллагаа:
 Улсын бүртгэлийн ерөнхий газар нь эрхэм зорилгодоо хүрэхийн тулд улсын бүртгэлийн
үйлчилгээг иргэнд түргэн шуурхай, чирэгдэлгүй хүргэх, үйлчилгээний нээлттэй байдлыг
хангахуйц үйлчилгээний стандартыг бий болгох, нэг иргэнд суурилсан нэг бүртгэл,
бүртгэлийн нэгдсэн тогтолцоог бий болгож, бэхжүүлэх, улсын бүртгэлийн нэгдсэн санд
суурилсан үйлчилгээний хүртээмжийг нэмэгдүүлж, бүртгэлийн мэдээллийг хэрэглээнд
оруулан цахим засаглалын эхлэлийг тавих, дээрх зорилтыг хэрэгжүүлэхэд шаардагдах
удирдлага, зохион байгуулалт, хяналтын оновчтой тогтолцоог бүрдүүлэх стратегийн
зорилтыг тус тус дэвшүүлж хэрэгжүүлнэ.
 Стратегийн дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх чиглэл болох улсын
бүртгэлийн үйл ажиллагаанд 2013 оны урсгал зардалд 18,0 тэрбум, хөрөнгө оруулалтад 3,5
тэрбум, 2014-2016 онд 3 жилийн хугацаанд урсгал зардалд 50,3 тэрбум, хөрөнгө
оруулалтад 10,0 тэрбум төгрөг шаардагдана.
 Стратегийн дунд хугацаанд баримтлах стратегийн чиглэл болох иргэний цахим үнэмлэх,
бүртгэлийн үйл ажиллагааг цахим хэлбэрээр явуулах, архивын цаасан баримтыг цахим
хэлбэрт оруулах үйл ажиллагаанд 2013 оны урсгал зардалд 5,4 тэрбум, хөрөнгө
оруулалтад 3,0 тэрбум, 2014-2016 онд 3 жилийн хугацаанд урсгал зардалд мөн 5,4 тэрбум,
хөрөнгө оруулалтад 12,1 тэрбум төгрөг шаардагдана.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Боловсруулах бодлогын баримт хамаарах 1
Хөтөлбөр 1619 1388 850 860 860 2016
860
бичгийн тоо
151

151. Хянасан эрх зүйн актын тоо 91 146 120 168 170 170
Хөтөлбөр 1
Сэтгэл зүйн анхан шатны сургалт Хөтөлбөр 1 - 546 670 1086 1750 2500
болон мэргэжлийн сургалтад
хамрагдах архины хамаарлаас
гарсан иргэдийн тоо6
Эрх зүйн туслалцаа авсан Хөтөлбөр 1 12865 13000 1350 13800 14000 14500
иргэдийн тоо4
Хэргийг хэрэг бүртгэлтэд орсноос Хөтөлбөр 2 99 98,5 93 94,5 95,5 96,5
хойш хуулийн хугацаанд
шийдвэрлэх хувь
Эрэн сурвалжлагдаж буй хүн, эд Хөтөлбөр 2 59,9 61,5 62,5 63,5 63,5 63,5
зүйлийн илрүүлэлтийн хувь
Хэрэг илрүүлэлтийн хувь 1 Хөтөлбөр 2 59,9 61,5 71,8 72 72 72
Хилийн зөрчлийн илрүүлэлт,
шийдвэрлүүлэлт хувиар3 Хөтөлбөр 3 55,9 хувь 52,3 хувь 57,6 хувь 42,4 хувь 38,6 хувь 32,3
Ялтны хөдөлмөр эрхлэлтийн хувь Хөтөлбөр 4 45 хувь 49 хувь 49 хувь 51 хувь 53 хувь 55 хувь
Мэргэжлийн сургалтад хамрагдах Хөтөлбөр 4 209 319 /анхан 488 /анхан 150 180 200
ялтны тоо /анхан шатны шатны сургалт/
шатны сургалт/
сургалт/
Шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны Хөтөлбөр 4 Шийдвэр Шийдвэр Шийдвэр Шийдвэр Шийдвэр
хувь2 гүйцэтгэх гүйцэтгэх гүйцэтгэх гүйцэтгэх гүйцэтгэх
ажиллагааны ажиллагааны ажиллагааны Шийдвэр ажиллагааны ажиллагааны
гүйцэтгэх гүйцэтгэх гүйцэтгэх гүйцэтгэх болон болон
хуудаснытоо хуудаснытоогхуудаснытоогоажиллагаан хорихоос өөр хорихоос өөр
гоор бодит оор бодит ор бодит ы болон төрлийн ялын төрлийн ялын
биелэлт биелэлт биелэлт хорихоос бодит бодит
41.2 хувь 41.4 хувь 41.6 хувь өөр төрлийн биелэлтийн биелэлтийн
ялын бодит өмнөх өмнөх
биелэлтийн оныхоос оныхоос
Хорихоос Хорихоос өөрХорихоос өөр өмнөх бууруулахгүй бууруулах
өөр төрлийн төрлийн төрлийн ялын оныхоос байх гүй байх
ялын ялын гүйцэтгэх бууруулахгү
гүйцэтгэх гүйцэтгэх хүүдасны й байх
хүүдасны хүүдасны тоогоор бодит /гүйцэтгэх
тоогоор тоогоор биелэлт 51.1 хуудасны
бодит бодит хувь тоогоор/
биелэлт 50.2биелэлт 54.3
хувь хувь
халдварт халдварт халдварт Сэжигтэн, Сэжигтэн, Сэжигтэн,
Хөтөлбөр 4 өвчлөл нийт өвчлөл нийт өвчлөл нийт ялтны ялтны болон ялтны болон
Ялтны өвчлөл, нас баралт сэжигтэн 1.1 хувь 1.2 хувь болон согтуурах согтуурах
ялтны 1.2 согтуурах мансуурах мансуурах
хувь Нас баралт мансуурах донтой донтой
нийт донтой өвчтний өвчтний
Нас баралт Нас баралт сэжигтэн өвчтний дундах дундах
нийт нийт ялтны 0.5 дундах ердийн болон ердийн болон
сэжигтэн сэжигтэн хувь ердийн халдварт халдварт
ялтны 0.4 ялтны 0.5 болон өвчний өвчний
хувь хувь халдварт өвчлөл, нас өвчлөл, нас
согтуурах өвчний баралтыг баралтыг
согтуурах согтуурах мансуурах өвчлөл, нас урьд оныхоос урьд оныхоос
мансуурах мансуурах донтой нийт баралтыг өсгөхгүй өсгөхгүй байх
донтой нийтдонтой нийт өвчтөний урьд байх
өвчтөний өвчтөний дахин давтан оныхоос
дахин давтандахин давтан ирсэн өсгөхгүй
ирсэн ирсэн өвчтөний тоо байх
өвчтөний өвчтөний тоо /хувиар/-25.0
тоо /хувиар/-
/хувиар/-27.1 хувь
22 хувь хувь
Эмчилгээнд хамрагдаж эдгэрсэн 80,5 81,5 81,9 81,9 81,9 81,9
ялтны хувь5 Хөтөлбөр 4 хувь хувь хувь хувь хувь хувь
Эрх зүйн сургалт, сурталчилгаа
зохион байгуулах тоо Хөтөлбөр 5 155 217 285 300 300 300
Эрдэм шинжилгээ, судалгааны
ажлын тоо Хөтөлбөр 5 16 25 26 30 30 30
Эдийн засгийн шинжилгээний Хөтөлбөр 6 143 141 173 150 150 150
дүгнэлт гаргах тоо
Шүүх эмнэлгийн шинжилгээний Хөтөлбөр 6 40343 37107 40596 39000 39000 39000
дүгнэлт гаргах тоо
152

152. Криминалистикийн 8790 13548 14782 12000 12000 12000
шинжилгээний дүгнэлт гаргах тоо Хөтөлбөр 6
Холбогдох байгууллагуудаас 34428 26418 15000 15000 15000 хад 15000
ирсэн хадгаламжийн нэгжийг Хөтөлбөр 7 хад нэгж хад нэгж хад нэгж хад нэгж нэгж хад нэгж
хүлээн авч, сан хөмрөг бүрдүүлэх
6 ном 11 ном 18 ном 15 ном 15 ном эмхтгэл, 15 ном
Архивын баримтыг эрдэм Хөтөлбөр 7 эмхтгэл, эмхтгэл, эмхтгэл, эмхтгэл, өгүүлэл эмхтгэл,
шинжилгээ, судалгааны эргэлтэд өгүүлэл өгүүлэл өгүүлэл
өгүүлэл өгүүлэл
оруулах
34428 12128 13500 13500 13500 13500
Хадгалагдаж байгаа Хөтөлбөр 7 хад нэгж хад нэгж хад нэгж хад нэгж хад нэгж хад нэгж
хадгаламжийн нэгжүүдэд дахин
боловсруулалт хийх
Монгол Улсын хилээр зорчиж буй Хөтөлбөр 8
гадаадын иргэдэд үзүүлж буй 37389 31625 33600 33600 33600 33600
үйлчилгээг түргэн шуурхай
болгох
хууль сахиулах, хууль зөрчигчдөд
Монгол Улсын виз олголт /хүнээр Хөтөлбөр 8 2697 2273 1622 1500 1300 1200
хариуцлага тооцох /хүнээр /
/
Мэдээллийн технологийн ололтод Хөтөлбөр 8 26072 36095 30000 30000 30000 30000
тулгуурлан Гадаадын иргэдэд
тавих хяналтыг сайжруулах
/Гадаадын иргэдийг цахим
үнэмлэхжүүлсэн/
Хэвтүүлэн эмчлүүлэгчдийн тоо Хөтөлбөр 9 5421 3459 4500 5500 6000 6000
Амбулаторийн тусламж Хөтөлбөр 9 44008 49124 45100 48000 55000 55000
үйлчилгээ /хүний тоо/
Параклиникийн үйлчилгээ /хүний Хөтөлбөр 9 59059 63064 55000 62000 67000 67000
тоо/
Суралцагчдын тоо Хөтөлбөр 10 2036 1943 2268 2267 2267 2267
Мэдээллийн шуурхай байдлыг Хөтөлбөр 11 Иргэд, байгууллага, аж ахуйн нэгжүүдээс гэмт хэрэг, захиргааны зөрчил, гал
хангах гүймэр, гамшиг осол, эмнэлгийн яаралтай тусламжийн талаарх мэдээллийг
бүрэн хүлээн авч шуурхай удирдлагаар хангах, зохицуулалт, үйлчилгээ үзүүлэх,
мэдээ мэдээллийг боловсруулж төрийн дээд байгууллага, удирдлагад
шаардлагатай, бодит мэдээллээр хангах
0 0 2 000 000 450 000 450 000 450 000
Иргэний цахим үнэмлэх олгох Хөтөлбөр 12
Архивын цаасан баримтыг
цахимжуулах Хөтөлбөр 12 0 0 4 000 000 4 000 000 4 000 000 0
Улсын бүртгэлийн маягт бэлтгэх Хөтөлбөр 12
1 827 500 1 629 400 1600 000 1700 000 1700 000 1700 000
/гадаад паспорт, гэрчилгээ, маягт/
Иргэний бүртгэлийн чиглэлээр Хөтөлбөр 12
жилд үйлчилгээ үзүүлэх иргэдийн 1 007 500 794 400 849 200 940 000 885 000 880 000
тоо
Эд хөрөнгийн эрхийн бүртгэлийн Хөтөлбөр 12
чиглэлээр үйлчилгээ үзүүлэх 200 000 420 000 380 000 400 000 450 000 500 000
иргэдийн тоо
Хуулийн этгээдийн бүртгэлийн Хөтөлбөр 12
чиглэлээр жилд үйлчилгээ үзүүлэх 40 000 45 000 50 800 60 000 65 000 70 000
иргэдийн тоо
Улсын бүртгэлийн архивын Хөтөлбөр 12
чиглэлээр жилд үйлчилгээ үзүүлэх 580 000 370 000 320 000 300 000 300 000 250 000
иргэдийн тоо
Жилд хийх хяналт шалгалтын Хөтөлбөр 12
20 500 18 800 20 000 20 500 24 000 24 500
чиглэлээр дүгнэлт гаргасан тоо
Хамрагдах иргэн, аж ахуйн нэгж, Хөтөлбөр 13
83 67 154 37 35 35
байгууллагын тоо
**Тайлбар :
1- Тухайн онд шинээр хэрэг бүртгэгдсэн хэргийн тоог, тухайн онд илрүүлсэн нийт хэргийн тоонд харьцуулах
2- Шийдвэр гүйцэтгэх ажиллагааны гүйцэтгэх хуудасны тоонд харьцуулсан дүн
3- Хил хамгаалалтын нягтралыг нэмэгдүүлснээр хилийн зөрчлийг таслан зогсоох, урьдчилан сэргийлэх, шийдвэрлүүлэх арга хэмжээг цогц
байдлаар авч хэрэгжүүлснээр хилийн зөрчлийн илрүүлэлт, шийдвэрлүүлэлт хувиар /2009 онтой харьцуулсанаар/
4-Эрх зүйн туслалцаа үзүүлсэн иргэдийн тоо/ үүнд өмгөөллийн үйл ажиллагаа үзүүлсэн, хууль зүйн үнэ төлбөргүй зөвлөгөө өгсөн, эр х зүйн
ач холбогдол бүхий баримт бичиг үнэ төлбөргүй бэлтгэж өгсөн/
5- Тус эмнэлэг нь 120 ортой 4380 ялтан хүлээн авах хүчин чадалтай Үүнээс 2010 онд нийт 3008 өвчтөн хэвтүүлж түүнээс бүрэн эдгэрсэн
2424 ялтан 80,5 хувь, 2011 онд 2986/2443 буюу 81,9 хувь, 3000/2459 буюу 81,9 хувь
153

153. 6- Сэтгэлзүйн анхан шатны сургалтад хамрагдсан хүний болон мэргэжлийн сургалтад хамрагдах архины хамаарлаас гарсан иргэдийн тоо
нийлбэр дүн
7- Тухайн жилд төсгч байгаа оюутны тоог анх элсэж орсон оны оюутны тоотой харьцуулах
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 186 608,7 282 453,2 331 423,0 376 610,3 390 171,7
Хөтөлбөр 1. Эрх зүйн бодлогын төлөвлөлт,
зохицуулалт 2 701,1 3 242,8 4 832,0 4 146,5 4 246,5
Хөтөлбөр 2. Цагдаа 65 819,9 101 643,3 119 120,2 122 741,2 122 740,7
Хөтөлбөр 3. Хил хамгаалалт 50 707,2 74 941,8 99 067,4 120 237,0 125 658,7
Хөтөлбөр 4. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үйл
ажиллагаа 23 508,1 15 734,4 25 702,4 45 583,0 52 985,9
Хөтөлбөр 5. Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт, судалгаа,
сурталчилгаа 937,8 1 153,4 1 171,3 1 494,2 1 529,6
Хөтөлбөр 6. Шүүхийн шинжилгээ 3 818,2 4 924,2 8 035,0 8 400,7 8 400,7
Хөтөлбөр 7. Төрийн архив, албан хэрэг хөтлөлтийн
үйл ажиллагаа 1 255,7 3 205,5 3 396,0 3 510,6 3 510,6
Хөтөлбөр 8. Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн
ажиллагаа 1 811,2 2 484,7 3 406,9 6 968,8 7 571,9
Хөтөлбөр 9. Төрийн тусгай албан хаагчдын нэгдсэн
эмнэлгийн үйлчилгээ 1 523,7 2 196,9 3 821,7 3 218,7 3 218,7
Хөтөлбр 10. Салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх давтан
сургах, эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын уялдааг
сайжруулах 4 174,2 8 744,7 9 432,2 11 123,3 11 123,3
Хөтөлбөр 11. Иргэд, олон нийтийн байгууллагаас
мэдээлэл хүлээн авч шуурхай үйлчилгээ үзүүлэх 0,0 2 387,6 3 047,9 3 047,9 3 047,9
Хөтөлбөр 12. Улсын бүртгэл, мэдээллийн үйл
ажиллагаа 16 674,9 27 435,5 21 511,1 23 278,7 23 277,6
Хөтөлбөр 13. Төрийн албан хаагчийн буруутай үйл
ажиллагааны нөхөн төлбөр 11 637,6 12 012,5 6 701,7 682,6 682,6
Зардлын чиг хандлага
Хууль зүйн сайдын төсвийн багцын урсгал зардлыг 2013 онд 331.4 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөв.
Төсвийн төсөлд шинээр тусгасан болон санхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн зардлыг хөтөлбөр тус
бүрээр нь авч үзвэл:
Эрх зүйн бодлогын төлөвлөлт, зохицуулалт хөтөлбөр:
Засгийн газрын 2012 оны “Яамдын бүтэц орон тоо батлах тухай” 14 дүгээр тогтоолоор тус
яамны орон тоог 113 болгож 5 газар, 4 хэлтэстэйгээр үйл ажиллагааг явуулахаар болсонтой
холбогдуулан Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгээс 10 орон тоо, цалингийн санг шилжүүлэн,
шинээр 11 орон тоо, цалингийн санг бусад холбогдох урсгал зардлын хамт 873.9 сая
төгрөгөөр нэмж тооцоолсон болно.
Засгийн газрын 2012 оны ”Хөтөлбөр батлах тухай” 252 дугаар тогтоолын хавсралтад дурдсан
хөтөлбөрийн үйл ажиллагаанаас 2013 онд хэрэгжих хэсэгт зориулан ”Гэмт хэргээс урьдчилан
сэргийлэх зардал”-ыг өмнөх оноос 261.8 сая төгрөгөөр нэмж төсөвлөсөн болно.
Шүүхийн тухай багц хууль, Ашигт малтмалын багц хуулиудыг хэрэгжүүлэх ажлыг орон
даяар зохион байгуулах, хуулиудыг олон нийтэд сурталчлах арга хэмжээнд зориулж 500.0 сая
төгрөгийг нэмж тусгалаа.
Цагдаа хөтөлбөр:
Засгийн газрын 2012 оны 78 дугаар тогтоолоор шинэчлэгдсэн цалингийн сүлжээний дагуу
цалингийн зөрүү, мөн Засгийн газрын 2011 оны 153 дугаар тогтоолыг хэрэгжүүлэхтэй
холбогдуулан жил жилийн төсөвт үе шаттай тусгуулах заалтын дагуу цагдаагийн
байгууллагад 2013 онд нэн шаардлагатай 348 орон тоог нэмэгдүүж, цалингийн сан, холбогдох
154

154. урсгал зардалд 4000.8 сая төгрөгийг төсвийн төсөлд тусгасан.
Мөн Засгийн газрын 333 дугаар тогтоолын хэрэгжилтийг хангахаар дотоодын цэргийн
төсвийн хамгаалалтад шилжсэн обеьктуудын хамгаалалтад шаардагдах 369 орон тоог
нэмэгдүүлж, цалингийн сан, холбогдох урсгал зардалд 4218.2 сая төгрөгийг нэмж тусгасан.
Түүнчлэн Дотоодын цэргийн 810-р ангийн харьяа Сүүж уулын нөхөн сэргээх төвийн өөрийн
үйл ажиллагааны орлогыг 225.1 сая төгрөгөөр, Цагдаа олон нийтийн сургалт, соёлын төвийн
өөрийн үйл ажиллагааны орлогыг 51.0 сая төгрөгөөр, Авто баазын жолооны орлогыг 89.3 сая
төгрөгөөр, Дотоодын цэргийн 805-р ангийн өөрийн үйл ажиллагааны орлогыг 20.0 сая
төгрөгөөр, Санхүү, ар талын газрын өөрийн үйл ажиллагааны орлогыг 133.1 сая төгрөгөөр,
Төмөр замын цагдаагийн өөрийн үйл ажиллагааны орлогыг 815.3 сая төгрөгөөр өмнөх оны
түвшнөөс нэмэгдүүлж тооцсон болно.
Хил хамгаалалт хөтөлбөр:
Улсын хил хамгаалалтыг бэхжүүлэх, хилчдийн албаны хангалт, үйлчилгээг сайжруулах талаар
2010–2012 онуудад гаргасан хууль, зарлиг, тогтоол шийдвэр болох Цэргийн албан хаагчийн
тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай, Эрүүл мэндийн тухай хуульд орсон нэмэлт өөрчлөлт, Засгийн
газрын 2009 оны 246, 2011 оны 9, 38, 279 дүгээр тогтоол, Засгийн Газрын 2012 оны маш нууц
110 дугаар тогтоолоор батлагдсан 2012-2024 онд хэрэгжүүлэх “Бүсчилсэн хил хамгаалалт”
хөтөлбөрт тусгагдсан зорилт, арга хэмжээнд шаардлагатай урсгал болон хөрөнгийн
зардлуудыг тооцож, суурь оны төсвийг нэмэгдүүлж төлөвлөсөн. Шинээр тусгасан болон
санхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл:
- Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг 2012 онд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлд
тусгагдсаны дагуу 13 заставыг гэрээт хилчний албанд шилжүүлэхэд шаардагдах орон
тоо, Засгийн газрын 2011 оны "Дотоод хяналт, шалгалтыг сайжруулах тухай" 311 дүгээр
тогтоолд заасан шуурхай ажиллагааны ажилтны 89 орон тоо, нийт 480 орон тоог
шинээр нэмэгдүүлж, цалингийн сан, холбогдох зардалд 4.5 тэрбум төгрөг;
- Жолоочийн хариуцлагын даатгалын хууль батлагдсантай холбоотойгоор хил
хамгаалах байгууллагад ашиглагдаж байгаа машин техник, жолоочийн даатгалд 150.5
сая төгрөг;
- Төрийн албаны тухай хуулийн 30.4.2, Хилийн тухай хуулийн 36.5-т заасан
ээлжийн амралтаараа нутаг явах замын зардал 150.4 сая төгрөг;
- Монгол Улсын Хилийн тухай хуулийн 36.6-д улсын хилд 5 жилээс дээш
хугацаагаар алба хааж байгаа офицер, ахлагчид нэг удаагийн мөнгөн урамшууллыг
тэдний сарын үндсэн цалингаас тодорхой хувиар бодож нэгтгэн таван жил тутамд
олгоно” гэсний дагуу 2012 онд эрх нь үүссэн 429 хүн, 2013 онд эрх нь үүсэх 475 хүн,
бүгд 904 хүнд 6537,9 сая төгрөг;
- Эрүүл мэндийн тухай хуулийн 29.2-д заасны дагуу хилийн отряд, ангиудад
ажиллаж байгаа энгийн эрүүл мэндийн ажилтануудын нэг удаагийн тэтгэмжид 63,2 сая
төгрөг, 29.5-д заасны дагуу олгох мөнгөн урамшуулалд 75,7 сая төгрөг;
- Цэргийн албан хаагчийн тэтгэвэр, тэтгэмжийн тухай хуулийн 19-р зүйл, Монгол
Улсын Засгийн газрын 2011 оны 38 дугаар тогтоолын дагуу тэтгэвэрт гарахад олгох нэг
удаагийн мөнгөн тэтгэмж авах 200 хүнд 4158,6 сая төгрөг;
- Монгол улсын ерөнхийлөгчийн "Цэргийн дүрэмт хувцасны загварт өөрчлөлт
оруулах тухай" 2011 оны 24, 44 дүгээр зарлигууд, "Цэргийн хувцас өмсөх тухай" 2012
оны 87 дугаар зарлиг, Засгийн газрын "Цэргийн дүрэмт хувцас, хэрэглэлийн норм, өнгө
материалын ялгаа батлах тухай" 2012 оны 279 дүгээр тогтоолоор батлагдсан цэргийн
дүрэмт хувцсыг шинэчлэн олгох, нийт хил хамгаалах бие бүрэлдэхүүнийг шинэчлэгдсэн
нормын дагуу хувцас хэрэглэлээр хангахад 11,726.7 сая төгрөгийн санал ирсэн.
155

155. Төсвийн боломжийг харгалзан Монгол Улсын Ерөнхийлөгчийн 2011 оны 24, 44 дүгээр
зарлигаар шинээр нэмэгдсэн хувцас хэрэглэлийг олгохгүйгээр, эхний ээлжинд бие
бүрэлдэхүүнийг Засгийн газрын 2012 оны 279 дүгээр тогтоолоор батлагдсан шинэ өнгө
материалаар, хуучин нормын дагуу хувцас хэрэглэлээр хангахад шаардагдах 6,6025.4
сая төгрөг;
- Хилийн шалган нэвтрүүлэх боомтуудын нэгдсэн сүлжээний хүчин чадлыг цэг
бүрт 256 kbps болгон нэмэгдүүлэхэд хөрөнгө шаардлагатай байгаа, иридиум утасны 1
минутын өртөг 140 төгрөгөөс 1980 төгрөг болж өссөн зэргээс холбооны суваг
ашигласны төлбөрийг 202.3 сая төгрөгөөр нэмэгдүүлж 736.5 сая төгрөг;
- Махны үнийн өсөлттэй холбоотойгоор хоолны зардалыг 2,097.1 сая төгрөгөөр
нэмэгдүүлсэн.
Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үйл ажиллагаа:
Засгийн газрын 2012 оны 159 дүгээр тогтоолоор шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын
харьяанд мэргэжлийн сургалт үйлдвэрлэлийн төв байгуулахаар шийдвэрлэсний дагуу нийт 87
орон тоо нэмэгдүүлж, цалингийн сан, холбогдох зардалд 940.2 сая төгрөг тусгасан.
Засгийн газрын 2007 оны 188 дугаар тогтоолын дагуу хууль зүй, дотоод хэргийн сайд,
нийгмийн хамгаалал, хөдөлмөрийн сайдын хамтарсан 2008 оны 205/94 тоот "Шүүхийн
шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий газрын албан хаагчдын ажлын ачааллын жишиг норматив"-ын
дагуу 2013 онд 140 орон тоо нэмэгдүүлэхээр тооцож цалингийн сан, холбогдох зардалд 1452.8
сая төгрөг тусгасан.
Мөн хоригдлын тоо 1550-аар нэмэгдсэн болон махны үнийн өсөлттэй холбоотойгоор хоолны
зардлыг 2795.2 төгрөгөөр нэмэгдүүлж тооцсон.
Түүнчлэн шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх байгууллагаас нийт 70 албан хаагч тэтгэвэрт гарахад
1370.8 сая төгрөг шаардагдахаас 695.2 сая төгрөг нь төсвийн хязгаарт багтаж, үлдэгдэл 675,5
сая төгрөгийг нэмж тусгасан болно.
Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт, сурталчилгааны хөтөлбөр:
Хууль зүйн үндсэний хүрээлэнгийн 2013 оны урсгал зардлыг 1,171.3 сая төгрөг байхаар
төлөвлөлөө. Засгийн газрын 2012 оны “Яамдын бүтэц орон тоо батлах тухай” 14 дүгээр
тогтоолоор Хууль зүйн яамны орон тоог 113 болгож 5 газар, 4 хэлтэстэйгээр үйл ажиллагааг
явуулах болсонтой холбогдуулан Хууль зүйн үндэсний хүрээлэнгээс 10 орон тоо, цалингийн
санг Хууль зүйн яаманд шилжүүлсэн болно.
Шүүхийн шинжилгээ хөтөлбөр:
Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын 2011 оны 43 дугаар тушаалаар шүүхийн шинжилгээний
үндэсний хүрээлэн, хүрээлэнгийн харьяа байгууллагуудын бүтэц орон тоог шинэчлэн тогтоож
нийт 517 орон тоотойгоор баталсан. 2012 оны төсөвт 341 орон тоо тусгагдсан ба нэмэлт
шаардлагатай 176 орон тооны цалингийн сан, холбогдох зардлыг нэмж тусгасан.
Засгийн газрын 2012 оны 85-р тогтоолын хавсралтаар батлагдсан "Шүүхийн шинжилгээний
байгууллагын ажилтанд албан ажлын онцгой нөхцөлийн нэмэгдэл олгох журам"-ын дагуу
Шүүхийн шинжилгээний байгууллагын ажилтан, алба хаагчдад албан ажлын онцгой
нөхцөлийн нэмэгдэл, Шүүхийн шинжилгээний тухай хуулийн 42.3 дахь заалтыг үндэслэн
зарим албан хаагч цагдаагийн цолтой болж байгаатай холбогдуулан цолны нэмэгдэл,
Хөдөлмөрийн тухай хуулийн 52, 53, 54 дүгээр заалтын дагуу Шүүх эмнэлгийн шинжилгээний
хэлтсийн ажилтан, алба хаагчдад жижүүрээр ажилласны илүү цагаар ажилласны нэмэгдэл
цалинг тооцож 2013 оны төсвийн төсөлд нэмж тусгасан.
156

156. Сангийн сайдын 2011 оны 132 дугаар тушаалаар төрийн албан хаагчдын албан томилолтын
зардлыг нэмэгдүүлсэнтэй холбогдуулан дотоод албан томилолтын зардлыг нэмж, Монгол
Улсын Засгийн газрын 2008-2012 оны үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөрийн холбогдох
заалтын дагуу Аймаг, нийслэлийн шүүхийн шинжилгээний албадыг холбосон нэгдсэн
сүлжээний түрээсийн төлбөрийг 2013 оны төсвийн төсөлд тусгасан.
Төрийн архив, албан хэрэг хөтлөлтийн үйл ажиллагаа:Монгол улсын Засгийн газрын 2006
оны 10-р сарын 10-ны өдрийн 64 дүгээр тогтоолоор батлагдсан Төрийн архив, албан хэрэг
хөтлөлтийн үйл ажиллагаанд мэдээллийн технологи нэвтрүүлэх үндэсний хөтөлбөр, Засгийн
газрын 2010 оны 10-р сарын 6-ны өдрийн 261 тоот тогтоолоор Үндэсний хөтөлбөрийн
хэрэгжилтийг эрчимжүүлэх зарим арга хэмжээний тухай тогтоолын дагуу төрийн архивын
мэдээлэл, эрэлт хайлтын автоматжуулсан нэгдсэн сан байгуулахад шаардагдах тоног
төхөөрөмж техник хэрэгслийн зардлыг нэмж тооцсон.
Үндэсний төв архивын шинэ цогцолбор барилга ашиглалтад орохтой холбогдуулан Архивын
тухай хууль, 2003 оны Төрийн архивын ажлын үндсэн зааврын 5,9 дэх заалтыг үндэслэн
архивын баримтыг нүүлгэн шилжүүлэхтэй холбоотой зардлыг нэмж тусгасан.
Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн үйл ажиллагаа:
Засгийн газрын 2010 оны 344 дүгээр тогтоолоор Дорнод, Өмнөговь, Хөвсгөл, Ховд нисэх
буудал олон улсын буудал болсон ба Хөвсгөл Өмнөговь 2012 оны 5 сараас эхэлсэнтэй
холбоотойгоор 12 орон тоо, Засгийн газрын 2012 оны 101 дүгээр тогтоолоор баталсан "Цахим
засаг" үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний 4.2-т “Мэдээллийн
технологийн мэргэжлийн боловсон хүчнээр хөдөө, орон нутгийг хангах" гэж заасны дагуу
Ховд, Баян-Өлгий, Дорнод, Сэлэнгэ, Дорноговь зэрэг аймгуудад мэдээлэл, технологийн
мэргэжилтэн 5 хүний орон тоо, нийт 17 орон тооны цалингийн сан, холбогдох зардалд 147.9
сая төгрөг нэмж тусгасан.
Хөдөө орон нутгийн боомтуудыг холбооны нэгдсэн сүлжээнд оруулахад шаардагдах зардал
625.0 сая төгрөгийг нэмж тусгалаа.
Төрийн тусгай албан хаагчдад үзүүлэх эмнэлгийн тусламж үйлчилгээ:
Төрийн тусгай албан хаагчдын нэгдсэн эмнэлгийн 2013 оны урсгал зардлыг 3832.9 сая
төгрөгөөр төлөвлөлөө. Эмнэлгийн шинэ байр ашиглалтад орж байгаатай холбоотойгоор байр
ашиглалтын тогтмол зардал болон тавилга хэрэгслийн зардалд нийт 1153.8 сая төгрөгийг
шинээр нэмж тусгасан.
Салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх давтан сургах, эрдэм шинжилгээ судалгааны ажлын
уялдааг сайжруулах хөтөлбөр:
Дотоод хэргийн их сургуулийн 2013 оны урсгал зардлыг 9432.1 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө.
Суралцагчдын нормын хувцасыг жигдлэхэд шаардагдах 689.9 сая төгрөгийг шинээр нэмж
тусгасан.
Улсын бүртгэл, мэдээллийн үйл ажиллагаа:
Улсын бүртгэлийн ерөнхий газрын 2013 оны урсгал зардлыг 21511.1 сая төгрөгөөр
төлөвлөлөө. Шинээр тусгасан болон санхүүжилтийг нэмэгдүүлсэн зарим зардлуудыг авч үзвэл:
 2013 онд иргэний цахим үнэмлэхийн бэлдэцийг нийт 450 000 ширхэгийг захиалахад
шаардагдах 4,410.0 сая төгрөг;
 Цахим үнэмлэх хэвлэх машины харуул хамгаалалтын зардал 32.4 сая төгрөг;
157

157.  Гадаад пасспортын эх бэлтгүүлж, нөөцлөхөд шаардагдах 1,037.4 сая төгрөг;
 "Улсын нэгдсэн бүртгэл, мэдээллийн системийг сайжруулах Цахим архив" төслийн
хүрээнд Сангийн яам, тус газар, БНСУ-ын Олон улсын хамтын ажиллагааны агентлаг
“Койка”-тай байгуулсан гурван талт санамж бичигт системийн ажиллах, цахим архивын
төхөөрөмжид анхны өгөгдөл оруулах хүний нөөцийг Монголын талаас хариуцахаар
заасны дагуу 150 гэрээт ажилтны цалингийн сан, холбогдох зардалд 639.9 сая төгрөгийг
нэмж тусгалаа.
Орон тооны мэдээлэл
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт 21 141 21 466 23 094 23 114 23 114
Хөтөлбөр 1. Эрх зүйн бодлогын төлөвлөлт,
зохицуулалт 87 101 113 113 113
Удирдах ажилтан 10 10 10 10 10
Гүйцэтгэх ажилтан 57 76 88 88 88
Үйлчлэх ажилтан 5 7 7 7 7
Гэрээт ажилтан 15 8 8 8 8
Хөтөлбөр 2. Цагдаа 8 245 8 245 8 962 8 962 8 962
Удирдах ажилтан 283 283 305 305 305
Гүйцэтгэх ажилтан 7 303 7 303 8 114 8 114 8 114
Үйлчлэх ажилтан 372 372 543 543 543
Гэрээт ажилтан 287 287 0 0 0
Хөтөлбөр 3. Хил хамгаалалт 7 333 7 333 7 813 7 813 7 813
Удирдах ажилтан 157 157 157 157 157
Гүйцэтгэх ажилтан 5 094 5 094 5 310 5 310 5 310
Үйлчлэх ажилтан 1 279 1 279 1 279 1 279 1 279
Гэрээт ажилтан 803 803 1 067 1 067 1 067
Хөтөлбөр 4. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх
ажиллагаа 2 806 2 773 3 000 3 000 3 000
Удирдах ажилтан 107 107 104 104 104
Гүйцэтгэх ажилтан 2 404 2 388 2 617 2 617 2 617
Үйлчлэх ажилтан 271 254 254 254 254
Гэрээт ажилтан 24 24 25 25 25
Хөтөлбөр 5. Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт,
судалгаа, сурталчилгаа 72 63 62 82 82
Удирдах ажилтан 2 2 2 2 2
Гүйцэтгэх ажилтан 43 34 33 53 53
Үйлчлэх ажилтан 24 24 24 24 24
Гэрээт ажилтан 3 3 3 3 3
Хөтөлбөр 6. Шүүхийн шинжилгээ 413 341 517 517 517
Удирдах ажилтан 30 46 30 30 30
Гүйцэтгэх ажилтан 339 251 455 455 455
Үйлчлэх ажилтан 32 32 32 32 32
Гэрээт ажилтан 12 12 0 0 0
Хөтөлбөр 7. Төрийн архив, албан хэрэг
хөтлөлтийн үйл ажиллагаа 122 297 297 297 297
Удирдах ажилтан 3 3 3 3 3
Гүйцэтгэх ажилтан 105 105 105 105 105
Үйлчлэх ажилтан 9 9 9 9 9
Гэрээт ажилтан 5 180 180 180 180
Хөтөлбөр 8. Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн
үйл ажиллагаа 200 200 217 217 217
158

158. Удирдах ажилтан 2 2 2 2 2
Гүйцэтгэх ажилтан 129 129 146 146 146
Үйлчлэх ажилтан 69 69 69 69 69
Хөтөлбөр 9. Төрийн тусгай албан хаагчдын
нэгдсэн эмнэлгийн үйлчилгээ 239 239 239 239 239
Удирдах ажилтан 8 8 8 8 8
Гүйцэтгэх ажилтан 56 56 56 56 56
Үйлчлэх ажилтан 175 175 175 175 175
Хөтлбөр 10. Салбарын хүний нөөцийг
бэлтгэх давтан сургах, эрдэм шинжилгээ
судалгааны ажлын уялдааг сайжруулах 315 425 425 425 425
Удирдах ажилтан 13 5 5 5 5
Гүйцэтгэх ажилтан 201 363 363 363 363
Үйлчлэх ажилтан 71 57 57 57 57
Гэрээт ажилтан 30
Хөтөлбөр 11. Иргэд, олон нийтийн
байгууллагаас мэдээлэл хүлээн авч шуурхай
үйлчилгээ үзүүлэх 67 161 161 161 161
Удирдах ажилтан 3 3 3 3 3
Гүйцэтгэх ажилтан 60 154 154 154 154
Үйлчлэх ажилтан 4 4 4 4 4
Хөтөлбөр 12. Улсын бүртгэл, мэдээллийн
үйл ажиллагаа 1 242 1 288 1 288 1 288 1 288
Удирдах ажилтан 42 39 39 39 39
Гүйцэтгэх ажилтан 963 1 019 1 019 1 019 1 019
Үйлчлэх ажилтан 187 169 176 176 176
Гэрээт ажилтан 50 61 54 54 54
Засгийн газрын 333 дугаар тогтоолын хэрэгжилтийг хангахаар дотоодын цэргийн
төсвийн хамгаалалтад шилжсэн обеъктуудын хамгаалалтад шаардагдах 369 орон тоог
Цагдаагийн ерөнхий газарт нэмэгдүүлсэн. Түүнчлэн Засгийн газрын 2011 оны 153 дугаар
тогтоолд Цагдаагийн байгууллагад нэн шаардлагатай орон тоог үе шаттайгаар тусгахаар
заасны дагуу 348 орон тоог нэмэгдүүлсэн.
Засгийн газрын 2012 оны 159 дүгээр тогтоолоор Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий
газрын харьяанд Мэргэжлийн сургалт, үйлдвэрлэлийн төв байгуулсан. Тус төвд шаардагдах
87 орон тооны цалингийн сан, холбогдох зардлыг шинээр нэмж тусгасан. Мөн Засгийн газрын
2007 оны 188 дугаар тогтоолын дагуу хуул зүй, дотоод хэргийн сайд, нийгмийн хамгаалал,
хөдөлмөрийн сайдын хамтарсан 2008 оны 205/94 тоот "Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх ерөнхий
газрын албан хаагчдын ажлын ачааллын жишиг норматив"-ын дагуу 2012 онд 140 орон тоо
нэмэгдүүлсэн.
Засгийн газрын 2010 оны 344 дүгээр тогтоолоор Дорнод, Өмнөговь, Хөвсгөл, Ховд
нисэх буудал олон улсын буудал болсон ба Хөвсгөл, Өмнөговь нь 2012 оны 5 сараас
эхэлсэнтэй холбоотойгоор 12 орон тоо, Засгийн газрын 2012 оны 101 дүгээр тогтоолоор
баталсан "Цахим засаг" үндэсний хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагааны төлөвлөгөөний
4.2-т "Мэдээллийн технологийн мэргэжлийн боловсон хүчнээр хөдөө, орон нутгийг хангах"
гэж заасны дагуу Ховд, Баян-Өлгий, Дорнод, Сэлэнгэ, Дорноговь зэрэг аймгуудад мэдээлэл,
технологийн мэргэжилтэн 5 хүний орон тоог тус тус нэмж тооцсон.
Хууль зүй, дотоод хэргийн сайдын 2011 оны 43 дугаар тушаалаар шүүхийн
шинжилгээний үндэсний хүрээлэн, хүрээлэнгийн харьяа байгууллагуудын бүтэц орон тоог
шинэчлэн тогтоож нийт 517 орон тоотойгоор баталсан. 2012 оны төсөвт 341 орон тоо
тусгагдсан ба нэмэлт шаардлагатай 176 орон тооны цалингийн сан, холбогдох зардлыг
тусгасан.
Салбарын орлого
159

159. 2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 5 402,7 4 728,0 6806,6 6681,1 6681,1
Хөтөлбөр 2. Цагдаа 2046,7 1915,5 3806,3 3806,3 3806,3
Хөтөлбөр 3. Хил хамгаалалт 632,0 940,0 940,0 940,0 940,0
Хөтөлбөр 4. Шүүхийн шийдвэр гүйцэтгэх үйл
ажиллагаа 880,9 872,3 1 157,2 1 157,2 1 157,2
Хөтөлбөр 5. Эрх зүйн мэдээлэл, сургалт, судалгаа,
сурталчилгаа 224,0 300,0 300,8 300,0 300,0
Хөтөлбөр 6. Шүүхийн шинжилгээ 267,3 150,0 150,0 150,0 150,0
Хөтөлбөр 7. Төрийн архив, албан хэрэг
хөтлөлтийн үйл ажиллагаа 38,7 0 0 0 0
Хөтөлбөр 8. Гадаадын иргэдийн бүртгэлийн
ажиллагаа 0,0 4,0 4,0 4,0 4,0
Хөтөлбөр 9. Төрийн тусгай албан хаагчдын
нэгдсэн эмнэлгийн үйлчилгээ 105,6 122,0 122,0 180,0 180,0
Хөтөлбр 10. Салбарын хүний нөөцийг бэлтгэх
давтан сургах, эрдэм шинжилгээ судалгааны
ажлын уялдааг сайжруулах 661,6 424,2 326,3 326,3 326,3
Хөтөлбөр 12. Улсын бүртгэл, мэдээллийн үйл
ажиллагаа 6,3 0 0 0 0
23. БАРИЛГА ХОТ БАЙГУУЛАЛТЫН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая.төгрөгөөр/
2013 2014 2015
Бараа
Хөтөлбөрөөр
үйлчилгээний Татаас
Нийт зардал Цалин НДШ бусад зардал шилжүүлэг Нийт Нийт
Хөтөлбөр 1. Барилга 2,464.5 758.0 1,647.7 58.8
Хөтөлбөр 2. Хот байгуулалт 811.8 252.6 549.2 10.0
14,792.2 14,792.2
Хөтөлбөр 3. Газрын харилцаа, геодези, зураг 11,515.9 1,477.0 3295.5 6,743.4
зүйн харилцаа
Нийт зардлын дүн 14,792.2 2,487.6 5,492.4 6812.2 14,792.2 14,792.2
Төсвийн Ерөнхийлөн Захирагч: Барилга, хот байгуулалтын сайд
Зорилго
Барилга, хот байгуулалтын салбарын үйл ажиллагааны эрхэм зорилго нь барилга, хот
байгуулалт, газрын харилцаа, нийтийн аж ахуйн бодлогын үр нөлөөг дээшлүүлж, хүн амын ая
тухтай, аюулгүй амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэхэд оршино.
Хөтөлбөр 1: Барилга
Тодорхойлолт: Барилгын үйлдвэрлэл, барилгын материалын үйлдвэрлэл, орон сууц, нийтийн
аж ахуйн чиглэлийн үйл ажиллагаа хамаарна
Хөтөлбөрийн зорилго:
Барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэл, орон сууц, нийтийн аж ахуйн салбарын хууль, эрх
зүйн орчинг боловсронгуй болгох, барилга байгууламжийн чанар, аюулгүй байдал,
ашиглалтыг сайжруулах, барилга, байгууламжийн чанар, аюулгүй байдал, ашиглалтыг
сайжруулах, барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэлд шинжлэх ухаан, технологийн
ололтыг нэвтрүүлэх, импортын барилгын материалын хэмжээг бууруулах, барилгын
үйлдвэрлэлийн түүхий эд, материал, хийц бүтээц, эдлэхүүний чанарыг баталгаажуулах сорил
шинжилгээний лабораторийн сүлжээг байгуулах, экспортын баримжаатай бүтээгдэхүүний
160

160. үйлдвэрлэлийг дэмжих, хүн амын орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэх, эрүүл, аюулгүй
орчинд амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлэх, хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын шугам
сүлжээг шинээр барих, сайжруулах, нийтийн аж ахуйн үйлчилгээг иргэдэд хүртээмжтэй
болгоход оршино.
Хөтөлбөр 2: Хот байгуулалт
Тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт хот байгуулалтын салбарт хэрэгжүүлэх хот байгуулалтын
баримт бичиг боловсруулах үйл ажиллагаа хамаарна.
Хөтөлбөрийн зорилго:
Монгол Улсын хот, хөдөөгийн хүн амын нутагшилт, суурьшлын харилцан уялдсан тогтолцоог
бүрдүүлж, нутаг дэвсгэрийн тэнцвэрт хөгжлийг бий болгох, хот, тосгоны төлөвлөлтийг
боловсронгуй болгож, хүн амын тав тухтай аж төрөх нөхцөлийг бүрдүүлэх, улс орны
тогтвортой хөгжлийг оршино.
Хөтөлбөр 3: Газрын харилцаа, геодези, зураг зүй
Тодорхойлолт: Энэхүү хөтөлбөрт газрын харилцаа, газрын кадастр, газар өмчлөл, үнэлгээ
төлбөр, газар зохион байгууллтын төлөвлөлт, хянан баталгаа, геодези зураг зүйн салбарын бүх
үйл ажиллагаа хамаарна.
Хөтөлбөрийн зорилго:
Төрөөс газрын харилцааны талаар баримтлах бодлого, газрын шинэтгэлийн бодлогыг
эрчимжүүлж, газрыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах, иргэн бүрт газар өмчлүүлэх ажлыг
зохион байгуулах, Монгол орны нутаг дэвсгэрийг зурагжуулах, солбицол, өндрийн нэгдсэн
тогтолцоог хангах, үндэсний орон зайн мэдээллийн дэд бүтэц байгуулахад оршино.
СТРАТЕГИЙН ЕРӨНХИЙ ТОЙМ /2012-2016/
1. Хот байгуулалтын үндсэн баримт бичиг болох Монгол Улсын Хүн амын нутагшилт,
суурьшлын хөгжлийн ерөнхий төсөл, бүсүүдийн хөгжлийн төсөл, чөлөөт бүс, аялал
жуулчлал, дэд бүтцийн хөгжлийн төсөл болон ерөнхий төлөвлөгөө, бүсийн хөгжлийн
тулгуур төв хот, аймгийн төв хот, томоохон уул уурхайн орд газар, үйлдвэр, нисэх онгоцны
буудлыг даган бий болох хот, тосгон, онцгой зохицуулалттай объектуудын хөгжлийн
ерөнхий төлөвлөгөө, хэсэгчилсэн ерөнхий төлөвлөгөө боловсруулах, тодотгол хийх,
шинэчлэх, тэдгээрийн суурь судалгааг хийх;
2. Хүн амын дотоодын шилжилт хөдөлгөөнийг бодлогоор зохицуулж, бүс болон бүсийн
тулгуур төв, дагуул хотуудын төлөвлөлт, удирдлагыг сайжруулан, хот, хөдөөгийн
хөгжлийн түвшний ялгааг багасгах;
3. Хүн амын нутагшилт, суурьшлын зохистой тогтолцоонд тулгуурлан хот байгуулалтыг
эрчимжүүлэх;
4. Нийслэл болон бүс нутгуудыг бие даан хөгжих эдийн засаг, санхүүгийн чадавхитай болгох,
суурь дэд бүтцийг бүрдүүлэх;
5. Ховд, Чойбалсан, Дархан, Эрдэнэт, Замын-Үүд, Сүхбаатар зэрэг хотуудыг улсын
зэрэглэлтэй хотын статустай болгож, хотын хөгжлийн цогц арга хэмжээ авах;
6. Аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн газрын нэгдмэл сангийн тооллого, тоо бүртгэл болон улсын
хэмжээнд газрын кадастрын үйл ажиллагааг удирдах, зохион байгуулах,
7. Газрын төлөв байдал, чанарын улсын хянан баталгаа хийх ажлыг удирдан зохицуулах,
8. Улс, аймаг, нийслэл, сум, дүүргийн ерөнхий болон тухайн жилийн газар зохион
байгуулалтын төлөвлөгөөг боловсруулах ажлыг зохион байгуулах, хэрэгжилтийг
хангуулах,
9. Газрын төлөв байдал, экологид орж байгаа өөрчлөлтийг ажиглах, үнэлэлт, дүгнэлт өгөх
болон элэгдэл, эвдрэлд орсон газрыг нөхөн сэргээхтэй холбогдсон харилцааг зохицуулах,
161

161. 10. Газрын талаарх хууль тогтоомжийн биелэлтэд хяналт тавих, хууль тогтоомж зөрчигчдөд
хариуцлага хүлээлгэх ажлыг зохион байгуулах,
11. Улсын хэмжээнд газар өмчлүүлэх ажлыг зохион байгуулах, Монгол Улсын иргэнд гэр
бүлийн хэрэгцээний зориулалтаар газар өмчлүүлэх тухай хуулийн хэрэгжилтэнд хяналт
тавих,
12. Монгол улсын нутаг дэвсгэрийг том ба дунд масштабын байр зүйн зургаар зурагжуулах,
13. Нийтийн хэрэгцээний зориулалттай сэдэвчилсэн зураг, их, дээд, дунд сургуулийн
сургалтын зураг зохиож хэвлэх,
14. Нутаг дэвсгэрийг том ба дунд масштабын байр зүйн зураг, хот суурин газрын кадастрын
өндөр нарийвчлалын геодезийн сүлжээ байгуулах,
15. Нутаг дэвсгэрийн физик гадаргууд тохирох референц-эллипсоидыг сонгох, төрийн нууцын
зэрэглэлтэй байр зүйн зураг, тоон мэдээлэл, агаарын зургийн үйлчилгээ, геодезийн байрлал,
өндрийн сүлжээний, байр зүйн зургийн, газар зүйн нэрийн, хилийн цэсийн, зураг зүйн зэрэг
үйл ажиллагааг эрхлэх.
16. Барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэл, орон сууц, нийтийн аж ахуйн салбарын хууль,
эрх зүйн орчин, норматив баримт бичгийг боловсронгуй болгох;
17. Барилга байгууламжийн чанар, аюулгүй байдал, ашиглалтыг сайжруулах, барилга,
барилгын материалын үйлдвэрлэлд шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг нэвтрүүлэх;
18. Барилгын үйлдвэрлэлийг стандартын шаардлагад нийцсэн, үндэсний үйлдвэрийн барилгын
материалаар хангах нөхцөлийг бүрдүүлэх;
19. Сум дундын төвүүдийн барилга, байгууламжийг барих төслийг хэрэгжүүлэх;
20. Хүн амын орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэх, нөхцөлийг сайжруулах төсөл
хэрэгжүүлэх;
21. Хот, суурины хүн амыг стандартын шаардлагад нийцсэн ундны усаар хангах, ус хангамж
ариутгах татуургын хүртээмжийг сайжруулах;
22. Орон сууцны барилга, хотхон, хорооллын инженерийн барилга байгууламж, шугам сүлжээг
барих.
А.Тухайн салбарын үйл ажиллагааны ерөнхий бодлогын хүрээг энэ хэсэгт товч
тодорхойлно. Өмнө нь болон одоо хэрэгжүүлж байгаа бодлого тэдгээрийг хэрхэн
үргэлжлүүлэх, эсхүл шинэчлэлтэй холбоотой асуудлууд багтана.
Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн салбарын бодлогын хүрээг дараах байдлаар тодорхойлж
байна. Үүнд:
Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн салбарын бодлогоор хууль эрх зүйн баримт бичгийг
боловсронгуй болгох, хэрэгжүүлэх, газрын шинэтгэлийн бодлогыг эрчимжүүлж газрыг эдийн
засгийн эргэлтэнд оруулах, Монгол орны нутаг дэвсгэрийг зурагжуулах, солбицол, өндрийн
нэгдсэн тогтолцоог хангах, үндэсний орон зайн мэдээллийн дэд бүтэц байгуулах үйл
ажиллагааг хэрэгжүүлнэ.
2012-2016 онд Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр, Засгийн газрын 2008 оны 78
дугаар тогтоол, Засгийн газрын 2009 оны 25 дугаар тогтоолын дагуу солбицлыг өөрчлөх,
өндрийн сүлжээг байгуулах шаардлагатай байгаа тул үндэсний орон зайн мэдээллийг
байгуулахаар ажиллаж байна. Салбар бүр ижил мэдээллийг хөрөнгө мөнгө давхцуулан хийж
байгааг зогсоон нэгдсэн портал сайт бүрдүүлэхийн тулд Засгийн газрын бодлого
тодорхойлогдож улсын төсвөөр хийгдэх шаардлагатай байна.
Барилга, хот байгуулалтын салбарын бодлогын хүрээг дараах байдлаар тодорхойлж байна.
Үүнд:
Сүүлийн жилүүдэд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар барилга, хот байгуулалтын салбарт
УИХ, Засгийн газраас баталсан “Шинэ бүтээн байгуулалт” дунд хугацааны зорилтот хөтөлбөр,
“Газар хөдлөлтийн гамшгийн эрсдлийг бууруулах хөтөлбөр”, “Ус” үндэсний хөтөлбөр,
“Төрийн албан хаагчдын орон сууц” дэд хөтөлбөр, “Нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний салбарыг
162

162. хувьчлах, өөрчлөн байгуулах чиглэлийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд барилга байгууламжийн
чанар, аюулгүй байдал, ашиглалтыг сайжруулах, барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэлд
шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг нэвтрүүлэх, барилгын материалын сорил
шинжилгээний лабораториудыг бүсчлэн байгуулах, тэдгээрийг тоног төхөөрөмжөөр хангах,
сум дундын төвүүдийн барилга, байгууламжийг барих төсөл боловсруулах, нийтийн
зориулалттай орон сууцны барилгын лифт, дээврийн их засварын ажлыг гүйцэтгэх, ус
цэвэршүүлэх, цэнгэгжүүлэх тоног төхөөрөмж, тоолуур суурилуулах; хот, суурины ус хангамж,
ариутгах татуургын барилга байгууламж, шугам сүлжээ, орон сууцны барилга, хотхон,
хорооллын гадна инженерийн барилга байгууламж, шугам сүлжээний зураг төсвийг
боловсруулах, барих, сайжруулах, ашиглалтад оруулах ажлуудыг хийж гүйцэтгэж байсан.
2012 онд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар барилгын материалын сорил шинжилгээний
лабораториудыг бүсийн тулгуур төвүүдэд байгуулах; барилгын материалын сорил
шинжилгээний лабораториудыг тоног төхөөрөмжөөр хангах; ус хангамж, ариутгах татуургын
барилга, байгууламж, шугам сүлжээг шинээр барих, өргөтгөн шинэчлэх; цэвэр, бохир усны
лаборатори байгуулах; түрээсийн орон сууц барих; нийтийн зориулалттай орон сууцны
барилгын лифт, дээврийн их засварын ажлыг гүйцэтгэх; орон сууцны барилгын гадна
инженерийн шугам сүлжээний зураг төсөв боловсруулах, барих; орон нутгийн нийтийн аж
ахуйн байгууллагуудыг шаардлагатай машин механизм, тоног төхөөрөмжөөр хангах зэрэг
ажлуудыг хийж гүйцэтгэхээр 67.0 тэрбум төгрөгийн хөрөнгийн эх үүсвэрийг батлуулан
хэрэгжүүлэхээр ажиллаж байна.
Цаашид шинэ Засгийн газрын мөрийн хөтөлбөрт тусгагдсаны дагуу дараах төсөл, арга
хэмжээг хэрэгжүүлэхээр төлөвлөж байна. Үүнд:
 Барилгын салбарын стандартыг олон улсын жишигт нийцүүлэн шинэчилж, мөрдүүлэх
замаар хүний амьдрах орчны аюулгүй байдлыг дээшлүүлэх;
 Барилга байгууламжийн чанар, аюулгүй байдал, ашиглалтыг сайжруулах, барилга,
барилгын материалын үйлдвэрлэлд шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг нэвтрүүлэх;
 Барилгын материалын туршилт, сорилын лабораторийг бүсийн тулгуур төвүүдэд бий
болгох;
 Барилгын материалын үйлдвэрлэлийг хөгжүүлж, цемент, төмөр хийц, шил, дулаалгын
материал зэрэг бүтээгдэхүүний хэрэгцээг дотоодын үйлдвэрлэлээр хангах;
 Хот төлөвлөлтийн дагуу гэр хорооллыг орон сууцжуулах, дэд бүтцийг хөгжүүлэх
хөтөлбөрийг хотууд, аймаг, сумын түвшинд хэрэгжүүлэх;
 21 аймгийн төвүүдийг хотын зэрэглэлтэй болгон хөгжүүлэх зорилгоор инженерийн
барилга байгууламж, шугам сүлжээг барьж байгуулах;
 Хотуудын ус хангамж, бохир ус цэвэрлэх байгууламжид технологийн шинэчлэл хийх;
 Улаанбаатар хотод 17 иж бүрэн хорооллыг барьж байгуулахад шаардлагатай
инженерийн дэд бүтцийн барилга байгууламжийг барьж байгуулах;
 “Замын-Үүд” эдийн засгийн чөлөөт бүс, “Алтанбулаг” болон “Цагааннуур” худалдааны
чөлөөт бүсүүдийн дэд бүтцийг цогцоор нь барьж, байгуулах;
 “Чойр” ложистикийн төвийн эхний ээлжийн дэд бүтцийг барьж, байгуулах;
 Аймаг бүрт “1000 айлын орон сууц” төсөл хэрэгжүүлэх;
 Орон сууцны зээлийн тогтолцоог бий болгох;
 “Амины орон сууц” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх.
Дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүдийг эхлээд тогтоож, дараа нь
шийдвэрлэвэл зохих асуудал бүрээр задалж, тэдгээрийг хэрэгжүүлэхэд хичнээн хэмжээний
хөрөнгө зарцуулахыг товч тодорхойлно.
2012-2016 онд Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр, “Цахим засаг” үндэсний
163

163. хөтөлбөр батлах тухай Засгийн газрын 2012 оны 101 тоот тогтоолоор Цахим газар төслийг
хэрэгжүүлэх газрын талаар төрөөс баримтлах бодлогыг тодорхойлох, бүх шатны газар зохион
байгуулалтын төлөвлөгөөг шинэчлэх, Монгол Улсын иргэнд үнэгүй газар өмчлүүлэх ажлыг
эрчимжүүлэх замаар газрыг эдийн засгийн эргэлтэнд оруулах нөхцөлийг бүрдүүлнэ. Үүнд:
 Үндэсний орон зайн мэдээллийн дэд бүтэц - 15.0 тэрбум төгрөг;
 Шинээр баригдах төмөр замын дагуу GPS-сүлжээ байгуулах 1:25000 масштабтай байр
зүйн зураглал хийх - 14.1 тэрбум төгрөг;
 “Цахим газар” төслийг хэрэгжүүлэх - 15 тэрбум төгрөг;
 Бусад ажилд - 29.5 тэрбум төгрөгийг энэ салбарын үйл ажиллагаанд зарцуулах тооцоо
гарч байна.
Дунд хугацаанд Барилга, хот байгуулалтын салбарт хэрэгжүүлэх стратегийн тэргүүлэх
чиглэлүүд:
Стратегийн тэргүүлэх чиглэл 1: барилга, барилгын материалын сорил шинжилгээний
лаборатори байгуулан стандартын шаардлагад нийцсэн, үндэсний үйлдвэрийн
барилгын материалаар хангах нөхцөлийг бүрдүүлэх;
Стратегийн тэргүүлэх чиглэл 2: хот, суурины хүн амыг стандартын шаардлагад
нийцсэн ундны усаар хангах, ус хангамж ариутгах татуургын хүртээмжийг сайжруулах,
Улаанбаатар хотод 17 иж бүрэн хорооллыг инженерийн дэд бүтцийн хамт барьж
байгуулах; аймаг бүрт “1000 айлын орон сууц” төсөл, “Амины орон сууц” хөтөлбөрийг
хэрэгжүүлэх.
Стратегийн 1 дүгээр чиглэлийн хүрээнд:
Стандартын шаардлага хангасан барилгын материалын үйлдвэрлэлээр барилгын
үйлдвэрлэлийг хангах зорилгын хүрээнд барилгын материалын лабораторийн сүлжээг бий
болгоно. “Сум дундын төв” төсөл, Барилга байгууламжийн хийц бүтээцийн газар хөдлөл
судлалын сорил шинжилгээний төв лаборатори, “Барилгын материалын сорил, шинжилгээний
лаборатори” төслийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлнэ.
 “Сум дундын төв” төслийн барилгажилтын ажил
 Барилга байгууламжийн хийц бүтээцийн газар хөдлөл судлалын сорил шинжилгээний
төв лаборатори барих
 Улаанбаатар хотын нэгдсэн лаборатори (14 нэр төрөл)
 Бүтээн байгуулалт бүхий 5 аймгийн төвийн (8 нэр төрөл) лаборатори
 Бусад аймгийн төвийн лаборатори (5 нэр төрөл )
Стратегийн 2 дугаар чиглэлийн хүрээнд:
Орон сууц, нийтийн аж ахуйн салбарын хууль, эрх зүйн орчин, норм, стандартыг олон улсын
жишигт хүргэх, байгууллагуудын бүтэц, зохион байгуулалтыг боловсронгуй болгох, нийтийн
аж ахуйн үйлчилгээний чанар, хүртээмжийг сайжруулах, 21 аймгийн төвүүдийг жишиг хот
болгон хөгжүүлэх зорилгоор хүн амыг стандартын шаардлагад нийцсэн ундны усаар хангах,
цэвэр усны эх үүсвэрийн барилга байгууламж, шугам сүлжээг өргөтгөн хүчин чадлыг
нэмэгдүүлэх, шинээр барих, ариутгах татуургын шугам сүлжээ, цэвэрлэх байгууламжийг
шинэчлэн сайжруулах, шинээр барих, цэвэр, бохир усны лабораториудыг байгуулах,
стандартын шаардлага хангахгүй усны эх үүсвэрийн барилга байгууламжид ус зөөлрүүлэх,
цэнгэгжүүлэх тоног төхөөрөмж суурилуулах, тусгай зориулалтын машин механизм, тоног
төхөөрөмжөөр хангах, орон сууцны барилгын гадна инженерийн шугам сүлжээг барих, бага,
дунд орлоготой иргэдэд зориулан орон сууц барих үйл ажиллагааг хэрэгжүүлнэ. Үүнд:
164

164.  10 аймгийн төвүүдийг жишиг хот болгон хөгжүүлэх зорилгоор хүн амыг стандартын
шаардлагад нийцсэн ундны усаар хангах
 Аймаг, орон нутгийн орон сууцны инженерийн шугам сүлжээг шинэчлэх
 Гэр хорооллыг дахин төлөвлөж, инженерийн дэд бүтцийг барьж байгуулах
 Ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээ, цэвэрлэх байгууламжийг шинэчлэн
сайжруулах
 Нийтийн аж ахуйн салбарт гадаадын зээл, тусламжаар хэрэгжүүлж буй төслүүд
 Цэвэр, бохир усны лабораториудыг байгуулах
 Стандартын шаардлага хангахгүй усны эх үүсвэрийн барилга байгууламжид ус
зөөлрүүлэх, цэнгэгжүүлэх тоног төхөөрөмж суурилуулах
 Тусгай зориулалтын машин механизм, тоног төхөөрөмжөөр хангах
 Ус хангамж, ариутгах татуургын барилга байгууламж, шугам сүлжээний зураг төсөв
боловсруулах
 Нийтийн зориулалттай орон сууцны барилгын цахилгаан шатны шинэчлэл, засварын
цех байгуулах
 Нийтийн зориулалттай орон сууцны барилгын дээврийн их засвар
 Түрээсийн орон сууцыг гадна инженерийн шугам сүлжээний хамт барьж байгуулах
Бага, дунд орлого (төрийн албан хаагчид)-той иргэдэд зориулан орон сууц барих
 Улаанбаатар хотын YII, XIY, МҮОНРТ-ийн орчмын орон сууцны хорооллын 2592
айлын орон сууцыг түүний дэд бүтцийн хамт барих зэрэг ажлуудыг хэрэгжүүлнэ.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Аль хөтөлбөрт Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
Д/Д Үзүүлэлт хамаарах
2010 2011 2012 2013 2014 2015
1. Стратегийн ач холбогдол бүхий
ашигт малтмалын орд газруудыг Хот байгуулалт
түшиглэн хөгжих хот, тосгоны 2 3 3 3
хөгжлийн ерөнхий төлөвлөгөөг
шинээр боловсруулах /тоо/
2. Хилийн боомтуудын хөгжлийн
ерөнхий төлөвлөгөө, хэсэгчилсэн
6 3 3 3
ерөнхий төлөвлөгөөг шинээр
боловсруулах /тоо/
3. Аймгийн төвийн ерөнхий
төлөвлөгөө, хэсэгчилсэн ерөнхий 10 11
төлөвлөгөөг шинэчлэн
боловсруулах, тодотгол хийх,
барилгажилтын улаан шугамын
зураг төсөл боловсруулах /Аймгийн
төвийн тоо/
4 Газры хянан баталгаа, нөхөн Газрын 836.6 718.8 455.4 23.000 112.000
сэргээлт, газрын кадастр /мян.га-р/ харилцаа,
5 Геодези, зураг зүйн чиглэлээр геодези, зураг
зүй 3187/3200 3300/2126 3359/5100 1276 цэг 50 цэг
хийгдэх ажил /цэг/км/
Барилгын материалын тоног
6 5 5 5 5 5
төхөөрөмж (багц)
Шинээр барих болон шинэчлэх
7
цэвэр усны шугам сүлжээний 18.1 113.9 75.4 100 110
хэмжээ (км) болон шинэчлэх Барилга
Шинээр барих
8
бохир усны шугам сүлжээний 25 92 90 100 100
хэмжээ (км)
Шинээр барих болон шинэчлэх
9 2 4 8 10 10
цэвэрлэх байгууламжийн тоо
165

165. Орон тооны мэдээлэл
Орон тооны статус 2012 оны 9
дүгээр сарын 30-ны байдлаар Төлөвлөснөөр
Төлөв Дунд хугацаанд
Батлагдсан Санхүүжүүлсэн 2014 2015
2013
Хөтөлбөр 1 Барилга, хот байгуулалт 130 130 130 130
Удирдах ажилтан 14 5 14 5 14 5 14 14
Гүйцэтгэх ажилттан 102 102 102 102 102
Гэрээт ажилтан 15 15 15 15 15
Үйлчилгээний
ажилтан
Хөтөлбөр 3 Газрын харилцаа, 617 617 617 617
геодези, зураг зүйн харилцаа
Удирдах ажилтан 25 25 25 25 25
Гүйцэтгэх ажилтан 468 375 468 468 468
Үйлчилгээний 11 11 11 11 11
ажилтан
Гэрээт ажилтан 113 113 113 113 113
Салбарын орлого
Газрын харилцаа, геодези зураг зүй
/ сая.төгрөгөөр/
Аудитлагдсан ТЕЗ-ын
ХБГ Дунд хугацааны
гүйцэтгэл санал Хянасан
Мян. төг
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Өөрийн орлого
Багаж засварын орлого 38.7 59.7 28.5 39.0 39.0 39.0 39.0
Газрын зургийн орлого 15.7 6 .9 8.6 1.0 3.0 4.0 4.0
Ном атлас борлуулсаны 4.0 4.0 3.6 1.0 4.0 4.0 4.0
орлого . 432.8 450.0
Гэрчилгээний орлого 331.5 507.5 451.0 97.2 98.0 450.0 450. 0
Кадастрын зургийн орлого 74.0 64.0 79.1 98. 0 100. 0
Барилгын захиалагчийн 1,009.7 1,009.7
хяналтын орлого 1,045.5 259.1 1 289.0 1,009.7 1,009. 7
Зураг төсөл магадлалын 770.0 770.0
орлого 300.0 1 ,145.2 43.6 770.0 847. 0
Норчлолын сангийн орлого 780.5 780.5
Норм дүрэм борлуулсаны 300.0 677.7 238.5 780.5 858. 6
орлого 79.0 80.0
Төлбөрт үйлчилгээний 79.8 68.0 1.2 79.0 86.9
орлого 5.0 6.0
Түрээсийн орлого 4.0 7.5 5.3 5.0 5.5
Хувийн хэргийн орлого 51.4 22.6 21.1 30. 9 30.9 30.9 34.0
97.1 98.0 97.7 107.5
Дуудлага худалдааны орлого 513. 9 188.1
Бусад
Бусад орлого 5.2 13.8 53.0 53.0 53.0 53.0
166

166. НИЙТ 2 763.7 3 024.1 2 169.5 3,396 .2 3 422 .1 3 ,420.8 3,599.2
Хөтөлбөр 1: БАРИЛГА
Дэд хөтөлбөр1 . Барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэл
Энэхүү хэсэгт барилгын, барилгын материалын салбарын үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилтууд:
 барилга, барилгын материалын салбарын хууль, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох;
 барилга, байгууламжийн чанар, аюулгүй байдал, ашиглалтыг сайжруулах;
 барилга, барилгын материалын үйлдвэрлэлд шинжлэх ухаан, технологийн ололтыг
нэвтрүүлэх;
 барилгын үйлдвэрлэлийн түүхий эд, материал, хийц бүтээц, эдлэхүүний чанарыг
баталгаажуулах сорил шинжилгээний лабораторийн сүлжээг байгуулах.
Хүрэх дүн:
Барилга, барилгын материалын чанар, аюулгүй байдал, ашиглалт сайжирч, иргэдийн эрүүл
аюулгүй орчинд амьдрах нөхцөл бүрдсэн байна.
Дэд хөтөлбөр 2. Орон сууц, нийтийн аж ахуй
Энэ хэсэгт аймаг, орон нутгийн инженерийн шугам сүлжээг шинээр барих, өргөтгөн
шинэчлэх, орон сууцны барилга, хотхон, хороолол барих, ашиглалтыг сайжруулах зэрэг орон
сууц, нийтийн аж ахуйн салбарын үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилтууд:
 орон сууц, нийтийн аж ахуйн салбарын хууль, эрх зүйн орчинг боловсронгуй
болгох;
 хот, суурины ус хангамж, ариутгах татуургын шугам сүлжээг шинээр барих,
сайжруулах;
 инженерийн барилга, байгууламж, шугам сүлжээний мэдээллийн сан байгуулах;
 цэвэр, бохир усны лабораториудыг байгуулах;
 стандартын шаардлага хангахгүй усны эх үүсвэрийн барилга байгууламжид ус
зөөлрүүлэх, цэнгэгжүүлэх тоног төхөөрөмж суурилуулах;
 тусгай зориулалтын машин механизм, тоног төхөөрөмжөөр хангах;
 хүн амын орон сууцны хангамжийг нэмэгдүүлэх, эрүүл, аюулгүй орчинд амьдрах
нөхцөлийг бүрдүүлэх.
Хүрэх үр дүн:
Хот суурины ус хангамж, ариутгах татуургын хүчин чадал нэмэгдэж, бага, дунд орлоготой
иргэдийн орон сууцны хангамж, нөхцөл сайжирч, нийтийн аж ахуйн үйлчилгээний чанар,
хүртээмж дээшилсэн байна.
Хөтөлбөр 3. Газрын харилцаа, геодези, зураг зүйн харилцаа
Дэд хөтөлбөр : Газрын харилцаа
Нийгэм, эдийн засгийн шинэ нөхцөл дэх газрын харилцааг зохицуулах, газар өмчлүүлэх,
эзэмшүүлэх, ашиглуулахтай холбогдсон улсын болон засаг захиргааа, нутаг дэвсгэрийн
нэгжийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг боловсруулах ажлыг зохион байгуулах,
мэргэжлийн удирдлагаар хангах, газрын нөөцийг хамгаалах, нөхөн сэргээх, төлөв байдал,
чанар, хувьсал өөрчлөлтөнд хяналт шинжилгээ хийх дүгнэлт гаргах, газрын кадастрын
тогтолцоог олон улсын чиг хандлага, хөгжил, шаардлагад хүрсэн холбогдох хууль
тогтоомжийн хүрээнд буй болгох хэрэгжилтийг хангах үйл ажиллагаа хамаарна.
167

167. Зорилтууд:
 Газрын төлөв байдал чанарын улсын хянан баталгаа хийх /баруун болон зүүн бүсийн
аймгуудын болон нийслэлийн газар нутгийн барилга байгууламж нийтийн эдэлбэрийн,
гэр хороолол үйлдвэр аж ахуйн зориулалттай газарт/
 Хүчтэй элэгдэл эвдрэлд орсон тариалангийн газарт нөхөн сэргээлт хийх /Өвөрхангай
аймгийн Хархорин суманд/
 Төрөөс газрын талаар баримтлах бодлогын баримт бичгийг боловсруулан батлуулан
хэрэгжүүлэх
 Газрын нэгдмэл сангийн тайланг боловсруулах
 Газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөний хэрэгжилтэнд хяналт шинжилгээ хийж үр
дүнг үнэлэх
 Аймгийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг шинэчилэн боловсруулан тодотгол
хийх /10 аймгийн газар зохион байгуулалтын төлөвлөгөөг боловсруулах/
 Газрын мониторингийн сүлжээ ажиллуулах
 Газр зохион байгуулалт газрын мониторингийн хайгуул зураг төслийн хүрээлэн
байгуулах
 Үндэсний газрын мэдээллийн систем байгуулах ажлын хүрээнд бодлогын баримт
бичиг боловсруулах, хууль эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх
 “Газрын кадастрын мэдээллийн сан”-г солбилцолын нэгдсэн тогтолцоонд шилжүүлэх
/Газар өмчлөх, эзэмших, ашиглах эрхийн гэрчилгээг шинэчлэн солих, Нэгж талбарын
хувийн хэргийг шинэчлэн солих/
 Кадастрын зураглалын сүлжээг өтгөрүүлэх /Зураглалын үндэслэлийн цэг төвлөрсөн
журмаар бэлтгэх, зураглалын үндэслэлийн сүлжээг хэмжих, зураглалын үндэслэлийн
сүлжээний тэгшитгэн бодолт хийх, зураглалын үндэслэлийн цэг тэмдэгтийг газарт
бэхлэх/
 3 хэмжээст, 4 хэмжээст кадастрын нэгдсэн бүртгэлийг Монгол улсад нэвтрүүлэх /3
хэмжээст, 4 хэмжээст кадастрын бүртгэлийн эрх зүйн орчинг бүрдүүлэх 3 хэмжээст, 4
хэмжээст кадастрын олон улсын стандартыг судалж нэвтрүүлэх. Нийслэлийн нутаг
дэвсгэр, газар дээрх болон доорх инженерийн шугам сүлжээ болон инженерийн
байгууламжуудыг гурван хэмжээст загварт оруулах/
 Сансрын зургийг жилд нэг удаа захиалах / Нийслэлийн төвийн 6 дүүрэг, алслагдсан 3
дүүрэг болон 21 аймгийн төвийн хэсгийн сансрын зураг/
 Хот байгуулалтын кадастрын мэдээллийн сан байгуулах / Улаанбаатархотын нутаг
дэвсгэр, инженерийн байгууламж, барилга байгууламж, мэдээллийн санд шаардлагатай
суурь мэдээллийг цуглуулж нэг загварт оруулах, мэдээллийн сан үүсгэх, Хот
байгуулалтын кадастрын мэдээллийн сан байгуулах, Үндэсний газрын мэдээллийн
систем болон үндэсний орон зайн мэдээллийн системийн дэд сан байхаар зохион
байгуулах/
 Газрын нэгдмэл сангийн тооллого явуулж, тоо бүртгэл хөтлөх / Тооллого, тоо
бүртгэлийн тоон мэдээллээр мэдээллийн сан байгуулах, Засаг захиргаа, нутаг
дэвсгэрийн хэмжээг шинэчлэн баталгаажуулах/
 Монгол улсын хэмжээнд нэгж талбар бүрийн үнэ цэнийг бодитой тогтоох /
Нийслэлийн Сүхбаатар, Чингэлтэй, Баянгол, Хан-Уул, Баянзүрх дүүргийн нэгж талбар
бүрийн үнэ цэнийг тогтооно/
 Монгол улсын хэмжээнд газар, үл хөдлөх хөрөнгийн зах зээлийн үнийн мэдээ
цуглуулах, мэдээллийн сан үүсгэх /2013 оны газар, үл хөдлөх эд хөрөнгийн зах зээлийн
үнийн мэдээг цуглуулах, мэдээллийн сан байгуулах/
 Газрын мэдээллийн сангийн “Landmanager” программ хангамжийг орон нутагт
нэвтрүүлэх / Сэлэнгэ, Өвөрхангай, Дундговь, Төв , Завхан, Хэнтий, Говьсүмбэр
аймгуудын ГХБХБГ-т “Landmanager” програмыг хэрэглээнд бүрэн нэвтрүүлэх/
168

168.  "Газрын кадастрын мэдээллийн сан"-ийн өгөгдлийн чанарыг сайжруулах / Нэгж
талбарын эргэлтийн цэгийн төвийг бэлтгэх, нэгж талбарын эргэлтийн цэгийг газарт
бэхлэх/
Хүрэх үр дүн: Улсын газар зохион байгуулалтын ерөнхий төлөвлөгөөний тодотгол хийх
ажлын хүрээнд дараах тайлан, тоон зургууд, мэдээллийн сангийн хамт боловсруулагдсан
байна. Иргэнд өмчлүүлэх боломжтой газрын нөөцийг тогтооно. Иргэд өөрийн гэсэн үл хөдлөх
хөрөнгөтэй болсноор газраа эдийн засгийн эргэлтэд оруулах нөхцөл бололцоо бүрдэх төдийгүй
иргэдийн амьжиргааны түвшин дээшилж, ядуурлыг бууруулах нөхцөл бүрдэнэ.Улсын
чанартай авто замын дагуу иргэдэд газар өмчлүүлж эхэлснээр шинээр суурьшлын бүс олноор
үүсч, Улаанбаатар хотыг чиглэсэн нүүдэл багасна. Газрыг эдийн засгийн эргэлтэд оруулснаар
газраар баталгаажсан үнэт цаасны зах зээл, 2 догч зах зээл бий болох нөхцөл бүрдэнэ.
Дэд хөтөлбөр : Геодези, зураг зүйн харилцаа.
Монгол орны нутаг дэвсгэрийг бүх масштабын байр зүйн зургаар зурагжуулах, солбицол,
өндрийн нэгдсэн тогтолцоог хангах геодези зураг зүйн мэдээллийн нэгдсэн сан бүрдүүлэх,
үндэсний орон зайн мэдээллийн дэд бүтэц байгуулах үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилтууд:
 Үндэсний орон зайн мэдээллийн дэд бүтцийг бий болгох ажлыг хүрээнд 2013 онд
Улаанбаатар хотын 200.5 м2 талбайд мэдээллийн сан үүсгэн мэдээллийн эрх зүйн
баримт бичгийг боловсруулах
 1:25000 масштабтай байр зүйн зураглалыг 234667 км кв газарт зцраглах
 1:1000-ны масштабтай байр зүйн зураглал 3 аймгийн 72 сум суурин газрын 38 337.5 га
газрт хийх
 Газар доорх болон дээрх шугам сүлжээний зураглал 22401 худгийн судалгаа хийж 142
902 эргэлт тодорхойлно.
 Өндрийн сүлжээний давтан хэмжилтийг 12 шугамд хийх
 Монго оросын хилийг 2 дахь удаагаа хамтран шалгах ажлын хүрээнд геодези байр зүйн
зураглалын ажил хийх /Хилийн 1925 баганыг солбицолжуулан, усан хилийн дагуу
агаараас зураг авах/
 Буйр нуурын ёроол түүний орчмын байр зүйн зураглал хийх /Буйр нуурын 62362.5 га
газрын зураглал/
 Геодезийн цэг тэмдэгтийн тооллого /Байрлалын сүлжээний 1625, өндрийн сүлжээний
782 цэгийн тооллого хийх/
 GNSS-ийн байнгын ажиллагаатай станц 4 аймагт суурилуулах
 Дэлхийн улс төрийн атлас хэвлэлт, Монгол орны газар зүйг атласыг дахин шинэчлэн
хэвлүүлэх
 Газар зүйн нэрийн тодруулалтыг Хэнтий Дорнод Говьсүмбэр, Сүхбаатар аймгуудын
нэрийн тодруулат хийх
 Солбилцолын нэгдсэн тогтолцоонд шилжүүлэх /48-р бүсийн триангуляцийн
сүлжээний 3359 цэгүүдийг солбилцлын нэгдсэн тогтолцоонд шилжүүлэх/
Хүрэх үр дүн: Станц суурилуулсан газруудад үүрэн телефоны сүлжээний хамрах хүрээнд
бодит агшны засварыг интернетээр дамжуулан өртгийг тооцох системийг ажиллуулж,
барилга, авто зам, уул уурхай зэрэг дэд бүтцийн салбарт хийгддэг геодезийн хэмжилт
зураглалын ажлын чанарыг дээшлүүлж, хөдөлмөрийн бүтээмжийг сайжруулах,
Зураглалын болон тулгуур сүлжээний хэмжилтийг боловсруулахад олон улсын түвшинд
нийцсэн тулгуур цэгийн файлыг бэлтгэж интернетээр түгээх, GNSS-ийн багаж тоног
төхөөрөмж ашиглан хэмжилт боловсруулалт гүйцэтгэдэг төрийн байгууллагууд /ИНЕГ,
АЗГ, ТЗГ, Төрийн өмчит үйлдвэрийн газрууд/, Геодезийн хэмжилт боловсруулалтын ажил
169

169. хийдэг төрийн байгууллагуудыг нэгдсэн нэг тулгуур өгөгдлөөр хангаж зураглалын ажлын
алдаа, гажилтыг багасгана.
24. БАТЛАН ХАМГААЛАХЫН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая төгрөгөөр/
2013
Үүнээс Дунд хугацаа
Нийт Бараа
урсгал Цалин, үйлчилгээний Татаас
Хөтөлбөрийн нэр зардал НДШ бусад шилжүүлэг 2014 2015
Нийт дүн 151181,7 106169,3 41119,4 3893,0 153281,7 153281,7
Хөтөлбөр 1. Батлан хамгаалах
бодлого, үйл ажиллагаа; 15618,3 893,5 14507,1 217,7 17718,3 17718,3
Хөтөлбөр 2. Зэвсэгт хүчний үйл
ажиллагаа 119917,3 93804,7 22793,5 3319,1 119917,3 119917,3
Хөтөлбөр 3. Салбарын боловсон
хүчний сургалт, бэлтгэл 7950,7 5725,6 2075,1 150,0 7950,7 7950,7
Хөтөлбөр 4. Салбарын соёл
урлагын үйлчилгээ 1967,5 1614,4 281,0 72,1 1967,5 1967,5
Хөтөлбөр 5. Салбарын эрүүл
мэнд, спортын үйл ажиллагаа 5431,2 3889,5 1408,2 133,5 5431,2 5431,2
Хөтөлбөр 6. Архивын үйл
ажиллагаа 296,8 241,6 54,6 0,6 296,8 296,8
Зорилго
Орон нутгийн хамгаалалтад тулгуурласан батлан хамгаалах улс төр, эдийн засаг, нийгэм, эрх
зүй, цэргийн нэгдмэл тогтолцоог бүрдүүлэх, Зэвсэгт хүчнийг мэргэжлийн чиг баримжаатай,
чадварлаг болгох үндсэн дээр улс орныхоо тусгаар тогтнол, нутаг дэвсгэрийн бүрэн бүтэн
байдал, хүний аюулгүй байдлыг найдвартай хангах.
Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр 1: Батлан хамгаалах бодлого, үйл ажиллагаа
Зорилго: Монгол Улсын эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, Мянганы хөгжлийн
зорилтод суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого, Монгол Улсын Засгийн газрын үйл
ажиллагааны хөтөлбөр, “Зэвсэгт хүчний байгуулалтыг 2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр”
зэрэг бодлогын баримт бичгүүдэд батлан хамгаалах чиглэлээр тусгагдсан арга хэмжээг
биелүүлж, орон нутгийн хамгаалалтад тулгуурласан батлан хамгаалахын нэгдмэл тогтолцоог
бүрдүүлэх үйл явцыг эрчимжүүлэн, батлан хамгаалах бодлого, үйл ажиллагааны эрх зүйн
орчинг төгөлдөржүүлэх, Зэвсэгт хүчнийг тайван цагт үндсэн үүргийнхээ зэрэгцээ улс орны
хэмжээний бүтээн байгуулалтын, тухайлбал ашигт малтмалын орд газруудын харуул
хамгаалалт, барилга, инженерийн ажил зэрэг арга хэмжээнд оролцуулах замаар цэргийн эдийн
засгийн үндсийг бүрдүүлэх, НҮБ-ын энхийг сахиулах болон олон улсын бусад ажиллагаанд
оролцох оролцоог нэмэгдүүлэх зорилт тавин ажиллаж байна.
Хөтөлбөр 2: Зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаа
Зорилго: Монгол Улсын Үндэсний аюулгүй байдлын үзэл баримтлал, эдийн засаг, нийгмийг
хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, Мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц
бодлого, Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагааны хөтөлбөр, “Зэвсэгт хүний
байгуулалтыг хөгжүүлэх 2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр” зэрэг бодлогын баримт
бичгүүдэд батлан хамгаалах чиглэлээр тусгагдсан арга хэмжээнүүдийг биелүүлж, мэргэжлийн
170

170. цэрэгт суурилсан Зэвсэгт хүчнийг байгуулах суурийг бэхжүүлж, Зэвсэгт хүчнийг тайван цагт
үндсэн үүргийнхээ зэрэгцээ улс орны хэмжээний бүтээн байгуулалтын арга хэмжээнд оролцох
Хөтөлбөр 3: Салбарын боловсон хүчний сургалт, бэлтгэл
Зорилго:
 Удирдлагын бүтэц зохион байгуулалтыг зорилготой уялдуулж чадваржуулах, сургуулийн
хөгжлийн стратеги бодлого төлөвлөлт, нөөцийн менежментэд тулгуурлан дахин
инженерчлэлийг 3 жил тутамд хийж байх.
 Инновацын менежментыг нэвтрүүлэх замаар сургалтын материаллаг бааз, техник
технологийн шинэчлэл хийх.
 Цэргийн алба ажиллагааны удирдлагын чадавхийг бэхжүүлж бие бүрэлдэхүүний олон талт
үүрэг гүйцэтгэх чадварыг нэмэгдүүлэх.
 Сургуулийн нийгмийн асуудал санхүүгийн орчинг сайжруулж, ажиллагсдын хөдөлмөрийн
үнэлгээ, цалин хөлс урамшууллыг ажлын бодит гүйцэтгэл үр дүнтэй нягт холбох
Хөтөлбөр 4: Салбарын соёл урлагийн үйлчилгээ
Тодорхойлолт: Батлан хамгаалах салбарын үйл ажиллагаа, түүхийг олон нийтэд таниулах,
сурталчлах үйл ажиллагаа болон зэвсэгт хүчний анги байгууллага, бие бүрэлдэхүүн, ард иргэд,
цэргийн зочид төлөөлөгчдөд соёл урлагийн тоглолтоор үйлчлэх үйл ажиллагаа хамаарна.
Зорилго:
 Батлан хамгаалах бодлого, Зэвсэгт хүчний зорилт үйл ажиллагааг шинэ уран бүтээл
шинэлэг тоглолт үйлчилгээ, соёлын арга хэмжээгээр цэргийн анги, ард иргэдэд хүргэн
сурталчилах.
 Үндэсний уламжлалт болон орчин үеийн соёл урлагыг хөгжүүлэх, цэргийн урлагийн
байгуулгын зүгээс дэмжлэг үзүүлэх, соёл урлагийн орчин үеийн бүтээлийн чанар зах зээлд
өрсөлдөх чадварыг нэмэгдүүлэх, олон улсын хэмжээнд таниулан сурталчлах.
 Салбарын үйл ажиллагаа, түүхийг олон нийтэд таниулах, сурталчлах.
 Нийт бие бүрэлдэхүүн мэдлэгийн хүрээгээ өргөжүүлэхэд зориулсан сургалтын танхим
байгуулах.
Хөтөлбөр 5: Салбарын эрүүл мэнд, спортын үйл ажиллагаа
Тодорхойлолт: Батлан хамгаалах салбарын бие бүрэлдэхүүний эрүүл мэндийг сахин
хамгаалах, эрүүлжүүлэх ажлыг төлөвлөгөөтэйгөөр хэрэгжүүлэх, эмнэлгийн тусламж
үйлчилгээг тасралтгүй зохион байгуулах, эмчилгээ, оношлогооны нэр төрлийг олшруулах,
чанар, хүртээмжийг нэмэгдүүлэх цэргийн эмч нарын мэдлэг, мэргэшил, ур чадварыг
дээшлүүлэх, байлдааны болон олон талт үүрэг гүйцэтгэх бэлэн байдлыг сайжруулах үйл
ажиллагаа хамаарна.
Зорилго:
 Цэргийн эмнэлгийн төв цогцолбор төслийг үе шаттайгаар хэрэгжүүлэн орчин үеийн хүний
хөгжлийн таатай орчинг бүрдүүлсэн барилга байгууламж бүхий цогцолборын ажлыг
эрчимжүүлэх, оношлогоо, эмчилгээний өндөр чадавхитай тоног төхөөрөмжөөр ханган,
боловсон хүчний мэдлэг, мэргэшил ур чадварыг сайжруулж, эмнэлгийн бүтэц, зохион
байгуулалт, үйл ажиллагааг клиникийн эмнэлгийн стандартад нийцүүлэн Монгол Улсын
тэргүүлэх эмнэлэг болох.
 Зэвсэгт хүчний клиникийн төв госпиталийг улсын хэмжээнд галт болон хүйтэн зэвсгийн
үйлчлэлийн улмаас үүссэн гэмтэл, химийн бодисын хордлогын яаралтай тусламж,
үйлчилгээ үзүүлэх чиглэлээр түлхүү хөгжүүлэх, үйлчилгээний цар хүрээг өргөжүүлэн,
эмчилгээ оношлогооны тоног төхөөрөмж, химийн лаборатори, техник хэрэгслээр хангах.
171

171.  Өвчтнөөс авсан амьд сорьц, эд эс судлал, нас барагчийн цогцост үхлийн шалтгаан болон
өвтөний онош зөв тогтоогдсон эсэхийг тодорхойлох, эмгэг судлалын шинжилгээ хийх.
 Мэс ажлаар авагдсан эд зүйн болон эсийн шинжилгээг богино хугацаанд хийж онош тавьж
баталгаажуулах.
Хөтөлбөр 6: Архивын үйл ажиллагаа
Зорилго: Сан хөмрөгийг түүх, эрдэм шинжилгээ лавлагаа мэдээлийн ач холбогдол бүхий
баримтаар нөхөн бүрдүүлэх, баримтын хадгалалт хамгааллалтын найдвартай нөхцөлийг
хангах, архивын лавлагаа мэдээллээр үйлчлэх тогтолцооог боловсронгуй болгох архив албан
хэрэг хөтлөлтийн ажлыг өөрийн орны стандартад нийцүүлэх, түүхэн үйл явдыг архивын
баримт материалаас судлан тогтоох.
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
А.Зэвсэгт хүчнийг үндсэн чиг үүргийнхээ зэрэгцээ НҮБ-ын энхийг сахиулах ажиллагаанд
оролцох, террорист үйлдлийн сөрөг тусгай ажиллагаа явуулах, нийтийг хамарсан байгалийн
гамшиг, үйлдвэрлэлийн томоохон осол, уламжлалт бус бусад аюулын үед хүмүүнлэгийн үүрэг
гүйцэтгэх чадавхитай, мэргэшсэн болгон хөгжүүлэх зорилгоор “Зэвсэгт хүчний байгуулалтыг
2015 он хүртэл хөгжүүлэх хөтөлбөр”-ийг Монгол Улсын Засгийн газрын 2007 оны 89 дүгээр
тогтоолоор батлуулан ажиллаж байна.
Б.Олон улсын болон бүс нутгийн аюулгүй байдлын орчны төлөв, өөрчлөлтийн хандлагад
нийцүүлэн, үндэсний аюулгүй байдлыг хангахуйц батлан хамгаалах бодлогыг хэрэгжүүлж, улс
орны хөгжлийн зорилго, үндэсний язгуур эрх ашигт тулгуурласан уян хатан, оновчтой батлан
хамгаалах нэгдмэл тогтолцоог бүрдүүлнэ.
Нэг. Батлан хамгаалах эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгож, үндэсний аюулгүй
байдлыг хангахуйц батлан хамгаалах бодлогыг хэрэгжүүлнэ.
Хоёр. Батлан хамгаалах гадаад харилцаа, хамтын ажиллагааг өргөжүүлж, Энхийг
дэмжих ажиллагаанд Зэвсэгт хүчний бие бүрэлдэхүүнийг оролцуулах замаар олон улсын
хэмжээнд Монгол Улсын аюулгүй байдлыг бэхжүүлнэ.
Гурав. Зэвсэгт хүчний шинэчлэлийг гүнзгийрүүлж, мэргэжлийн цэрэгт суурилсан,
чадварлаг болгон хөгжүүлнэ.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Үзүүлэлт Аль Өмнөх Одоо Цаашдын төсөөлөл
хөтөлбөрт 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Суралцагчдын тоо хамаарах 3
Хөтөлбөр 2866 3364 3051 2681 2895 2016
3364
Жилд хийх тоглолтын тоо Хөтөлбөр 4 312 219 125 240 270 300
/8 сарын
байдлаар/
Жилд зохион байгуулах Хөтөлбөр 4 6 6 4 8 10 10
сургалт, соёл хүмүүжлийн арга /8сарын
байдлаар/
хэмжээний тоо
Хэвтүүлэн эмчлүүлэгчдийн тоо Хөтөлбөр 5 9541 9191 6327 10100 12000 11200
/8сарын
байдлаар/
Хордлогын яаралтай тусламж Хөтөлбөр 5 462 448 302 400 400 400
үзүүлэх өвчтөний тоо /8сарын
байдлаар/
Мэс заслын хагалгааны тоо Хөтөлбөр 5 1813 1999 1382 1200 1200 1200
/8сарын
байдлаар/
Поликлиникийн нарийн болон Хөтөлбөр 5 68960 70068 50401 72000 75000 75000
төрөлжсөн мэргэжлийн /8сарын
байдлаар/
тусламж үзүүлэх тоо
172

172. Эмгэг судлалын үйлчилгээнд Хөтөлбөр 5 1000 1230 1124 1400 1500 1500
хамрагчдын тоо
Шүүх эмнэлгийн үйлчилгээнд Хөтөлбөр 5 800 982 678 1050 1100 1100
хамрагчдын тоо /8сарын
байдлаар/
Холбогдох байгууллагуудаас Хөтөлбөр 6 268 792 781 Ирсэн Ирсэн Ирсэн
ирсэн хадгаламжийн нэгжийг хадгаламжийхадгаламжий хадгаламжийн
н н нэгжүүдийг
хүлээн авч, сан хөмрөг нэгжүүдийг нэгжүүдийг бүгдийг
бүрдүүлэх бүгдийг бүгдийг цэгцлэн
цэгцлэн цэгцлэн хадгалах
хадгалах хадгалах 100 хувь
100 хувь 100 хувь
Хадгалагдаж байгаа Хөтөлбөр 6 - 1382 1068 1000 1000 1000
хадгаламжийн нэгжүүдэд
дахин боловсруулалт хийх
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
2011 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц 2012 оны тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 88 405,6 144 326,9 151 181,7 153 281,7 153 281,7
Хөтөлбөр 1. Батлан
хамгаалах бодлого, үйл
ажиллагаа; 8 358,3 18 428,0 15 618,3 17 718,3 17 718,3
Хөтөлбөр 2. Зэвсэгт
хүчний үйл ажиллагаа 69 160,1 111 661,3 119 917,3 119 917,3 119 917,3
Хөтөлбөр 3. Салбарын
боловсон хүчний
сургалт, бэлтгэл 5 627,6 7 283,2 7 950,7 7 950,7 7 950,7
Хөтөлбөр 4. Салбарын
соёл урлагын
үйлчилгээ 1 470,7 1 779,2 1 967,5 1 967,5 1 967,5
Хөтөлбөр 5. Салбарын
эрүүл мэнд, спортын
үйл ажиллагаа 3 574,0 4 905,8 5 431,2 5 431,2 5 431,2
Зардлын чиг хандлага. Батлан хамгаалахын сайдын төсвийн багцын урсгал зардлыг 2013 онд
151.2 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөлөө. Зэвсэгт хүчний хөгжлийн сангийн үндсэн үйл
ажиллагааны орлогыг 8.3 тэрбум төгрөгөөр бууруулж 7.0 тэрбум төгрөгөөр төлөвлөсөн.
Сангийн өөрийн үйл ажиллагааны орлого буурсантай холбоотойгоор Афганистан дахь энхийг
дэмжих үйл ажиллагааны зардлыг тус сангийн хөрөнгөөр санхүүжүүлэх боломжгүй болсон тул
тус ажиллагаанд шаардлагатай 5.5 тэрбум төгрөгийг улсын төсвөөс санхүүжүүлэхээр нэмж
тусгасан болно.
Түүнчлэн Жолоочийн хариуцлагын тухай хууль батлагдсантай холбоотойгоор зэвсэгт хүчний
салбарт ашиглагдаж байгаа техник хэрэгслүүд, хариуцагчийг даатгуулахад шаардагдах зардалд
174.4 сая төгрөгийг нэмж тусгасан.
Орон тооны мэдээлэл
2011 оны 2012 оны 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 1 135 1 135 1 135 1 135 1 135
Хөтөлбөр1. Батлан хамгаалах бодлого, үйл ажиллагаа 56 56 56 56 56
Удирдах ажилтан 11 11 11 11 11
Гүйцэтгэх ажилтан 40 40 40 40 40
Үйлчлэх ажилтан 5 5 5 5 5
Хөтөлбөр2. Зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаа - - - - -
Хөтөлбөр3. Салбарын боловсон хүчний сургалт, бэлтгэл 447 447 447 447 447
Удирдах ажилтан 5 5 5 5 5
173

173. Гүйцэтгэх ажилтан 345 345 345 345 345
Үйлчлэх ажилтан 66 66 66 66 66
Гэрээт ажилтан 31 31 31 31 31
Хөтөлбөр4. Салбарын соёл урлагын үйлчилгээ 214 214 214 214 214
Удирдах ажилтан 4 4 4 4 4
Гүйцэтгэх ажилтан 188 188 188 188 188
Үйлчлэх ажилтан 22 22 22 22 22
Хөтөлбөр5. Салбарын эрүүл мэнд, спортын үйл ажиллагаа 384 384 384 384 384
Удирдах ажилтан 8 8 8 8 8
Гүйцэтгэх ажилтан 199 199 199 199 199
Үйлчлэх ажилтан 177 177 177 177 177
Хөтөлбөр6. Архивын үйл ажиллагаа 34 34 34 34 34
Удирдах ажилтан 1 1 1 1 1
Гүйцэтгэх ажилтан 24 24 24 24 24
Үйлчлэх ажилтан 9 9 9 9 9
Салбарын орлого /сая төгрөгөөр/
2011 оны 2012 2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр гүйц оны тод төсөл 2014 2015
Нийт дүн 7672,6 17661,9 9287,639 11287,639 11287,639
Хөтөлбөр 1. Батлан хамгаалах бодлого, үйл
ажиллагаа; 5558,9 15374,3 7000 9000 9000
Хөтөлбөр 2. Зэвсэгт хүчний үйл ажиллагаа 671,0 696,3 696,3 696,3 696,3
Хөтөлбөр 3. Салбарын боловсон хүчний сургалт,
бэлтгэл 1170,6 1411,6 1411,6 1411,6 1411,6
Хөтөлбөр 4. Салбарын соёл урлагын үйлчилгээ 69,8 49,7 49,7 49,7 49,7
Хөтөлбөр 5. Салбарын эрүүл мэнд, спортын үйл
ажиллагаа 191,2 125,0 125,0 125,0 125,0
Хөтөлбөр 6. Архивын үйл ажиллагаа 11,2 5,0 5,0 5,0 5,0
Батлан хамгаалахын сайдын харьяа байгууллагуудын үндсэн болон туслах үйл ажиллагааны
орлогыг 9287.6 сая төгрөгөөр төлөвлөлөө. Зэвсэгт хүчний хөгжлий сангийн орлогыг 8374.3 сая
төгрөгөөр бууруулж 7000,0 сая төгрөгөөр төлөвлөөд байна.
25. БОЛОВСРОЛ, ШИНЖЛЭХ УХААНЫ САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй /сая төгрөгөөр/
2013
2014 2015
Нийт Бараа Дотоод
урсгал үйлчилгээний Татаас зээл
зардал зардал шилжүүлэг Нийт Нийт
Боловсрол 856,968.1 654,986.0 193,761.3 8,220.8
Шинжлэх ухаан 28,286.5 28,016.9 269.6 0.0
957,569.1 986,296.1
Нийт урсгал зардал 885,254.6 683,002.9 194,030.9 8,220.8
Зорилго
- Бүх нийтийн боловсролыг нийгмийн үйл хэрэг болгон хөгжүүлж, үндэсний боловсролын
тогтолцоог олон улсын түвшинд ойртуулан төгөлдөржүүлж, оюунжсан, бүтээлч,
чадамжтай хүний нөөцийг байнга нэмэгдүүлнэ.
- Шинжлэх ухаан, технологийн чадавхийг бэхжүүлэх, үндэсний инновацийн тогтолцоог
бүрдүүлэн хөгжүүлэх, боловсрол-шинжлэх ухаан-үйлдвэрлэлийн хамтын ажиллагааг
сайжруулах эдийн засаг, эрх зүйн таатай орчныг бүрдүүлэх үндсэн дээр улс орны эдийн
засгийн өсөлтийг хангах, өндөр технологид суурилсан аж үйлдвэрийг хөгжүүлэх, улмаар
мэдлэгт суурилсан эдийн засгийн үндсийг тавих
174

174. Хөтөлбөрийн зорилгууд
Хөтөлбөр 1: Сургуулийн өмнөх боловсрол
Тодорхойлолт: Хоёр наснаас сургуульд элсэх хүртэлх насны хүүхдийг асрах, хамгаалах,
хүмүүжүүлэх, сургах цогц үйл ажиллагаагаар хүүхдийн бие бялдар, оюун ухаан,
нийгэмшихүйн хөгжлийг дэмжих сургалт
Зорилго: Бага насны хүүхдийг асрах, хамгаалах, хүмүүжүүлэх, сургах цогц үйл ажиллагаагаар
хүүхдийн бие бялдар, оюун ухаан, нийгэмшихүйн хөгжлийг дэмжих, сургуульд бэлтгэх
Хөтөлбөр 2: Ерөнхий боловсрол
Тодорхойлолт: Бага, суурь, бүрэн дунд боловсрол эзэмшүүлэх сургалт
Зорилго: Суралцагчид ерөнхий боловсрол эзэмшүүлэх, эх оронч үзэл төлөвшүүлэх, хүмүүнлэг
ёсонд суралцах, авьяас чадвараа хөгжүүлэх, амьдрал, хөдөлмөрт болон тасралтгүй суралцахад
өөрийгөө бэлтгэхэд нь туслах
Хөтөлбөр 3: Дээд боловсрол
Тодорхойлолт: Төрөөс боловсролын талаар баримтлах бодлогод тулгуурлан боловсролын
үндсэн зарчим, олон улсын нийтлэг жишиг, хандлагад нийцүүлэн иргэнд дээд боловсрол олгох
сургалт
Зорилго: Дээд боловсролын агуулга нь нэгдмэл бөгөөд суралцагчид шинжлэх ухаан,
технологи, нийгэм-хүмүүнлэгийн тодорхой чиглэлээр сургалт, эрдэм шинжилгээ, үйлдвэрлэл,
үйлчилгээний хүрээнд мэргэжлийн өндөр түвшинд ажиллах, судалгаа шинжилгээний ажил
гүйцэтгэх, бие хүн өөрийгөө нээж хөгжүүлэх мэдлэг, чадвар, дадал эзэмшүүлж, соёл
төлөвшүүлэх
Хөтөлбөр 4: Шинжлэх ухаан
Тодорхойлолт: Шинжлэх ухаан, технологийн үйл ажиллагааны хүрээнд шинэ мэдлэг,
дэвшилтэт технологийг тасралтгүй бий болгох, хэрэглэх, улс орны эдийн засаг, нийгмийн
хөгжлийн тулгамдсан асуудлыг судлан шийдвэрлэх болон эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийг
хангах, шинжлэх ухааны мэдлэгийг түгээн дэлгэрүүлэх, ард олныг соён гэгээрүүлэх үйл
ажиллагаанд хамаарна.
Зорилго: Зах зээлийн эрэлт шаардлагад нийцсэн, өрсөлдөх чадвартай судалгаа
боловсруулалтын салбарыг төлөвшүүлэн хөгжүүлэх замаар шинжлэх ухаан, технологийн үйл
ажиллагааг улс орны эдийн засаг, нийгмийн хөгжил дэвшлийн чиглүүлэгч хүч болгох, ард
түмний амьдралын чанар, улс орны аюулгүй байдал, эдийн засгийн тогтвортой хөгжлийг
хангах
Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Стратегийн зорилт 1. Суралцагчдад хүртээмжтэй, чанартай, хэрэгцээнд нь нийцсэн
боловсрол
эзэмших тэгш боломжийг бүрдүүлэх;
Стратегийн зорилт 2. Бүх түвшний боловсролын стандарт, сургалтын хөтөлбөрийг
суралцагчийн хэрэгцээ, нийгмийн хөгжлийн шаардлагад
нийцүүлэн боловсронгуй болгох;
Стратегийн зорилт 3. Багшийн мэргэжил, арга зүйн хөгжил болон цалин, урамшуулал,
нийгмийн хамгааллын асуудлыг цогцоор нь шийдвэрлэж,
хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, үр өгөөжийг нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 4. Боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгон олон улсын жишигт
ойртуулахад төрийн гүйцэтгэх үүрэг, нийгмийн хариуцлагыг
175

175. нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 5. Иргэд мэдлэг боловсролоо сайжруулж, ажил мэргэжлээрээ хөрвөн
суралцаж байх бодит боломж олгосон боловсролын нээлттэй
агуулга, уян хатан арга хэлбэрийг бий болгох;
Стратегийн зорилт 6. Сургууль төвтэй менежментийг хөгжүүлж, сургалтын
байгууллагын бүтэц, хэв шинж, байршлын зураглалыг шинэчлэн
мөрдөх;
Стратегийн зорилт 7. Дээд боловсролын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох;
Стратегийн зорилт 8. Чанартай дээд боловсрол олгох нөхцөл бүрдүүлэх;
Стратегийн зорилт 9. Их дээд сургуулийн засаглал, удирдлагын тогтолцоог шинэчлэх;
Стратегийн зорилт 10. Дээд боловсролын хүртээмжтэй, аюулгүй орчныг буй болгоход
ахиц гаргах;
Стратегийн зорилт 11. Хүний нөөц, багшийн хөгжлийн шинэчлэл хийх;
Стратегийн зорилт 12. Дээд боловсролын сургалт, судалгааны орчин, сургалтын
хэрэглэгдэхүүн,сурах бичгийг олон улсын жишигт нийцүүлэх;
Стратегийн зорилт 13. Дээд боловсролын санхүүжилтийг шинэчлэл хийх;
Стратегийн зорилт 14. Их сургуулийн хотхон байгуулах ажлыг түргэвчилэх;
Стратегийн зорилт 14. Эрдэм шинжилгээний ажил гүйцэтгэх орчин бүрдүүлэх;
Стратегийн зорилт 15. Шинжлэх ухаан, технологийн салбарын бүтэц, удирдлагыг
боловсронгуй болгох;
Стратегийн зорилт 16. Эрдэмтэн, эрдэм шинжилгээний ажилтныг дэмжих;
Стратегийн зорилт 17. Шинжлэх ухаан, технологийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Хүснэгт 1. Боловсрол, шинжлэх ухаан
Үзүүлэлт Хөтөлбар Өмнөх Одоо Цаашдын
2010 2011 2012 2013 төсөөлөл
2014 2015
Суралцах хүүхдийн тоо 142065 157181 164263 175698 201
187133 198568
6
Хүүхдийн цэцэрлэгийн тоо 814 839 879 1001 1031 1067
1
Хамран сургалтын хувь 76,7% 77,6% 74,6% 76,4% 78,5% 79,5%
Төрийн өдрийн ангид суралцагчдын тоо 109479 122105 133351 152861 172371 191881
24 цагийн үйлчилгээнд хамрагдах
2390 2411 2420 2888 3356 3824
хүүхдийн тоо
Сургуулийн
Тусгай хэрэгцээт /хөгжлийн бэрхшээлтэй/ өмнөх 1156 1220 1047 1047 1050 1050
хамрагдаж буй хүүхдийн тоо боловсрол
Хувилбарт сургалтынд хамрагдах 31400
32586 35076 30912 29034 30485
хүүхдийн тоо
Хувилбарт сургалтын хамран сургалтын
10,5% 15,1% 14,3% 12,7% 14,0% 14,5%
хувь
Төрийн бус өмчийн цэцэрлэгийн тоо 102 117 145 210 245 270
Төрийн бус өмчийн цэцэрлэгт хамрагдах
9488 10764 11372 19751 23030 25380
хүүхдийн тоо
Суралцах хүүхдийн тоо 522066 512213 505409 518129 530849 543569
Ерөнхий боловсролын сургуулийн тоо 755 751 752 765 765 765
Хамран сургалтын хувь 94,3% 94,7% 94,8% 95.5% 96.0% 96.5%
Дотуур байранд хамрагдах хүүхдийн тоо 42156 40488 38065 43339 45506 47781
Ерөнхий
Дотуур байрны хангамж /хүсэлт гаргасан боловсрол 85 86 87 88 89 90
хүүхдэд эзлэх хувь/
Үдийн цай хөтөлбөрт хамрагдах хүүхдийн 298584
246423 251452 256584 255988 276467
тоо
Оройн эчнээн сургалтанд хамрагдах
3428 2858 2365 2767 2700 2650
хүүхдийн тоо
1
Суурийн хүн амын тоо /2-5 настай/ өсөж байгаагаас шалтгаалан хамран сургалтын хувь буюу чанарын үзүүлэлт өсөлтгүй харагдаж байна.
176

176. Албан бус боловсролд хамрагдах
11668 12024 12200 12200 12200 12200
хүүхдийн тоо
Тухайн хичээлийн жилд сургууль
543 502 497 492 487 482
завсардсан хүүхэд
Сургуулийн гадна байгаа хүүхдийн хувийн
1,1% 0,8% 0,7% 0,6% 0,6% 0,5%
жин
Тусгай хэрэгцээт боловсролд хамрагдах
22966 18298 18012 2251 2256 2260
хүүхдийн тоо
Төрийн бус өмчийн сургуулийн тоо 150 142 138 135 135 135
Төрийн бус өмчийн сургуульд хамрагдах
27805 27335 28336 26397 26397 26397
хүүхдийн тоо
Олон улсын жишигт нийцсэн сургуулийн
- 1 3 3 4 5
тоо
Олон улсын жишигт нийцсэн сургалтанд
- 40 220 440 560 760
хамрагдах хүүхдийн тоо
3-р ээлжинд хичээллэж байгаа бүлгийн
158 179 131 130 129 128
тоо
Суралцах хүүхдийн тоо 164773 170126 172798 160757 160757 160757
Их дээд сургуулийн тоо 146 113 101 95 95 95
Үндэсний тэтгэлэгт хамрагдах хүүхдийн Дээд
тоо боловсрол - - 151520 160757 160757 160757
Урамшууллын тэтгэлэгт хамрагдах
- - - 96454 96500 96700
хүүхдийн тоо
Эрдэм шинжилгээний ажлын зардалд цөм
0 30 40 50 60 70
технологийн судалгаа
Гадаадын нэр хүндтэй сэтгүүлд Шинжлэх
10 10 10 15 20 30
хэвлэгдсэн бүтээлийн тоо ухаан
Үйлдвэрлэлд шилжүүлсэн технологийн
15 15 15 25 30 30
тоо
Зардлын тооцоолол
Хөтөлбөрөөр /сая төгрөгөөр/
Аудитлагдсан гүйцэтгэл ХБГ Хянасан Дунд хугацааны
Хөтөлбөрөөр 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Сургуулийн өмнөх
боловсрол 82,666.9 103,343.1 168,390.0 190,942.5 213,228.8 219,625.6
Ерөнхий боловсрол 251,699.1 319,829.2 456,129.7 493,226.5 543,526.6 559,832.4
Дээд боловсрол 40,309.4 34,226.9 175,242.0 149,096.0 171,961.5 177,120.3
Шинжлэх ухаан 14,703.9 17,943.4 27,619.1 28,286.5 28,852.3 29,717.8
Зардлын чиг хандлага
Төсөв өсөхөд нөлөөлж буй үндсэн шалтгаанууд
 Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын 2013 оны төсвийн төсөл 866.6 тэрбум төгрөг
төлөвлөснөөс 838.3 тэрбум төгрөг боловсролын салбарт, 28.3 тэрбум төгрөг нь шинжлэх
ухаан, технологийн салбарт хуваарилагдаж байна. Салбарын төсөв нь боловсрол
хүртээмжийг нэмэгдүүлж, шинжлэх ухааны судалгаа, шинжилгээг олон улсын түвшинд
шат дараатай хүргэж ололтыг үйлдвэрлэлд нэвтрүүлэх бодлогыг хэрэгжүүлэхэд оршиж
177

177. байгаа бөгөөд бүх нийтийн боловсролыг нийгмийн үйл хэрэг болгон хөгжүүлж, үндэсний
боловсролын тогтолцоог олон улсад хүлээн зөвшөөрөгдсөн хөтөлбөрт шилжүүлэх, ур
чадвар сайтай мэргэжилтэй ажилтан бэлтгэх, дээд боловсрол олгох тогтолцоог олон улсын
жишигт нийцүүлэх, иргэдийн оюуны хэрэгцээг хангах талаар дорвитой ахиц гаргах нь
тухайн жилийн үндсэн зорилт болж байна. Мөн тухайн жилд төсвийг нэмэгдүүлж буй
голлох хэдэн шалтгаан байна. Үүнд:
 Хүн амын өсөлттэй уялдан шинэ сургууль, цэцэрлэгийн хэрэгцээ жил бүр нэмэгдэж байна.
Улсын хэмжээнд 2013 онд улсын болон орон нутгийн хөрөнгө оруулалт, гадаадын
тусламжаар 1232 сургууль, цэцэрлэг, дотуур байр, спорт заалны барилга баригдаж
ашиглалтанд орохоор төлөвлөгдсөн бол төрийн бус өмчийн цэцэрлэг 64-өөр нэмэгдэж 210
болсон бөгөөд тэдгээрийн үйл ажиллагааны урсгал зардалд нийт 31.1 тэрбум төгрөг;
 Салбарын бодлого, стратегитай уялдан Багшийн мэргэжил дээшлүүлэх институт,
Боловсролын хүрээлэнг шинэчлэн байгуулсан бөгөөд эдгээр байгууллагуудын үйл
ажиллагааны зардалд 1.1 тэрбум төгрөг;
 Боловсролын тухай хуулийн нэмэлт өөрчлөлтийн дагуу боловсролын салбарын
байгууллагуудын багш, ажилтнуудын мэргэжил дээшлүүлэх зардалд 4.5 тэрбум төгрөг;
 Цэцэрлэг, дотуур байрны хоол, ерөнхий боловсролын сургуулийн үдийн цайны зардлын
нормативыг нэмэгдүүлэхэд 45.4 төгрөг;
 Сургуулийн насны хүүхдүүдийн “Ном сонирхох, унших, бүтээх”, “Хүүхдийн авъяасыг нээн
хөгжүүлэх” хөтөлбөрүүдийг хэрэгжүүлэхэд 5.4 тэрбум төгрөг;
 “Дээд боловсролын санхүүжилтийн” тухай хуулийн дагуу их дээд сургуулиудад
суралцагчдад олгох үндэсний тэтгэлэгт 22.9 тэрбум төгрөгийг тус тус нэмэгдүүлэн тооцов.
 Шинээр эхлүүлэх “Ном сонирхох, унших, бүтээх хөтөлбөр”-ийг хэрэгжүүлэхэд 2.0 тэрбум
төгрөг;
 Шинээр эхлүүлэх “Хүүхдийн авъяасыг нээн хөгжүүлэх, амжилтад хөтлөх хөтөлбөр”-ийг
хэрэгжүүлэхэд 3.4 тэрбум төгрөгийг тус тус нэмэгдүүлэн тооцов.
Орон тооны мэдээлэл
Орон тооны статус 2012
оны 9 дүгээр сарын 30-ны Төлөвлөснөөр
Үзүүлэлт байдлаар
Санхүү- Төлөв Дунд хугацаанд
Батлагдсан
жүүлсэн 2013 2014 2015
Сургуулийн өмнөх боловсрол 16970,5 17129 18249 19263 21501
Удирдах ажилтан
Гэрээт ажилтан 728 734 748,5 768 781
Үйлчилгээний ажилтан
Гүйцэтгэх ажилтан 8449 8556 9407 9680 10235
Үйлчлэх ажилтан 6841 6884 6995 7885 9120
Гэрээт ажилтан 952 955 1098 1290 1365
Ерөнхий боловсрол 41229 41229 41621 42453 43302
Удирдах ажилтан
Гэрээт ажилтан 665 665 672 685 699
Үйлчилгээний ажилтан
Гүйцэтгэх ажилтан 28544 28544 28675 29249 29834
Үйлчлэх ажилтан 10118 10118 10121 10323 10529
Гэрээт ажилтан 1902 1902 2153 2196 2240
Дээд боловсрол 49 49 49 50 51
Удирдах ажилтан
3 3 3 3 3
Гэрээт ажилтан
2
2012 онд 95 барилга ашиглалтанд орсон.
178

178. Үйлчилгээний ажилтан
Гүйцэтгэх ажилтан 33 33 33 34 35
Үйлчлэх ажилтан 1 1 1 2 2
Гэрээт ажилтан 12 12 12 12 13
Шинжлэх ухаан 2058 2058 2058 2098 2139
Удирдах ажилтан
Гэрээт ажилтан 122 122 122 124 126
Үйлчилгээний ажилтан
Гүйцэтгэх ажилтан 1669 1669 1669 1702 1736
Үйлчлэх ажилтан 263 263 263 268 273
Гэрээт ажилтан 4 4 4 4 4
Салбарын орлого
Боловсрол, шинжлэх ухааны салбарын үйл ажиллагааны орлого /сая төгрөгөөр/
Аудитлагдсан гүйцэтгэл ХБГ Дунд хугацааны
Хөтөлбөрөөр Хянасан
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Үндсэн үйл ажиллагааны орлого 6,071.8 6,389.3 5,047.7 7,425.6 42,652.1 43,931.7
Үндсэн бус үйл ажиллагааны
орлого 2,021.9 3,616.9 417.2 513.8 524.1 539.9
Гадаадын төсөл, зээл
тусламжаас санхүүжих 7,972.2 1,113.9 9,732.2 43,140.8 44,003.6 45,323.7
Хөтөлбөр 1: Сургуулийн өмнөх боловсрол
Зорилтууд
Стратегийн зорилт 1. Суралцагчдад хүртээмжтэй, чанартай, хэрэгцээнд нь нийцсэн
боловсрол эзэмших тэгш боломжийг бүрдүүлэх;
Стратегийн зорилт 2. Бүх түвшний боловсролын стандарт, сургалтын хөтөлбөрийг
суралцагчийн хэрэгцээ, нийгмийн хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн боловсронгуй болгох;
Стратегийн зорилт 3. Багшийн мэргэжил, арга зүйн хөгжил болон цалин, урамшуулал,
нийгмийн хамгааллын асуудлыг цогцоор нь шийдвэрлэж, хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, үр
өгөөжийг нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 4. Боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгон олон улсын жишигт
ойртуулахад төрийн гүйцэтгэх үүрэг, нийгмийн хариуцлагыг нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 5. Сургууль төвтэй менежментийг хөгжүүлж, сургалтын байгууллагын
бүтэц, хэв шинж, байршлын зураглалыг шинэчлэн мөрдөх.
Дэд хөтөлбөрүүд
 Төрийн өмчийн цэцэрлэгийн үйлчилгээ
 24 цагийн үйл ажиллагаатай цэцэрлэгийн үйлчилгээ
 Хувилбарт сургалтын үйлчилгээ
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
Хөтөлбөрөөр Аудитлагдсан Дунд хугацааны
гүйцэтгэл Хянасан
ХБГ
Мян. төг 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Төрийн өмчийн
77,581.2 99,573.9 154,629.9 169,402.9 198,944.2 204,912.6
цэцэрлэгийн үйлчилгээ
24 цагийн үйл
ажиллагаатай цэцэрлэгийн 1,968.7 1,916.3 3,767.8 4,289.2 4,551.3 4,687.8
үйлчилгээ
Хувилбарт сургалтын
3,116.9 1,852.9 9,992.3 9,019.2 9,733.2 10,025.2
үйлчилгээ
179

179. Төрийн бус өмчийн
2,336.98 3,162.06 8,580.83 8,231.2 10,379.68 10,691.08
цэцэрлэгийн үйлчилгээ
Нийт 82,666.9 103,343.1 168,390.0 190,942.5 213,228.8 219,625.6
Хөтөлбөр 2: Ерөнхий боловсрол
Зорилтууд
Стратегийн зорилт 1. Суралцагчдад хүртээмжтэй, чанартай, хэрэгцээнд нь нийцсэн
боловсрол эзэмших тэгш боломжийг бүрдүүлэх;
Стратегийн зорилт 2. Бүх түвшний боловсролын стандарт, сургалтын хөтөлбөрийг
суралцагчийн хэрэгцээ, нийгмийн хөгжлийн шаардлагад нийцүүлэн боловсронгуй болгох;
Стратегийн зорилт 3. Багшийн мэргэжил, арга зүйн хөгжил болон цалин, урамшуулал,
нийгмийн хамгааллын асуудлыг цогцоор нь шийдвэрлэж, хөрөнгө оруулалтын хэмжээ, үр
өгөөжийг нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 4. Боловсролын тогтолцоог боловсронгуй болгон олон улсын жишигт
ойртуулахад төрийн гүйцэтгэх үүрэг, нийгмийн хариуцлагыг нэмэгдүүлэх;
Стратегийн зорилт 5. Иргэд боловсролоо сайжруулж, ажил мэргэжлээрээ хөрвөн суралцаж
байх бодит боломж олгосон боловсролын нээлттэй агуулга, уян хатан арга хэлбэрийг бий
болгох;
Стратегийн зорилт 6. Сургууль төвтэй менежментийг хөгжүүлж, сургалтын байгууллагын
бүтэц, хэв шинж, байршлын зураглалыг шинэчлэн мөрдөх.
Дэд хөтөлбөрүүд
 Төрийн өмчийн сургуулийн үйлчилгээ
 Эчнээ, оройн сургалт
 Тусгай хэрэгцээт боловсрол
 Дотуур байрны үйлчилгээ
 Албан бус боловсрол
 Төрийн бус сургуулийн үйлчилгээ
 Бодлогын хэрэгжилт, зохицуулалт
 Ном сонирхох, унших, бүтээх
 Хүүхдийн авъяасыг нээн хөгжүүлж амжилтад хөтлөх
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
Аудитлагдсан Дунд
гүйцэтгэл ХБГ Хянасан хугацааны
Хөтөлбөрөөр 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Төрийн өмчийн сургуулийн үйлчилгээ 205,948.4 255,963.4 371,695.0 406,484.8 407,028.9 415,169.5
Эчнээ, оройн сургалт 518.8 360.1 534.7 300.2 306.2 312.3
Тусгай хэрэгцээт боловсрол 2,120.7 2,265.9 1,879.7 2,089.4 2,152.5 2,195.5
Дотуур байрны үйлчилгээ 21,026.5 21,554.7 27,247.4 36,236.0 45,099.1 46,001.0
Албан бус боловсрол 1,909.3 2,311.1 3,480.5 3,378.4 3,431.0 3,499.6
Төрийн бус сургуулийн үйлчилгээ 6,269.2 6,750.7 9,194.0 10,193.5 9,971.3 10,170.7
Захиргаа төлөвлөлт 13,906.2 30,623.2 42,098.4 29,160.7 75,537.7 82,483.7
Ном сонирхох, унших, бүтээх 1,967.1 2,000.0 2,000.0
Хүүхдийн авъяасыг нээн хөгжүүлж
амжилтад хөтлөх 3,416.4 3,416.4 3,416.4
Нийт 251,699.1 319,829.2 456,129.7 493,226.50 548,943.1 565,248.7
Хөтөлбөр 3: Дээд боловсрол
Зорилтууд
180

180. Стратегийн зорилт 7. Дээд боловсролын эрх зүйн орчныг боловсронгуй болгох.
Стратегийн зорилт 8. Чанартай дээд боловсрол олгох нөхцөл бүрдүүлнэ.
Стратегийн зорилт 9. Их дээд сургуулийн засаглал, удирдлагын тогтолцоог шинэчлэх.
Стратегийн зорилт 10. Дээд боловсролын хүртээмжтэй, аюулгүй орчныг буй болгоход
ахиц гаргах.
Стратегийн зорилт 11. Хүний нөөц, багшийн хөгжлийн шинэчлэл хийнэ.
Стратегийн зорилт 12. Дээд боловсролын сургалт, судалгааны орчин, сургалтын
хэрэглэгдэхүүн,сурах бичгийг олон улсын жишигт нийцүүлнэ.
Стратегийн зорилт 13. Дээд боловсролын санхүүжилтийг шинэчлэл хийнэ.
Стратегийн зорилт 14. Их сургуулийн хотхон байгуулах ажлыг түргэвчилэх.
Дэд хөтөлбөрүүд
 Их дээд сургуулийн суралцагчдад тэтгэлэг олгох үйлчилгээ
 Оюутны хотхон байгуулах
 Төрийн их дээд сургуулийн ашиглалтын зардал, тэтгэвэр тэтгэмж
 Их дээд сургуулийн суралцагчдын нийтийн тээврийн хөнгөлөлт
 Бодлогын хэрэгжилт, зохицуулалт
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
Аудитлагдсан
гүйцэтгэл ХБГ Хянасан Дунд хугацааны
Хөтөлбөрөөр 2010 2011 2012 2013 2014 2015
Их дээд сургуулийн
суралцагчдад тэтгэлэг
олгох үйлчилгээ 32,291.6 12,828.4 147,849.3 119,421.3 136,916.0 141,023.5
Оюутны хотхон байгуулах 0.0 175.5 217.2 232.8 237.4 244.5
Төрийн их дээд
сургуулийн ашиглалтын
зардал, тэтгэвэр тэтгэмж 4,299.5 5,307.3 6,731.7 7,281.3 7,426.9 7,649.7
Их дээд сургуулийн
суралцагчдын нийтийн
тээврийн хөнгөлөлт 0.0 18,670.1 17,571.8 21,964.8 24,314.4 25,043.8
Захиргаа төлөвлөлт 3,718.3 2,754.4 2,872.0 195.8 3,066.8 3,158.8
Нийт 40,309.4 34,226.9 175,242.0 149,096.0 171,961.5 177,120.3
Хөтөлбөр 1: Шинжлэх ухаан
Зорилтууд:
Стратегийн зорилт 1. Эрдэм шинжилгээний ажил гүйцэтгэх орчин бүрдүүлэх
Стратегийн зорилт 2. Шинжлэх ухаан, технологийн салбарын бүтэц, удирдлагыг
боловсронгуй болгох
Стратегийн зорилт 3. Эрдэмтэн, эрдэм шинжилгээний ажилтныг дэмжих
Стратегийн зорилт 4. Шинжлэх ухаан, технологийн гадаад харилцааг хөгжүүлэх
Зардлын тооцоолол /сая төгрөгөөр/
Аудитлагдсан
ХБГ Хянасан Дунд хугацааны
Хөтөлбөрөөр гүйцэтгэл
2010 2011 2012 2013 2014 2015
Анагаахын салбар 886.4 1,668.6 1,561.8 1,633.0 1,665.7 1,715.7
Байгалийн салбар 4,389.6 5,912.4 7,289.2 7,616.3 7,768.6 8,001.7
Нийгмийн салбар 1,492.4 2,191.1 2,799.0 2,908.6 2,966.8 3,055.8
Техникийн салбар 1,115.0 2,022.1 1,918.3 2,007.2 2,047.3 2,108.7
Хөдөө аж ахуйн салбар 1,671.3 2,924.3 2,960.0 3,102.9 3,165.0 3,259.9
181

181. Бодлогын хэрэгжилт, зохицуулалт, хяналт 5,149.3 3,225.0 11,090.8 11,018.5 11,238.9 11,576.0
Нийт 14,703.9 17,943.4 27,619.1 28,286.5 28,852.3 29,717.8
26. ЗАМ ТЭЭВРИЙН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Төсвийн хураангуй
/сая төгрөгөөр/
2013 оны төсөл Дунд хугацаа
Үүнээс:
Хөтөлбөрийн нэр
Нийт урсгал 2014 оны 2015 оны
Бараа,
зардал Татаас ба төсөөлөл төсөөлөл
Цалин, НДШ үйлчилгээний
шилжүүлэг
бусад зардал
Нийт дүн 19,559.0 12,104.1 6,891.9 563.0 31,748.6 32,694.1
Хөтөлбөр 1. Авто замын
9,641.7 5,193.8 4,108.5 339.4 17,635.5 18,083.0
бодлого, хэрэгжилт
Хөтөлбөр 2. Тээврийн
9,717.3 6,910.3 2,783.4 223.6 14,113.1 14,611.1
бодлого, хэрэгжилт
Зорилго
Эдийн засгийн өсөлтийг хангахуйц зам, тээврийн сүлжээ, үйлчилгээг өргөжүүлэн хөгжүүлэх,
хүн амын ая тухтай, аюулгүй амьдрах нөхцөлийг бүрдүүлж ажиллана.
Хөтөлбөр 1: Авто замын бодлого, хэрэгжилт
Тодорхойлолт: Мянганы хөгжлийн зорилтод суурилсан Үндэсний хөгжлийн цогц бодлого,
Монгол Улсын Засгийн газрын үйл ажиллагааны мөрийн хөтөлбөр, Монгол улсын эдийн засаг,
нийгмийг хөгжүүлэх үндсэн чиглэл, Зам, тээврийн сайдын эрхлэх асуудлын хүрээнд улс орны
эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэхэд дэмжлэг болохуйц авто замын сүлжээг хөгжүүлэх бодлого
боловсруулах, хэрэгжилтийг зохион байгуулахад зэрэг үйл ажиллагаа тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Хүн амын авто зам, гүүрэн байгууламжийн эрэлт хэрэгцээг хангаж, хэрэглэгчдийн
эрх ашгийг дээдэлсэн, улс орны нийгэм эдийн засгийн нийтлэг эрх ашигт нийцсэн авто замын
боловсронгуй сүлжээг бий болгох, төр захиргааны байгууллагаас авто замын талаар баримтлах
бодлого, чиглэл, шийдвэрийг хэрэгжүүлж, улс болон хот хоорондын авто замын сүлжээг
боловсронгуй болгох, хөдөлгөөний аюулгүй байдал хангасан, хүний эрүүл мэнд, байгаль
орчинд сөрөг нөлөө багатай авто зам, замын байгууламжаар хэрэглэгчдийг хангана.
Хөтөлбөр 2: Тээврийн бодлого, хэрэгжилт
Тодорхойлолт: Улс орны эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэхэд дэмжлэг болохуйц таатай
орчинг бүрдүүлсэн, хэрэглэгчдийн эрх ашгийг дээдэлсэн, Төмөр зам, далай ашиглалт, усан
тээвэр, агаарын тээвэр, авто тээврийн үйлчилгээний сүлжээг бий болгох бодлого стратегийг
боловсруулах, хэрэгжилтийг зохицуулах, удирдлагаар хангахтай холбоотой үйл ажиллагаанууд
тус хөтөлбөрт хамаарна.
Зорилго: Олон улсын стандартад нийцсэн аюулгүй ажиллагаа, хөдөлгөөний аюулгүй байдлыг
хангасан эдийн засгийн үр ашигтай, өрсөлдөх чадвар бүхий төмөр зам, далай, авто, агаарын
182

182. тээврийн үйлчилгээг бий болгож, улс орны эдийн засгийн болон нийгмийн хөгжлийн
тэргүүлэх салбар болгон хөгжүүлнэ.
А. Стратегийн ерөнхий тойм /2012-2016/
Стратегийн зорилт 1
Авто зам, бүх төрлийн тээврийн стратегийн төлөвлөлт, бодлогын удирдамжаар
хангах, салбарын бодлогын хэрэгжилтийг зохицуулах;
Стратегийн зорилт 2
Төрийн захиргааны удирдлагын манлайллыг хангах, эрх зүйн орчинг боловсронгуй болгох,
хууль тогтоомжийн хэрэгжилтийг хангах;
Стратегийн зорилт 3
Салбарын бодлогын хэрэгжилтэд хяналт-шинжилгээ хийх, үр дүнд үнэлгээ өгөх, дотоод
аудитын хяналтыг хэрэгжүүлэх;
Стратегийн зорилт 4
Салбарын санхүү, хөрөнгө оруулалт, төлөвлөлт, түүний үр ашгийг өсгөх;
Стратегийн зорилт 5
Авто зам, бүх төрлийн тээврийн хяналтыг хэрэгжүүлэх.
В. Дунд хугацаанд баримтлах стратегийн тэргүүлэх чиглэлүүд, шийдвэрлэвэл зохих
асуудлууд
 УИХ-аас баталсан “Шинэ бүтээн байгуулалт” хөтөлбөр, Төмөр замын талаар баримтлах төрийн
бодлогод тусгагдсан төмөр замыг хөтөлбөр, бодлогод тусгасан үе шатын дагуу барьж байгуулна.
 Аймгийн төвүүдийг Улаанбаатар хоттой болон ойролцоох хилийн боомттой хатуу хучилттай
авто замаар холбоно.
 Улаанбаатар хотын авто замын сүлжээг тойрог замын системд шилжүүлж, гүүрэн гарц, хоёр
түвшний уулзваруудыг шаардлагатай газруудад барьж байгуулна.
 Транзит тээврийн хэмжээг нэмэгдүүлэх зорилгоор Алтанбулаг-Улаанбаатар-Замын-Үүд
чиглэлийн хурдны зам барьж ашиглалтад оруулна.
 AH-4 Улаанбайшинт-Өлгий-Ховд-Ярант, Ховд-Улаангом чиглэлийн авто замыг ашиглалтад
оруулна.
 Далайд гарцгүй орны хувьд агаарын харилцааг эдийн засгийн тэргүүлэх чиглэлд тооцон төрийн
бодлогоор дэмжин хөгжүүлнэ.
 Хөшигтийн хөндийд шинээр баригдах олон улсын нисэх онгоцны буудлыг олон улсын зорчигч
болон ачаа тээврийн өрсөлдөх чадвар бүхий төв болгоно.
 Агаарын тээврийн салбарыг чөлөөлөх бодлогыг 2016 он хүртэл үе шаттайгаар хэрэгжүүлж, төр-
хувийн хэвшлийн түншлэлийг дэмжинэ.
 МИАТ ХК-ийг үндэсний агаарын тээвэрлэгчийн статус олгож, 51-ээс доошгүй хувийг төрийн
эзэмшилд байлгана.
 “Шинэ Улаанбаатар” төслийн хүрээнд хот төлөвлөлтийг шинээр хийж, нэгдсэн бодлогоор
инженерийн дэд бүтцийг байгуулан, Улаанбаатар хотод 17 иж бүрэн хорооллыг барьж байгуулна.
Гүйцэтгэлийн шалгуур үзүүлэлтүүд
Одоо Цаашдын төсөөлөл
Аль хөтөлбөрт
Үзүүлэлт
хамаарах
2013 2014 2015
183

183. Тоон үзүүлэлт
1.Байнгын ашиглалтад оруулах
Авто замын нийт хүчин чадал, км 456.7 588.1 751.8
Гүүрийн нийт хүчин чадал, урт/м 781.2 284.6 364.5
2.Ээлжит засвар хийх
Авто замын нийт хүчин чадал, км 144.0 150.2 200.0
3.Урсгал засвар, арчлалт хийх Хөтөлбөр 1:
Авто замын
Авто замын нийт хүчин чадал, км 17722 17722 17722
бодлого,
хэрэгжилт 10,526.4 12,260.9 12,260.9
Гүүрийн нийт хүчин чадал, урт/м
4. Судалгаа, шинжилгээ, тайлан
Бүрэн хийж дуусган, тайлан гаргах
эрдэм шинжилгээ, туршилт судалгааны 6.0 8.0 11.0
төсөл, ширхэг
Бүрэн хийж, гаргасан лабораторийн
туршилт, шинжилгээний дүгнэлт, 1,460.0 1,520.0 1,600.0
ширхэг
1.Төмөр зам, далайн тээвэр
Богдхан уулын урдах шинэ төмөр зам Ажлын зураг 170 км
барих
Төрөөс төмөр замын тээврийн талаар 1480 км төмөр
баримтлах бодлогын I, II үе шатны зам
2000 км шинэ төмөр зам барих
Хөтөлбөр 2:
Галт тэрэгний хөдөлгөөн Зураг төслийг Барилгын 1
зохицуулалтын нэгдсэн төв боловсруулах ажлыг
эхлүүлэх
Багахангай дахь хөдлөх Зураг төслийг Барилгын 1
бүрэлдэхүүний депо боловсруулах ажлыг
эхлүүлэх
2. Авто тээвэр
Авто Тээврийн хэрэгслийн үзлэг
оношлогоог чанартай, шуурхай хийх 365,000.0
/машин тоо/ Тээврийн 370,480.0 376,037.0
салбарын
Ачаа, зорчигч тээвэрлэлтийн үйл бодлого
ажиллагаанд техник, технологийн хэрэгжилт 8.0 8.0 12.0
хяналт шалгалт хийх /жилд, удаа/
3. Агаарын тээвэр
3.1 Нислэгийн тоо
184

184. Олон улсын өнгөрөлтийн нислэгийн 85,600.0 91,592.0 980,003.0
тоо
Буулт, хөөрөлтийн тоо 7,100.0 7,668.0 8,281.0
3.2 Тээвэрлэлтийн хэмжээ
Ачаа тээвэрлэлт /тн/ 6,794.0 7,587.0 8,475.0
Зорчигч тээвэрлэлт /мян хүн / 1,061,310.0 1,159,029.0 1,266,870.0
3.3 Хяналтын хэмжээ
Гэрчилгээжүүлэлтэнд хамрагдах Тээврийн 22 22 22
аэродромын тоо салбарын
бодлого
Иргэний нисэхийн мэргэжлийн
хэрэгжилт
ажилтаны үнэмлэхний сунгалтанд 575 575 575
хамрагдах хүний тоо
Агаарын тээвэрлэгч,нисэхийн
үйлчилгээний болон сургалтын 31 31 31
байгууллагын гэрчилгээжүүлэлтэнд
хамрагдах байгууллагын тоо
Агаарын хөлгийн нислэгт тэнцэх
чадварын гэрчилгээ олгох агаарын 34 34 34
хөлгийн тоо
ЗАМ, ТЭЭВРИЙН САЙДЫН БАГЦЫН УРСГАЛ ЗАРДАЛ, ХӨТӨЛБӨРӨӨР
/сая төгрөгөөр/
2013 оны Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр 2012 оны тод
төсөл 2014 2015
Нийт дүн 18,016.9 19,559.0 31,748.6 32,694.1
9,641.7 17,635.5 18,083.0
6,957.3
Хөтөлбөр 1. Авто замын бодлого, хэрэгжилт
9,717.3 14,113.1 14,611.1
8,685.6
Хөтөлбөр 2. Тээврийн бодлого, хэрэгжилт
Зардлын чиг, хандлага: Зам, тээврийн сайдын багцын урсгал зардалд 2013 онд 19.6 тэрбум
төгрөг төсөвлөсөн бөгөөд нийт урсгал зардлын 49.3%-ийг Автозамын бодлого, хэрэгжилт
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх үйл ажиллагаанд, 50.7%-ийг Тээврийн бодлого, хэрэгжилт
хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэхтэй холбогдох үйл ажиллагаанд төсөвлөж, нийт урсгал зардлыг
өнгөрсөн оныхоос 8.5 хувиар нэмэгдүүлэн тооцооллоо.
Орон тооны мэдээлэл
Дунд хугацаа
Хөтөлбөрийн нэр 2012 тод. 2013 төсөл
2014 он 2015 он
Хөтөлбөр 1. 376.0 439.0 439.0 439.0
Удирдах ажилтан 19.0 29.0 29.0 29.0
Гүйцэтгэх ажилтан 267.0 307.0 307.0 307.0
Үйлчилгээний ажилтан 83.0 103.0 103.0 103.0
Гэрээт ажилтан 7.0
Хөтөлбөр 2. 577.0 712.0 891.0 892.0
185

185. Удирдах ажилтан 24.0 26.0 26.0 26.0
Гүйцэтгэх ажилтан 398.0 476.0 476.0 476.0
Үйлчилгээний ажилтан 131.0 186.0 186.0 186.0
Гэрээт ажилтан 24.0 24.0 24.0 24.0
27. СОЁЛ, СПОРТ, АЯЛАЛ ЖУУЛЧЛАЛЫН САЙДЫН ТӨСВИЙН БАГЦ
Соёл спорт аялал жуулчлалын яам нь үндэсний уламжлалт болон орчин үеийн соёл
урлаг, биеийн тамир спорт, аялал жуулчлал хөгжих эрх зүйн болон эдийн засаг нийгмийн
таатай орчин бүрдүүлэх, үндэсний соёлын өвийг дэлхий дахинд сурталчлах, хамгаалах, эдийн
засгийн эргэлтэнд оруулах, дэлхийн сонгодог