Cpdf0x2457

Улс, бүс нутгийн хөгжилд аймгийн эзлэх байр суурь
БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМГИЙН
СТАТИСТИКИЙН ХЭЛТЭС
УЛС, БҮС НУТГИЙН ХӨГЖИЛД
БАЯН-ӨЛГИЙ АЙМГИЙН
ЭЗЛЭХ БАЙР СУУРЬ
/2009 он/
Өлгий хот 2010 он

Гарчиг
1. Баруун бүсийн аймгуудын ДНБ …………………………………………..4
2. Баруун бүсийн үйл ажиллагаа явуулж буй аж ахуйн нэгжүүд……...... 9
3. Улс, бүсийн МАА-д Баян-Өлгий аймгсийн эзлэх байр суурь………....10
4. Бүсийн газар тариалангийн үйлдвэрлэлд аймгийн эзлэх хувь………17
5. Аж үйлдвэрийн салбарт аймгийн эзлэх байр суурь……………………21
6. Тээвэр, холбооны салбарын үзүүлэлтүүд……………………………….24
7. Орон нутгийн төсвийн орлого, зарлага ……………………………….....25
8. Хэрэглээний үнийн өсөлт …………………………………………………..27
9. Худалдаа, үйлчилгээний салбарт аймгийн эзлэх байр суурь………...29
10. Боловсрол …………………………………………………………………….29
11. Эрүүл мэнд…………………………………………………………………….32
12. Ажил эрхлэлт………………………………………………………………….33
13. Хүн ам, өрхийн зэрэгцүүлсэн үзүүлэлтүүд……………………………….35
14. Дүгнэлт ................................................................................................... 38
15. Ашигласан материал ...................................................................... 40
2

Танилцуулгыг хянан, тохиосон:
Х.Бахыт
Танилцуулгыг нэгтгэн боловсруулсан:
Н.Манаргул, М.Дина
Санал хүсэлт байвал доорх
хаягаар холбоо барина уу.
Баян-Өлгий аймгийн Статистикийн хэлтэс
Засаг даргын тамгын газрын байр
Е-mail: stat-bel@mongol.net
Утас: 2-24-32 , 2-23-22
Интернет хаяг: //www.nso.mn/bayan-ulgii/
Баян-Өлгий аймгийн Статистикийн хэлтэс
Өлгий хот, 2010 оны 11-р сар 3

Баян-Өлгий аймаг нь Монгол Улсын баруун бүсийн хамгийн баруун хязгаарт оршдог, хүн амын хувьд голцуу казах, урианхай, тува үндэстэн, ястанууд амьдардаг.
Газар нутгийн хувьд БНХАУ, ОХУ, Ховд, Увс аймгуудтай хил залгаа оршдог. Баян-өлгий аймаг нь хүн ам ихтэй, иргэдийн амьжиргааны гол эх үүсвэр нь ХАА, худалдаа, үйлчилгээ юм. Монгол Улсын “Бүсчилсэн хөгжлийн бодлого”-ын хүрээнд баруун бүсийн аймгуудын дунд нилээд чухал байр суурь эзэлдэг. Сүүлийн жилүүдэд Баян-Өлгий аймаг дахь зогсонги байдалд орсон үйлдвэрүүд дахин сэргэх хандлагатай байна. Үүнд ноос угаах, мах боловсруулах, барилгын материал үйлдвэрлэл, уул уурхайн олборлох үйлдвэрийг дурьдаж болно.
Энэ нь тус аймгийн хөгжил цэцэглэлт, цаашлаад баруун бүсийн, Монгол улсын хөгжилд чухал ач холбогдолтой.
Энэхүү судалгаа нь Баян-Өлгий аймаг өөрийн бүсийн хэмжээнд ямар түвшинд байгаа, бүсийн хөгжилд хэр зэрэг хувь нэмэр оруулдгийг харуулах зорилготой.
Баруун бүсийн нийт газар нутгийн хэмжээ нь 415.3 мян.кв буюу Төвийн бүсийн дараа энэ үзүүлэлтээрээ 2-рт, харин хүн амын нягтшил 1 км.кв-т 0.99 хүн ноогдож байгаа нь Улаанбаатар, Хангайн бүсийн дараа 3-тр тус тус эрэмбэлэгдэж байгаа юм. Бүсийн хэмжээгээр 2009 онд 10.4 сая мал тоолуулж 2008 оныхоос 1269.1 мянган малаар бууржээ.
Баян өлгий аймаг нь 93017 суурин хүн амтай, хүн амынхаа 32.2 хувь нь аймгийн төвд, 67.8 хувь нь хөдөө амьдардаг. 2009 оны жилийн эцэст 1301.5 мянган толгой мал тоолуулж үүний 50.1 хувийг ямаан сүрэг эзэлж байна. 2009 онд “Тогтвортой амьжиргаа-ll” төслийн хүрээнд нийт 376.4 сая төгрөгний өртөгтэй 45 төсөл хэрэгжүүсний 55.5% нь боловсролын салбар, 17.9 % нь эрүүл мэнд, 11 % нь нийтийн эзэмшил, 6 % нь зам гүүр, 3 % нь ундны усны салбар эзэлж байна. Үүгээр 2009 онд 1273 ажлын байр шинээр бий болгож үүний 539 хүн буюу 42.4 хувь нь байнгын ажлын байртай, 496 хүн буюу 39.0 хувь нь улирлын чанартай, 238хүн буюу 18.7 хувь нь ХЭДС-гийн жижиг зээлээр бий болсон ажлын байраар хангагдсан байна.
• Эдийн засгийн хөгжилд аймгийн эзлэх байр суурь
Монгол улсын эдийн засгийн байдалд нааштай хандлагууд гарч, сүүлийн жилүүдэд эдийн засгийн харьцангуй өндөр өсөлт хадгалагдаж ирлээ. Эдийн засгийн бодит өсөлт 2000-2003 онд жилд дунджаар 4.3 хувь өсч байсан бол 2004- 2007 онд жилд дунджаар 9.1 хувь өссөн байна. 4

200520062007200820092004200520052006200720082009Ä¿í207249345.9446.7422.2129.194.5100.0100.0100.0100.0100.6Áàÿí-ªëãèé 52.054.260.679.777.2131.596.925.021.817.617.818.3Ãîâü-Àëòàé26.733.656.872.268.5127.194.912.913.516.416.316.2Çàâõàí41.151.675.796.397.6127.2101.320.020.721.821.523.1Óâñ39.649.871.692.284.6128.891.819.120.020.820.720.6Õîâä47.659.881.1106.194.2130.888.82324.023.423.722.3Óëñûí ä¿í27803714.94599.561306056133.398.87.46.77.57.37.0 ÄÍÁ-íèé á¿òýö2008/ 2007 %Á¿ñèéí ÄÍÁ-ä àéìãóóäûí ýçëýõ õóâüÄÍÁ, îíû ¿íýýð, òýðáóì òºãðºã2009/ 2008 % Àéìãèéí íýð
2005 онд улсын ДНБ-ий 2780 тэрбум төгрөг буюу 7.4 хувь, 2006 онд 3714.9 тэрбум төгрөг буюу 6.7 хувь, 2007 онд 4599.5 тэрбум төгрөг буюу 7.5 хувь, 2008 онд 6130 тэрбум төгрөг буюу 7.3 хувь, 2009 онд 6056 тэрбум төгрөг буюу 7.0 хувийг баруун 5аймаг тус тус эзэлж байна.97.6 тэрбум ба 27.2 хувийг Завхан, 84.6 тэрбум төгрөг буюу 28.8 хувийг Увс, 77.2 тэрбум төгрөг буюу 31.5 хувийг Баян-Өлгий, 68.5 тэрбум төгрөг буюу 16.3 хувийг Говь-Алтай аймгууд тус тус эзэлж байна.
Дээрх хүснэгтээс харахад аймгуудын ДНБ-ий хэмжээ өсөж байна.
2009 оныг өмнөх онтой харьцуулахад ДНБ-ний өсөлт Баян-өлгий аймагт 31.5 хувьтай байгаа ч баруун бүсийн ДНБ-ий хамгийн бага хувийн Говь-Алтай, Баян- Өлгий, хамгийн их хувийг Ховд аймаг тус тус эзэлж байна. 2009 онд Баян -Өлгий аймаг нь Улсын ДНБ-ий 1.3 хувийг, баруун бүсийн ДНБ-ий 18.2 хувийг үйлдвэрлэсэн байна. Áàðóóí á¿ñèéí ÄÍÁ-èé á¿òýö 2009 îíû áàéäëààð/õóâèàð/ Ãîâü-Àëòàé, 16.2% Çàâõàí, 23.1% Óâñ, 20.6% Õîâä, 22.3% Áàÿí-ªëãèé , 18.3% 5

ДНБ-ийг салбараар авч үзэхэд дэлхийн санхүүгийн хямралын үед зарим томоохон үйлдвэрүүдийн алдагдалд орж, мал, түүхий эдийн үнэ буурсантай холбоотой Хөдөө аж ахуйн салбарын ДНБ-д эзлэх хувийн жин бага зэрэг буурсан байна. Гэхдээ баруун бүсийн ДНБ-д ХАА-н салбарын эзлэх хувь давамгайлж 2009 онд 422251.7 мянган .төг үйлдвэрлэж байгаа бүс юм. Нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ бага, мөн энэ үзүүлэлтэд
Áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäûí ÄÍÁ-èé á¿òýöÁàÿí- ºëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâäÄÍÁ, ñàÿ,¥42432.53074543750.546143.453306.1ÕÀÀ82.662.979.572.279.7Àæ ¿éëäâýð0.813.81.55.41.6 ¯éë÷èëãýý16.623.318.922.418.7ÄÍÁ, ñàÿ,¥49454.146231.856208.954524.263343ÕÀÀ83.367.97971.378Àæ ¿éëäâýð1.28.62.14.31.4 ¯éë÷èëãýý15.523.618.924.420.6ÄÍÁ, ñàÿ,¥6167557849.573725.170763.677217.7ÕÀÀ83.467.878.670.578.6Àæ ¿éëäâýð1.17.6241.3 ¯éë÷èëãýý15.524.619.425.420ÄÍÁ, ñàÿ,¥79782.772262.296349.692235.5106126.9ÕÀÀ5773.772.269.375.2Àæ ¿éëäâýð3.3-2.61.75.43 ¯éë÷èëãýý39.7292625.221.8ÄÍÁ, ñàÿ,¥7721068497.497650.384655.694238.4ÕÀÀ48.264.165.256.566Àæ ¿éëäâýð4.4-3.6-3.43.83.3 ¯éë÷èëãýý47.439.538.139.630.7 õóâèàðõóâèàðõóâèàð2008200520062007õóâèàðõóâèàð2009
ХАА-н салбарын буюу уламжлалт салбарын эзлэх хувь өндөр байгаа нь тухайн бус хамгийн хоцрогдолтой ба эдийн засгийн хувьд чадамж султай бүс гэж тооцогдохоор байгаа юм. ХАА-н буюу байгалийн, цаг уурын шууд хамааралд байгаа салбар нь ДНБ 60.4 хувийг үйлдвэрлэж байгаа нь тухайн бүсийн эрсдэлийн хэмжээ хамгийн их байгааг харуулж байна .Үр өгөөж ихтэй салбарын хувийн жин хамгийн бага байгалиас шууд хараат бэлчээрийн мал аж ахуйн голлох үүрэгтэй байгаа өнөөгийн нөхцөлд бүсийн эдийн засгийн бүтэц ихээхэн хоцрогдсоныг гэрчилж байна. Манай аймгийн аж үйлдвэрийн салбарын ихэнхи хувийг эзэлдэг уул уурхайн үйлдвэрлэл өмнөх онтой харьцуулахад зогсонги байдалтай байгаа нь аж үйлдвэрийн салбарын ДНБ-ий үйлдвэрлэлтийг бууруулахад хүргэсэн байна. Хөдөө аж ахуйн бүтээгдэхүүн нь үндсэндээ хүн амын хүнсний хэрэглээ, боловсруулах үйлдвэрлэлийн салбарын үйлдвэрлэлийг явуулахад гол түүхий эд болдог онцлогтой.
6

ДНБ 2009 оны оны үнээр 77.2 тэрбум төгрөг болж өмнөх оноос 3.2 хувь буюу 2572.7 тэрбум төгрөгөөр буурсан байна. ДНБ-ий энэхүү өсөлтөнд хөдөө аж ахуйн салбарын нэмэгдэл өртөг 58.1 хувь, боловсролын салбар 11.5 хувь, санхүүгийн үйл ажиллагаа7.8, бөөний болон жижиглэн худалдаа 5.2, төрийн удирдлага 6.3 хувьтай байгаа нь голлон нөлөөлж байна.
ä/ä200520062007200820092009/ 2008 % 1ÕÀÀ, îéí àæ àõóé, àí àãíóóð24588.028969.337417.945476.144841.998.62Çàãàñ àãíóóð-8.611.93Óóë óðõàéí îëáîðëîõ àæ ¿éëäâýð180.0382.2241.7650.7177.927.34Áîëîâñðóóëàõ àæ ¿éëäâýð288.0955574.9943.7805.185.35Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷, õèé óñàí õàíãàìæ432.0344.2133.9506.7899.6177.56Áàðèëãà288.0567.3758.71049.6937.889.37Áººíèé áîëîí æèæèãëýí õóäàëäàà2448.04203.33976.44760.64008.584.28Çî÷èä áóóäàë, çîîãèéí ãàçàð216.0120.7138.3284.4177.162.39Òýýâýð, àãóóëàõûí àæ àõóé, õîëáîî2952.02177.52317.2293.7915.3311.610Ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãóóä576.0944.51244.45437.25995.1110.311¯ë õºäëºõ õºðºíãº ò¿ðýýñ, áèçíåñ144.04322.54373.5475.6549.9115.612Òºðèéí óäèðäëàãà, áàòëàí õàìãààëàõ, íèéãìèéí äààòãàë1188.01065.114864613.94798.3104.013Áîëîâñðîë2664.03710.55611.29562.98817.392.214Ýð¿¿ëèéã õàìãààëàõ, íèéãìèéí ¿éë÷èëãýý1152.01452.11822.13708.43466.793.515Íèéòèéí àæ àõóé,íèéãýì áîëîí õóâü õ¿íä çîðèóëñàí ¿éë÷èëãýý180.0252.6462668.3819.5122.616Ñàíõ¿¿ãèéí áàéãóóëëàãûí øóóä áóñ ¿éë÷èëãýý-1296.0-1154.4-1464.517Á¿òýýãäýõ¿¿íèé öýâýð òàòâàð1134.11515.71350.80.0Á¿ãä36000.049455.160621.379782.777210.096.8Àéìãèéí íýìýãäýë ºðòºã áóþó Äîòîîäûí Íèéò Á¿òýýãäýõ¿¿í Ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíû ñàëáàð 7

ÄÍÁ, ñàÿ òºãðºã 7721079782.74190049455.360621.2010000200003000040000500006000070000800009000020052006200720082009
Баруун бүсийн эдийн засгийн хөгжил нь бусад бүсүүдээс харьцангуй доогуур байдаг. Баян-Өлгий аймгийн нэг хүнд ноогдох дотоодын нийт бүтээгдэхүүн 2009 оны байдлаар оны үнээр 757.7 мян.төгрөг байгаа нь улсын дундажаас 33.9 дахин, бусад бүсүүдээс 1.3- 2.5 дахин бага байгаа юм.
Баян-Өлгий аймгийн хувьд ДНБ-ий өсөлтийг дагаад жишсэн нэг хүнд ногдох ДНБ 2005 онд 375.0 мян. төгрөг байсан бол 2009 онд 757.7 мян. төгрөгт хүрч 2.5 дахин нэмэгдлээ
Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ /ìÿí.òºã/ 375523.9645.6847.3757.7010020030040050060070080090020052006200720082009 8

Îí20052006200720082009ÄÍÁ, ñàÿ òºãðºã4190049455.360621.279782.777210Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí (%) 6,46,75.33.58.4Áîëîìæèò ÄÍÁ, ñàÿ òºãðºã4430052965.464042.882748.583574.6Àëäñàí áîëîìæ, ñàÿ òºãðºã24003510.13421.62965.56364.6Íýã õ¿íä íîãäîõ ÄÍÁ375523.9645.6847.3757.7 Àæèëã¿éäëýýñ áîëæ àëäàãäñàí ÄÍÁ-èé òîîöîîîíû ¿íýýð
Баян-Өлгий аймгийн ажилгүйдлийн түвшнээр бодоход оны үнээр манай аймаг 2005 онд 2400 сая төгрөг, 2006 онд 3510.1 сая төгрөг 2007 онд 3421.6 сая төгрөг, 2008 онд 2965.5 сая төгрөг, 2009 онд 6364.6 сая.төгрөгний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэх боломжоо алдсан байна.
2009 онд нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 757.7 мянган төгрөг байсан бол жилд алдсан боломжоо нэмэхэд нэг хүнд ногдох ДНБ-ий хэмжээ 825.0 мянган төгрөгт хүрч болох байсан байна.
Áàðóóí á¿ñèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé ÀÀÍýãæ¿¿ä2005200620072008200920052006200720082009Áàÿí-ªëãèé596642719767860395513560602658Ãîâü-Àëòàé524543561570587384434439454462Çàâõàí620682725731819475560597611656Óâñ570620640642815437495513543658Õîâä7377849079401080518625714766892Áàðóóí á¿ñ3047327135523650416122092627282329763326Óëñàä39677488795590160535645742254730817321053649836877Àéìàã ¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí òîîÐåãèñòðèéí ñàíä á¿ðòãýëòýé àæ àõóéí íýãæ, áàéãóóëëàãûí òîî
Улсын хэмжээнд 2009 онд аж ахуйн нэгж, байгууллагын регистрийн санд нийт 64.5 мянган аж ахуйн нэгж бүртгэгдсэний 4.1 мянга буюу 6.4 хувийг баруун бүсийн аймгууд эзэлж, үүнээс Улсын хэмжээнд 36.8 мянган аж ахуйн нэгж, байгууллага тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байгаагийн 3.3 мянга буюу 9.0 хувийг баруун бүсийн аймгууд эзэлж 9

байна. Аж ахуйн нэгж, байгууллагын регистрийн санд бүртгэгдсэн аж ахуйн нэгж, байгууллагын 1.3 хувийг Баян -Өлгий, 0.9 хувийг Говь-Алтай, 1.3 хувийг Завхан, 1.2 хувийг Увс, 1.7 хувийг Ховд аймаг тус тус эзэлж байна. Тогтмол үйл ажиллагаа явуулж байгаа аж ахуйн нэгж, байгууллагын 3.3 мянган аж ахуйн нэгж буюу 9.0 хувийг баруун бүсийн аймгууд эзэлж түүний 1.7 хувийг Баян-Өлгий, 1.2 хувийг Говь-Алтай, 1.8 хувийг Завхан, 1.7 хувийг Увс, 2.4 хувийг Ховд аймаг тус тус эзэлж байна.
¯éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áàéãàà ÀÀÍýãæ áàéãóóëàãóóä /2009 îí/ 8605878198151080020040060080010001200Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä
Улс, бүсийн мал аж ахуйд Баян-Өлгий аймгийн эзлэх байр суурь.
2009 оны байдлаар улсын хэмжээнд 277.1 мянган тэмээ, 2221.3 мянган адуу, 2599.3 мянган үхэр, 19274.7 мянган хонь, 19651.5 мянган ямаа, нийт 44.9 сая толгой мал байна . Улсын хэмжээний малын бүтцийг авч үзвэл нийт малын 0.7 хувийг тэмээ, 5.1 хувийг адуу, 5.8 хувийг нь үхэр, 43.8 хувийг нь хонь, 44.7 хувийг ямаа эзэлж байна.
Улсын хэмжээний нийт малын 38.0 хувь нь хангайн бүсэд, 24.8 хувь нь баруун бүсэд, 24.0 хувь нь төвийн бүсэд, 12.5 хувь нь зүүн бүсэд, 1.0 хувь нь Улаанбаатар хотод байна.
Баян-Өлгий аймаг нь малын тоогоор баруун бүсдээ хамгийн багад орж байна. Баруун бүсийн нийт малын хамгийн их хувь буюу 26 хувийг Завхан, 21.3 хувийг Увс, 20.9 хувийг Ховд, 20.0 хувийг Говь Алтай, харин хамгийн бага 12.0 хувийг Баян-Өлгий аймаг тус тус эзэлж байна.
10

ÒýìýýÀäóó¯õýð Õîíü ßìàà 44023.9277.12221.32599.319274.719651.51090510888.470.9397.6446.446335340.52390.71301.53.95170.7524.3651.6296.32171.826.96636.3594.11348.5410.22827.66.6124137.414621097.6652.12319.115.974.81041145.1979.3515.92268.417.781.897.9807.41263.6498.716716.249.1876.81218.87379.571924298.83619.10.8251.2385.91786.11195.11085.32684.729.789.6127.2724.81713.3596.33620.215.2183.4141.11691.41589.1827.33924.52.4155.7358.91732.71674.81016.32611.60.8185.5183.91332.7908.7706.3256.20.211.421.9111.811166.110527136.7517.1475.14450.94947.22557.4168.70.56.93.469.788.233.61076.926.172.840408.7529.4286.22147.120.78233.7973.81036.9438.61755.285.753.713.1375.71227411.3361.50.411.137.5176.513695.61553.40.757.6153.2732.1609.84103464.22.6233.1194.21714.51319.8881.95491.520.2407.8399.52643.42020.61530.41450.76.4140.1126.8704.1473.44531789.710.1131.5110.1853.7684.3484.52251.13.7136.3162.61085.7862.9593.2400.80.22259.5167.9151.2128.6ÄÎÐÑ¯ÕÕÝÓÁ õîòÄÀÑÝÒª Ç¿¿í á¿ñÃÑÄÎÄÓ ªìÕª ÁÓÎÐÒºâèéí á¿ñ Õàíãàéí á¿ñ ÀÐÁÕ ªÂÃÎÇÀÓÂÕÎÁîäîä øèëæ¿¿ëñíýýðÁ¿ãäÁàðóóí á¿ñ Áª ¿¿íýýñ ìÿí.òîë2009 îíû ýöýñò áàéãàà íèéò ìàëûí òîî á¿ñ íóòãààð Á¿ãä
/ìÿí.òîë/ Àéìàã200520062007200820092009 2008 % Ä¿íäýý ýçëýõ õóâüÁàÿí-ªëãèé1320.51470.31597.41529.61301.585.112.0Ãîâü-Àëòàé1834.32199.22486.62505.92171.886.719.9Çàâõàí2102.32550.82999.931362827.690.226.0Óâñ2021.32400.92653.52499.32319.192.821.3Õîâä1963.72293.82564.32486.72268.491.220.8Á¿ñèéí ä¿í9242.11091512301.712157.510888.489.6100.0Óëñûí ä¿í3039934802.940263.843288.544023.9101.724.7Ìàëûí òîî
11

2009 онд өмнөх онтой харьцуулахад малын тоо баруун бүсийн хэмжээнд мөн Баян- Өлгийд 14.9 хувь, Увсад 7.2 хувь, Ховдад 8.7 хувь,Завхан аймагт 9.8 хувь,Говь Алтай аймагт 13.3 хувиар тус тус буурсан байна.
Завхан аймаг малын тоогоор 2009 оны улсын хэмжээндэх хамгийн их малтай 5 аймгийн дотор багтаж байна. Áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäûí ìàëûí òîî, /ìÿí.òîë/ Óâñ, 2319.1Çàâõàí, 2827.6Áàÿí-ªëãèé, 1301.5Ãîâü-Àëòàé, 2171.8Õîâä, 2268.4
Àéìàã200520062007200820092009 2008 % Ä¿íäýý ýçëýõ õóâüÁàÿí-ªëãèé109611107811102972310380106.822.2Ãîâü-Àëòàé8129837583718241803397.517.2Çàâõàí102781051110822107821009893.721.6Óâñ1005710066101399905939294.820.1Õîâä9356931394149400893495.019.1Á¿ñèéí ä¿í487814934349848480514683797.5100.0Óëñûí ä¿í16834417075517158817112417014299.427.5Ìàë÷èí ºðõèéí òîî
Бүсийн нийт малчин өрхийн тоо 2009 онд 46837 болж өмнөх оныхоос 2.5 хувиар буюу 1214 өрхөөр буурсан байна. Малчин өрхийн тоогоор манай аймаг 2005- 2007 онд бүсийн хэмжээнд тэргүүлж байсан боловч 2009 онд өмнөх онтой харьцуулахад мөн 6.8 хувиар буюу 657 өрхөөр өссөн байна. Дээрхи хүснэгтээс харахад 2009 онд малчин өрхийн тоо баруун бүсийн 5 аймагт буурсан үзүүлэлттэй байна.
12

Манай аймгийн хувьд баруун бүсийн нийт малчин өрхийн 22.2 хувийг эзэлж бүсийн хэмжээнд 3-р байр эзэлж байна.
Àéìàã200520062007200820092008 2007 % Ä¿íäýý ýçëýõ õóâüÁàÿí-ªëãèé232342307123682228862114192.421.1Ãîâü-Àëòàé186421911317945172071635995.116.2997Çàâõàí233002341723737225862169696.121.6Óâñ213432122221902206401960695.019.5Õîâä214612199221438217752156299.021.5Á¿ñèéí ä¿í10798010881510870410509410036495.5100Óëñûí ä¿í36429336435036619936025534930397.028.7Ìàë÷äûí òîî
Улсын нийт малчдын 28.8 хувийг баруун бүсийн аймгууд эзэлж байна. Бүсийн хэмжээндэх малчдын тоогоор Завхан аймаг тэргүүлж, нийт малчдын 21.1 хувийг эзэлж байна.
Àéìàã200520062007200820092009 2008 % Ä¿íäýý ýçëýõ õóâüÁàÿí-ªëãèé585.2637.7681.5664.8602.990.712.7Ãîâü-Àëòàé736.5876.5985.21034.8908.087.719.1Çàâõàí856.11037.51215.21300.41192.391.725.0Óâñ907.61018.71144.41136.11077.794.922.6Õîâä826.5946.71047.01076.0980.091.120.6Á¿ñèéí ä¿í3911.94517.15073.35212.14761.191.3100.0Óëñûí ä¿í1288414712.416784.818531.319005.3102.625.1Õýýëòýã÷ ìàëûí òîî
Улсын нийт хээлтэгч малын 25.1 хувийг баруун бүс эзэлж байна.
Бүсийн хэмжээнд 2009 онд 4761.1 мянган толгой хээлтэгч мал тоологдсон нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад 451.0 мянган толгойгоор буюу 8.9 хувиар буурсан байна. Хамгийн олон хээлтэгч малтай аймгаар Завхан аймаг тодорч, хамгийн бага хээлтэгч малтай аймагт манай аймаг орж байна. Сүүлийн 5 жилийн үзүүлэлтээс харахад бүсийн хэмжээнд хээлтэгч мал өсөх хандлагатай байна. Энэ нь малчдын мал өсгөх сонирхолтой холбоотой юм.
13

Манай аймгийн хээлтэгч малын тоо баруун бүст эзлэх хувь 2009 онд 12.7 хувийг эзэлж байсан бол өмнөх онтой харьцуулахад 9.3 хувиар буурсан байна.
Õýýëòýã÷ ìàëûí òîî, òàâàí òºðëººð ìÿí.òîë200820092008200920082009200820092008200920082009Ä¿í5212.14761.120.020.7123.3118201.7187.42209.920742657.22360.9Áàÿí-ªëãèé 664.8602.91.01.017.316.234.631.2269.8243.5342.0311.1Ãîâü-Àëòàé1034.8908.07.88.020.919.616.715.0324.6294.8664.7570.7Çàâõàí1300.41192.31.21.535.435.255.152.5667.9632.9540.9470.3Óâñ1136.11077.75.05.122.722.150.647.3570.2549.2487.5454.0 Õîâä1076.0980.05.05.226.924.844.741.4377.3353.7622.1554.9 ¯íýýÝì õîíüÝì ÿìààÀéìàãÁ¿ãäÈíãýÃ¿¿
Манай аймгийн хувьд бүсийн хэмжээнд ингэний-4.9 хувийг, гүүний-13.8 хувийг, үнээний-16.7 хувийг, эм хонины-11.8 хувийг, эм ямааны – 13.2 хувийг тус тус эзэлж байна. 2009 оны хээлтэгч малын дотор гүү, үнээ, эм хонины тоогоор Завхан аймаг бүсийн хэмжээнд тэргүүлж байгаа бол ингэ, эм ямааны тоогоор Говь-алтай аймаг тэргүүлж байна.
Баруун бүсийн хээлтэгч малын сүргийн бүтцийг харуулбал: Õýýëòýã÷ ìàëûí á¿òýö, òºðëººðÝì ÿìàà , 2657.2Ýì õîíü, 2209.9Ã¿¿, 123.3Èíãý, 20.0¯íýý, 201.7
Бүсийн хэмжээнд 2007 онд106.5 мянган толгой мал хорогдсон нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад 33.2 мянган толгойгоор буюу 45.3 хувиар өссөн байна. Манай аймгийн хувьд нийт хорогдлын 21.5 хувийг эзэлж байгаа ба хорогдсон малын тоогоор Увс аймгийн дараа орж байна.
14

Òîì ìàëûí ç¿é áóñ õîðîãäîë/ìÿí.òîë/ Ä¯Í167.052.4308.573.3106.5145.3Áª30.820.891.215.022.9152.7ÃÎ12.94.111.66.211.9191.9ÇÀ69.19.572.512.113.8114.0ÓÂ30.310.6110.932.447.7147.2ÕÎ23.97.422.27.610.1132.9Àéìàã20032007/20062006200720042005
Бүсийн хэмжээнд хорогдсон малын тоог графикаар харуулбал:
167.052.4308.573.3106.50.050.0100.0150.0200.0250.0300.0350.0 ìÿí.òîë 20032004200520062007Áàðóóí á¿ñèéí òîì ìàëûí ç¿é áóñ õîðîãäîë
2005 онд 308.5 мянган толгой мал хорогдсон нь сүүлийн 5 жилийн дотор хамгийн их нь байгаа бол хамгийн бага мал хорогдсон жил нь 2004 онд 52.4 мянган толгой байгаа юм. Сүүлийн 5 жилээр үзвэл малын хорогдол 2 жилд нь буурч, 3 жилд нь өссөн үзүүлэлттэй байна.
2007 онд бүсийн хэмжээнд 3962.0 мянган толгой төл бойжуулсан нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад 404.4 мянган толгойгоор буюу 11.4 хувиар өссөн байна. Манай аймгийн хувьд нийт бойжуулсан төлийн 13.6 хувийг эзэлж байгаа ба бойжуулсан төлөөр бүсийн хэмжээнд сүүлийн байрт орж байна.
15

Áîéæóóëñàí òºë/ìÿí.òîë/ Ä¯Í2482.72889.82812.53557.63962.0111.4Áª515.4524.5410.3521.9539.3103.3ÃÎ394.1482.9549.9670.5779.3116.2ÇÀ476.2608.7624.8803.0952.3118.6ÓÂ551.3663.8580.2796.4833.6104.7ÕÎ545.7609.9647.3765.8857.5112.0Àéìàã20032007/20062006200720042005
2007 оны нийт бойжуулсан төлийн 24.0 хувийг Завхан, 21.6 хувийг Ховд, 21.0 хувийг Увс, 19.7 хувийг Говь-Алтай, 13.6 хувийг манай аймаг тус тус эзэлж байна. Áîéæóóëñàí òºëèéí òîîíä àéìãóóäûí ýçëýõ õóâü13.6% 19.7% 24.0% 21.0% 21.6% Áª ÃÎÇÀÓÂÕÎ
Бүсийн хэмжээнд төл бойжилтыг графикаар харуулбал:
16

2482.72889.82812.53557.63962.00.0500.01000.01500.02000.02500.03000.03500.04000.0 ìÿí.òîë 20032004200520062007Áîéæóóëñàí òºë
Бойжуулсан төлийн тоог сүүлийн 5жилээр авч үзвэл 2005 онд буурсан ба бусад онуудад өссөн байна.
Бүсийн газар тариалангийн үйлдвэрлэлд Баян-Өлгий аймгийн эзлэх хувь хэмжээ.
Баруун бүсийн хэмжээнд 2009 онд нийт 9392.5 га талбай тариалснаас 4552.9 га-д үр тариа, 1757.4 га-д төмс, 1179.6 га-д хүнсний ногоо, 1659.1 га-д тэжээлийн ургамал тариалж , 5098.1 тонн үр тариа, 15669.7 тн хүнсний ногоо, 21356.1 тн төмс, 5257.7 тн тэжээлийн ургамал тус тус хураан авсан байна.
Манай аймаг 2008 онд нийт 709 га талбай тариалснаас 7.5 га-д үр тариа, 344.3 га-д төмс, 111 га-д хүнсний ногоо, 246.2.0 га-д тэжээлийн ургамал тариалж , 6.5 тн үр тариа, 1087.7 тн хүнсний ногоо, 3508.4 тн төмс, 615.1 тн тэжээлийн ургамал тус тус хураан авсан байна. Эндээс үзэхэд нэг га талбайгаас 8.6 центнер үр тариа, 101.9 центнер төмс, 97.9 центнер хүнсний ногоо хураан авсан байна
Баруун бүсийн аймгуудын тариалсан талбай /га/
17

/ãà/ Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä20058634747.41382.9669.13578.92255.720066794.4619.51034.2607.72025.82507.220078639.5684.31308.2608.73390.72647.620088566.57091509.5599.72971.42776.920099392.5741.61934.4867.53553229620052815.74.8565.51663.8581.620062594.18.9455.81438.469120072737.95.7614.71562555.520083715.47.5714.291.22220682.520094552.94.5776.2256.52940.8574.920051596.2345198214186.9652.320061620.9321.3190.622217970820071760.9317.6204.2234.9182.7821.520081929.3344.3230.7237.1225.3891.920091757.4346.4218.8228.5239.5724.220051234.4122130.3122.6125.573420061222105.188.3118.6125.1784.920071247.410796.4130.7127.378620081390.1111125.2130.7167.7855.520091179.6109.3117.595151.2706.6 ¯ð òàðèàÒºìñÕ¿íñíèé íîãîî Òàðèàëñàí òàëáàé, óðãàìëûí òºðëººðÄ¿íÀéìãèéí íýð Íèéò òàëáàé
2009 онд бүсийн хэмжээнд нийт тариалсан талбай 9392.5 га байгаа өнгөрсөн онтой харьцуулахад 826 га-гаар буюу 9.7 хувиар өссөн байна. Тариалсан талбайн хэмжээгээр Увс, Ховд, Говь-Алтай, Завхан аймгуудын дараа орж байгаа ба нийт тариалсан талбайн 7.9 хувийг Баян-Өлгий аймаг эзэлж байна. Баян-Өлгий аймгийн тариалсан талбайн хэмжээ өмнөх онтой харьцуулахад 4.6 хувь буюу 32.6 га-гаар нэмэгдсэн байна. Газар тариалан эрхлэх, ялангуяа төмс хүнсний ногоо, жимс жимсгэнэ тариалж, түүнийгээ боловсруулж хүнс тэжээлдээ хэрэглэх, зах зээлд борлуулж орлого олох гэсэн ард иргэдийн идэвх санаачлага өрнөж байна.
2009 онд 281.4 га-д тэжээлийн ургамал тариалсан нь бүсийн хэмжээнд 17.0 хувийг эзэлж байна. Бүсийн хэмжээнд хамгийн их тэжээлийн ургамал тариалсан 580.4 га-д тариалалт хийсэн Говь-Алтай аймаг юм . Энэ нь бүсийн хэмжээнд 35.0 хувийг эзэлж байна.
18

Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä20052795.7275.6314.1332.51602.7270.820061351.4184.2299.5267.1283.3317.320072887.3254392.9243.11518.7478.620081530.2246.2439.4140.7358.934520091659.1281.4580.4287.5221.5288.3Ä¿íÀéìãèéí íýð Òýæýýëèéí óðãàìàë
2009 онд бүсийн хэмжээнд 36608 тн ургац хураасан нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад 10773.6 тн-оор буюу 22.7 хувиар буурсан байна. Хураасан ургацын хэмжээгээр Ховд аймаг нийт ургацын 45.1 хувийг эзэлж тэргүүлж байгаа ба манай аймаг нийт хураасан ургацын 12.1 хувийг эзэлж 3-р байрт орж байна.
Õóðààñàí óðãàö, óðãàìëûí òºðëººð /2009/ 1293.2118.14.14011.41008.73289.41815.82231.11673.78503.61124.88382822.88886985.30%10%20%30%40%50%60%70%80%90%100% Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâäòîíí¯ð òàðèàÒºìñÕ¿íñíèé íîãîî 19

/òí/ Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä200538791.25565.33848.63994.37221.518161.52006189869.64873.92617.14002.37815.220522.5200740074.45081.64100.14098.65831.320962.8200847381.65217.74680.94484.58448.924549.62009366084418.339472679.89065.316497.620052732.43.2520.21595.9613.1 20063021.36.35191854.5641.520073325.56.46762157.7485.420085098.16.5956.71.83149.7983.420096435.54.11293.2118.14011.41008.7200515981.63620.61522.61898.71921.17018.6200617358.23384.41266.92289.12289.38128.5200718514.13294.31390.32440.11960.49429200821356.13508.41365.62616.7232111544.4200917513.63289.41815.81673.72231.18503.6200514334.51460.21076.91074.41316.39406.7200613266.31077.9506.11044.71610.89026.8200713826.3942521.71357.51498.29506.9200815669.71087.7489.512861818.210988.3200912658.91124.88388882822.86985.3Õóðààñàí óðãàö, óðãàìëûí òºðëººðÄ¿íÀéìãèéí íýð Íèéò òàëáàé¯ð òàðèàÒºìñÕ¿íñíèé íîãîî
Хураасан үр тарианы хэмжээгээр Увс аймаг тэргүүлж байгаа ба манай аймаг 4-р байрт байна. 2009 онд бүсийн хэмжээнд 17513.6 тн төмс, 12658.9 тн хүнсний ногоо хураасан нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад төмс 3842.5 тн-оор буюу 18.0 хувиар, хүнсний ногоо 3010.8 тн-оор буюу 19.2 хувиар тус тус буурсан байна. Хураасан төмс, хүнсний ногооны хэмжээгээр Ховд аймаг тэргүүлж байна.
Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä20055742.7481.3728.91021.22388.21123.120066691.3405.3831.2668.52060.62725.720074408.5838.91512.13012151541.520085257.7615.11869.158011601033.520094700.85701467.4549.14561658.3Ä¿íÀéìãèéí íýð Òýæýýëèéí óðãàìàë
20

2009 онд бүсийн хэмжээнд 4700.8 тн тэжээлийн ургамал хураасан нь өнгөрсөн онтой харьцуулахад -556.9 тн-оор буюу 10.6 хувиар буурсан байна.
Аж үйлдвэрийн салбард аймгийн эзлэх байр суурь
Аж үйлдвэрийн салбарын үйл ажиллагаа нь хүн амын хэрэглээ, дээд бүтэц болон ашигт малтмалын нөөц, уул уурхайн газар зүйн байршилаас илүү хамааралтай бөгөөд боловсруулах аж үйлдвэрийн салбар нь ихэнхидээ хүн амын хэрэглээг хангахад оршино.
20052006200720082009Ä¿íäýý ýçëýõ% Áàÿí-ªëãèé2191.53225.632302309.4427717.1Ãîâü-Àëòàé2476.32413.73184.46411.15353.821.4Çàâõàí3407.72154.52651.52657.23223.112.9Óâñ2623.23250.54906.76028.5756830.3Õîâä1994.21604.41681.12151.94594.618.4Áàðóóí á¿ñ12692.9126491565419558.125016100.0Àæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëò ñàÿ/òºã
Баруун бүсийн аж үйлдвэрийн бүтээгдэхүүний борлуулалт нь жилээс жилд нэмэгдсэн байна.Үүнд 2005 онд 12692.9 сая төг байсан ба 2006 онд 12649 сая төгрөг болж 0.4 хувиар буурсан , 2007 онд өмнөх онтой харьцуулхад 23.7 хувиар өссөн байна. 2008 онд өмнөх оноос 24.9 хувь, 2009 онд өмнөх оноос 27.9 хувиар тус тус өсөн нэмэгджээ. 2009 оны байдлаар баруун бүсээс Увс аймаг 7568 сая төгрөгний аж үйлдвэрийн бүтээгдхүүний борлуулалт хийсэн нь бусад аймагуудаас тэргүүлж баруун бүсийн нийт борлуулалтын 30.3 хувийг эзэлж, өмнөх онтой харьцуулахад 25.5 хувиар өссөн байна. Бага борлуулалт хийсэн Завхан аймаг 3223.1 сая төгрөг ба бүсийн нийт борлуулалтын 12.8 хувийг эзэлж байна. Баян –Өлгий аймгийн хувьд 4277.0 сая төгрөг байгаа нь өмнөх онтой харьцуулахад 85.1 хувиар өсч бүсийн дүнгийн 17.1 хувийг эзэлж байна 2008-2009 онд бусад аймгуудад 21.2 хувиас 2 дахин өсөхөд Баян-Өлгий аймагт 85.2 хувь буюу 1967.6 сая төгрөгөөр өссөн нь манай аймгийг 4-р байрт оруулж байна. Баян-Өлгий аймгийн аж үйлдвэрийн салбарт 2009 онд нийтдээ дамжуулан борлуулсан цахилгааныг оролцуулаад 8024.5 сая төгрөгний бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэсэн нь өнгөрсөн оныхоос 3.7 хувиар буюу 312.5 сая төгрөгөөр буурсан байна.
21

17.121.412.930.318.40.05.010.015.020.025.030.035.0Áàÿí- ªëãèéÃîâü- ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâäÀæ ¿éëäâýðèéí ñàëáàðûí 2009 îíû á¿òýýãäýõ¿¿íèé áîðëóóëàëòûí áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäûí ýçëýõ õóâü
Íèéò ä¿í2996.34004.25204.98337.08024.596.3Öàõèëãààí ýð÷èì õ¿÷ 860890790.8966.5675.869.9Äóëààíû ýð÷èì õ¿÷ 633.1732.8876.8880.11411.9160.4Í¿¿ðñ îëáîðëîëò 246.6336.2861.6813.2842.4103.6Ãÿíò áîëä îëáîðëîëò 116.9314.3190.61632.5288.217.7Õ¿íñ á¿òýýãäýõ¿¿í 51.856.366.8113.4194.9171.9Ìàõ áýëòãýõ 240.0639.6763.6838.41186.3141.5 ªëºí ãýäýñ 229.6270.8272.3212.7190.489.5Ãóðèë,õèâýã 175.599.82.52.5Ìîä,ìîäîí ýäëýë 22.513.312.718.867.9361.2Î¸äîë,ýñãèé ýäëýë 2.50.312.650.225.550.8Òºìºð ýäëýë 2.5Öýâýð óñ 65.578.274.6107.8153.7142.6Áîõèð óñ 210.7153.4127.5188.2235.0124.9Óãààñàí íîîñ302.1325.511282038.12609.3128.0Òîîñãî ¿éëäâýðëýë 15.018.027.0261.474.228.4Ñòàíäàðò áëîê 116.536.331.2Áàðèëãûí õèéö 7.7Øîõîé 20 Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí àæ ¿éëäâýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëò ¯ç¿¿ëýëò¿¿ä2005200620072009/ 2008/ñàÿ òºã / 20082009
22

. Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí àæ ¿éëäâýðèéíñàëáàðûí íèéò á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýëò /ñàÿ òºã/ 8024.58337.02996.34004.25204.9020004000600080001000020052006200720082009
Тээвэр, холбооны салбарын үзүүлэлтүүд
ÑóóäëûíÀ÷ààíûÀâòîáóñÖèñòåðíÒóñãàé çîðèóëàëòûí Áàÿí-ªëãèé45204581430546234813332512111781980Ãîâü-Àëòàé23792553278934513517244858732218142Çàâõàí23112684263946833605182112614223269Óâñ2755256326973472322520228892192867Õîâä3029309637123263429232218242002126Áàðóóí á¿ñ14994154771614219492194521283747721341118384Óëñàä131184140872161989190459224068153906472911613620284707Àéìàã20052006200720082009ÒºðëººðÀâòî ìàøèíû òîî
Àéìàã200520062007200820092009 2008% Áàÿí-ªëãèé31093124320333303356100.8Ãîâü-Àëòàé2403234221211779135075.9Çàâõàí2500253219001880176193.7Óâñ2732219321132100176584.0Õîâä2691219619761734112564.9Áàðóóí á¿ñ13435123871131310823935786.5Óëñàä16049315656114958115155814286294.3Ñóóðèí òåëåôîí öýãèéí òîî 23

Улсын дүнгийн 8.7 хувийг баруун бүсийн аймгууд эзэлж байна. Автомашины тоогоор баруун бүсийн аймгуудын дотор хамгийн өндөр нь Баян-өлгий аймаг орж 24.7 хувийг эзэлж үүний 69 хувь нь суудлын машин байна. Бүсийн хэмжээндэх нийт авто машины 25.1 хувийг суудлын машин эзэлж байна.
Бүсийн мэдээлэл технологи харилцаа холбооны салбарт шинэ дэвшилт техник, технологи үйлчилгээний төрлүүд амжилттай нэвтрүүлсэнээр мэдээлэл харилцаа холбооны орчин үеийн хэд хэдэн төрлийн сүлжээний үндсэн суурь тавигдаж улмаар өргөжиж аймгаас сум, баг хүртэл ашиглах боломжтой болж байна.
Төсвийн орлого, зарлагад орон нутгийн төсвийн эзлэх хувь
Баруун бүсийн аймгуудын орон нутгийн төсвийн гүйцэтгэл орлого 2009 оны үнээр 20340.1 сая төгрөгт хүрчээ. Үүний 19.0 хувийг Говь-Алтай, 20.7 хувийг Увс, 20.0 хувийг Завхан, 22.1 хувийг Ховд, хамгийн бага 18.2 хувийг Баян-Өлгий аймаг тус тус эзэлж байна. Улсын нэгдсэн төсвийн орлогын 7.2 хувийг баруун бүс эзэлж байна. Энэ нь өмнөх оныхоос -5.1 пунктээр буурсан байна. Өмнөх онтой харьцуулахад баруун бүсийн төсвийн орлого нь 20.2 хувиар буюу 5128.2 сая төгрөгөөр буурсан байна .
ñàÿ.òºã20092008% 2005200620072008200920052006200720082009Á¿ãä7527.79495.916885.425468.320340.179.9100100100100100Áàÿí-ªëãèé 1235.01479.12792.64143.63702.4148.3889.416.415.616.516.318.2Ãîâü-Àëòàé1519.92215.53489.86989.53859.755.220.223.320.627.419.0Çàâõàí1629.52086.33598.94807.74075.284.821.62221.318.920.0Óâñ1555.11852.73483.64868.14211.186.520.619.520.619.120.7Õîâä1588.11862.33520.44659.54491.696.421.119.621.018.322.1Óëñàä78308.996202.1153508207567.2281590.1135.22135.79.69.911.012.37.2177.82007% 2008ÀéìàãÎðîí íóòãèéí òºñâèéí îðëîãîÁ¿ñèéí îðîí íóòãèéí òºñâèéí îðëîãîä àéìãóóäûí ýçëýõ õóâüÎðîí íóòãèéí òºñâèéí îðëîãî, îíû ¿íýýð, ñàÿ òºã157.5150.8188.0189.0
Баян Өлгий аймгийн хувьд орон нутгийн төсвийн ихээнх хувийг хүн амаас орох орлого, НӨАТ, бусад төлбөр хураамжууд бүрдүүлдэг. Сүүлийн жилүүдэд баруун аймгуудын төсвийн нийт зарлагын хэмжээ өсч 2009 онд 2005 онтой харьцуулахад 2.7 дахин нэмэгдэж, өмнөх онтой харьцуулахад 13.7 хувь буурчэ.. Баруун бүсийн орон нутгийн төсвийн нийт зарлагын 20.5 хувийг Завхан, 19.8 хувийг Говь-Алтай, 19.3 хувийг Ховд, 22.3 хувийг Увс, 18.0 хувийг Баян-Өлгий аймаг эзэлж байна.
24

ñàÿ.òºã200820092007%2008% 2005200620072008200920052006200720082009Óëñàä79343.295574.1145998203136267479139.14131.679.59.811.311.27.4Á¿ãä7568.99373.616523.822859.519739.1138.3486.3100100100100100Áàÿí-ªëãèé 1237.91465.52706.74006.23546.5148.088.516.315.616.417.518.0Ãîâü-Àëòàé1583.02007.33487.84867.33916.8139.5580.52121.421.121.219.84Çàâõàí1619.12091.03546.54879.74057.9137.5983.221.422.421.421.320.56Óâñ1554.71860.23336.84539.24402.5136.097.020.519.820.220.022.3Õîâä1574.21949.73446.04567.13815.4132.5383.520.820.820.820.019.33Á¿ñèéí îðîí íóòãèéí òºñâèéí çàðëàãàä àéìãóóäûí ýçëýõ õóâüÎðîí íóòãèéí òºñâèéí çàðëàãàÀéìàãÎðîí íóòãèéí òºñâèéí çàðëàãà
2003 онд Баян-Өлгий, Завхан, Ховд аймгуудын төсвийн зарлага нь орлогоосоо давж төсөв нь алдагдалтай гарсан боловч 2004 онд эдгээр аймгуудын төсөвийн тэнцэл нь сайжирч ашигтай гарсан байна. 2009 онд Баруун бүсийн аймгуудын Говь Алтай ,Увс аймгуудын зарлага нь орлогооосоо давж төсөв нь алдагдалтай гарсан байна.
Бүсийн хэмжээнд төсвийн орлого, зарлагын харьцаа 2003 онд 95.8 , 2004 онд 102.5 болж 6.7 пунктээр өсч, 2005 онд 99.4 болж 3.1 пунктээр 2009 онд 2.9 пунктээр буурсан байна.
Улсын төсвөөс орон нутгийн төсөвт олгосон дэмжлэг бүсийн хэмжээнд 12715.8 сая төгрөг ба улсын нийт дүнгийн 45.3 хувийг эзэлж улсын нийслэлээс алслагдсан аймгуудын амжиргааны өртөг өндөр байгааг харуулж байна.
ñàÿ.òºã2008%2009% 200720082005200620072008200920052006200720082009Á¿ãä27173391.51027512715.86776.1123.853.3100100100100100Áàÿí-ªëãèé 291.5352.41507.22044.01089.3135.653.310.710.414.616.116.1Ãîâü-Àëòàé770.1965.62152.62512.71117.1116.744.528.328.521.019.716.5Çàâõàí562.2760.82317.92889.11624.3124.656.220.722.422.522.724.0Óâñ588.1776.92221.92892.01837.3130.263.521.622.921.622.727.1Õîâä505.1535.82075.12377.91108.1114.646.618.615.820.218.716.4Óëñàä5947.97185.72198628033.813554.1127.548.345.747.246.745.350.0Àéìàã Óëñûí òºñâººñ îðîí íóòãèéí òºñºâò îëãîñîí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýãÓëñûí òºâëºðñºí òºñâººñ îðîí íóòãèéí òºñºâò ºãñºí òàòààñ, îíû ¿íýýð, ñàÿ òºãðºãÓëñûí òºâëºðñºí òºñâººñ á¿ñýä ºãñºí òàòààñä àéìãóóäûí ýçëýõ õóâü
Дээрхи хүснэгтээс харахад улсын төсвөөс өгсөн татаасаас хамгийн бага 16.1 хувийг Баян-Өлгийд ногдож, харин хамгийн бага хувь Говь-Алтай аймагт ногдож 25

байна 2005 онд Баруун бүсийн аймгуудад өгсөн татаасын хэмжээ 2717 болж өмнөх оноос 674.5 сая төгрөгөөр нэмэгдэж, харин 2008 онд 12715.8 сая төгрөг болж 2440.8 сая төгрөгөөр өссөн бол 2009 онд 6776.1 сая төгрөг болж өмнөх оныхоос 45.7 хувиар буурсан байна.. Óëñààñ áàðóóí á¿ñýä ºãñºí ñàíõ¿¿ãèéí äýìæëýã /ñàÿ òºã/ 27173391.510274.712715.86776.10200040006000800010000120001400020052006200720082009
Хэрэглээний үнийн өсөлт
20062007200820092006200720082009200620072008200920062007200820092006200720082009Ãóðèë, êã383467751577528680966842449558890831418508842779459523882814Õîíèíû ìàõ, êã17752300275822251854205824332225210822332833272517502025260023252050245831502700Öàãààí áóäàà, êã625658110811926596711088134267564610331400613629992123362962110581242Øèíãýí ñ¿¿, ë708817154216836678631183140855070495012425837251033110866779212581283Ýëñýí ÷èõýð, êã99610581167130810589111117129293888897913089839171075128390097511501300Öàõèëãààí, 1êÂò.öàã6966666660606060575757576966666669666666Õàëààëò, ì2354400467627288288339440182290300300181266276312164164174187Áåíçèí À-76, ÀÈ-80, ë8389231353126787092813191344858941133813658379201313130985393013631348ÕîâäÁàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÃîë íýðèéí áàðààíû æèëèéí äóíäàæ ¿íý
Дээрхи хүснэгтэнд өргөн хэрэглээний зарим бараа, үйлчилгээний үнийн өсөлтийг авч хамруулав. Гурилын үнийг 2007 онтой харьцуулахад Баян-Өлгий аймагт 23.5 %, Говь-Алтайд 43.8, Завханд 48.9%, Увсад 53.3%, Ховдод 55.6 хувиар тус тус өссөн байна. Хонины махны үнэ Баян-Өлгийд бага зэрэг буурсан, бусад аймгуудад 18.2-38.3 хувиар 26

нэмэгдсэн. Цаган будааны үнэ баруун бүсэд 621-1108 төгрөг болж 487 хүртэл төгрөгөөр өссөн, шингэн сүү, элсэн чихрийн үнэ мөн адил өссөн байгаа нь харагдаж байна. Халаалтын үнэ М2 нь Баян-Өлгий, увс, Ховд аймгуудад 66 төгрөг , Говь-Алтайд 60, Завханд 57 төгрөг байна. Бэнзины үнэ жилээс жилд нэмэгдсээр байгаа.
Худалдаа, үйлчилгээний салбарын хөгжилд аймгийн эзлэх байр суурь
20052006200720082009Á¿ãä1039994113107Áàÿí-ªëãèé8481769488Ãîâü-Àëòàé110108104139140Çàâõàí8582787874Óâñ126126121166165Õîâä134126118145127Óëñûí äóíäàæ 7168646367Õóäàëäààíû íýã öýãò íîãäîõ õ¿íèé òîî
Дээрхи хүснэгтээс харахад 2005-2007 онд худалдааны нэг цэгт ногдох хүний тоо энэ 5 аймгийн хэмжээнд буурч байсан бол 2009 онд өмнөх онтой харьцуулахад Баян- Өлгийд 6, Завхан 4, Увсад 1, Ховдод 18 хүнээр буурч харин Говь Алтай аймагт 1 хүнээр нэмэгдсэн байна. Увсад худалдааны нэг цэгт ногдох хүний тоо хамгийн өндөр аймаг Увс аймаг ба бүсийн дундажаас 58, улсын дундажаас 98 хүнээр илүү байна. Хамгийн бага нь Завхан аймаг нь баруун бүсийн дундажаас 33 хүнээр бага харин улсын дундажаас 7 хүнээр их байна. ÀéìàãÓñ ò¿ãýýõ öýãÕîã óñòãàõ öýãÕàëóóí óñíû öýãÇî÷èä áóóäàëÓñ òýýâðèéí àâòîìàøèíÕîã òýýâðèéí ìàøèíû òîîÁàÿí-ªëãèé13282229216Ãîâü-Àëòàé23362128619Çàâõàí61313233Óâñ3222212758Õîâä172510010Á¿ñèéí ä¿í91891001261256Óëñûí ä¿í 12654124941083174461Íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé öýãèéí òîîòîî,2009 îí
27

Бүсийн хэмжээндэх нийт ус түгээх цэгийн 35.2 % нь Увсад, хамгийн бага 6.6 % нь Завхан аймагт ногдож байна, хог устгах цэгийн 40.5 %-ийг Баян-Өлгий эзэлж байвал Завханд ганцхан хог устгах цэгтэй байна. Халуун усны цэгээс 31.0%-ийг Завхан, 5.0 %- ийг Ховд, Зочид буудлын 25.4 хувийг Завхан, 8.0 хувийг Ховд аймаг тус тус эзэлж байна. Áàðóóí á¿ñèéí íèéòèéí àæ àõóéí ¿éë÷èëãýýíèé öýãèéí óëñûí ä¿íäýý ýçëýõ õóâüÕîã óñòãàõ öýã, 21.6Õàëóóí óñíû öýã, 20.2Óñ ò¿ãýýõ öýã, 7.2Çî÷èä áóóäàë, 11.6
• Нийгмийн хөгжилд аймгийн эзлэх байр суурь
Àéìàã2005- 20062006- 20072007- 20082008- 20092009- 2010Áàÿí-ªëãèé3841414242Ãîâü-Àëòàé2729292828Çàâõàí3233333131Óâñ3027272727Õîâä2324242323Áàðóóí á¿ñ150154154151151Óëñàä724742754748755Áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäûí ÅÁÑ-èéí òîî
Дээрхи үзүүлэлтээс харахад ерөнхий боловсролын сургуулийн тоогоор манай аймаг эхний байранд байгаа ба удаахь байруудаад Завхан, Говь-Алтай, Увс, Ховд аймгууд орж байна. ЕБС-ийн тоог өмнөх онтой харьцуулахад өөрчлөлт ороогүй байна.
Улсын хэмжээндэх нийт ЕБС-ийн суралцагчдын 93.6 мян.хүн буюу 17.9 хувийн баруун бүс эзэлж байна.
Аймгийн хэмжээнд 2009-2010 оны хичээлийн жилд нийт 23.8 мянган сурагч ерөнхий боловсролын 42 сургуульд суралцаж байгаа нь 2008-2009 оны хичээлийн жилийнтэй харьцуулахад 0.9 хувиар буурсан байна. Баруун бүсэд хамгийн их ЕБС-ийн 28

суралцагчидтай аймаг бол Баян-Өлгий 23.8 мянга, харин хамгийн бага үзүүлэлттэй Говь- Алтай аймаг нь 12.6 мянган сурагчидтай байна.
ìÿí.õ¿íÀéìàã2005- 20062006- 20072007- 20082008- 20092009- 2010Áàÿí-ªëãèé23.423.323.72423.8Ãîâü-Àëòàé15.113.112.912.912.6Çàâõàí18.317.717.817.516.9Óâñ21.220.820.520.419.8Õîâä21.621.621.921.420.5Áàðóóí á¿ñ99.696.596.896.293.6Óëñàä556.9542.5537.5532.1522.1Åðºíõèé áîëîâñðîëûí ñóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä
23.423.323.72423.822.82323.223.423.623.8242005-20062006-20072007-20082008-20092009-2010Áàÿí-ªëãèé àéìãèéí ÅÁÑóðãóóëüä ñóðàëöàã÷èä /ìÿí õ¿í/
ЕБС-ийн багш нарын тоогоор манай аймаг бүсийн хэмжээнд эхний байрт байгаа ба сүүлийн байрт Говь-Алтай аймаг орж байна.
ЕБС-ийн нэг багшид ногдох хүүхдийн тоо 2009-2010 оны хичээлийн жилд 19 байгаа нь өнгөрсөн хичээлийн жилтэй харьцуулахад 0.5 хувиар буурсан байна. Нэг багшид ногдох сурагчдын тоогоор бүсийн хэмжээнд хамгийн сүүлийн байрт орж байгаа боловч аймгийн багш нарын тоогоор тэргүүлэх байр эзэлж байна.
29

Àéìàã2005- 20062006- 20072007- 20082008- 20092009- 2010Áàÿí-ªëãèé10621092112712061274Ãîâü-Àëòàé546546598644650Çàâõàí791798831888885Óâñ811857882964975Õîâä830853881922940Áàðóóí á¿ñ40404146431946244724Óëñàä2262722891238972554326070Áàðóóí á¿ñèéí àéìãóóäûí áàãø íàðûí òîî Баруун бүсэд багш нарын 26.9 хувийг Баян-Өлгий , 20.6 хувийг Увс, 19.9 хувийг Ховд, 18.7 хувийг Завхан, 13.7 хувийг Говь-Алтай аймаг тус тус эзэлж байна.
Манай аймаг хүн амын боловсролын түвшин, багш нарын тоо, сургуульд суралцагчдын тоогоор баруун бүсийн аймгуудын дотор тэргүүн байр эзэлнэ. Бүх шатны сургуульд суралцагчдын тоо ерөнхийдөө өсөх хандлагатай байна.
2009 îíä á¿ñèéí õýìæýýíä áàãø íàðûí ýçëýõ õóâü Óâñ, 20.6Õîâä, 19.9Çàâõàí, 18.7Áàÿí-ªëãèé, 26.9Ãîâü-Àëòàé, 13.7
Эрүүл мэнд
Монгол улс 1990-ээд оноос эдийн засгийн зах зээлийн харилцаанд шилжсэнээр эрүүл мэндийн байгууллагын бүтэц, зохион байгуулалтанд томоохон өөрчлөлтүүд гарч, өрхийн эмнэлгийн тогтолцоо шинээр бүрэлдэн бий болсон.
Эмнэлгийн эмчилгээ, үйлчилгээ, оношлогоонд хувийн хэвшлийн эмнэлгийн байгууллагуудын эзлэх хувь тасралтгүй өсч байна. Эмнэлгийн үйлчилгээнд төлбөртэй 30

болон даатгалын тогтолцоо, үнэ төлбөргүй үзүүлэх эмнэлгийн тусламж гэсэн чанарын ялгаатай бүтэц буй болсон.
2005200620072008200920052006200720082009Áàÿí-ªëãèé141141142141132713677668717770Ãîâü-Àëòàé112106109113115542602559531518Çàâõàí103105113126118781751701639675Óâñ129127137138116627638586580684Õîâä121128128124123726719709713719Á¿ñèéí 606607629642604678677646639676Óëñûí äóíäàæ67887079733675847140375361353351379Èõ ýì÷èéí òîî áîëîí íýã èõ ýì÷èä íîãäîõ õ¿íèé òîîÈõ ýì÷èéí òîîÍýã èõ ýì÷èä íîãäîõ õ¿íèé òîîÀéìàã
2009 онд эрүүл мэндийн салбарт бүсийн хэмжээнд их эмчийн тоо 604 байгаа нь улсын нийт их эмчийн 8.4 хувийг эзэлж байгаа бол аймгийн их эмчийн 132 байгаа нь бүсийн нийт их эмчийн 21.8 хувийг эзэлж байгаа ба бүсийн хэмжээнд 1-р байрт орж байна.
Нэг их эмчид ногдох хүний тоогоор Баян-Өлгий аймаг тэргүүлж байна. Улсын болон бүсийн дундажтай харьцуулахад улсын дундажаас 2 дахин их, бүсийн дундажаас 94 хүн буюу 12.2 хувиар их байгаа нь манай аймагт хүн амын тоо бусад 4 аймгуудын хүн амын тооноос их байгааг харуулж байна. Барун бүсийн хэмжээнд дунджаар нэг их эмчид 676 хүн ногдож байвал Баян-Өлгий, Ховд аймгуудад нэг их эмчид ногдох хүний тоо бүсийн дунджаас илүү байгаа ба харин Завхан аймагт бүсийн дундажтай тэнцүү, Говь-Алтай,Увс аймгуудад бүсийн дунджаас доогуур байна.
200520062007200820092009 2008% Áàÿí-ªëãèé21.421.721.823.322.9106.8Ãîâü-Àëòàé15.115.1151513.791.3Çàâõàí17.417.417.518.118.3103.4Óâñ19.119.618.420.618.9112.0Õîâä19.620.920.621.822.4105.8Á¿ñèéí ä¿í92.694.793.398.896.2105.8Óëñûí ä¿í580.9598.7618.5638.4649.4103.2Ýìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëñýí õ¿íèé òîî /ìÿí.õ¿í/
31

22.913.718.318.922.40510152025Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâäÝìíýëýãò õýâòýæ ýì÷ë¿¿ëñýí õ¿íèé òîî 2009 îíû áàéäëààð /ìÿí õ¿í/
Ажилгүйдэл, хүн амын ажил эрхлэлтийн үзүүлэлтүүд
Төвлөрсөн төлөвлөгөөт эдийн засгаас зах зээлийн эдийн засагт шилжсэнээр манай улсын эдийн засагт бүтцийн өөрчлөлт, үйлдвэрлэлийн уналт, аж ахуйн нэгжүүдийн өөрчлөлт явагдаж улмаар ажил орлогогүй иргэдийн тоо нэмэгдэх болсон ба тэднийг шинэ ажил үйлчилгээнд зуучлах, мэргэжил олгох асуудал чухлаар тавигдсан юм.
Хөдөлмөрийн зах зээлийн хөгжил, хүн амын эдийн засгийн идэвхитэй байдлыг харуулдаг гол үзүүлэлт бол ажиллах хүчний хөдөлмөр оролцооны түвшин бөгөөд энэ үзүүлэлт сүүлийн жилүүдэд улсын хэмжээнд бага зэрэг нэмэгдсээр байна.
Бүртгэлтэй ажилгүйчүүдээр тооцсон ажилгүйдлийн түвшин бүсийн хэмжээнд сүүлийн жилүүдэд буурах хандлагатай байгаа нь аймгуудын хөдөлмөр, халамжийн үйлчилгээний хэлтсээр зуучлуулан ажилд орсон ажилгүй хүмүүсийн тоо өссөнтэй холбоотой. Манай аймагт хөдөлмөрийн насны хүн амын 62.2 хувь нь албан ба албан бус хөдөлмөр эрхэлж, 14.8 хувь нь ажил хөдөлмөр эрхэлдэггүй, 3.5 хувь нь бүртгэлтэй ажилгүйчүүд, 12.3 хувь нь суралцагчид, 7.2 хувь нь хөдөлмөрийн чадваргүй хүмүүс байна. Аймгийн нийт ажиллагсадын 69.3 хувийг хөдөө аж ахуйн салбарт ажиллагсад эзэлж байна. Хөдөлмөр халамж үйлчилгээний хэлтэс болон сумдын засаг даргын тамгын газарт бүртгэлтэй ажилгүйчүүдийн тоо 1173 байгаа нь урьд оныхоос 36.3 хувиар буурсан байна. Өнгөрсөн оныг их бүтээн байгуулалт, шинэ ажлын байр бий болгох жил болгон зарласантай холбоотой энэ жилд 1685
32

ажлын байр бий болсны 56.0 хувийг байнга, 18 хувийг түр, 26 хувийг улирлын чанартай ажлын байр тус тус эзэлж байна.
Баруун бүсийн хэмжээнд ажилгүйдлийн түвшин 3.5 байгаа ба хамгийн өндөр нь Завхан, Увс аймаг 4.2 хувьтай байгаа ба бүсийн дундажаас 1.2 дахин, улсын дундажаас 1.5 дахин өндөр байгаа ба хамгийн бага нь Ховд аймаг 1.8 хувьтай байна.
2007 онд манай аймгийн айжилгүйдлийн түвшин 5.3 хувьтай ба бүсийн хамгийн өндөр үзүүлэлттэй байсан бол 2008 онд 3.5 хувь болж өмнөх оноос 40 хувиар буурч 4-р байрт орж байна.
Á¿ðòãýëòýé àæèëã¿é÷¿¿äèéí òîî2005200620072008200920052006200720082009Áàÿí- ªëãèé6.56.45.33.58.422162218184111731292Ãîâü- Àëòàé3.33.43.93.96.6102510561028984996Çàâõàí54.53.74.2418901701141915262225Óâñ5.65.52.64.27.81918189488014042252Õîâä4.142.11.89.6151915217906381121Áàðóóí 4.94.83.53.57.585688390595857257886Óëñàä3.33.22.82.811.53292832928299452981338077Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèíÀæèëã¿éäëèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÀéìàã
ìÿí.õ¿í200420052006200720082009Ä¿íäýý ýçëýõ% Áàÿí-ªëãèé32.73232.632.732.640.223.0Ãîâü-Àëòàé29.329.830.225.324.527.415.7Çàâõàí34.635.836.237.334.831.518.1Óâñ32.632.632.532.732.338.822.2Õîâä34.335.136.136.634.336.621.0Áàðóóí á¿ñ163.5165.3167.6164.6158.5174.5100.0Óëñàä950.5968.31009.91024.11041.71006.317.3 Àæèëëàã÷äûí òîî
Баруун бүс нь ажиллагчдын тоогоор улсын дүнгийн 17.3 хувийг эзэлж байна. Бүсийн дүнгийн 18.0 хувийг Завхан, 20.9 хувийг Ховд, 23.0 хувийг Баян-Өлгий, 22.2
33

хувийг Увс, хамгийн бага 15.7 хувийг Говь-Алтай аймаг эзэлж байна. Баруун бүсийн ажиллагчдын 2004-2009 оны хоорондох өсөлт, бууралтыг авч үзэхэд 2006 онд 167.6 мянган ажиллагчидтай байсан бол 2009 онд үүнээс 5.5 хувиар буюу 9.1 мянган хүнээр буурсан байна.
Бүсийн хэмжээгээр нийт ажиллагчдын эдийн засгийн идэвхитэй хүн амд эзлэх хувь 2002 онд 95.5 хувь байсан бол 2005 онд 95.1 хувь болж 0.4 пунктээр буурчээ. Мөн Баян- Өлгий аймгийн нийт ажиллагчдын эдийн засгийн идэвхитэй хүн амд эзлэх хувь 2008 онд 5.5 хувиар буюу болж 2007 оноос 2 пунктээр өссөн байна.
Áàðóóí á¿ñèéí àæèëëàã÷äûí òîîíû ºñºëò, áóóðàëò /ìÿí.õ¿í/ 174.5164.6167.6158.5163.5165.3150155160165170175180200420052006200720082009
ХӨДӨЛМӨРИЙН НӨӨЦ
Бүс нутгийн хөгжлийн асуудал нь эдийн засгийн нэгэн чухал нөөц болох тухайн бүсийн хүн ам, хүн амын насны бүтэц, хөдөлмөрийн насны хүн амын тоо, ажиллагчидын тоо, ажиллах хүчний хөдөлмөр оролцооны түвшин, боловсролын түвшин зэргээс шууд хамааралтай байна. Гэхдээ бүсийн хөгжлийн чиг хандлагыг авч үзэхдээ бүсийн хүн амын боловсролын түвшингээс гандна, амьжиргааны түвшин, чанар зэрэг үзүүлэлтийг бүсийн хөгжлийн түвшин, чанар зэрэг ойлголттой, харин тухайн бүсийн ажиллагчидыг салбараар авч үзэх нь тухайн бүсийн хөгжлийн тэргүүлэх салбартай хамааруулан авч үзэхэд мөн бизнес эрхлэгчийн үүднээс ажиллах хүчний нөөцийн, таваар ба үйлчилгээний эрэлтийг бий болгогч, нийгмийн хүрээ гэдэг талаасаа ихээхэн ач холбогдолтой байж болох юм.
34

Баруун бүсийн хөдөлмөрийн нөөцийн үндсэн
үзүүлэлтүүдийн харьцуулалт
Áàÿí- ªëãèéÃîâü- Àëòàé ÇàâõàíÓâñÕîâäÑóóðèí õ¿í àìûí òîî ìÿí.õ¿í411.1101.959.479.378.888.5Àæèëëàõ õ¿÷, ìÿí.õ¿í170.734.626.338.833.637.4Àæèëëàã÷èä, ìÿí.õ¿í174.540.227.431.538.836.6Àæèëã¿éäëèéí ò¿âøèí, % 7.58.46.647.89.6Õ¿í àìûí äóíäàæ íàñëàëò67.9669.7365.9766.3165.4468.72Á¿ñèéí õýìæýýíäÁ¿ñ¿¿ä /ìÿí.õ¿í/
2006 2005 % 2007 2006 % 2008 2007% 2009 2008 % Áàÿí-ªëãèé 100100.1100.8101.3101.9100.1100.7100.5100.6Ãîâü-Àëòàé60.460.360.259.859.499.899.899.399.3Çàâõàí80.180.681.179.879.3100.6100.698.499.4Óâñ80.680.580.479.878.899.999.999.398.7Õîâä 87.988.588.688.488.5100.7100.199.8100.1Á¿ãä409410411.1409.1407.9100.2100.399.599.72006Àéìàã 2007 ªñºëò áóóðàëò Ñóóðèí õ¿í àì ìÿí.õ¿í 200520082009
Баруун бүсийн хүн амын тоо 2005 онд 409.0, 2007 онд 411.1, 2008 онд 409.1,2009 онд 407.9 мянгад хүрсэн байна. Үүний 25 хувийг Баян-Өлгий, 21.7 хувийг Ховд, 19.4 хувийг Увс, Завхан, 19.5 хувийг Говь-Алтай аймгууд тус тус эзэлж байна.
Хүн амын тооны өсөлт өмнөх оныхтой харьцуулахад баруун бүсэд 0.3 хувь буурч, улсын дунджаар 1.8 хувьтай байсан бол Баян-Өлгий аймгийн хувьд 0.6 хувиар нэмэгдсэн бол бусад аймгуудад 0.6-1.3 хувиар буурсан байна.
35

200720082009200720082009200720082009Áàÿí-ªëãèé257026922562488517632208221751930Ãîâü-Àëòàé113912351331338326386801909945Çàâõàí163218931963503435512112914581451Óâñ191323242477524483578138918411899Õîâä198022492207446411480153418381727Á¿ãä92341039310540229921722588693582217952 Òºðºëò, íàñ áàðàëò, öýâýð ºñºëòèéí ¿ç¿¿ëýëò¿¿äÒºðñºí õ¿¿õýäÍàñ áàðàëòÀéìàãÖýâýð ºñºëò
Бүсийн хэмжээнд төрсөн хүүхдийн тоо 10540 , нас барсан хүний тоо 2588 болж цэвэр өсөлт 7952 байна. Бүсийн аймгуудаас Баян-Өлгий аймаг төрөлтийн хамгийн их хувь буюу 24.4 хувийг эзэлж байна. Бусад аймгуудтай зэрэгцүүлэхэд 1000 хүнд ноогдох төрөлт хамгийн өндөр аймгийн тоонд Увс, Баян-Өлгий аймаг орж байна. Улсын дундажтай зэрэгцүүлэхэд төрөлт 1.3 пунктээр, цэвэр өсөлт 1.8 пунктээр өндөр байна. 1000 хүнд ноогдох төрөлтөөр хамгийн өндөр нь Увс 29.0 , хамгийн бага нь Говь-алтай аймаг 20.6 байна.
2009 îíÁ¿ãäÝìýãòýéÕîòÕºäººÁ¿ãäÝìýãòýéÕîòÕºäºº Áàÿí-ªëãèé256212897971765632293181451Ãîâü-Àëòàé1331648437894386172132254Çàâõàí19639993901573512228103409Óâñ247712407881689578236198380Õîâä220710517141493480225151329Á¿ãä10540522731267414258811547651823ÁàéðøëààðÒºðºëò, íàñ áàðàëò ÀéìàãÒºðñºí õ¿¿õýäÍàñ áàðàëòÕ¿éñýýðÁàéðøëààðÕ¿éñýýð
2009 онд бүсийн хэмжээнд нийт 10540 хүүхэд төрж үүний 5227 эмэгтэй хүүхэд, 3126 хүүхэд хотод, 7414 нь хөдөөний төрсөн хүүхэд байна. Нийт 2588 хүн нас барсаны 1154 нь эмэгтэй, 765 хүн хотод, 1823 хөдөөний хүн нас барсан байна.
Өрх, хүн амын нийгмийн зэрэгцүүлсэн үзүүлэлтүүд
Монгол улсын төрөөс эх хүүхдийн эрүүл мэндийн асуудлыг онцгойлон анхаарч холбогдох арга хэмжээг авч хэрэгжүүлж байна. Гэвч нийгмээс халамж, анхаарал хүсэж байгаа хүн амын тодорхой хэсэг байсаар байна. Бүтэн болон хагас өнчин хүүхдийн тоо 2005 оноос хойш нэмэгдэхгүй хэвийн байна.
36

/ìÿí.ºðõ/ ÕîòÕºäººÕîòÕºäººÕîòÕºäººÕîòÕºäººÕîòÕºäºº Áàÿí-ªëãèé6.414.96.514.96.314.86.714.76.814.4Ãîâü-Àëòàé4.610.84.710.94.410.84.410.84.710.9Çàâõàí4.115.94.216.14.216.34.316.14.516.2Óâñ613.85.914.25.714.26.113.86.113.9Õîâä6.612.96.613.36.513.26.713.46.813.4Á¿ãä27.868.327.969.427.169.328.268.828.968.82005200620072008 ªðõèéí òîî õîò, õºäººãººðÀéìãèéí íýð2009 6.814.44.710.94.516.26.113.96.813.4024681012141618Áàÿí-ªëãèéÃîâü-ÀëòàéÇàâõàíÓâñÕîâä ªðõèéí òîî /áàéðøëààð/ 2009 îíÕîòÕºäºº
2009 онд баруун бүсийн хэмжээнд нийт өнчин хүүхдийн тоо 10322 байгаагийн 8.5 хувь буюу 869 бүтэн өнчин хүүхэд, 91.6 хувь буюу 9453 нь хагас өнчин хүүхдүүд байна. Баян-Өлгий аймаг нь нийт бүтэн өнчин хүүхдийн 40.5 хувийг, хагас өнчин хүүхдийн 28.1 хувийг эзэлж баруун бүсээс хамгийн өндөр үзүүлэлтэнд орж байна.
2009 онд 16 хүртэлх насны 4 ба түүнээс дээш хүүхэдтэй өрхийн тоо баруун бүсэд 8775 байсны 2856 буюу 32.6 %-ийг Баян-Өлгий, 2016 буюу 23.0 %-ийг Ховд, 1744 буюу 19.9 %-ийг Увс, 1203 буюу 13.7 %-ийг Завхан, 956 буюу 10.9 %-ийг Говь- Алтай аймаг тус тус эзэлж байна. Улсын хэмжээнд 2009 оны байдлаар өрх толгойлсон нийт эмэгтэйчүүдийн 14.9 хувь нь баруун бүсэд ногдож байна. Үүний дотор хамгийн өндөр нь Ховд аймаг, хамгийн бага нь Говь Алтай аймаг орж байна.
37

Дүгнэлт
Монгол улс аймаг, орон нутгийн хүн амын нийгэм, соёлын харьцангуй жигд хөгжлийг хангах зорилгоор орчин үеийн дэлхийн нийтлэг жишиг, бусад орны туулсан замын дагуу “бүсчилсэн хөгжлийн баримтлалыг ” баталж, “Эдийн засгийн бүсчлэл”-ийг тогтоосон.
Улаанбаатараас бусад бүсүүдийг харьцуулан үзэхэд Хангайн болон Төвийн бүсүүдэд эдийн засгийн салбаруудын нэмэгдэл өртгийн 70-95 хувийг үйлдвэрлэж байна. Баруун бүсийн 5 аймгийн нэг болох Баян-Өлгий аймаг нь Баруун бүсийн эдийн засгийн хөгжилд оруулдаг хувь нэмрээрээ дээгүүр байр эзэлдэг.
Баян-Өлгий аймгийн хүн амын тоо бүсийн нийт хүн амын 25.0 хувь, ДНБ-ий 77.2 тэрбум төгрөг буюу 17.8 хувийг, нийт малын 12 гаруй хувийг эзэлж, сургууль, соёл, боловсролын түвшингээр маш дээгүүр байр эзэлж байна.
Бүсийн ДНБ-ийг салбараар авч үзвэл 58.1 гаруй хувийг ХАА, ан агнуур, боловсруулах аж үйлдвэр 1.1 хувийг , барилгын салбар 1.3 хувийг, 5.2 хувийг бөөний болон жижиглэнгийн худалдааны салбарууд эзэлж байна. Эдийн засагт ХАА-н салбарын эзлэх хувь харьцангуй өндөр, аж үйлдвэрийн салбарын эзлэх хувийн жин өчүүхэн бага байгаа нь бусад бүсүүдээс ялгагдах гол онцлог мөн. ХАА-н салбарын буюу уламжлалт салбарын эзлэх хувь өндөр байгаа нь тухайн бүс бусад бүсүүдээс хоцрогдолтой ба эдийн засгийн хувьд чадамж султай бүс гэж тооцогдохоор байгаа юм. Гэхдээ, иргэд дангаараа болон хөрөнгө, хүчээ нэгтгэж хоршиж төрөл бүрийн хүнсний бүтээгдэхүүн, гэр ахуйн хэрэглээний зүйлс үйлдвэрлэх, худалдаа, үйлчилгээний цэг ажиллуулах, оёдол, засвар үйлчилгээ хийх зэргээр жижиг аж ахуйг эрхлэх үйл ажиллагаа нэмэгдэж, зарим томоохон компаниуд аймаг, бүсийн хэмжээнд орон сууц, зочид буудал, үйлдвэрлэл, худалдаа үйлчилгээний төвүүд барих зэргээр тодорхой хэмжээний хөрөнгө хийх боллоо.
Баруун бүсэд ажилгүйдэл бусад бүсүүдээс илүү их байна. 2004 оны байдлаар ажилгүйдлийн түвшний улсын дундаж 3.6 хувь байхад энэ бүс нутагт 5.3 хувьтай байна. Ажилгүйдлийг дагалдан ядуурал газар авчээ.
2003 онд Баян-Өлгий, Завхан, Ховд аймгуудын төсвийн зарлага нь орлогоосоо давж төсөв нь алдагдалтай гарсан боловч 2004 онд эдгээр аймгуудын төсөвийн тэнцэл нь сайжирч ашигтай гарсан байна. 2008 онд Баруун бүсийн аймгуудын орон нутгийн төсвийн орлого зарлагаасаа давж тэнцэл ашигтай гарсан байна.
38

Баян-Өлгий аймаг нь хойгуураа ОХУ-тай, баруун урдуураа БНХАУ-тай хиллэдэг болохоор баруун аймгууд болон бусад аймгуудын гол импортлогч аймаг юм. Үүгээрээ хүн амын гол хэрэгцээ болох гурил, буудай, хивэг, шатахуун зэрэг бүтээгдэхүүнүүдийг импортлодогоороо баруун бүсийн эдийн засагт гол хувь нэмэр оруулдаг.
Ховд, Увс, Баян-Өлгий аймгууд нь эдийн засгийн бүтэц, хөгжил, чадавхиараа ойролцоо болох нь судалгаанаас харагдаж байна.
Эцэст нь тэмдэглэхэд, бүсчлэлийн талаар гаргасан тогтоол, үзэл баримтлалыг хэрэгжүүлэх асуудлын хувьд тоон болон чанарын судалгаанд үндэслэн эдийн засаг, төсвийн зохистой бодлого явуулах шаардлагатай. Одоогийн засаг захиргааны хуваарилалтыг илүү үр ашигтай байхаар эргэн харж үзэх хэрэгтэй байна. Ингэхдээ нийгэм, эдийн засгийн хувьд оновчтой байгаль орчны хувьд тогтвортой, боловсрол түүх соёлын хувьд иргэд хүлээн авахуйцаар засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийг шинэчлэх нь зүйтэй юм.
Үүнд:
-Төрийн удирдлага, үйлчилгээний чанарыг нэмэгдүүлэх
- Нийгмийн баялгийг бүтээхэд оролцох иргэдийн эрх боломжийг өргөжүүлэх
- Зүй ёсны төвлөрөлийг бодлогоор зохицуулах
- Бүсчилсэн хөгжлийн үзэл баримтлалд тулгуурлан шинээр ажлын байр бий болгон
ажилгүйдлийг багасгах, ажилгүйдлийн түвшинг бууруулах
39

Ашигласан материал
1. Монгол улсын статистикийн эмхтгэл 2008 он
2. Монгол улсын статистикийн эмхтгэл 2009 он
• Баруун бүсийн хөгжил нэг суурин-нэг бүтэгдэхүүн 2008 он
• Баян-Өлгий аймгийн эдийн засаг, нийгмийн байдлын танилцуулга 2009 он
• Баян-Өлгий аймгийн хөдөө аж ахуйн салбын танилцуулга 2009 он
• Баян-Өлгйи аймгийн нийгэм, эдийн засгийн эмхтгэл 2009 он
• Бүсчилсэн хөгжлийн өнөөгийн байдал, үзэл баримтлал 2009 он
• Баруун бүсийн судалгаа 2008 он
40

Cpdf0x2457

More Related Content

What's hot

Viewers also liked

Similar to Cpdf0x2457

Cpdf0x2457