Skip to main content
UploadLanguage (EN)Support
BusinessMobileSocial MediaMarketingTechnologyArt & PhotosCareerDesignEducationPresentations & Public SpeakingGovernment & NonprofitHealthcareInternetLawLeadership & ManagementAutomotiveEngineeringSoftwareRecruiting & HRRetailSalesServicesScienceSmall Business & EntrepreneurshipFoodEnvironmentEconomy & FinanceData & AnalyticsInvestor RelationsSportsSpiritualNews & PoliticsTravelSelf ImprovementReal EstateEntertainment & HumorHealth & MedicineDevices & HardwareLifestyle
Buyanaa Chuluunbaatar, profile picture
Uploaded byBuyanaa Chuluunbaatar
PPTX, PDF33,033 views

Тууль

монгол аман зохиолын томоохон төрөл болох туулиас соёл түүхээ танин мэдэж, өв уламжлал, ёс заншлын уг улбааг ухаарч, түүнийг хөгжүүлэх хүсэлтэй залуучууд болон уншигч, сонирхогч та бүхэндээ Туулийн тухай товчхон ойлголт өгөхөөр зорьсон юм ааа

Education◦
ТУУЛЬ гэж юу вэ?
Тууль гэж юу вэ • Монгол тууль бол монгол ардын аман билгийн нэн эртний төрөл хэлбэрийн нэг бөгөөд хэдэн зуугаас хэдэн түмэн мөр шүлгээс бүрдэл болдог аврага том туурвил билээ. Тууль гэж юу вэ ? гэдгийг туулийг судалсан эрдэмтэд дараах байдлаар тодорхойлжээ. • Нийгмийн амьдралыг тал бүрээс нь маш өргөн хүрээтэй хамран үзүүлсэн том хэмжээний шүлэглэсэн зохиолыг тууль гэнэ. (У. Загдсүрэн ) • Тууль нь тодорхой үндэстэн, түүхэн, шашны зэрэг ямар нэгэн үлгэр домгийн мөрөөр хөгжөөн дэлгэрүүлсэн, эрхэмсэг найруулгатай, том хэмжээний найраглал буюу шүлэглэсэн хэллэг, үе дамжуулан амаар хайлдаг төрөл юм (Д. Галбаатар) • Энэ мэтээр туулийг агуулга, шүэо санаа мэтээр туулийг агууллага үзэл санаа зэрэгт тулгуурлан өөр өөрөөр тодорхойлжээ.
Туулийн агууллага • Ерөнхийд нь авч үзвэл эрт үеийн байгаль дэлхий, хүн, амьтан, ургамлын тансаг сайхан байдлыг дэвсгэр болгон дүрслээд гол дүр болох баатар эрийг үр хүүхдийн хүслэн болсон өвгөн эмгэн хоёрт ер бусын байдлаар заяаж байгаагаар дүрсэлдэг. Төрсөн цагаасаа хором хормоор өсөж гурван насандаа дуурсагдах нэр алдрыг олно. Мөн хүлэг морио бэлдэж, зэр зэвсгээ асгаж, эцэг эхийн захиасаар хатнаа олж авахаар алсын аянд морддог. • Ийнхүү дайснуудтай тулалдаж, хүнд хэцүү сорилтуудыг даван туулж, хатнаа аваад өөрийн нутагтаа эргэн ирэхэд өөр нэгэн дайсан аав ээж, ард түмэн бүгдийг олзлон авсан байдаг. Харгис дайсны дарлалаас аав ээж, өргөн олноо чөлөөлсөн баатар эр өлгий нутагтаа эргэн ирж ээж аав, ухаант хатан, элгэн садан, ард түмэнтэйгээ амар сайхан жаргаж байгаагаар төгсөнө.
Тууль хэмээх үгийн гарал “Монгол үгсийн язгуурын толь”-д туулийг нийгмийн амьдрал, түүхэн баатар хүмүүсийн тухай шүлэглэсэн үг хавсаргасан уртхан үлгэр хэмээн тайлбарласан бөгөөд эртний үед учир явдал, үлгэр түүх зэргийг дуулан ярьдаг байснаар нь зарим хүмүүс “дуу, дуулахтай” гарал нэгтэй хэмээн үздэг гэжээ. ”Тууль” хэмээх үгийн гарлыг ихэнх судлаачид “тууж” гэдэг үгтэй гарал нэгтэй гэж үзжээ. Орчин цагийн монгол хэлний тууль хэмээх үг нь гарлын хувьд сонгодог бичгийн хэлний тууж, туурвих хэмээх үгтэй сурвалж нэгтэй агаад нэр томъёоны хувьд нэлээд хожуу үед хэлбэршин тогтсон шинжтэй байдаг. (Д. Цэрэнсодмон, Аман зохиолын тайлбарт дээж бичиг)
Тууль гарал үүсэл Тууль нь он цагийн хувьд яг хэдийд үүссэн нь тодорхойгүй бөгөөд баатарлаг тууль хүй нэгдлийн үеийн эцгийн эрхт овгийн байгууллын үед буюу 15000-8000 жилийн өмнө баатарлаг гавьяалаг алдаршуулан мөнхжүүлэхээр магтан дуулдаг зан үйлийн хүрээнд нийтлэг урлагийн хэлбэрээр анх үүссэн байж магадгүй гэж эрдэмтэд үзжээ. Үүнийг түүхийн баримтанд тулгуурлан үзвэл. • Хэл яриа үүссэн • Эр хүнийг дөвийлгөн гаргаж алдаршуулах үзэл бодол би болсон • Нум сум хэрэглэж эхэлсэн • Малыг гаршуулж морийг уналга эдэлгээднд хэрэглэдэг болсон гэх мэт
Зарим эрдэмтэд туулийг: Буриад туулиас үүсэлтэй XII-XIII зуунд хамраалтай гэж үздэг хэдий ч туулийн үүслийн он цагийг тогтоож чадаагүй байгаа юм. • Туулийн үечлэл Туулийн хөгжлийн оргил үеийг XII-XIII зуун хэмээн зарим эрдэмтэд үздэг. Учир нь олон баатрууд байсантай холбоотой гэнэ. Н. Поппе монгол туулийн үүсэл хөгжлийг тоймлон судлаад дараах үечлэлийг гаргасан.  Үл мэдэгдэх үе XIII зууны дунд үе  XIII- зууны дунд үеэс XVII зууны дунд үе  XVII зууны үеэс монголчуудын задрал бутрал, шарын шашин дэлгэрсэн үетэй.  ХХ зуунаас хойших энэ зууны эхэн үеэс монголын нийгмийн амьдралд гарсан өөрчлөлттэй холбон үзсэн.
Туулийн бүтэц Туулийн бүтцийг ерөнхийд нь гурван хэсэгт хувааж үзэж болно. • Эхлэл /Байгаль ертөнцийн юмс үзэгдэл дөнгөж үүсэн бүрэлдэж буйг дүрсэлдэг/ • Гол /Туулийн үндсэн хэсэг бөгөөд эерэг, эсрэг баатруудын хоорондын дайн байлдаан, наадам тоглоом, уралдаан тэмцээн зэрэг үйл явдлууд энэ хэсэг гарна./ • Төгсгөл /Баатар эр дайснаа дарж, айх аюулгүй болж аав ээж, хатан, ахан дүүс, анд нөхөд ард олноо цуглуулж төгсдөг/
Туулийн дүр • Баатар /Энэ дүр нь хэмжээлшгүй хүч чадалтай, энэрэнгүй сайхан сэтгэлтэй, цэцэн мэргэн ухаантай, ид шидтэйгээр дүрслэгдэхээс гадна ард олныхоо сайн сайхны төлөө, шударга ёсны төлөө тэмцэгчийн үүргийг гүйцэтгэдэг./ • Хатан /Хатан нь оюун ухаан цэцэн, үзэсгэлэн төгөлдөр, үнэнч шударга, ажилч хөдөлмөрч, урлагийн авьяастай, уран үйлтэй, өнгөрсөн ба ирээдүйг зөгнөн хэлдэг зэрэг шинжүүд нийлсэн цогц дүр юм./ • Морины дүр /Морьд нь баатрын ялалт амжилтыг товойлгосон хамтран тэмцэгчээр дүрслэгддэг дүр юм./ • Мангасын дүр /Энэ дүр нь байгаль нийгмийн хамгийн сөрөг хүчийг уран сэтгэмжээр дүрсэлсэн дүр юм./
Туулийг дүрслэх арга 1. Адилтгах арга / Юмс үзэгдлийг нийтлэг төсөөтэй шинж төлөвөөр нь өөр нэг зүйлтэй ижилсүүлсэн дүрсэлдэг./ 2. Зүйрлэх арга /Юмс үзэгдлийг адил төстэй шинж төлөвөөр нь өөр нэг зүйлтэй жишин дүрсэлдэг./ 3. Ихэсгэх арга /Юмс үзэгдэл үйл явдлын шинж төлөвийг бодит байдлаас нь ихэсгэн, хэтрүүлж дүрсэлдэг./ 4. Багасгах арга / Юмс үзэгдэл үйл явдлын шинж төлөвийг бодит байдлаас нь багасгаж, жижигрүүлж дүрсэлдэг./ 5. Ёгтлох арга /Хийсвэр зүйлийг бодит юмны шинж байдлаар дүрсэлдэг/
Туулийг дүрслэх арга 6. Егөөдөх арга /Аливаа юмны үндсэн санааг сөргүүлэн гаргаж, сайшаах байдлаар доог тохуу хийн муушаадаг./ 7. Төлөөлөх арга /Хоорондоо төсөөгүй зүйлсийг бүтсэн эд, тогтмол тоо, хэсэг бүхэл зэрэг шалтгаант холбоогоор нь хамаатуулж, нэгийг нөгөөгөөр орлуулан дүрсэлдэг./ 8. Хүншүүлэх арга /Амьтай, амьгүй бүхий л зүйлийг хүний шинж төлөвтэй болгон зүйрлэдэг./ 9. Амьтаншуулах арга /Амьгүй зүйлсийг амьтны шинж төлөвтэй болгон дүрсэлдэг./ 10. Чимэглэх арга /Аливаа зүйлийн шинж төлөвийг илүү дүрслэг болгохын тулд тодотгол үгээр баяжуулан дүрсэлдэг/
• Монголчууд эртнээс нааш туулийг хүндлэн дээдлэж, дайн тулаан, ан авд мордох, уул ус тахих зэрэг иргэний болоод төрийн ёслолын үед тууль хайлуулж ирсэн уламжлалтай. Тууль төрийн ёсонд төдийгүй гэрийн ёсонд хүндтэй байр эзэлдэг. • Монгол туулийг “Яаралтай хамгаалах шаардлагатай СББӨ-ийн ЮНЕСКО-гийн жагсаалт”-д бүртгэн тунхагласан нь тууль, түүний өв санг хамгаалах сэргээн амилуулахад түлхэц үзүүлсэн чухал үйл явдал болов.
Дэлхийн тууль • Дэлхий нийтээр “тууль” хэмээх үгийг “Эпос” гэж нэрлэдэг. Эпос гэдэг нь грек хэлний хэлэх, өгүүлэх хүүрнэх гэсэн утгатай үгнээс гаралтай. • Хамгийн анхны бичгээр уламжлагдсан тууль бол Шумерчуудын “Гильгамешийн тууль” бөгөөд МЭӨ 1800 оны үед хамаарагддаг, 12 шавар хавтан дээр бичигдэн үлджээ.
Дэлхийн сонгодог 10 баатарлаг тууль 1. Гомер “Илиада” 2. Гильгамешийн тууль 3. Гомер “Одиссей” 4. Овид “Хувирлууд” 5. “Беовульф” 6. Вьяс “Махабхарата” 7. Данте Алигьери “Тэнгэрлэг туульс” 8. Жон Милтон “Алдагдсан Диваажин” 9. Лорд Байрон “Дон Жуан” 10.Виргил “Энейн дуулал”
Дэлхийн тууль • Америк • Башкир • Герман • Грек • Киргиз • Орос • Тува • Хятад • Якут • Япон
Номзүй • Монгол утга соёл: Тууль 1 • Google.mn • Wikkidia .com