SlideShare a Scribd company logo
Лекцийн агуулга:
1. Орон цагийн нэр, түүний онцлог

2. Орон цагийн нэр бүтэх ёс
Орон цагийн нэр гэж юу вэ?
Үйл хөдлөлийн болох орон байр,
зүг
чиг,
цаг
хугацааг
нэрлэн
тэмдэглэж,
өгүүлбэрт
ихэвчлэн
үндсээрээ үйл үгтэй холбогдож, байц
гишүүний үүрэг гүйцэтгэдэг дутмаг
хувилах үгсийг орон цагийн нэр (ОЦН)
гэнэ. МХ-ий судлалд ОЦН-ийг “орон
цагийн дайвар үг”, “орон цагийн
дагавар үг”, “орон цагийн харьцааны
нэр”, “цаг орны нэр” гэж нэрлэн утга,
бүтэц, хэлзүйн онцлогийг тодорхойлж
иржээ.
Орон цагийн нэрийн тогтолцоо
Орны нэрийн тогтолцоо
Орны нэрс:
Орших орны нэрс: цаана, наана, дээр,
доор, дотор, гадар, гадна, дотно, өмнө,
хойно, урд, ард, баруун, зүүн, дэргэд,
хооронд, хажууд, дунд…
Тодорхой зүгт хөдлөх орон заах үгс:
цааш, нааш, дээш, доош, дотогш, гадагш,
урагш, арагш, хойш, баруунчаа, зүүнчээ…
Тодорхойгүй зүгт хөдлөх орны нэрс:
наагуур, цаагуур, дээгүүр, доогуур, дотуур,
гадуур, урдуур, хойгуур, араар, өмнүүр,
дэргэдүүр,
хоорондуур,
хажуугаар,
баруугаар, зүүгээр…
Цагийн нэрийн тогтолцоо
Öàãèéí íýðñ
Ерөнхий цагийн нэрс: үүрд, ашид, насад,
эгнэгт, үргэлж, мөнхөд, ямагт, гэнэт,
байнга, хааяа, түр, төдхөн, өнө,
заримдаа, ихэвчлэн, голдуу, мэр сэр…
Өнгөрсөн цагийн нэрс: урьд, эрт, өчигдөр,
уржигдар, ноднин, уржнан, сая, хэдүйн . . .
Одоо цагийн нэрс: өнөө, эдүгээ, өнөөдөр,
одоо . . .
Ирээдүй цагийн нэрс: хожим, дараа, орой,
маргааш, нөгөөдөр, даруй, мөдхөн, ирэх
жил. . .
Орон цагийн нэрийн шинж
1. Орон цагийн нэрс нь үйл хөдлөлийн орон байр,
зүг чиг, цаг хугацааг заана.
2. ОЦН нь хэлний хөгжлийн явцад ихэвчлэн ЖН-ээс
ялгарч үүссэн тул тийн ялгал, хамаатуулахаар
дутмаг хувилна.
3. Орны нэрс нь тийн ялгалаар дутмаг хувилдаг
учраас ихэвчлэн үндсээрээ үйл үгтэй холбогдоно.
4. Орны нэрс нь өмнөх үгээ харьяалах ба гарахын
тийн ялгалаар захирна.
5. Цагийн нэрс нь өмнөх үгээ бараг захирдаггүй.
Иймээс өгүүлбэрт чөлөөтэй байрладаг.
Орон цагийн нэрийн шинж
6. МХ-ий ОЦНэрс нь жинхэнэ нэр, үйл үгийн
адил бүтэх аргатай.
7. ОЦН нь үйл хөдлөлийн болох орон байр,
зүг чиг, цаг хугацааг заах тул өгүүлбэрт
ихэвчлэн үйл үгээр илэрсэн өгүүлэхүүнтэй
холбогдож байц гишүүний үүрэг гүйцэтгэнэ
8. Орон цагийн нэр үндсэнд –х (-хи) дагавар
залгаж нэршүүлнэ. Ингэсэн нэршсэн ОЦН
нь ЖН-тэй холбогдож тодотгол болохоос
гадна
холбогдож
байгаа
ЖН
нь
хэмнэгдвэл нэрийн хувиллаар бүрэн
хувилдаг.
Ашиглах материал
• Ц.Өнөрбаян, Орчин цагийн монгол хэлний үгзүй, Уб.,
1994, 2004
• Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэл, Бээжин,
1961
• Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэлний бүтэц,
үг нөхцөл хоёр нь, Уб., 1968, 1999
• Ц.Өнөрбаян, Б.Пүрэв-Очир, Монгол хэлний хэлзүйн
онол –практикийн зарим асуудал Уб., 1999
• П.Бямбасан, Орчин цагийн монгол хэлний үгийн бүтэц,
нэр үгсийн аймаг, Уб., 1975
• Д.Төмөртогоо, Монгол хэлшинжлэлд нэрийн тийн
ялгалыг ангилсан нь, ХЗС VIII боть, 1-12 дэвтэр, Уб.,
1970
• Л.Болд, Монгол хэлний дагавар, Уб., 1986
Ашиглах материал
• Ч.Алтанзагас, Монгол хэлний тийн ялгалын тогтолцо,
хамтрахын тийн ялгал, Докторын диссертаци, 1997
• М.Н.Орловская, Имена существительные и
прилагательные в современном монгольском языке,
М., 1961
• МУИС, УбДС, Орчин цагийн монгол хэл, Уб.,
• Ц.Өнөрбаян, Б.Пүрэв-Очир, Хэлзүйн задлал хийцгээе,
хэлний бодлого бодоцгооё. (товхимол),УБ., 1997
• МУИС, Монгол хэл, соёлын сургууль,Монгол хэл, уран
зохиолын сорил, УБ., 2000, 2001
• МУИС, Монгол хэлний сурах бичиг, УБ.,1998,
• Д.Төмөртогоо, Хэл шинжлэлийн нэр томъёоны
хураангуй толь, Уб., 2004
• http:// Кhelzasag.mn/ вейб сайт

More Related Content

What's hot

үлэмжийн чанар.нх
үлэмжийн чанар.нхүлэмжийн чанар.нх
үлэмжийн чанар.нх
saruush undrah
 
гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл
Tsengelmaa Dovchindorj
 
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны задлал хийх
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны  задлал хийх“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны  задлал хийх
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны задлал хийх
Сэтгэмж Цогцолбор Сургууль
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
telmenten
 
монгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулгамонгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулга
National University Of Mongolia
 
Mongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlalMongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlal
National University Of Mongolia
 
эхийн сэтгэл.уран зохиол
эхийн сэтгэл.уран зохиолэхийн сэтгэл.уран зохиол
эхийн сэтгэл.уран зохиол
Erdenetuya Galbadrah
 
баймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утгабаймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утга
muuduu
 
өгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүдөгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүд
Baterdene Solongo
 
Zadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilalZadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilal
National University Of Mongolia
 
Oguulberiin baimj
Oguulberiin baimjOguulberiin baimj
Oguulberiin baimj
saixana
 
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэмЛекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Хотгойд Шанж Болдбаатар Ууганбаяр
 
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
BaigalBaigalmaa
 
урлагын үзлгийн хөтөлбөр
урлагын үзлгийн хөтөлбөрурлагын үзлгийн хөтөлбөр
урлагын үзлгийн хөтөлбөр
zayaha
 

What's hot (20)

Эссе
ЭссеЭссе
Эссе
 
үлэмжийн чанар.нх
үлэмжийн чанар.нхүлэмжийн чанар.нх
үлэмжийн чанар.нх
 
гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл гэрийн ерөөл
гэрийн ерөөл
 
хичээл 8
хичээл 8хичээл 8
хичээл 8
 
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны задлал хийх
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны  задлал хийх“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны  задлал хийх
“Цогтын хадны бичиг” шүлэгт хэл - уран сайхны задлал хийх
 
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
18. engiin ba niilmel oguulberiin angilal
 
монгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулгамонгол хэлний ярианы найруулга
монгол хэлний ярианы найруулга
 
Mongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlalMongol helnii tosoo uge sudlal
Mongol helnii tosoo uge sudlal
 
үзүүлэн
үзүүлэнүзүүлэн
үзүүлэн
 
эхийн сэтгэл.уран зохиол
эхийн сэтгэл.уран зохиолэхийн сэтгэл.уран зохиол
эхийн сэтгэл.уран зохиол
 
баймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утгабаймж бүтээврийн утга
баймж бүтээврийн утга
 
знө
знөзнө
знө
 
Ugzuin zadlal
Ugzuin zadlalUgzuin zadlal
Ugzuin zadlal
 
өгүүлбэрийн гишүүд
өгүүлбэрийн гишүүдөгүүлбэрийн гишүүд
өгүүлбэрийн гишүүд
 
өгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүдөгүүлбэрийн гол гишүүд
өгүүлбэрийн гол гишүүд
 
Zadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilalZadlal hiih argachilal
Zadlal hiih argachilal
 
Oguulberiin baimj
Oguulberiin baimjOguulberiin baimj
Oguulberiin baimj
 
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэмЛекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
Лекц №3 Үг зүйн холбогдолтой зөв бичих дүрэм
 
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
10 анги уран зохиолын хичээл 4 цаг шүлэг
 
урлагын үзлгийн хөтөлбөр
урлагын үзлгийн хөтөлбөрурлагын үзлгийн хөтөлбөр
урлагын үзлгийн хөтөлбөр
 

Similar to Дутмаг хувилах нэр

Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
Ge Go
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
Ge Go
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Ge Go
 
Үгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэҮгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэ
National University Of Mongolia
 
Mongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yosMongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yos
National University Of Mongolia
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.
Ge Go
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Ge Go
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Ge Go
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
National University Of Mongolia
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
National University Of Mongolia
 
Эгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарЭгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбар
Ge Go
 
эгшиг авиа
эгшиг авиаэгшиг авиа
эгшиг авиа
sanjaamongol
 
хичээл 21
хичээл 21хичээл 21
хичээл 21
nayna-1
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
National University Of Mongolia
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
NNaraa
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
Dogooo
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.
Ge Go
 
Mongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin nerMongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin ner
National University Of Mongolia
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
Ge Go
 
6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim
telmenten
 

Similar to Дутмаг хувилах нэр (20)

Жинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэрЖинхэнэ нэр
Жинхэнэ нэр
 
Lecture 6.
Lecture 6.Lecture 6.
Lecture 6.
 
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц: Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
Үгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэҮгийн утга гэж юу вэ
Үгийн утга гэж юу вэ
 
Mongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yosMongol helnii horshih yos
Mongol helnii horshih yos
 
Lecture 2 3.
Lecture 2 3.Lecture 2 3.
Lecture 2 3.
 
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргуудМонгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
Монгол хэлний үг бүтэх ёс, үг бүтэх аргууд
 
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйлМонгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
Монгол үгийн бүтэц, Бүтээвэрзүй, түүний судлах зүйл
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulelMongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
Mongol angli helnii engiin uguulberiin zeregtsuulel
 
Эгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбарЭгшиг авиалбар
Эгшиг авиалбар
 
эгшиг авиа
эгшиг авиаэгшиг авиа
эгшиг авиа
 
хичээл 21
хичээл 21хичээл 21
хичээл 21
 
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалдМонгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
Монгол хэлний хэлц үгийг ангилах асуудалд
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
 
Mongol helnii standart
Mongol helnii standartMongol helnii standart
Mongol helnii standart
 
Lecture 4 5.
Lecture 4 5.Lecture 4 5.
Lecture 4 5.
 
Mongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin nerMongol gazar nutgiin ner
Mongol gazar nutgiin ner
 
Lecture 9.
Lecture 9.Lecture 9.
Lecture 9.
 
6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim6. ugsiin aimag-zarchim
6. ugsiin aimag-zarchim
 

More from Ge Go

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
Ge Go
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
Ge Go
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,
Ge Go
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,
Ge Go
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,
Ge Go
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,
Ge Go
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,
Ge Go
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
Ge Go
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
Ge Go
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.
Ge Go
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14
Ge Go
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
Ge Go
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
Ge Go
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2
Ge Go
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Ge Go
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Ge Go
 
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилалГийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Ge Go
 
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйлАвиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
Ge Go
 
Utga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhaiUtga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhai
Ge Go
 
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйлАвиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Ge Go
 

More from Ge Go (20)

Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
Eh helnii hereglee
Eh helnii heregleeEh helnii hereglee
Eh helnii hereglee
 
лекц 5,
лекц 5,лекц 5,
лекц 5,
 
лекц 4,
лекц 4,лекц 4,
лекц 4,
 
лекц 3,
лекц 3,лекц 3,
лекц 3,
 
лекц 2,
лекц 2,лекц 2,
лекц 2,
 
лекц 1,
лекц 1,лекц 1,
лекц 1,
 
Lecture 10.
Lecture 10.Lecture 10.
Lecture 10.
 
Lecture 7 8.
Lecture 7 8.Lecture 7 8.
Lecture 7 8.
 
Lecture 1.
Lecture 1.Lecture 1.
Lecture 1.
 
Lecture 13 14
Lecture 13 14Lecture 13 14
Lecture 13 14
 
Монгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүйМонгол хэлний найруулгазүй
Монгол хэлний найруулгазүй
 
Үйл үг
Үйл үгҮйл үг
Үйл үг
 
Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2Үл хувилах нэр 2
Үл хувилах нэр 2
 
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймагТэмдэг нэр үгийн аймаг
Тэмдэг нэр үгийн аймаг
 
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголтХэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
Хэлзүй, түүний үндсэн ойлголт
 
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилалГийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
Гийгүүлэгч авиалбар, түүний бүрэлдэхүүн, ангилал
 
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйлАвиазүйн ухааны судлах зүйл
Авиазүйн ухааны судлах зүйл
 
Utga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhaiUtga zohioliin helnii tuhai
Utga zohioliin helnii tuhai
 
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйлАвиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
Авиазүйн ухаан, түүний судлах зүйл
 

Дутмаг хувилах нэр

  • 1. Лекцийн агуулга: 1. Орон цагийн нэр, түүний онцлог 2. Орон цагийн нэр бүтэх ёс
  • 2. Орон цагийн нэр гэж юу вэ? Үйл хөдлөлийн болох орон байр, зүг чиг, цаг хугацааг нэрлэн тэмдэглэж, өгүүлбэрт ихэвчлэн үндсээрээ үйл үгтэй холбогдож, байц гишүүний үүрэг гүйцэтгэдэг дутмаг хувилах үгсийг орон цагийн нэр (ОЦН) гэнэ. МХ-ий судлалд ОЦН-ийг “орон цагийн дайвар үг”, “орон цагийн дагавар үг”, “орон цагийн харьцааны нэр”, “цаг орны нэр” гэж нэрлэн утга, бүтэц, хэлзүйн онцлогийг тодорхойлж иржээ.
  • 5. Орны нэрс: Орших орны нэрс: цаана, наана, дээр, доор, дотор, гадар, гадна, дотно, өмнө, хойно, урд, ард, баруун, зүүн, дэргэд, хооронд, хажууд, дунд… Тодорхой зүгт хөдлөх орон заах үгс: цааш, нааш, дээш, доош, дотогш, гадагш, урагш, арагш, хойш, баруунчаа, зүүнчээ… Тодорхойгүй зүгт хөдлөх орны нэрс: наагуур, цаагуур, дээгүүр, доогуур, дотуур, гадуур, урдуур, хойгуур, араар, өмнүүр, дэргэдүүр, хоорондуур, хажуугаар, баруугаар, зүүгээр…
  • 7. Öàãèéí íýðñ Ерөнхий цагийн нэрс: үүрд, ашид, насад, эгнэгт, үргэлж, мөнхөд, ямагт, гэнэт, байнга, хааяа, түр, төдхөн, өнө, заримдаа, ихэвчлэн, голдуу, мэр сэр… Өнгөрсөн цагийн нэрс: урьд, эрт, өчигдөр, уржигдар, ноднин, уржнан, сая, хэдүйн . . . Одоо цагийн нэрс: өнөө, эдүгээ, өнөөдөр, одоо . . . Ирээдүй цагийн нэрс: хожим, дараа, орой, маргааш, нөгөөдөр, даруй, мөдхөн, ирэх жил. . .
  • 8. Орон цагийн нэрийн шинж 1. Орон цагийн нэрс нь үйл хөдлөлийн орон байр, зүг чиг, цаг хугацааг заана. 2. ОЦН нь хэлний хөгжлийн явцад ихэвчлэн ЖН-ээс ялгарч үүссэн тул тийн ялгал, хамаатуулахаар дутмаг хувилна. 3. Орны нэрс нь тийн ялгалаар дутмаг хувилдаг учраас ихэвчлэн үндсээрээ үйл үгтэй холбогдоно. 4. Орны нэрс нь өмнөх үгээ харьяалах ба гарахын тийн ялгалаар захирна. 5. Цагийн нэрс нь өмнөх үгээ бараг захирдаггүй. Иймээс өгүүлбэрт чөлөөтэй байрладаг.
  • 9. Орон цагийн нэрийн шинж 6. МХ-ий ОЦНэрс нь жинхэнэ нэр, үйл үгийн адил бүтэх аргатай. 7. ОЦН нь үйл хөдлөлийн болох орон байр, зүг чиг, цаг хугацааг заах тул өгүүлбэрт ихэвчлэн үйл үгээр илэрсэн өгүүлэхүүнтэй холбогдож байц гишүүний үүрэг гүйцэтгэнэ 8. Орон цагийн нэр үндсэнд –х (-хи) дагавар залгаж нэршүүлнэ. Ингэсэн нэршсэн ОЦН нь ЖН-тэй холбогдож тодотгол болохоос гадна холбогдож байгаа ЖН нь хэмнэгдвэл нэрийн хувиллаар бүрэн хувилдаг.
  • 10. Ашиглах материал • Ц.Өнөрбаян, Орчин цагийн монгол хэлний үгзүй, Уб., 1994, 2004 • Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэл, Бээжин, 1961 • Ш.Лувсанвандан, Орчин цагийн монгол хэлний бүтэц, үг нөхцөл хоёр нь, Уб., 1968, 1999 • Ц.Өнөрбаян, Б.Пүрэв-Очир, Монгол хэлний хэлзүйн онол –практикийн зарим асуудал Уб., 1999 • П.Бямбасан, Орчин цагийн монгол хэлний үгийн бүтэц, нэр үгсийн аймаг, Уб., 1975 • Д.Төмөртогоо, Монгол хэлшинжлэлд нэрийн тийн ялгалыг ангилсан нь, ХЗС VIII боть, 1-12 дэвтэр, Уб., 1970 • Л.Болд, Монгол хэлний дагавар, Уб., 1986
  • 11. Ашиглах материал • Ч.Алтанзагас, Монгол хэлний тийн ялгалын тогтолцо, хамтрахын тийн ялгал, Докторын диссертаци, 1997 • М.Н.Орловская, Имена существительные и прилагательные в современном монгольском языке, М., 1961 • МУИС, УбДС, Орчин цагийн монгол хэл, Уб., • Ц.Өнөрбаян, Б.Пүрэв-Очир, Хэлзүйн задлал хийцгээе, хэлний бодлого бодоцгооё. (товхимол),УБ., 1997 • МУИС, Монгол хэл, соёлын сургууль,Монгол хэл, уран зохиолын сорил, УБ., 2000, 2001 • МУИС, Монгол хэлний сурах бичиг, УБ.,1998, • Д.Төмөртогоо, Хэл шинжлэлийн нэр томъёоны хураангуй толь, Уб., 2004 • http:// Кhelzasag.mn/ вейб сайт