канспект па гісторыі Беларусі да цт

1. ПППеееррршшшааабббыыытттнннааа
еее гггрррааамммааадддссстттвввааа...
БББееелллааарррууусссььь
ууу 999---111333 ссстттсссттт...
ВВВяяялллііікккаааеее
кккннняяяссстттвввааа
ЛЛЛііітттоооўўўссскккаааеее...

2. ПППеееррршшшааабббыыытттнннаааеее гггрррааамммааадддссстттвввааа
Перыядызацыя (археалагічная):
1. Каменны век (100-3/2 тыс. да н.э.):
a. Палеаліт (100-10 тыс. да н.э.)
b. Мезаліт (9-6 тыс. да н.э.)
c. Неаліт (5-3/2 тыс. да н.э.)
2. Бронзавы век (2-сяр.1 тыс. да н.э.)
3. Жалезны век (сяр.1 тыс. да н.э.-500 ст. н.э.)
Этапы засялення Беларусі:
Неандэрталец /100-35 тыс. да н.э./(рэшткі каля в.
Абідавічы, Свяцілавічы, Падлужжа,
Кляевічы)
Краманьёнец /26-23 тыс. да н.э./ (стаянкі: Юравічы/24тыс.
да н.э. або 26 тыс. г.н./ і Бердыж /21тыс. да н.э. або
23 т. г.н)
Даіндаеўрапейцы /15-7 тыс. да н.э./ (плямёны паляўнічых,
збіральнікаў, фіна-угры)
Індаеўрапейцы /бронзавы век/
Балты / жалезны век/
Славяне /V- VІІІ стст./
Сацыяльныя супольнасці:
Першабытны чалавечы статак (праабшчына) —
мацярынская родавая абшчына (матрыярхат) — бацькоўская
родавая абшчына (патрыярхат) — племя (аб’яднанне родаў) —
саюз плямён.
Характарыстыка перыядаў
Каменны век.
 Палеаліт:
— 1-е пранікненне неандэртальца;
— Пачатак уваходжання тэр-рыі Беларусі ў айкумену;
— Чалавек навучыўся здабываць агонь (святло, цяпло,
абарона ад звяроў, прыгатаванне ежы);
— Ледавіковы перыяд;
— 1- я стаянкі;
— Чалавек будуе прімітыўнае жыллё;

3. — Занятак – паляванне;
— Узнікненне мастацтва.
 Мезаліт:
— Заканчэнне ледавіковай эпохі;
— Змяненне клімату;
— Поўнае засяленне Беларусі;
— Заняткі – паляванне, росквіт збіральніцтва,
рыбалоўства;
— Прыручаны сабака;
— Вынайдзены лук і стрэлы, зерняцёрка;
— Аб’яднанне радоў у плямёны, іх міграцыя.
 Неаліт:
— Неалітычная рэвалюцыя – пераход ад прысвойваючай
(спажывецкай) гаспадаркі да вытворчай, ад матрыярхату да
патрыярхату;
— З’яўленне керамікі;
— Вынайдзены ткацкі станок і ганчарства (5 тыс. да н.э.);
— Крэмнездабываючыя шахты (пасёлак Краснасельскі
Ваўкавыскага р-на);
— Узрастанне значэння рыбалоўства;
— З’яўленне матыкі і серпа;
— Археалагічныя культуры: нёманская, днепра-данецкая,
верхнедняпроўская, нарвенская.
Бронзавы век.
 Падсечна-агнявое земляробства;
 Вялікая патрыярхальная сям’я;
 Распаўсюджанне медзі і бронзы (з Каўказа і
Прыкарпацця);
 Плоскадонны гліняны посуд;
 Прыручаны конь;
 Стаянкі: Ходасавічы, Асавец, Азярное;
 Археалагічныя культуры: шнураванай керамікі,
тшцінецкая.
Жалезны век.
 Прылады з жалеза (крычнае);
 Развіццё ворыўнай сістэмы земляробства;
 Выплаўка жалеза з балотнай руды ў домніцы (1-я каля
вёскі Лабеншчына);
 Маёмасная няроўнасць;

4.  Археалагічныя культуры: мілаградская, штрыхаванай
керамікі, днепра-данецкая, зарубінецкая, кіеўская,
банцараўская, паморская, пражская (яна – бясспрэчна
славянская).
Першабытная культура
Характэрныя рысы рэлігійных вераванняў:
1. анімізм – вера ў існаванне духаў;
2. татэмізм – культ жывёл і раслін;
3. фетышызм – вера ў надзвычайную сілу прадметаў;
4. магія;
5. культ продкаў;
6. ахвярапрынашэнні;
7. варажба і знахарства.
Язычніцтва-ранняя форма рэлігійных вераванняў і
культаў, асаблівасцямі якіх з’яўляюцца ўшанаванне прыродных
з’яў, раслін, жывёл, існаванне шматбожжа.
 Пярун – бог грому і маланкі;
 Ярыла – бог Сонца, урадлівасці, палей;
 Сварог – бог неба;
 Дажбог – бог сонечнага святла;
 Хорс – бог Сонца;
 Зюзя – бог зімы і маразоў;
 Лада – багіня вясны і кахання;
 Лад – юны бог кахання;
 Жыжаль(Зніч) – бог агню;
 Цёця – багіня ураджаю, сям’і, дабрабыту;
 Вярба – багіня вясны і абуджэння прыроды;
 Кава – бажаство вайны і магіі зброі;
 Кара – бажаство бязлітаснай помсты;
 Марана – багіня смерці;
 Жыцень – бог восені;
 Грамаўніца – жонка Перуна, багіня лета.
Мастацтва:
 скульптуркі людзей (“палеалітычныя Венеры”) і жывёл
(в.Асавец – лось);
 упрыгожванні на посудзе;
 музычныя інструменты: бубен, дудка, жалейка;
 упрыгожванні: падвескі-лунніцы (в.Адаменка), абярэгі,
фібулы, браслеты, пацеркі;

5. ПППааахххоооддджжжаааннннннеее бббееелллааарррууусссаааўўў
V-VІІІ ст.н.э. – рассяленне славян на тэрыторыі Беларусі.
Адбываецца славянізацыя балтаў (прыняцце батамі
славянскай мовы, абрадаў і звычаяў). Славяне знаходзіліся на
больш высокім узроўні развіцця грамадства і гаспадаркі, чым
балты. перыяду славянізацыі належаць банцараўская,
калочынская і паморская археалагічныя культуры (гарадзішчы:
Банцараўшчына, Дзядзілавічы, Калочын, Нікадзімава,
Дзям’янкі).
Гістарычныя крыніцы па гісторыі усходніх славян у 6-10
стст.: Герадот “Гісторыя”, Пракоп Кесарыйскій “Гоцкая вайна”,
візантыйскія аўтары, усходнія (арабскія, персідскія) крыніцы,
“Аповесць мінулых гадоў”, скандынаўскія хронікі. Рымскія
аўтары 1-2стст. называлі славян венеды, гісторыкі 6ст.– анты,
склавіны.
Название
племён
Территория их
расселения
Гипотезы о происхождении
названия
Кривичи
Верховья Днепра,
Западной Двины,
Волги
1. От слов «кровь», «кровные»,
т.е. родные;
2. От кривизны местности, где
проживали;
3. От имени вождя – Кривейта
Дреговичи
Между р.
Припятью и Зап.
Двиной
1. От местности проживания
— «дрыгва» (болото);
2. От имени вождя – Драг,
Драговит
Радимичи По р. Сож и Днепр От имени вождя – Радим.
Крывічы. Могільнікі крывічоў складаюцца з доўгіх,
падоўжаных і круглых у плане насыпаў вышынёй 1-2 м.
фарміраванне крывічоў – вынік аіміляцыі прышлымі славянамі
мясцовых балцкіх і заходнефінскіх плямён.
859 г. – 1-е упамінанне крывічоў (яны плацілі даніну
варагам да 862 г.). 862 г. – выгнанне варагаў за мора, а потым і
іх запрашэнне. Крывічы прымалі удзел у паходах князя Алега
(907г.) і Ігара (944г.) супраць грэкаў. 1169 г. – апошняе
упамінанне крывічоў як асобнай этнічнай супольнасці.
Дрыгавічы. Пахавальныя курганы дрыгавічоў круглыя ў
плане і маюць паўсферычную форму.
Недатаваная частка “Аповесці …” – 1-е упамінанне
дрыгавічоў (у сувязі з рассяленнем славян, што прыйшлі з
Падунаўя). 1149 г. – апошняе упамінанне дрыгавічоў.

6. Радзімічы. Курганы радзімічаў маюць паўсферычную
форму вышынёй 1-1,5 м. (Шапчыцы, Юдзічы).
885 г. – 1-е упамінанне радзімічаў (плацілі даніну
хазарам, паход Алега на землі радзімічаў за данінай). 1169 г. –
апошняе упаминанне.
Канцэпцыі паходжання беларусаў:
1) Фіна-угорская(фінская)–І.Ласкоў/продкі фіна-угры і
славяне/;
2) Балцкая – В.Сядоў, Г.Штыхаў, М.Ермаловіч/балты і
славяне/;
3) Крывіцка – дрыгавіцка – радзіміцкая – У.Пічэта,
Я.Карскі, М.Доўнар-Запольскі, М.Грынблат;
4) Крывіцкая – В.Ластоўскі, А.Шлюбскі, В. Пагодзін;
5) Велікапольская(польская) – Л.Галембоўскі, А.Рыпіньскі;
6) Велікаруская – А.Сабалеўскі, І.Сразнеўскі;
7) Старажытнаруская – Я.Карнейчык, Маўродзін,
А.Шахматаў;
8) Заходнеруская – М.Каяловіч.
СССааацццыыыяяяллльььнннааа---эээкккааанннааамммііічччнннаааеее рррааазззвввіііццццццёёё...
ЗЗЗаааррраааддджжжэээннннннеее фффеееааадддаааллльььннныыыххх аааддднннооосссіііннн
9-10стст.–утварэнне феадальных адносін(узнікненне
памесцяў феадалаў, з’яўленне княжацкіх і баярскіх вёсак).
Фарміраванне феадалізму у славян адбывалася па бяссінтэзным
шляху.
Перыяды Сярэднявечча:
5-9 стст. – ранняе /дафеадальнае шматукладнае грамадства/;
10-13 стст. – высокае /устанаўленне феадальных адносін/;
14-15 стст. – позняе /росквіт феадалізму/.
Галоўныя заняткі славян: земляробства, стойлавая
жывёлагадоўля, гандаль, бортніцтва.
Віды феадальнага землекарыстання:
 Памесце – форма зямельнай уласнасці, якая давалася за
службу у пажыццёвае валоданне і не перадавалася па
спадчыне.
 Вотчына – форма зямельнай уласнасці, якая давалася за
службу з правам перадачы па спадчыне.
 Кармленне – права збору даніны з пэўнай тэрыторыі.
Формы збору даніны: палюддзе (збор даніны князем і яго
дружынай, вясной або восенню); пагост (пэўнае месца збору
даніны); павоз (сяляне павінны былі самастойна прывозіць

7. даніну у вызначанае месца). 984г. – радзімічы адмовіліся плаціць
даніну Кіеву і былі разбіты на р.Пяшчане каля Прапойска ваяводам
Воўчым Хвастом.
Формы феадальнага землеуладання: княжацкае, баярскае,
царкоўнае.
Ардалія – “боскі суд”. “Поле” – судовы паядынак.
“Праўды” – законы ў славян. Віра – судовы штраф. Кмет –
ваяр княжацкай дружыны. Баяры, грыдзі, дзецкія –
катэгорыі ваяроў дружыны.
Катэгорыі залежных сялян:
I. Чэлядзь нявольная – усе залежныя сяляне;
II. Смерды – залежныя паўсвабодныя сяляне;
III. Халопы–сяляне,поўнасцю страціўшыя свае правы,асабістую
свабоду;
IV. Закупы – сяляне, якія узялі пазыку /купа/;
V. Радовічы – сяляне, трапілі ў залежнасць на падставе
дагавора/рад/;
VI. Даннікі – выплочваюць даніну;
VII. Ізгоі – выбылі са свайго сац. асяроддзя, пад апекай царквы;
VIII. Пушчаннікі, прошчаннікі – сяляне-абшчыннікі, якія
разлічыліся з феадалам па даўгах.
ГГГааарррааадддыыы (((999---111333ссстттсссттт...)))
1-е упамінанне:
862 – Полацк
980 – Тураў
974,1021– Віцебск
985 – Заслаўе
1001,1078 – Друцк
1017,1019–
Берасце
1059,1060 –
Копысь
1065 – Браслаў
1067 – Менск, Орша
1078,1127 – Лагойск
1097 – Пінск
1102,1127 – Барысаў
1116 – Слуцк
1117,1119,1128,1235
– Наваградак
1127 – Гародня, Клецк
1135 – Мсціслаў
1142–Гомель, Рагачоў
1155 – Мазыр
1159 – Чачэрск
1252–
Слонім,Ваўкавыск
1274 – Капыль
1276 – Камянец
1287 – Кобрын
У ІХ – ХІІІ стст. – 35 гарадоў; ІХ – ХІУ стст. – больш 50.
Прычыны утварэння гарадоў:
1. Аддзяленне рамяства і гандлю ад с/г;
2. Неабходнасць абароны ад ворагаў;
3. Развіццё абмену і гандлю.
Функцыі: ваенна-абарончая, гандлёва-рамесніцкая,
культурная, рэлігійная, адміністрацыйна-фіскальная.
Часткі горада:

8.  Дзядзінец – умацаваная частка горада, рэзідэнцыя князя;
 Пасад – паселішча рамеснікаў;
 Торг – рынак;
 Сабор – галоўная царква горада,тут знаходзілася казна і
архіў;
 Канцы – назва вуліц.
Шлях “З вараг у грэкі”: Балтыйскае мора – р.Нява –
Ладажскае возера – р.Волхаў – воз.Ільмень – р.Ловаць –
Зах.Дзвіна – Днепр – Чорнае мора
Шлях “З вараг у арабы”: Балтыйскае мора – Зах.Дзвіна –
Волга – Каспійскае мора
Першыя дзяржавы-княствы.
Полацкае княства
Прыкметы утварэння раннефеадальнай дзяржавы:
× Наяўнасць вотчыны і памесця;
× Збор даніны з насельніцтва;
× Існаванне ўлады князя і яго дружыны;
× Наяўнасць падуладнай князю тэрыторыі;
× Расслаенне насельніцтва на “вярхі” і “нізы”;
× Рассяленне насельніцтва па тэрытарыяльнай прыкмеце.
907,911,941,944 г. – полацкая дружына удзельнічала у
паходзе на Царград.
Дзяржаўны лад у Полацку характарызуецца яе княжацка-
вечавы.
Функцыі князя: ажыццяўленне суда і ўнутранага
кіравання, збор даніны, заключэнне міра, раздача зямель
падуладным вассалам, арганізацыя і ўзначальванне войска.
Функцыі веча /сход дарослых свабодных мужчын для
вырашэння найбольш важных спраў/: абвяшчэнне вайны і міра,
абранне і выгнанне князя(1128, 1132, 1151, 1159 гг.), кантроль
за дзейнасцю князя, прызначэнне чыноўнікаў, заключэнне
гандлёвых дагавароў, вышэйшая судовая інстанцыя. На
беларускіх землях веча праіснавала да 14-15 стст. і было
заменена соймам.
Тысяцкі – кіраўнік гарадскога войска(апалчэння). Епіскап
– актыўна прымаў удзел у палітычным жыцці горада.
Полацкія князі
Рагвалод (?-980) — Ізяслаў (?-1001) — Брачыслаў (1003-
1044) — Усяслаў Чарадзей (1044-1101)

9. Рагвалод: 1-ы летапісна вядомы князь.
Рагнеда: Гарыслава, Анастасія.
Ізяслаў: “кніжнік”, разам з маці – 1-ыя хрысціяне.
Брачыслаў: усталяванне кантролю над волакамі каля
Віцебска і Усвят, заснаванне Браслава, 1021 г. – бітва на
р.Судамір з Яраславам Мудрым.
Усяслаў Чарадзей: паход полацкай дружыны на Пскоў
(1065) і Ноўгарад (1066), бітва на р.Нямізе (1067), будаўніцтва
полацкай Сафіі (1050-я гг.), паўстанне кіеўлян (1068), барацьба
за усходняе пашырэнне княства, згадванне Менска. Ён
з’яўляецца правобразам Волха Усяславіча. Пры яго сыне Глебе
пачынаецца падзел Полацкага княства (Полацкае, Менскае,
Друцкае, Віцебскае, Ізяслаўскае, Лагойскае).
1129-1140 гг. – “візантыйскае выгнанне” – увесь
радавод полацкіх князёў кіеўскім князем Мсціславам Удалым
быў высланы ў Візантыю /”Мсціслаў не аднаго сціснуў”/.
ТТТуууррраааўўўссскккаааеее кккннняяяссстттвввааа
Асаблівасці грамадска-палітычнага ладу Турава: больш
цесныя сувязі з Кіевам, магчымасць законна прэтэндаваць на
кіеўскі прастол, выбранне епіскапа, існаванне пасады
тысяцкага, сумеснае кіраванне князя і пасадніка.
Тур – 1-ы легендарны князь
Святаполк Уладзіміравіч “Акаянны” – 1-ы даставерна
вядомы тураўскі князь з 988 г.
Юрый Яраславіч – тураўскі князь, які у 1158 г. адстаяў
Тураў і аднавіў самастойную дынастыю.
У 12 ст. Тураўскае княства таксама падзялілася на шэраг
удзельных: Тураўскае, Клецкае, Слуцкае, Пінскае.

10. ВВВКККЛЛЛ
1009 – 1-е упамінанне ў летапісе аб Літве у хроніках горада
Кведлінбурга.
Прычыны і перадумовы утварэння ВКЛ:
1. Знешнепалітычныя: пагроза з боку крыжакоў і мангола-татар.
2. Унутрыпалітычныя:
a. Неабходнасць пераадолець феад.раздробленасць перад
знешн.пагрозай;
b. Аб’яднаўчая палітыка літоўскіх князёў.
3. Эканамічныя:
a. Аддзяленне рамяства ад с/г;
b. Неабходнасць пераадолення натуральнага характару
гаспадаркі;
c. Развіццё гандлёвых адносін паміж рознымі рэгіёнамі;
d. Узнікненне гарадоў як цэнтраў гандлю і абароны.
Феадальная раздробленасць. Прычыны:
1. Эканамічныя:
a. Драбленне зямель паміж сынамі князя;
b. Развіццё земляробства і рамяства ва ўмовах натуральн.
гаспадаркі;
c. Узбуйненне гарадоў.
2. Сацыяльна-палітычныя:
a. Павялічэнне вотчынн.землеўладання і колькасці залеж.сялян;
b. Узмацненне слоя буйных феадалаў;
c. З’яўленне мясцовага апарата кіравання ў вотчынах.
XII-1-я пал.XIII стст. – перыяд феад.раздробленасці – заканамерная
з’ява.
Вынікі: з’яўленне перадумоў утварэння ВКЛ; захаванне адзінамоўя і
этнічнай агульнасці; аслабленне абароназдольнасці; развіццё гарадоў і
унутраных рынкаў; складванне мясцовых княжацкіх дынастый;
узнікненне новых палітычных і культурных цэнтраў.
Знешняя пагроза
Крыжакі Мангола-татары
Мэты: зямельныя захопы; заснаванне гарадоў;
місіянерства і распаўсюджванне каталіцтва.
1201- заснаваны фарпост Тэўтон. ордэна– г.Рыга
1203-1-е сутыкненне Полацка з крыжакамі: Валодша
Полацкі асадзіў Ікскюль. Апорныя пункты Полацка ў
барацьбе з крыжакамі-Кукенойс і Герцыке:1208-
абарона Кукенойса кн. Вячка;разам з Герцыке
трапляюць у васальн.залежнасць ад крыжакоў
1212-Ордэн мечаносцаў перахапіў у Полацка права
кантролю,збору даніны з воднага шляху ў Балт.мора
1223-мірны дагавор Смаленска і Полацка з Рыгай
Мэты: даніна; захоп
палонных; рабаванне.
1240-1241 - пачатак
набегаў на бел.землі
1240-жорсткі бой каля
Брэста.1249 - бітва каля г.
Крутагор’е (Койданава)
Ярлык–грамата на права
збору даніны для перадачы
яе мангола-татарск.хану.
Баскак – мангола-татарскі

11. 1237-О-н мечаносцаў(Лівонскі)+Тэўтонскі= Тэўтон.о-н
1240-бітва на Няве – Я.Палачанін – лоўчы
кн.Аляксандра(Неўскі).
1242 - бітва на Чудск.воз.(Лядов.пабоішча)
зборшчык даніны.
Галоўная асаблівасць утварэння ВКЛ: перавага палітычных
прычын над эканамічнымі.
Гістарычныя умовы утварэння ВКЛ: аб’яднаўчая палітыка
літоўскіх князёў; аслабленне Галіцка-Валынскага княства;
барацьба за лідэрства на бел.-літ.землях; знешняя пагроза;
наяўнасць моцных палітычных лідэраў.
Радавод вкл
Міндоўг (1240-1263) Войшалк (1264-1267) Трайдэн (1270-
1282) Віцень (1293-1316) Гедымін(1316-1341) Альгерд(1345-
1377)
Ягайла (1377-1392) Вітаўт (1392-1430) Свідрыгайла (1430-
1432) Жыгімонт Кейстутавіч (1432-1440) Казімір (1440-
1492)
Аляксандр (1492-1506) Жыгімонт І Стары (1506-1548)
Жыгімонт ІІ Аўгуст (1548-1572)
Міндоўг. 1235- упамінанне аб “Літве Міндоўга”; 1246-
прыняў хрысціянства(праваслаўе), 1253-прыняў каталіцтва і
каранаваўся ў Наваградку.
Віцень: ввёў герб “Пагоня”; далучыў Полацкае (1307г.),
Менскае княствы, частку Пінскай і Берасцейскай зямель;
барацьба з крыжакамі (абарона Наваградка Давыдам
Гарадзенскім у 1314 г.)
Гедымін: перанёс сталіцу ў Вільню (1323г.); барацьба з
крыжакамі (1331(3) – на р. Акмяне); гандлёвыя дагаворы;
дыпламатычныя пагадненні; далучыў Віцебскую (1318г. – яго
сын Альгерд ажаніўся на дачцы віцебскага князя Яраслава),
Берасцейскую, Тураўскую землі; “Не рушыць даўніны, не
уводзіць навізны”.
Гедымін назначыў князем малодшага сына Яўнуція (1341-
1345), што не спадабалася Альгерду і Кейстуту, якія ў 1345 г.
араганізавалі супраць свайго брата змову.
Альгерд: барацьба з крыжакамі (1348г. - на р.Стрэве),
татарамі (1362(3) – на р. Сінія Воды); паходы на Маскву (1368,
1370, 1372); збіральніцкая палітыка ў дачыненні да славянскіх
зямель; стварэнне моцнага праваслаўнага бастыёна ў вобразе
ВКЛ у барацьбе супраць каталіцкай экспансіі.
Ягайла: арыентацыя на каталіцкі Захад; пошук саюзніцкіх
адносін з Масквой; паспяховая барацьба з крыжакамі;
унутрыдынастычная барацьба (са стрыечным братам Андрэем

12. Полацкім/апошні полацкі князь/, родным дзядзькай Кейстутам,
якога забілі ў 1382г. у Крэўскім замку па загаду Ягайлы) і
дваюрадным братам Вітаўтам(збег ад Ягайлы з Крэўскага
замка, пераапрануўшыся ў жаночае адзенне служанкі сваёй
жонкі, на месцы сустрэчы з якой прыказаў пабудаваць
Мураванкаўскую царкву); 1385 г. – Крэўская унія.
Вітаўт: 1392г. – Востраўскае пагадненне паміж Вітаўтам
і Ягайлам аб падзеле улады; 1398г. – пагадненне на востраве
Салін з крыжакамі; 1399г. – бітва на р. Ворскла з татарамі
(няўдалая); 1401г. – Віленска-Радамская унія (пацвярджала
Крэўскую унію, палякі не выбіраюць караля без згоды ВКЛ);
15.10.1410г. – Грунвальдская бітва; 1413г. – Гарадзельская унія
(ВКЛ не выбірае князя без згоды палякаў, пашырэнне ільгот
католікам, уведзена новая адміністрацыйная адзінка – ваяводства);
рассяленне татар (хан Тахтамыш); раздача зямель баярам; ВКЛ
дасягнула сваіх межаў ад Чорнага да Балтыйскага мора.
1432-1436 гг. – грамадзянская вайна паміж католікамі
(блок Жыгімонта Кейстутавіча) і праваслаўнымі (блок
Свідрыгайлы). Рашаючая бітва – у 1435г. пад Вількамірам
(перамог Жыгімонт Кейстутавіч).
Казімір.
1447 г.- Прывілей Казіміра:
 Заклаў асновы юрыдычнага афармлення прыгоннага права;
 Замацаваў правы феадалаў без адрозненняў;
 Забарона раздаваць дзяржаўную маёмасць і пасады
іншаземцам.
1457г.- земскі прывілей, які забяспечваў правы шляхты.
1468 г. – Судзебнік Казіміра:
 Пачатак кадыфікацыі права;
 Спроба усталявання адзіных прававых норм;
 Спроба абмежаваць свавольства суддзяў;
 Спроба ўзмацніць прававую ахову феадальнай маёмасці.
1481 г. – змова супраць Казіміра.
Аляксандр Ягелончык.
1492г.–прывілей: абмежаванне улады князя,пашырэнне ролі
Рады;
1505 г. – Радамская унія, якая пашырала правы шляхты.
1506 г. – Клецкая бітва на р. Лань з татарамі (войска ВКЛ
узначальваў Міхаіл Глінскі).
Жыгімонт І Стары.

13. —жаданне палякаў
набыць землі і
пасады ў ВКЛ;
—каталіцкая
экспансія на Ўсход.
1508 г. – мяцеж М.Глінскага, страціўшага ранейшую уладу.
Цэнтр мяцежа – Тураў. Паражэнне. Збег у Маскву.
1514 г. – бітва пад Оршай на р. Крапіўна з маскоўскімі
войскамі (войска ВКЛ узначальваў гетман Канстанцін
Астрожскі).
1529 г. – І Статут.
1537 г. – “курыная вайна”(“вайна пеўняў”) – феадальны мяцеж
сярэдняй шляхты супраць Жыгімонта.
Жыгімонт ІІ Аўгуст.
1557 г. – рэформа валочная памера /аграрная,”Устава на
валокі”/.
1566 г. – ІІ Статут.
1558 г. – пачатак Лівонскай вайны/1558-1583гг./.
31.01-15.02.1563 г. – аблога Полацка маскоўскімі войскамі.
Кіраваў абаронай горада ваявода Станіслаў Давойна. Горад быў
узяты, страчана бібліятэка Сафійскага сабора.
1564 г. – бітвы на р.Ула і пад Оршай. Кіраваў войскамі ВКЛ
Мікалай Радзівіл Чорны.
1579 г. – ад маскоўскіх войскаў быў вызвалены Полацк.
1582 г. – Ям-Запольскі мір паміж Расіяй і РП:
— На 10 год;
— Іван Грозны адмовіўся ад заваяваных лівонскіх
тэрыторый на карысць РП;
— Стэфан Баторый выводзіць армію з Маскоўскай
дзяржавы.
1.07.1569 г. – Люблінская унія, утварэнне РП.
ВКЛ + Польшча
Рэч Паспалітая
У м о в ы:
 Выхад да Балт.мора
 Барацьба у збіранні усх.-
славян. зямель
Маскоўская
дзяржава
ВКЛ
Лівонія
Польшча
—жаданне шляхты
атрымаць залатыя
вольнасці палякаў;
—Лівонская вайна;
 Адзіны кароль польскі і
вкл /выбіраецца/;
 Сойм /збіраецца на тэр-рыі
Польшчы/
 Знешняя палітыка

14. Этапы запрыгоньвання сялян
1447г.
Прывілей
Казіміра
1468 г.
Судзебнік
Казіміра
1529г.
І Статут
ВКЛ
1557
Устава на
валокі
1566
ІІ Статут
ВКЛ
1573г.
1588
ІІІ Статут
ВКЛ
замацаваны
суд над
залежнымі
сялянамі;
забарона
прымаць
беглых
сялян
Забарона
свабоднага
пераходу
сялян
Дазвол
звароту
беглых
сялян на
працягу 10
год
Замацаванн
е сялян за
валокамі
Заканадаўч
а
замацаваны
10-гадовы
тэрмін
вышуку
беглых
сялян
Права
феадала
караць
сялян
20-гадовы
тэрмін;
канчаткова
запрыгоньв
анне
Запрыгоньванне – страта селянінам права уласнасці на зямлю і
замацаванне яго залежнасці за феадалам.
Катэгорыі залежных сялян:
1. “пахожыя” – мелі права пераходзіць ад аднаго феадала да другога;
2. “непахожыя” – без права пераходу;
3. “чэлядзь нявольная” – (халопы, рабы) найбольш бяспраўная; жылі
пры дварах;
4. даннікі – плацілі даніну;
5. дольнікі – плацілі частку сабранага ўраджаю;
6. цяглыя – выконвалі паншчыну;
7. чыншавыя (асадныя) – плацілі чынш;
8. агароднікі – не мелі сваёй гаспадаркі;
9. ваенна-дваравыя (панцырныя і путныя баяры, пушкары);
10.сяляне-слугі;
11.кутнікі (каморнікі, бабылі, лезныя людзі) – не мелі свайго жылля,
наймалі кут (камору), выконвалі работу па найму.
Формы павіннасцей і падаткаў:
 адпрацовачныя
— паншчына(прымус.праца сялян са сваімі прыладамі на двары
феадала);
 адміністрацыйны апарат;
 заканадаўства;
 суд;
 войска;
 мова;
 тытул і пячатка
 адміністрацыйны апарат;
 заканадаўства;
 суд;
 войска;
 мова;
 тытул і пячатка

15. — старажоўшчына (работы па чарзе);
— талока, гвалт, згоны (сезонныя работы)
— падводнае, падарошчызна;
 натуральныя
— дзякла (даніна прадуктамі
— мезлева (мяса-малочнымі прадуктамі)
 грашовыя
— чынш; — капшчызна
— падымнае; — вепраўшчына
— рэйтаршчына;
1557 г. – рэформа “Уставы на валокі”.
Мэты:
— замацаваць усе катэгорыі сялян за зямлёй;
— уніфікаваць землекарыстанне і памер павіннасцей;
— павысіць вытворчасць працы сялян і палепшыць іх матэрыяльны
стан;
— павысіць выплаты ў дзяржаўную казну.
Вынікі:
з’яўленне катэгорыі агароднікаў;
землеупарадкаванне ў вялікакняжацкіх уладаннях;
рост прыбытку дзяржаўнай казны;
уніфікацыя памераў павіннасцей;
замацаванне усіх катэгорый сялян за валокамі.
Рэформа не праводзілася ва усходніх ваяводствах.
Формы барацьбы сялян: скаргі (суплікі) – суплікант (той, хто
падае скаргу); уцёкі; адмовы ад выканнання павіннасцей
парубкі лесу; патравы пасеваў; забойствы панскіх слуг;
паўстанні і бунты.
1595-1596 гг. – паўстанне пад кіраўніцтвам Севярына
Налівайкі;
1740-1744 гг – паўстанне пад кір. Васіля Вашчылы, В.Ветра,
С.Бачко, І.Карпача, І.Галёнкі ў Крычаўскім старостве супраць
узмацнення прыгнёту і жорсткасці арандатараў.
1754-1756 гг – паўстанне сялян на Каменьшчыне.
1768 г.- выступленні сялян ў Брэсцкай эканоміі.
ГГГааарррааадддыыы (((111444---111666 ссстттсссттт...)))
 урбанізацыя;
 у 16 ст. узнікаюць рамесніцкія арганізацыі (1522);
 гандлем ўзаймаліся госці-купцы;
 Магдэбургскае права:

16. ДДДзззяяяррржжжаааўўўннныыы лллаааддд... ОООррргггаааннныыы кккііірррааавввааанннннняяя... СССууудддыыы...

17. Судовая сістэма ВКЛ
1) Вялікняжацкі (гаспадарскі) суд /з 1581г.–Галоўны Трыбунал/-
вышэйшы судовы орган, разглядаў справы аб дзяржаўных
злачынствах, аб прыналежнасці да шляхецкага саслоўя,скаргі на
злоўжыванне ўладай вышэйшых служб. асоб;
2) Ваяводскі суд – суд мясцовай адміністрацыі, разглядаў справы
шляхты, што трымала маёнткі ў вялікакняжацкіх уладаннях,
гарадоў без Магдэбургскага права, дзяржаўных сялян;

18. 3) Земскі (павятовы) суд – выбарны суд, разбіраліся справы князёў,
шляхты, баяр, што мелі ў павеце свае землі;
4) Гродскі (замкавы) суд – прызначаўся ваяводам, усесаслоўны суд,
справы па абвінавачванні шляхты, мяшчан, сялян;
5) Войтаўска-лаўніцкі суд – дзейнічаў у гарадах з Магдэбургскім
правам, разбіраліся крымінальныя і грамадзянскія справы;
6) Копны суд – разбіраліся грамадзянскія і крымінальныя справы,
суддзі выбіраліся з сялян,судов.пастановы выконваліся адразу;
7) Падкаморскі павятовы суд – вырашаў пазямельныя спрэчкі
землеўласнікаў.
Этнічныя мешасці ў Беларусі
Назва
меншасці
Час
з’яўлення
Заўвагі
Палякі ХІІ, ХІV стст. З’яўляюцца ў якасці палонных пасля паходаў
вялікіх князёў у Польшчу.
Балты ХІІІ-ХІV стст. Перамясціліся на Беларусь, цяснімыя
крыжакамі.
Татары Канец ХІV
ст.
Спачатку гэта палонныя, захопленныя
Гедымінам і Альгердам. Пазней тут знайшлі
прытулак эмігранты з Залатой Арды. Першым
быў хан Тахтамыш Татары неслі вайсковую
службу, займаліся рамёствамі, агародніцтвам.
Яўрэі Канец ХІV –
ХVІ стст.
Перамяшчаюцца з краін Заходняй Еўропы, дз
яны цярпелі цяжкі ўціск. Займаліся
рамёствамі, гандлем.
Рускія ХV-ХVІ стст. Сюды уцякаюць ад праследванняў апальныя
князі і вальнадумцы, а пазней – стараабрадцы,
сяляне і гараджане.
Цыганы Сярэдзіна
ХV ст.
Вялі вандроўны спосаб жыцця. У мястэчках і
гарадах сяліліся на ускраінах. Аселыя цыганы
пражывалі ў мястэчку Мір і займаліся
рамёствамі.