Lida slounik

1. Горад Ліда
Гісторыя Ліды і Лідчыны

2. Лідчына да XIV ст.
 Тэрыторыя старажытнай Лідчыны, гэта найперш лясы. Аб
былых часах нам нагадваюць буйныя пушчы і шматлікія
тапонімы, у якіх гучыць сякернае рэха (Герніка, Погіры ад літ.
Giria «лес», Лядзіны ад слова Лядо «высечанае месца для
ворыва»).
 Лес з усіх бакоў акружаў чалавека, паселішчы былі
раскіданыя ў несувымерна вялікім моры векавых дрэў, у якім
жылі толькі дзікія жывёлы. Прастора, парослая густым
лесам, які парэзаўся рэкамі ці балотамі, выхавала мясцовае
насельніцтва. З году ў год людзі збіралі мёд і воск, забівалі
звяроў, секлі і спальвалі дрэвы каб вызваліць месца пад
ворыва. Пад напорам дзейнасці чалавека ландшафт патроху
мяняўся: на змену некранутаму лесу прыходзіла ўзгорыстая
раўніна з пералескамі.

3.  Даследчыкі лічаць, што стабільнай мяжы паміж славянамі
і балтамі не было ніколі – ні на пачатку каланізацыі
славянамі балцкіх зямель, ні пазней, калі каланізацыя
гэтых зямель ужо ішла поўным ходам. Беларускі народ
паўстаў у выніку рассялення славян на тэрыторыі
пражывання балтаў. Гісторыкі паказалі, што актывізацыя
славянскай каланізацыі на Панямонні пачалася з канца Х
ст. і менавіта на пачатку ІІ тысячагоддзя адбываўся
асабліва інтэнсіўны працэс змешвання балтаў і славян на
тэрыторыі Беларусі, тады ж ствараўся беларускі
антрапалагічны тып і ішоў сінтэз двух архетыпаў
свядомасці.
Аналіз археалагічных матэрыялаў Панямоння паказвае,
што рэгіён засяляўся славянамі з двух накірункаў —
паўднёвага (дрыгавічы, валыняне) і паўночна-ўсходняга
(крывічы), двума хвалямі.

4. Каменныя магілы і камні-следавікі
 З таго нешматлікага, што засталося ад старажытных часоў на
Лідчыне найбольш уражваюць каменныя магілы і камні-
следавікі.

5. Каменныя магілы
 Каменныя магілы ў Вензаўшчыне (“Пярунова гара” ) і ў
Пашкавічах

6. Камні-следавікі ў в. Мэйры (скрадзены) і вёсцы Бабры

7.  На Лідчыне жылі
 Яцвягі. У балцкай, яшчэ не асіміляванай
славянамі зоне вёскі яцвегаў атрымалі назву
Дайнава, а ў славянскай – Яцвезь. Мяжой-
падзелам гэтых тэрмінаў стаўся Нёман.
 Борці. Выхадцы з прускай правінцыі Бартніі.
 Лейці. Гісторык А. Дубоніс даследаваў Лейцей
(leičiai) – адну з груп служылага насельніцтва ў
ВКЛ XVI ст., якая займалася вайной,
земляробствам, аховай межаў і іншай
дзейнасцю на службе літоўскага князя. Згодна
з гіпотэзай Дубоніса, менавіта да гэтага
сацыяльнаму тэрміну ўзыходзіць і тэрмін
Lietuva.

8.  Селішчы і гарадзішчы гістарычнай Лідчыны
 Гарадзішчы каля вёскі Кульбачына і Касцянёва.
 Старажытны Турэйск узнік пры канцы ХІ ст. і быў
горадам – адміністрацыйным цэнтрам сельскай акругі.
 Гарадзішчы каля вёсак Ольжава і Мыто.

9.  Славяне. Першыя звесткі пра славян як народ
упершыню з’яўляюцца ў візантыйскіх пісьмовых
крыніцах сярэдзіны VI ст. Сёння ўсе яшчэ не існуе
агульнапрызнанай версіі фарміравання славянскага
этнасу. Адна з апошніх навуковых гіпотэз пра славян
выкладзена ў кнізе амерыканскага археолага
румынскага паходжання Фларына Курты.
 Адной з верагодных прычын перасялення славян на
поўнач можна лічыць хрысціянізацыю ўсходніх
славян, якая была праведзена якраз у канцы X ст.
Карэнная змена светапогляду чалавека
познеродавага грамадства магла прывесці да адтоку
часткі незадаволенага насельніцтва ў разведаную
ўжо панямонскую вобласць. На карысць гэтага
меркавання сведчыць зафіксаванае археолагамі ў
Наваградку і іншых гарадах Панямоння даволі позняе
(2-я палова — канец XI ст.) з’яўленне прадметаў
хрысціянскага культу.

10.  Тэадор Нарбут пiша пра княства Дайноўскае i пра
заснаванне Лiды ў 1180 г. У Стрыйкоўскага Лiда
ўзгадваецца толькi каля 1330 г. Беларускія археолагі
вельмі дбайна і сістэмна шукалі старую Ліду але не
знайшлі слядоў Ліды Нарбута. І толькі зусім нядаўна
стала зразумела чаму гэтак здарылася.
 Старая Ліда знаходзілася далей ад замку, чым
меркавалася даследчыкам, яна месцілася на рацэ
Каменка і ўжо была знойдзена ў 1933 г. На наша
шчасце, даследаванне старой праводзілася
археолагам вельмі высока класу др-м Хеленай
Цэгак-Галубовіч.

11. Kurjer Wilenski №273(2814) 11 października
1933.; №292(2833) 30 października 1933

12.  Д-р Цэгак выказала здагадку, што з XI па XIII ст. тут магло
існаваць славянскае паселішча, сляды якога потым былі амаль
што цалкам знішчаны. Чарапкі мелі «славянскі стужкавы
арнамент які адносілі да племянных груп, што ішлі з усходу. ...
На археалагічнай карце ... з'явіцца новы знак, які будзе
абазначаць, сляды побыту славян на лідскім Выгане».
 Такім чынам:
 Ліду заснавалі не балты, а славяне.
 2. Заснавана Ліда не на Лідзейцы, а на Каменцы. Таму назва
паселішча Ліда ёсць першасная, а назва рэчкі Лідзейкі паходзіць ад
назвы горада.
 3. Усе этымалагічныя пошукі ў балцкіх мовах адходзяць на другі
план.
 4. Славянскае паселішча не магло быць старэй за ХІ ст. На гэты
перыяд прыпадае хваля славянскай экспансіі на балцкія землі
Панямоння.

13. Лідскі замак
 Лідзяне не могуць уявіць свой горад без замка, іх заўсёды будзе
цікавіць яго гісторыя і хваляваць яго лёс. Лiдскi замак - помнiк
абарончага дойлiдства 14 ст., пачатак яго будаўніцтва адносяць
да 1323 г. Уваходзiў у лiнiю умацаванняў Крэва-Меднiкi. З пункту
гледжання архітэктуры ён спалучае рысы раманскага стылю i
ранняй готыкi.
 Замак у плане – няправільны чатырохвугольнік (бакі каля 80 м) з
2 вуглавымі вежамі. Сцены на невысокім падмурку (70–80 см)
маюць таўшчыню: унізе – 2 м, уверсе – 1,5 м. Паўночныя сцены
больш тоўстыя, бо толькі з гэтага боку можна было штурмаваць
замак, які стаяў, практычна пасярод балота. Верхняя частка
сцен з баявой галерэяй i байніцамі вымуравана з цэглы.
Вонкавыя паверхні сценаў пабудаваны з вялікіх валуноў,
прамежкі паміж імі запоўнены каменнымі клінамі і забутоўкай з
дробных камянёў.
 Воіны, якіх ахоўвалі замак, жылі ў драўляных казармах,
прыбудаваных да каменных замкавых муроў з паўночнага бока.

14.  Крыжакі неаднаразова з'яўляліся пад мурамі Лідскага
замка.
 Генры Персі Хотспур. Сэр Генры Персі (1364(?) – 1403),
таксама вядомы па мянушцы «Гары Хотспур» (Harry
Hotspur, Гарачая Шпора – Падшыванец). У 1383 г. Гары
Хотспур першы раз бярэ ўдзел у крыжовым паходзе ў
Літву. Браў удзел у выправе пад Ліду на пачатку 1392 г.
 Хотспур – адзін з галоўных герояў драмы «Генрых IV»
Уільяма Шэкспіра. Шэкспір паказвае Хотспура выбітнай
асобай, роўнай якой у атачэнні караля няма. Аднак пры
ўсёй сваёй доблесці Хотспур – бунтаўшчык, якому не
можа быць месцы пры цэнтралізаваным дзяржаўным
парадку. У Шэкспіра ён смелы і палкі, хуткі ў думках і
дзеяннях, сваю рыцарскую волю ён ставіць вышэй за ўсё.
Можна сказаць, што Хотспур краса і гонар сыходзячага
сярэднявечча. Хотспуру жыццё ўяўляецца арэнай
бесперапынных рыцарскіх сутычак. Па ягоных словах: «Як
жыць, дык каралёў зрынаць; як смерць, дык слаўная, каб
прынцы гінулі з намі!»

15. Генры Персі Хотспур

16.  Джон Бафорт. Джон Бафорт (Johann Beaufort) – асоба ў гісторыі
вядомая. Прыймаў удзел у паходзе на Літву ў 1394 г.
 Джон Бафорт, граф Самерсэт, – персанаж першай часткі драмы
«Генрых IV» Уільяма Шэкспіра.

17. Востраўскае пагадненне 1392 г.
 4 жніўня 1392 года было заключана Востраўскае пагадненне.
Падпісалі яго з аднаго боку кароль польскі Уладыслаў, ён жа
Вялікі князь літоўскі, рускі і жамойцкі Ягайла, і ягоная жонка -
польская каралева Ядвіга, з другога боку - князь гарадзенскі
Вітаўт і ягоная жонка Ганна. Яны дамовіліся спыніць міжусобную
вайну. Вітаўт стаў фактычным уладаром Вялікага Княства
Літоўскага. Пагадненне паклала канец братазабойчай вайне,
прывяло да разгрому крыжакоў на палях Грунвальда і дазволіла
Вялікаму Княству Літоўскаму неўзабаве дасягнуць найбольшага
росквіту і магутнасці.

18.  У 1397 г. Вітаўт аддаў Лідскую воласць у валоданне ўцякачу пад яго
заступніцтва хану, некалі грознай Залатой Арды, Тахтамышу.
Тахтамыш два з лішнім гады пражыў у г. Лідзе ў адмысловым доме,
што стаяў на тым месцы, дзе цяпер размешчаныя хаты плябаніі
касцёла. Мясцовасць гэтая доўгі час насіла назву Тахтамышава
двара.
 У 1422 г. Лідзе прыйшлося быць сведкай пышнага вясельнага балю.
У лютым гэтага года ў г. Наваградку адбыўся чацвёрты шлюб
састарэлага польскага караля Ўладзіслава Ягайлы з князёўнай
кіеўскай Сафіяй, а святкаванне вяселля, па запрашэнні гасціннага
Вітаўта, было прызначана ў г. Лідзе. Сюды сабралася мноства
гасцей, у ліку якіх быў нунцый папы Марціна V Антоній Зена,
прыбылы ў Літву для расследавання спрэчак з Ордэнам. Вясёлыя
баляванні ў Лідзе працягваліся да вялікага паста і доўга дастаўлялі
матэрыял для аповядаў аб праяўленай тут пышнасці.
 У сярэдзіне XV ст. лідскі стараста - ўнук Тахтамыша, апошняя
галіна знакамітага роду Чынгізхана Даўлет Хаджы-Гірэй. У 1445 г.
перакопскія татары прасілі вялікага князя Казіміра даць ім хана У
1446 г. лідскі стараста быў выкліканы ў Вільню і тут па старадаўнім
звычаі, у прысутнасці татарскіх паслоў і мноства саноўнікаў,
урачыста апрануты ў ханскую мантыю і абвешчаны ханам
Перакопскай арды

19. Лідчына – спрадвечная Віленшчына
 У 1506 г. татарскае войска апынулася недалёка ад Лiды, i
смяротна хворы Аляксандар быў вымушаны з'ехаць з горада.
Аднак штурмаваць умацаваны замак татары баяліся. У гэты час было
сабрана народнае апалчэнне колькасцю ў 10 000 чалавек, якое
разбіла татараў у ваколіцах Ліды.
 Пасля адміністратыўных рэформ 1565 – 1566 гг. да Лідскага
намесніцтва далучаецца суседнія Астрынскае, Васілішскае,
Радунскае і Эйшышскае намесніцтвы, якія раней уваходзілі ў
Трокскае ваяводства, а таксама далучаюцца вялікія вотчыны,
такія як Беліца, Дакудава, Жалудок, Жыжма, Жырумуны,
Ішчална, Жыжма, Жырмуны, Шчучын і інш. З гэтай тэрыторыі
утвараецца Лідскі павет Віленскага ваяводства.

20.  Лідскі павет у
канцы XVI ст.
 Лідчына –
спрадвечная
Віленшчына а
Лідскі павет у
сваіх межах
існуе амаль
што 400 гадоў.

21.  У XVI ст. Лiда плацiла ў скарбнiцу (1550 г.) падатак 10 коп
лiтоўскiх грошай.
 З часоў Стэфана Баторыя тут асядаюць яўрэi. Яны займаюцца
гандлем, чым спрыяюць развiццю горада.
 17 верасня 1590 г. Жыгiмонт III надае Лiдзе Магдэбурскае права
і прызначае герб з выявай льва і дзвюма ключамі над галавой.
Прывiлей 1611 г. падцвярджае iснуючыя тут здаўна кiрмашы. У
1638 г. ў Лідскім замку пры сцяне дазволена пабудаваць склеп
для захоўвання дакументаў Лідскага земскага суда і актавых
кніг. Уладзіслаў IV 20 жніўня 1640 г. у Варшаве падцвярджае для
Лiды Магдэбурскае права ва ўсіх яго пунктах, клаўзулах, умовах
і параграфах.

22. Герб, Ратуша і Магдэбурскае права
 Лепшы знаўца лідскай гісторыі
XX ст. Міхал Шымялевіч так
інтэрпрэтаваў сімволіку лідскага
герба, сімвалізуюць «ключы –
свабоду, леў – незалежнасць,
каралеўскі плашч – апеку
караля».
 Пажар 1891 г. між іншым,
знішчыў будынак б. Лідскай
ратушы. Будынак гэты,
пабудаваны ў XVIII ст., стаяў на
рынкавай плошчы і быў
ўпрыгожаны порцікам з
калонамі. Пры ім існавала
старадаўняя драўляная
пабудова ў гатычным стылі.
Сам будынак служыў вайсковай
гаўпвахтай, а прыбудова –
пажарнай адрынай.

23.  У дакументах XVII ст. у Лідзе ёсць толькі бровары,
якія размяшчаліся пры замкавых фальварках, у
касцёльным фальварку Куроўшчыне або Навасёлках
і ў некаторых мяшчан. З рамеснікаў згадваюцца
толькі кавалі і гарбары, а ў таксама рэзнікі. Корчмы
мядовыя, гарэлачныя і піўныя існавалі тут яшчэ ў XV
ст., у часы Казіміра.
 У 1680 г. усіх корчмаў у Лідзе было 19, з якіх 10
утрымоўвалася хрысціянамі, у тым ліку адна
бурмістрам панам Янам Амановічам і 9 - яўрэямі.
Штотыдзень па панядзелках адбываўся гандаль, а
два разы ў год - кірмашы. Кірмашы існавалі тут
здаўна і былі пацверджаныя соймам у 1611 г. У часы
Яна Казіміра Ліда лічылася параўнальна вялікім
горадам.

24.  Але наступілі цяжкія для Літвы 1654 – 1663 г.г. У восень
1655 г. украінскія казакі прайшлі ўздоўж Нёмана, пусцілі
Ліду і Лідчыну пад шаблю. У год 1656 – голад, а ўвосень
1657 г. эпiдэмiя вынiшчае насельнiцтва гораду. Соймiк
грамнiчны 1658 г. дзеля засцярогi ад эпiдэмii вымушана
праводзiцца ў Мыто. Нарэшце, у 1659 г. расiйскае войска
Хаванскага, пасля працяглай аблогi замка, знiшчае горад
ушчэнт.
 У 1702 г. шведы рабуюць i зноў паляць горад, а ў 1706 г.,
абавязваюць гараджан плацiць невыносна вялiкiя падаткi.
З мэтай развіцця, Сойм 1717 г. пакiдае гораду даўнейшыя
iльготы i прывiлеi, вызваляе ад вайсковага пастою, а
кароль Аўгуст II 7 жнiўня 1727 г. падцвярджае прывiлеi
сваiх папярэднiкаў, зацвярджае гандлёвы падатак з крам i
скатабойняў. Аўгуст III 12 лiстапада 1744 г. падцвердзiў
усе гэтыя прывiлеi, а прывiлей 1776 г. залiчыў Лiду да ліку
тых лiтоўскiх гарадоў, якiя захавалi Магдэбурскае права. З
гэтага часу Лiда ізноў паволi ўздымаецца. У 1784 - 1787 гг.
камiсія "boni ordinis" пераглядае ўмовы i гарадскiя
выплаты.

25.  У 1794 г. Лiда становiцца сведкам паўстання Касцюшкі.
 14 снежня 1795 г. Ліда была далучаная да Расіі, а 8 жніўня 1796
г. прызначаная павятовым горадам Слонімскай губерні.
 Лідчыну разбурае вайна 1812 г.
 23 мая 1831 г. адбываецца сутычкi расейцаў з паўстанцамi
Хлапоўскага. Руская залога ў ліку 400 чал. якая займала Ліду,
атрымаўшы звесткі аб руху генерала Хлапоўскага з Мастоў у
Вільню, спешна выступіла з горада, але зараз жа за віленскай
заставай была нагнаны паўстанцамі і пасля перастрэлкі
абяззброена.
 Лідзяне прымаюць самы актыўны ўдзел у пашстанні 1863 г.

26. Насельнiцтва горада

27. Людзі Лідчыны
 Сям’я Іваноўскіх

28. Вацлаў і Алена Іваноўскія

29. Браты Валейкі: Вінцэнт, Антон, Станіслаў
Стэфан Губарэвіч, загінуў пад Дубічамі
у 1863 г., ратуючы Людвіка Нарбута
Вінцэнт Валейка
На ганку дома ў Голдава, першы справа - Антон
Валейка, першы слева Вітольд Валейка

30. Алаіза Пашкевіч і Фелікс Стацкевіч

31. Браты Кастравіцкія
Амброзі Самуэль Кастравіцкі Карусь Каганец

32. Генерал Кіпрыян Кандратовіч

33. Міхал Шымялеівіч і Вікенці Салыга
Міхал Шымялеівіч Вікенці Салыга

34. Архітэктура Ліды

35. Эркер

36. Фарны касцёл
 Будаўніцтва новага мураванага касцёла пачалося ў 1765 г. і было
скончана ў 1770 г. стараннямі віленскага суфрагана (вікарнага біскупа)
Тамаша Зянкевіча, які выканаў тэстамэнт свайго дзядзькі, біскупа
Міхала Зянкевіча, які перад тым як біскупам, быў лідскім пробашчам. У
тастаменце, напісаным у 1761 г., біскуп рэкамендаваў прыцягнуць да
будаўніцтва Ёгана Крыштафа Глаўбіца або «каго-небудзь яшчэ,
добрага». Касцёл пачалі будаваць на новым месцы, але недалёка ад
старой святыні. Новы касцёл быў асвечаны ў 1768 ці 1780 гг.
 Свой агульны выгляд касцёл захаваў да нашага часу, аднак вядома,
што першапачаткова ён меў дзве трохузроўневыя вежы.

38. Кляштар і касцёл кармелітаў
 20.05.1672 г. кармеліты, атрымалі ад лідскага войскага Адама Нарбута і
яго жонкі Кацярыны пляц для касцёла. Касцёл і кляштар фундаваў
Мікалай Рыла. Будаўніцтва цягнулася вельмі доўга, і толькі 5 верасня
1714 г. касцёл быў асвечаны Віленскім біскупам Канстанцінам
Казімірам Бжастоўскім пад вызваннем Найсвяцейшай Марыі Панны і св.
Альберта.

40. Касцёл і кляштар піяраў, царква

41. Лідскі функцыяналізм
 Функцыяналізм як архітэктурны стыль сфармаваўся
ў 1920-х гг. як адна з плыней мадэрнізму. Асновай
ідэалогіі функцыяналізму ў архітэктуры стала
стварэнне самымі сучаснымі спосабамі і
канструкцыямі такіх формаў, якія павінны
забяспечыць найлепшае функцыянаванне аб'екта,
пры гэтым усё лішняе адкідалася. Будынак павінен
атрымаць найболей зручную і тэхналагічную
«абалонку» і матэрыяльную базу. «Форма павінна
адпавядаць функцыі» – вось лозунг функцыяналізму.

42. Будынак лідскай пошты
Будынак быў спраектаваны ў 1936 г. Вандай Бёрнер-Пшэўлоцкай. Урачыстае адкрыццё
новага будынка пошты адбылося толькі ў пачатку мая 1939 г.

43. Лідская гімназія
Архітэктурны праект гімназіі
быў распрацаваны варшаўскім
архітэктарам Ежы Бэйлем (Jerzy Beill)

45. Вандалін Шукевіч
  «Незайздросны лёс помнікаў мінулых
вякоў у нашым краі! Дзесьці там, у
цывілізаванай Еўропе, як урады, так і
грамадства атачаюць такія помнікі
клапатлівай апекай, шануюць іх,
амаль пакланяюцца, сцерагуць ад
усялякай шкоды. У нас наадварот,
калі і існуюць яшчэ нейкія абломкі, то
толькі дзякуючы нечуванай іх
трываласці, бо ў нас усё робіцца, каб
іх знішчыць ... для нас мінулае
павінна быць падвойна дарагім, бо ў
ім адным мы можам чэрпаць
натхненне для барацьбы за
нацыянальнае існаванне».

46. Лідскія могілкі