14 chapter 12

1. Сэдэв 14
Худалдан авалт, логистик
ба нийл лэлтийн гинжинүү
хэлхээний удирдлага

2. Агуулга
 Тодорхойлолт ба ухагдахуун
 Шаардлагатай материалын т л вл лтө ө ө
 ндсэн логистикийн б тэцҮ ү
 Яг цагт нь менежмент (JIT)
 Худалдан авалтын мэдээллийн системийн элемент дүү
 Худалдан авалт болон логистикийн хоорондын
зохицуулалтын асуудлууд

3. Тодорхойлолт ба ухагдахуун
Marketing
Manufact.
& logistics
Purchasing 1st Tier
Supplier
2nd Tier
Supplier
Customer
Value Chain Management
Demand Chain Management Supply Chain Management
Business Logistics
Physical Distribution Materials management
Logistics management

4. Тодорхойлолт ба ухагдахуун
 Материалын менежмент нь нийл лэгчээс йлдвэрлэл рүү ү үү
ирэх материалын урсгалыг оновчтой болгоход чиглэсэн
материалтай холбоотой б х йл ажиллагааг хамарна.ү ү
 Логистикийн менежмент нь худалдан авсан материалын
урсгалаас йлдвэрийн байгууламж руу йлдвэрлэлийнү ү
процессоор дамжуулан урсах урсгал болон хэрэглэгч р гарахүү
зэрэг материалын б х урсгалыг хамарна.ү
 Нийл лэлтийн хэлхээний менежмент (SCM)үү нь
нийл лэгчээс хэрэглэгч х ртэлх материал, эд анги, эцсийнүү ү
б тээгдэх нийг т л вл х, зохицуулах, хянахтай холбогдсонү үү ө ө ө
цуврал йл ажиллагаанууд юм.ү
 Худалдан авалт ба нийл лэлтийн менежментүү нь
нийл лэлтийн хэлхээний менежментийн нэгдмэл хэсэг гэж зэжүү ү
болно.

5. Шаардлагатай материалын
т л вл лтө ө ө
 MRP (Manufacturing Resources Planning) нь
борлуулалтын хэлтэст борлуулалтын т л вл г гө ө ө өө
боловсруулахаас эхэлж, борлуулалтын т вшингү
тооцоолдог. MRP нь йлдвэрлэлийн т л вл лтү ө ө ө
ба хяналтын системийн хувьд орц болдог б г дө өө
дараахаас б рдэнэ:ү
 Мастер т л вл гө ө ө өө
Б тээгдэх ний б лг дийн т вшинд т л вл г бий болно.ү үү ү үү ү ө ө ө өө
Хэрэглэгчийн захиалга, борлуулалтын т л вл г , эцсийнө ө ө өө
б тээгдэх ний т л вл с н н ц болон йлдвэрлэл ба худалданү үү ө ө ө ө өө ү
авалтын т л вл г н д нь хоорондоо холбоотой байдаг.ө ө ө өө үү
 йлдвэрлэлийн н цийн т л вл лт (MRP-II)Ү өө ө ө ө
Мастер т л вл г г хэрэгж лэхэд шаардагдах йлдвэрлэлийнө ө ө өө үү ү
н цийг б ртгэдэг.өө ү

6. Шаардлагатай материалын
т л вл лтө ө ө
 Мастер йлдвэрлэлийн хуваарьү
Мастер т л вл г г тодорхой материалын шаардлага рууө ө ө өө
х рв лдэг. М Х нь цэвэр материалын шаардлагыг тооцоолох орцө үү Ү
болдог.
 Ер нхий чадавхийг шалгахө
М Х нь х чин чадлын хязгаарыг шалгадаг ба энэ нь б х боломжитҮ ү ү
дутагдалтай байгаа х чин чадлын хувьд хийгддэг.ү
 Материалын шаардлагын т л вл лт (MRP-I)ө ө ө
Материалын шаардлагын т л вл лт нь М Х-ийн т вшинд 7 хоногө ө ө Ү ү
б р, алхам алхамаар, материалын тооцооны дагуу шаардлагуудыгү
тодорхойлдог.
 Х чин чадлын шаардлагын т л вл лтү ө ө ө
Материалын шаардлагын т л вл лттэй харьцуулах боломжтой.ө ө ө
Материалын шаардлагын т л вл лт с бий болох одоогийн болонө ө ө өө
т л вл с н йлдвэрлэлийн захиалга нь нарийвчилсанө ө ө ө ү
йлдвэрлэлийн шугамын т л вл лтийн хувьд орцоор хангадаг.ү ө ө ө

7. Шаардлагатай материалын т л вл лтө ө ө
 Захиалгыг хэрэгж лэхүү
Захиалгын хэрэгж лэлт нь йлдвэрлэлийн захиалгын статусыгүү ү
“т л вл с н” т л в с “хэрэгжсэн” т л в болгож рчилд г.ө ө ө ө ө ө өө ө ө өө ө
Хэрэгж лэх шийдвэр нь шаардлагатай материалын бэлэн байдал болонүү
х чин чадалд тулгуурладаг.ү
 Тэрг лэх чиглэлийн удирдлагаүү
Тэрг лэх чиглэл д нь мастер йлдвэрлэлийн хуваариас шууд гарчүү үү ү
ирдэг. Нэгж б р нь тухайн шугам, тоног т х р мжийн т вийн б хү ө өө ө ө ү
йлдвэрлэлийн захиалгыг жагсаасан тэрг лэх чиглэлийн (дарааллын)ү үү
хуудсыг х лээн авдаг.ү
 Х чин чадлын удирдлагаү
Нэгж боловсруулалтын б лэгт ногдох х лээлгийн хугацааг хянахү ү
хэрэгтэй. Орц/гарцын тайлангууд нь чухал функцтай байдаг: т л вл с нө ө ө ө
гарцын эсрэг йлдвэрлэлийн нэгжийн х рсэн р д нг харьцуулах.ү ү ү ү

8. Н цийнөө
т л вл лтө ө ө
йлдвэрлэлийҮ
н т л вл лтө ө ө
Мастер йлдвэрлэлийнү
хуваарь
Эрэлтийн
менежмент
Урд хэсэг
Материалын
т л вл лтө ө ө
Хугацааны е шаттайү
шаардлагын б ртгэлү
Материал ба х чинү
чадлын т л вл лтө ө ө
Худалдан авалт
Борлуулагчийг
хянах систем
Х чин чадлынү
т л вл лтө ө ө
Чигл лэлтийнүү
файл
Материалын
тооцоо
Бараа материалын
б ртгэлийн мэдээлэлү
Нарийвчилсан
х чин чадлынү
т л вл лтө ө ө
Захиалгын
хэрэгжилт
Дэлг р дээрх хяналтүү
Х д лг рө ө үү
Ард
хэсэг
йлдвэрлэлийҮ
н т л вл лт,ө ө ө
хяналтын
систем
Vollman et al. (1984)

9. Шаардлагатай материалын
т л вл лтө ө ө
MRP-I ба MRP-II хоорондын ялгаа
 MRP-I нь материалын шаардлагын т л вл лтийгө ө ө
илэрхийлдэг; йлдвэрлэлийн захиалга болон худалдан авахү
шаардлагыг хангах, удирдах зорилготой.
 MRP-II нь йлдвэрлэлийн н цийн т л вл лтийгү өө ө ө ө
илэрхийлдэг, холбогдох материалын урсгал болон
йлдвэрлэлийн х чин чадлыг хянадаг нэгдсэн систем б г дү ү ө өө
эдгээр материалын урсгал болон шаардагдах х чин чадлынү
хоорондын хамаарлыг авч здэг.ү

10. Логистикийн ндсэн б тэцү ү
Захиалгын нэвтрэлтийн цэг:
 Хэрэглэгчийн захиалга компаний материалын
т л вл лтийн системд хэр г н нэвтэрчө ө ө ү
байгааг харуулдаг.
 йлдвэрлэлийн захиалгын ямар моментоосҮ
хэрэглэгчийн онцлог бий болдгийг
тодорхойлдог.

11. Логистикийн ндсэн б тэцү ү
йлдвэрлэл болон логистикийн таван ндсэн б тэцҮ ү ү

12. Supplier IG Components WIP Assembly
Manufacturing
EP
Installation
EP Customer
OP1
Production Sales/marketing Examples
Kitchen
appliances
Computer
systems
High-end
furniture
Ship propelling
diesel engines
Shipbuilding
Make and send to stock (MSS)
OP2Make to stock (MTS)
OP3 Assemble to order (ATO)
Forecast based, i.e.
planning based
activities
OP4
Make to order (MTO)
OP5
Engineer and make to order (ETO)
Custom
er driven
activities
IG= Incoming goods
EP= End products
WIP= Work in Progress
OP= Order penetration point
= Inventory
=Order driven
=forecast driven
Захиалгын нэвтрэлтийн цэгийн ойлголт
Hoekstra and Romme (1985)

13. Яг цагт нь менежмент (JIT)
Яг цагт нь удирдлагын шинж чанарууд:
ЯГ ЦАГТ НЬ
Б х материал болон б тээгдэх н нь йлдвэрлэлийн процесстү ү үү ү
шаардлагатай едээ яг бэлэн байдаг, эрт ч биш орой ч биш ягү
цагтаа, яг з в тоо хэмжээгээр бэлэн байдаг.ө
Гол зорилго
йлдвэрлэлийн процесс дэх дараалласан алхмуудын хоорондохҮ
интерфейс дтэй холбоотой саад бэрхшээлийг тасралтг йүү ү
шийдвэрлэх.

14. Яг цагт нь менежмент (JIT)
Захиалгын тоо хэмжээ ба багцын хэмжээ
Эдийн засгийн захиалгын тоо хэмжээ: бараа материалын
зардал болон захиалгын зардлын нийлбэр хамгийн бага байх едү
Кэмпийн томъёо: Qo= √ ((2S x Co)/Ci)
S = нэгж хугацаан дахь тогтмол хэрэглээ
Qo=захиалгын тоо хэмжээ
Co=нэгж захиалгын зардал
Ci= нэгж хугацааны турш дахь нэгж бараа материалыг эзэмших зардал

15. Яг цагт нь менежмент (JIT)
Кэмпийн томъёоны н хцл д:ө үү
 Б рэлдэх н хэсгийн хэрэглээ харьцангуй тогтвортой байнаү үү
 Б рэлдэх н хэсгийн хэрэглээ цаг хугацааны туршид жигд тархалттай байнаү үү
 Б тээгдэх нийг нийл лэх хугацаа нь хэлбэлзэлг й, тогтмол байнаү үү үү ү
 Нэгж захиалгын зардал тогтмол байна
 Бараа материалыг эзэмших зардал нь захиалгын тоо хэмжээнээс хамаарахг йү
Яг цагт нь систем нь эдгээр таамаглалууд тус б ртү
т вл рд г. Жишээ нь, захиалгатай холбоотой зардлыгө ө ө
дараахтай холбоотой зардлын ухагдахуунаар шинжилдэг:
 Нийл лэгчтэй хийх гэрээ хэлэлцээрүү
 Удирдлагын процесс
 Захиалга г х, т ргэсгэхө ө ү
 Ирж буй барааны чанарын хяналт

16. Эдийн засгийн
захиалгын тоо
хэмжээний
бууралтад
чиглэсэн
Яг цагт нь менежмент (JIT)

17.  Яг цагт нь йлдвэрлэл, хуваарь нь тэгү
гологдлын философиг йгээр амжилттайү
хэрэгжиж чадахг й.ү
 Яг цагт нь систем болон тэг гологдол нь салшг йү
хамт байдаг:
 Жижиг бичил хэсг д нь чанарын гологдлыг эрт еүү ү
шатанд илр лэхэд чухал рэгтэйүү үү
 Яг цагт нь систем нь компани доторх б х функциэрү
дэмжигдэх ёстой
 Яг цагт нь системийг нэвтр лэх нь цаг хугацаа шаарданаүү
(Тоёота компани KANBAN философийг хэрэгж лэхэд 15үү
жилийг зарцуулсан)
Яг цагт нь менежмент (JIT)

18. Яг цагт нь менежмент (JIT)
Худалдан авалтын
йл ажиллагааү
Уламжлалт хандлага Яг цагт нь хандлага
Нийл лэгчийнүү
сонголт
Хамгийн багадаа 2 нийл лэгч;үү
нийг голлодогү
Ихэвчлэн орон нутгийн нэг
нийл лэгч; байнгын х ргэлтүү ү
Захиалгын
рчл лтөө ө
Х ргэлтийн хугацаа болон чанарү
эцсийн м чид ихэвчлэнө
рчл гдд гөө ө ө
Х ргэлтийн хугацаа болон чанарү
тогтмол; шаардлагатай бол тоо
хэмжээг урьдчилан тодорхойлсон
маржиний х рээнд тохируулнаү
Захиалгын хяналт Х ргэлтийн асуудлыгү
шийдвэрлэхийн тулд утсаар их
ярьдаг
Тогтвортой гэрээтэй тул
х ргэлтийн асуудал бага; чанарынү
болон х ргэлтийн асуудлыгү
тэвчихг йү
Ирж буй барааны
шалгалт
Бараг б х захиалгын чанар, тооү
хэмжээг шалгадаг
Эхний сорьцийг шалгах; цаашид
шалгалт хийх шаардлагаг йү
Нийл лэгчийнүү
нэлгээү
Чанарын нэлгээ; Заримдаа 10ү
х ртэлх хувийн х ргэлтийн з р гү ү ө үү
х лцдэгү
Хэлбэлзлийг х лээнү
з вш р хг й; нэ нь нээлттэйө өө ө ү ү
тооцоололд суурилсан тогтмол
Нэхэмжлэл Захиалгын дагуу т лб рө ө Нэхэмжлэлийг сараар цуглуулж
т лд гө ө
Яг цагт нь систем ба худалдан авалтын функц

19. Нийл лэгчдэд учрах р дагаварүү ү
 Нийл лэгчийн хувьд яг цагт нь системийн давуу талүү
 Нийл лэгч нь йлдвэрлэлийн хэмжээгээ ил сайнүү ү үү
т л вл ж чаддаг.ө ө ө Яагаад гэвэл х ргэлтийн тоо хэмжээнийү
талаар байнга мэдээлэл авдаг.
 Удирдлагын хэмнэлт: нийл лэгчийн болон хэрэглэгчийнүү
йлдвэрлэлийн болон материалын т л вл лтийн систем ньү ө ө ө
цахим мэдээллийн системээр холбогддог (EDI шиг),
 Чанар болон зардлын сайжруулалтын талаарх тогтмол
харилцаа нь б тээгдэх н болон процессийн инновацидү үү
х ргэдэг.ү
 Х р нг оруулалтын бодлого:ө ө ө Яг цагт нь гэрээ нь удаан
хугацаагаар хийгддэг ба тухайн хугацааны турш дахь
тодорхой хэмжээ ба эргэцийг баталгаажуулдаг.

20.  Нийл лэгчийн хувьд яг цагт нь системийн сул талүү
 Энэ нь нийл лэлтийн хэлхээний янз б рийн холбоосууд дээрүү ү
х чтэй шаталсан пирамид хэлбэрийн б тэцтэй болж болно.ү ү
Пирамидийн дээр буй том йлдвэрлэгчид ихэвчлэн жижигү
эхний шатны нийл лэгчдэд хэрэгцээгээ тулгадаг.үү
 Энэ нь тэг гологдолтой х ргэх эсвэл тэг гологдолтойү
йлдвэрлэхэд цаг хугацаа (болон м нг ) зарцуулдаг. Эдгээрү ө ө
х р нг оруулалт нь нийл лэгчийн зардлаар хийгддэг.ө ө ө үү
 Нийл лэгч нь з вх н нэг йлдвэрлэгчээс ихээхэн хамааралтайүү ө ө ү
болно. Энэ нь тасралтг й йл ажиллагаанд аюул занал учруулжү ү
болзошг й юм.ү
Нийл лэгчдэд учрах р дагаварүү ү

21. Company ‘A’
Finished car prod
In-house In house
assembly. Manufact
The first supplier
Capital involvement
of company ‘A’ in38
supplying companies
118 supplying
companies for
company ‘A’
Function parts, mounting parts for inside and
outside mechanical reworking, press reworking
The secondary supplier
2000-3000 companies
Press, gilding cutting, screw, casting, specials parts reworking
other secondary
suppliers
500-600
companies
Tooling, mould,
fittings
The other third suppliers
7000-10000 companies
materials
manufacturers
(200-300
companies)The supplier Pyramid

22. Нийл лэгчдэд учрах р дагаварүү ү
 Яг цагт нь т нштэй ойролцоо байрлах нийл лэгчид нь давууү үү
байршилтай байна
 Нээлттэй тооцоололд суурилсан бизнес
 ‘Хугацаандаа чанартай байх’
 Нийл лэгчийн ангилал:үү
Цагтаа х ргэхү Х ргэлтийн чанарү
A= маш сайн
B= сайн
C= хангалтг йү
1= маш сайн
2= сайн
3= хангалтг йү
Жишээ нь: C1 нийл лэгч нь нд р чанартай т хийүү ө ө үү
эд нийл лдэг боловч ргэлж цагтаа х ргэдэгг йүү ү ү ү
Яг цагт нь систем ба нийл лэгчийн сонголтүү

23. Худалдан авалтын мэдээллийн
системийн элемент дүү
Худалдан авалтын системийн хамгийн чухал
элемент д нь:үү
 Захиалга г хө ө
 Б тээгдэх н, нийл лэгч ба гэрээнийү үү үү
мэдээллийн сан
 Захиалгын хяналт
 Х ргэлтү
 Нэхэмжлэл х лээн авах ба т лб р хийхү ө ө

24. Х лээн з вш р хг й:ү ө өө ө ү
нийл лэгч р буцаахүү үү
Ирж буй барааны хяналт
ба чанарын хяналт
Нэхэмжлэлийг
хэрэгж лэхүү
Нийл лэгчийнүү
нэлгээү
Захиалгыг хянах ба
хурдасгах
Захиалга боловсруулах
нийн саналҮ
Нийл лэгчийнүү сонголт
Худалдан авалтын
шаардлага
Гэрээний
з йлү
Нийл лэгчийнүү
файл
Гэрээний
файл
Худалдан авалтын
системийн гол
элемент дүү

25. Зохицуулалтын асуудлууд
Худалдан авалт болон логистикийн хоорондын зарим
нийтлэг бэрхшээл д:үү
 Сайн тодорхойлсон бараа материалын тодорхойлолт дутагдах
 Стандартчилал дутагдах
 Материалын т л вл лтийн байнгын рчл лт дө ө ө өө ө үү
 Тохиромжг й т л вл лтийн мэдээлэлү ө ө ө
 Худалдан авалт нь материалын менежменттэй нэгдэх байдал
хангалтг йү

26. Д гнэлтү
 Худалдан авалт, материалын т л вл лт, логистикийн хамтынө ө ө
ажиллагаа нь б тээгдэх ний урсгалын р ашигтай, тасралтг йү үү ү ү
урсгалыг бий болгоно.
 Нийл лэлтийн хэлхээний менежмент нь MRP, MRP2, болон JIT-үү
ийн хамт б х гинжин хэлхээний туршид материалын процессийгү
оновчтой болгох талаар авч здэг.ү
 Компаний йлдвэрлэл, логистикийн йл ажилалгаануудыгү ү
багтаасан таван р б тэц нь MMS, MTS, ATO,MTO болон ETO юм.өө ү
 Нийл лэгчдийг удирдах нь маш дэлгэрэнг й логистикийнүү ү
мэдээлэл болон удирдлагын мэдээллийг шаарддаг.