chapter 2

1. Сэдэв 2
Байгууллагын худалдан авах
зан т л в: худалдан авалтынө ө
шийдвэр гаргалт

2. Х т лб рө ө ө
 Байгууллагын худалдан авалтын зан т л в: ндсэнө ө ү
шинж чанарууд
 Аж йлдвэрийн худалдан авалтын зан т л вийнү ө ө
загварууд
 Худалдан авалтын процесс
 Тодорхойлох е шатү
 Нийл лэгчийн сонголт ба нийл лэгчийн нэлгээүү үү ү
 Хэлэлцээр хийх ба гэрээ байгуулах нь
 Захиалга г х процессө ө
 Худалдан авалтын процессийн нэлгээү
 E-худалдан авалт
 Гол саад бэрхшээл дүү

3. Байгууллагын худалдан авалтын зан
т л в:ө ө
 Мэргэжлийн худалдан авалт: рэг хариуцлагаа мэддэгүү
боловсролтой, туршлагатай мэргэжлийн худалдан авагчид
 смэл эрэлт:Үү аж йлдвэрийн зах зээлийн х гжил нь нэ цэнийнү ө ү
гинжин хэлхээний эхэн дэх эцсийн хэрэглэгчийн зах зээлийн
рчл лттэй ихэвчлэн холбоотой байдагөө ө
 Мэдрэмжг й, уян хатан бус эрэлт:ү смэл эрэлтээр бол ажүү
йлдвэрийн зах зээлийн нийн мэдрэмж нь хэрэглэгчийн захү ү
зээлийнхээс харьцангуй бага байдаг
 Газар з йн т вл р л:ү ө ө ө олон аж йлдвэрийн зах зээл газар з йн хувьдү ү
т вл рч байна (жишээ нь, Silicon Valley)ө ө
 Их хэмжээний захиалга ба их хэмжээний м нгө ө
 Хязгаарлагдмал тооны йлчл лэгчид:ү үү аж йлдвэрийнү
нийл лэгчид ихэвчлэн шууд хэрэглэгчдэд х ргэдэг компаниудтайүү ү
харьцуулахад ц н байдагөө

4. Байгууллагын худалдан авалтын зан
т л в:ө ө
Аспектууд Аж йлдвэрийн зах зээлү Хэрэглэгчийн зах зээл
Худалдан авах зорилго йлдвэрлэл явуулахҮ Хувийн хэрэгцээг хангах
Худалдан авах мотив Рациональ Сэтгэл х дл лд автдагө ө
Худалдан авалтын функц Мэргэжлийн худалдан авалт Хэрэглэгчид
Шийдвэр гаргалт
Олон х н оролцдог, маш ихү
хэлэлцдэг
Ихэвчлэн бусадтай
з вл лг йгээр, д лт рө ө ү ө өө өө
Шинж чанарууд
Хэлэлцээр, х чтэй харилцанү
йлчлэлү
Ихэвчлэн хэлэлцээр
хийдэгг й, харилцанү
йлчлэл багаү
Б тээгдэх н ба захү үү
зээлийн мэдлэг
Их Хязгаарлагдмал
Захиалгын хэмжээ Ихэвчлэн их Ихэвчлэн бага
Эрэлт смэл, хэлбэлзэлтэйҮү
Хараат бус, харьцангуй
тогтвортой
нийн мэдрэмжҮ Мэдрэмжг йү Мэдрэмжтэй
йлчл лэгчдийн тооҮ үү Ихэвчлэн хязгаарлагдмал Маш их
йлчл лэгчдийн тархалтҮ үү
Заримдаа газар з йнү
т вл р л ихтэй байдагө ө ө
Ихээхэн тархмал

5. Аж йлдвэрийн худалдан авалтын занү
т л вийн загваруудө ө
Худалдан авалтын процесст н л л х хувьсагчид:ө өө ө
 Б тээгдэх ний шинж чанарү үү
 Стратегийн ач холбогдол
 Ашиглаж буй м нг ний нийт хэмжээө ө
 Худалдан авалтын зах зээлийн шинж чанарууд
 Эрсдлийн зэрэг
 Байгууллага дахь худалдан авалтын хэлтсийн рэгүү
 Одоогийн д рэм журамд худалдан авалтын з лэхү ү үү
н лө өө

6. Аж йлдвэрийн худалдан авалтын занү
т л вийн загваруудө ө
Худалдан авалтын шийдвэрт н л лд г х чин з йлс:ө өө ө ү ү
 рэг даалгаврын хувьсагчидҮү
 Шийдвэр гаргаж буй х нд олгосон эрх, рэг, хариуцлагатайү үү
холбоотой
 рэг даалгаврын бус хувьсагчидҮү
 Мэргэжилтний зан чанартай холбоотой

7. Худалдан авалтын процесс
- Establish
expediting
routine
- Expediting
- 'Trouble-
shooting'
- Vendor rating
- Vendor
- Establish
Order routine
- Develop
order routines
- Order handling
Order
Proc. Role
Elements
Documents
- Prepare
contract
- Contracting
expertise
- Negotiating
expertise
Contract
- Assure adequate
supplier selection
- Prequalification
of suppliers
- Request for
quotation
Supplier selection
proposal
Get
specification
-
Functional
specification
Technical
changes
Bring supplier
knowledge to
engineering
-
-
-
-
-
Functional
specification
Norm/spec.
control
Define
specification
Select
supplier
Contract
agreement
Ordering Expediting
Evaluation
Follow up
Overdue list
- Vendor
performance
evaluation
- Settling contract
problems
evaluation
- Vendor
balanced score
card
- Vendor profile
- Vendor ranking

8. Худалдан авалтын процессын аспектууд
 Бизнесийн хэрэгцээ тэрг лж байна:үү бизнесийн хэрэгцээ, шаардлага
нь худалдан авалтын загварын орц юм
 Процессийн хандлага: загвар дахь янз б рийн алхмууд хоорондоо нягтү
холбоотой ба мн х алхамуудын гарцын чанар дараа дараагийн алхмуудынө ө
чанарыг тодорхойлдог
 Интерфэйсийг тодорхойлох: е шат тус б рийн р д нг тодорхойү ү ү ү
болгохын тулд баримт бичиг ашиглах хэрэгтэй
 Хариуцлагыг тодорхойлох: худалдан авалтыг кросс функциональ
хариуцлагатай гэж здэг. Иймээс оролцогч талуудын эрх, рэг, хариуцлагыгү үү
е шат б рт тодорхой заасан байх ёстойү ү
 Янз б рийн ур чадвар, мэдлэг ба туршлагыг хослуулах нь:ү гол
асуулт нь б х оролцогч талууд компаний хувьд оновчтой шийдэлд х рэхийнү ү
тулд янз б рийн мэдлэг, чадвар, туршлагыг хэрхэн хослуулах вэ?ү

9. Худалдан авалтын процесс
Мэргэжлийн худалдан авагчийн нэм рт г ньүү ө ө
нийл лэлтийн процессийг зохицуулах чадварт оршино:үү
 Компаний рчл гд н буй бизнесийн хэрэгцээндөө ө ө шинэ, боломжит
нийл лэгчидүү ба бизнесийн т нш дийг тодорхойлохү үү
 Шинэ б тээгдэх ний х гж лэлтү үү ө үү болон х р нг оруулалтын т сл дэдө ө ө ө үү
оролцох
 Худалдан авалтын техникийн н хцлийг тодорхойлоходө дотоод
хэрэглэгчдийг дэмжих
 Гэрээ хэлэлцээрийг т л вл ж, хэрэгж лэх,ө ө ө үү хэрэглэгчид рсдөө өө
захиалж болохоор захиалгын журмыг бий болгох (жишээ нь, цахим
худалдан авах каталог болон e-худалдан авалтаар дамжуулан)
 Нийл лэгчдэд захиалга г х ба нийл лэгчдийн файлууд, гэрээ,үү ө ө үү
захиалгыг хадгалж, хянах
 Т л гд г й захиалгаө ө өө ү болон санх гийн рг дийг хянахүү үү үү
 Бэлтгэн нийл лэгчийн г йцэтгэлийг нэлэхүү ү ү ба холбогдох бэлтгэн
нийл лэгчийн бичиг баримтыг хадгалахүү

10. Худалдан авалтын н хцл дө үү
New task situation
 л мэдэх нийл лэгчдээс цоо шинэ б тээгдэх н авахҮ үү ү үү
 р д нгийн тодорхойг й байдал нд рҮ ү ү ө ө
 (жишээ нь, капитал барааг худалдан авах)
Modified Rebuy
 Мэддэг нийл лэгчээсээ шинэ б тээгдэх н авахүү ү үү
 Одоо байгаа б тээгдэх н, шинэ нийл лэгчү үү үү
 р д нгийн тодорхойг й байдал дунд зэрэгҮ ү ү
Straight rebuy
 Мэддэг нийл лэгчээсээ мэддэг б тээгдэх нээ авахүү ү үү
 р д нгийн тодорхойг й байдал багаҮ ү ү
 (жишээ нь, MRO зэрэг хэрэглээний з йлс)ү
Гурван т рлийн худалдан авалтын н хц л байдаг:ө ө ө

11. Худалдан авалтын н хцл дийн жишээө үү
Routine task
Low risk
Gas,water,electricity
Cleaningmaterials
Bulkchemicals
O
ffice
suppliesSpare
parts
Electronic
com
ponentsCom
puterterm
inals
Telephone
system
Production
equipm
ent
Officefurniture
Courierservices
Businesscars
Computers
Buildings
New task
High risk
Straight rebuy Modified rebuy New task

12. Тодорхойлох е шатү
Худалдан авах захиалгын
тодорхойлолт нь
 Чанарын тодорхойлолт
 Логистикийн тодорхойлолт
 Засварын тодорхойлолт
 Хууль эрх з й болон орчны шаардлагаү
 Зорилтот т с вө ө
Функциональ тодорхойлолт
Техникийн тодорхойлолт
дараахыг агуулна

13. Нийл лэгчийн сонголт ба нэлгээүү ү
Сонголтын е шатү нь хэд хэдэн бие даасан алхамуудтай:
1) Туслан г йцэтгэх гэрээний аргыг тодорхойлохү
2) Урьдчилсан шалгаруулалт тендерт оролцогчдын жагсаалтыг
гаргах
3) Тендер дийг шинжилж, нийн саналыг бэлтгэхүү ү
4) Нийл лэгчийг сонгохүү

14. Хэлэлцээр хийж гэрээ байгуулах
 Fixed-price plus incentive fee: Энэ т рлийн гэрээ нь з вш р гдс нө ө өө ө ө
стандартаас ил ажил г йцэтг лэхийн тулд нийл лэгчдэдүү ү үү үү
урамшуулал олгох замаар идэвхж лэх зорилготой.үү
 Cost-plus contract: Энэ т рлийн гэрээ нь ажлыг хангалттайө
тодорхойлж чадахг й эсвэл тогтмол нэ хэт нд р байх ньү ү ө ө
нийл лэгч болон худалдан авагчид хоёуланд нь эрсдэлтэй байхүү
н хц лд хэрэглэдэг.ө ө
 Cost-reimbursable: Энэ т рлийн гэрээ нь ихэвчлэн х д лм р болонө ө ө ө
тоног т х р мжийн тогтмол цагт суурилдаг. Бонус эсвэлө өө ө
торгуулийн заалтг йгээр эдгээр гэрээ нь х д лм рийн цаг эсвэлү ө ө ө
зардлыг бууруулахад бага инсентивийг бий болгодог.
 Agreement with price-adjustment: Энэ т рлийн гэрээ нь уртө
хугацааны нийл лэлтийн гэрээ хийх эсвэл маш тодорхой, захүү
зээлийн мэдрэмтгий материал боловсруулах ед ихэвчлэн ашигладаг.ү

15. Тогтмол нийн гэрээ юу эсвэлү
зардал н х х гэрээ юу?ө ө
Тогтмол нийн эсвэл зардал н х х гэрээний шийдвэрү ө ө
нь дараах х чин з йлсээс хамаарна:ү ү
 Тодорхойлолтын ойлгомжтой байдал, тодорхойлолт
байхг й бол з в харьцуулалт хийх боломжг й.ү ө ү
 Боломжит цаг хугацаа, тендерийн процедур болон нийнү
хэлэлцээр хийхэд хангалттай цаг хугацаа бий юу?
 Техникийн туршлага, мэргэшсэн мэдлэг, чадвар
шаардлагатай ед зардал н х х гэрээг ихэвчлэн ил д здэг.ү ө ө үү ү
 Салбарын мэдлэгийн т вшин,ү арга з й болон нийнү ү
зохицуулалтын талаар

16. Захиалга г хө ө
Гурван т р л байна:ө ө
 Exception expediting: худалдан авагч нь з вх н байгууллагаө ө
материалын хомсдолд орсон дохио илгээх ед л арга хэмжээү
авдаг
 Routine status check: материалын нийл лэлт болон чанарынүү
асуудлаас урьдчилсан сэргийлэх – хэдэн дрийн мн худалданө ө ө
авагч нийл лэгчтэй холбоо тогтоож х ргэлтийн дрийгүү ү ө
баталгаажуулахын тулд нийл лэлтийн амлалт авахүү
 Advanced status check: чухал худалдан авалтын хэсг дийн хувьдүү
– йлдвэрлэлийн дэлгэрэнг й т л вл г г худалдан авагчидү ү ө ө ө өө
х лээлгэн г х б г д худалдан авагч нь процессийн туршид еү ө ө ө өө ү
е шалгаж байхү

17. Хяналт ба нэлгээү
Шинэ б тээгдэх нийг йлдвэрлэлд оруулах эсвэлү үү ү
тоног т х р мжийг ашиглалтанд оруулсны дарааө өө ө
худалдан авагчийн рэг ргэлжилнэүү ү .
■ Нэхэмжлэхийг анхны захиалгатай харьцуулах
■ Х ргэлтийн асуудлыг шийдвэрлэхү
■ Нийл лэгчийн нэлгээүү ү :
 Нийл лэгчийн чанар, х ргэлтийн б ртгэл, рс лд х чадварүү ү ү ө ө ө
болон шинэчлэлийг хянах

18. E-худалдан авалтын шийдэл
■ Цахим зах зээлийн байршуулалт: химийн болон
хуванцар б тээгдэх ний нийл лэгчдийгү үү үү
www.chemconnect.com сайтаас эсвэл нисэхийг салбарын
нийл лэгчдийгүү www.aeroxchange.com сайтаас хайхад хялбар
■ Цахим дуудлага худалдаа: цахим худалдаа нь хамгийн
т гээмэл цахим шийдэл юмү
■ Цахим каталог ба захиалгын систем: худалдан
авагчдад ил р ашигтай захиалга г х ил их боломжийгүү ү ө ө үү
олгодог.
 р ашигтай захиалга боловсруулах, логистик болонҮ
т лб рийн системө ө
 Х ний оролцоог й ажил г йлгээү ү ү
 Г йлгээний зардлыг их хэмжээгээр бууруулнаү

19. E-худалдан авалтын шийдэл
E-дуудлага худалдааны хэлбэр д:үү
 Open Request for information (RFI) / request for proposal
(RFP):
 Дуудлага худалдааны мн х шалгалтө ө
 Санал болгосноор нийл лэгчийг урихүү
 Reversed auction
 Орцын нийг худалдан авагч тодорхойлдогү
 Саналууд харагдахуйц байна, нийл лэгчид хамгийн сайн саналаасүү
хэр хол байгаагаа харж чадна
 Forward auction:
 Борлуулагч нь нийг тодорхойлдогү
 Зарим худалдан авагчид саналаа дуудлага худалдаанд оролцогчдод
зарладаг

20. E-худалдан авалтын шийдэл
 Худалдан авагчдын ашигладаг хамгийн т гээмэл аргаү
нь reversed auction:
 Дуудлага худалдааны зардлыг н х х т вшин нд рө ө ү ө ө
 Хангалттай рс лд нтэйө ө өө
 Б х нийл лэгчдэд ижил боломж олгодогү үү
 Худалдан авагч нийл лэгчийг сонирхож байх ёстойүү
 Ер нхийд e-аукцион нь зардлыг бодитоор 5%-40%-ө өө
иар бууруулдаг
 Маржин нь буурах учраас нийл лэгчид эдгээрүү
аргуудад дург й байдагү

21. E-худалдан авалтын шийдэл
Supplier
Qualification
(RFI)
Initial
negotiations
(RFP/Q)
Final
negotiations
Traditional
Sourcing
eSourcing
eRFI
eRFP/eRFQ
eAuction or multi
round eRFP/eRFQ
20
6
6
3
3
1
40
30
30
20
20
1
Transparency
of Supply Market

22. Гол саад бэрхшээл д (1)үү
 Маш нарийвчилсан тодорхойлолт: Хэрэглэгчийн
тодорхойлолтыг заримдаа тодорхой нийл лэгчдийн чадавхидүү
зориулан бичдэг
 Шаардлага хангахг й нийл лэгчийн сонголт:ү үү Нийл лэгчийнүү
(банкны) лавлагааг шалгаж чадахг й бол дампуурал зэрэг машү
тааламжг й гэнэтийн явдалд х ргэнэү ү
 Хувийн харилцаа: Худалдан авалтын захиалгыг хэрэглэгчтэй
найрсаг харилцаатай бэлтгэн нийл лэгчтэй хийх; ний рүү үү ү
д нд ийм нийл лэгчид рс лд х чадварг й байж болно.ү үү ө ө ө ү
 Гэрээ хэт ер нхий байхө , б рэн бус, нийл лэгчийн боловсруулсанү үү
эсвэл огт байхг й байх.ү

23. Гол саад бэрхшээл д (2)үү
 нэд хэт их ач холбогдол г х:Ү ө ө Ялангуяа капитал тоног
т х р мж худалдан авах шийдвэрт з вх н нэд суурилахаасө өө ө ө ө ү
ил эзэмшигчийн нийт зардалд (TCO) суурилах ёстой.үү
 Удирдлагын процесс муу: Удирдлагын зохистой системийг
бий болгох нь ихээхэн хэмжээний хэмнэлтийг бий болгодог.
 Х ргэлтийн е шат дахь асуудлууд:ү ү хугацаа хожимдох, б рэнү
бус х ргэлт, чанарын асуудлууд нь бизнесийн процессийнү
тасралтг й йл ажиллагаанд аюул учруулдаг.ү ү
 Нийл лэгчид системтэйгээр нэлэгдэхг й байх:үү ү ү ний рҮү ү
д нд мэргэжлийн бус нийл лэгчид давтан асуудал гаргадаг.ү үү

24. Д гнэлтү
 Аж йлдвэрийн худалдан авалтын зан т л вийгү ө ө
р р талаас нь авч зсэн:өө өө ү
 Зохион байгуулалтын талаас нь
 Хоёр ба т нээс дээш талуудын хоорондох харилцааг авч здэгүү ү
загварууд
 Худалдан авалтын процессийн загвар нь
байгууллагуудад тэдгээрийн худалдан авалтын
процессийг зохион байгуулах арга хэрэгслийг санал
болгодог.
 E-худалдан авалтын шийдэл нь худалдан авалтын
мэргэжилтэнд асуудлыг шийдэх олон боломжийг
санал болгодог.