1. بسمه تعالي
)1(
تفكر سيستميك و تحليل پويائي
دنياي واقع
دكتر علي نقي مشايخي
دانشگاه صنعتي شريف
دي ماه 1388
1 سازمانهاي يادگيرنده و نقش تفكر سيستميك در آن - دكتر علينقي مشايخي، دانشگاه صنعتي شريف ديماه 1387

2. بخش اول : مباني تفکر سيستميک
دنياي ديناميک
همه چيز در دنياي اطراف ما در حال تغيير است 
افراد 
خانواده ها 
سازمانها 
 شهرها
جوامع 
تاسيسات توليدي 
فهم علل تغييرات در طي زمان و کنترل تغييرات به نحو مطلوب 
چالش فرا روي انسان است
2 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

3. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مفهوم مدل
مدل بدل دنياي واقع 
امکان فهم دنياي بيرون فقط از طريق مدل 
امکان قرار دادن آنچه در بيرون وجود دارد در مغز انسان وجود ندارد. 
همه افراد براي تعامل با دنياي بيرون از مدل استفاده ميکنند: 
• فهم رفتار يک فرد
• فهم يک پديده فيزيکي
• فهم اتفاقات در مدرسه
• فهم آنچه در کشور اتفاق ميافتد
امکان جاي دادن بدل همه عوامل و جزئيات دنياي بيرون نيز در ذهن وجود ندارد. 
مدل بدل ساده شده اي از دنياي بيرون است 
3 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

4. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
انواع مدلها
مدلهاي ذهني 
مدلهاي تشريحي 
مدلهاي فيزيکي 
مدلهاي رياض ي 
مدلهاي ديناميکي 
4 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

5. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مدل هاي ذهني
مدل هاي ذهني بدلي که از دنياي واقع در ذهن ساخته ميشود 
مزاياي مدل ذهني: 
• سريع ساخته ميشود
• کم هزينه است
• مبناي تصميم گيري است
معايب مدل ذهني 
• ابهام
• غير شفاف و غير قابل دسترس
• محدوديت در تعداد عواملي که ميتوان مزمان در نظر گرفت
• استنتاج غير مطمئن
• غير ماندگار
5 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

6. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مدل هاي تشريحي
مدل هاي تشريحي بدلي که از دنياي واقع بيان و نوشته ميشود 
مزاياي مدل تشريحي: 
• در دسترس است
• محدوديت در تعداد عواملي که در نظر ميگيرد ندارد
• ماندگار
معايب مدل تشريحي 
• ابهام و برداشت هاي مختلف از آن
• استنتاج غير مطمئن
6 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

7. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مدل هاي فيزيکي
مدلهاي فيزيکي بدلي فيزيکي با ابعادفيزيکي متفاوت از پديده مورد توجه در دنياي واقع است 
مزاياي مدل فيزيکي: 
• در دسترس است
• آزمون و مشاهده را تسهيل ميکند
• ماندگار
معايب مدل تشريحي 
• مستقيما“ به درک ذهني کمکي نميکند
• ابهام و برداشت هاي مختلف از آن
• استنتاج غير مطمئن
7 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

8. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مدل هاي رياض ي
مدل هاي رياض ي بدلي که به زبان رياض ي از دنياي واقع ارائه ميشود 
مزاياي مدلهاي رياض ي: 
• در دسترس است
• محدوديت در تعداد عواملي که در نظر ميگيرد ندارد
• ماندگار
• بدون ابهام
• استنتاج مطمئن
معايب مدلهاي رياض ي 
• مشکل حل تحليلي
• فرضيات غير واقع خطي بودن روابط براي قابل حل شدن مدل
8 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

9. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
مدل هاي سيستمهاي ديناميکي
مدل هاي سيستمهاي ديناميکي بدلي که به زبان رياض ي با روابط غير خطي از دنياي واقع ارائه 
ميشود
مزاياي مدلهاي ديناميکي: 
• در دسترس است
• محدوديت در تعداد عواملي که در نظر ميگيرد ندارد
• ماندگار
• بدون ابهام
• استنتاج مطمئن
• حل از طريق شبيه سازي
معايب مدل ديناميکي 
• سهل و ممتنع بودن ساخت مدلهاي ناسب
9 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

10. بخش اول : مباني تفکر سيستميک
مفهوم سيستم
ديدگاه سيستميك 
• دنيا اطراف ما متشكل از كلهاست به نام سيستم
• سيستم يا كل متشكل از اجزايي است كه براي تحقق هدف خاص ي در
ارتباط متقابل و مفيد با يكديگر قرار دارند
• سيستم خواص ي دارند كه از جمع خواص اجزاء حاصل نميشود –
مثال
• براي درك پديدههاي اطراف بايد سيستمها - يا مجموعه اجزاء مرتبط
به هم در رابطه با آن پديده را فهميد.
10 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

11. بخش اول : مباني تفکر سيستميک
مفهوم سيستم
ديدگاه سيستميك)ادامه( 
• هدف سيستم تعيين كننده اجزاء مناسب و روابط مفيد است.
• مرز سيستم مجموعه اجزاء داخل سيستم را از اجزاء خارج سيستم جدا
ميكند .براي درك پديدههاي اطراف بايد سيستمها - يا مجموعه اجزاء
مرتبط به هم در رابطه با آن پديده را فهميد.
• هدف سيستم تعيين كننده اجزاء مناسب و روابط مفيد است.
• مرز سيستم مجموعه اجزاء داخل سيستم را از اجزاء خارج سيستم جدا
ميكند.
11 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

12. بخش اول : مباني تفکر سيستميک
مفهوم سيستم
ديدگاه سيستميك)ادامه( 
• مرز سيستم مفهومي مجرد است و با مرزهاي اداري حقوقي و يا
جغرافيايي تفاوت دارد.
• بايد علل پديدهها را در داخل مرز سيستمهاي مناسب بررس ي آن
پديدهها جستجو كرد.
12 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

13. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
ساختار سيستم: سيستمهاي باز
سيستمها به دو دسته سيستمهاي باز و سيستمهاي دور بسته تقسيم ميشوند 
سيستم باز سيستمي استكه خروجي آن بر رفتار سيستم اثر ندارد. 
در سيستم باز اقداماتو عمليات گذشته تأثيري بر اقداماتآينده ندارد. 
سيستم باز نسبتبه نتايج عملكرد خود عكسالعمل نشان نمي دهد. 
مثال: 
• ساعتي كه وقت را نشان ميدهد، اگر غلطكار كند خود را اصلاح نميكند.
• ماشين چمن زني که به حال خوددر ميداني رها شود
13 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

14. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
ساختار سيستم : سيستمهاي دور بسته
سيستم دور بسته: سيستمي است كه خروجي آن بر رفتار و عملكردشاثر 
ميگذارد در سيستم دور بسته رفتار سيستم از گذشته سيستم تأثير مي
پذيرد.
مثال: ساعت با صاحبش، اگر ساعت غلط كار كند صاحبش آنرا اص لاح 
ميكند
سيستم حرارتي ساختمان با وجود ترموستات در ساختمان سيستم بسته 
است
افزايشتعداد جمعيت يك سيستم بسته است. افزايشدر سال بستگي به 
تعداد جمعيتدارد .
14 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

15. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
ساختار سيستم: ارتباط هدف با نوع سيستم
بسته يا باز بودن سيستم به نقطه نظر ناظر و هدفي كه براي سيستم قائل ميشود دارد. - 
مثلا” يكموتور بنزيني را در نظر بگيريم كه در حالات مختلفممكن استبسته يا باز باشد 
موتوري كه بدون گاورنر كاركند هدفي براي سرعت ندارد و ازنظر ايجاد سرعت دوراني يك سيستم باز 
است .
تغيير گاز موتور يا بار آن سرعت را تغيير ميدهد ولي ميزانسرعت در گاز موتور تأثيري ندارد 
اضافه شدن يكگاورنر به موتور يكسيستم بسته از نظر ايجاد سرعت ثابتبوجود مي آورد . 
با تغيير بار و تغيير سرعت، ميزان گاز تغيير كرده سرعترا ثابتنگه ميدارد 
موتور را بعنوان جزئي از يك ماشين چمن زن در نظر بگيريد و هدف آنرا كوتاه كردن چمن ها. در اين 
صورت اين مجموعه سيستم باز است چون نميداند چه قسمت از چمن كوتاه شده و چه قسمت
نشده است
15 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

16. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: سيستم بسته
يك تئوري ساختمان سيستم 
مبناي تئوريساختمان سيستم براي بررس ي سيستمها، سيستم بسته است - 
در اين قسمتسيستم بسته وساختمان داخل شرح داده ميشود - 
سيستم بسته 
سيستم بستهسيستمي استكه رفتار آن از كذشته سيستم تأثير ميپذيرد 
رفتار ديناميكيسيستم از اثرات داخل آن بوجود مي آيد 
هر گونه اثر و ارتباط متقابلي كه در رفتار مورد نظر سيستم اثر ميگذارد بايد در داخل مرزهاي سيستم در نطر گرفته 
شود
براي بررس ي يكپديده ديناميكي بايد سيستم بسته مولد آن رفتاررا تعيين كرد 
سيستم بسته مبناي تئوري ساختمان مورد نظر است 
مثال: سيستم حرارت مركزي ساختمان براي تنظيم درجه حرارت ساختمان 
مثال: سيستم ايجاد كننده رشد، ثبات و افول شهر ها 
16 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

17. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: پس خوران
Feedback پس خور 
• در داخل مرزهاي سيستم جزء اصلي ساختمان پس خور يا دايره علت و معلولي است
• پس خور مسيري است كه تصميم گيري، عمل و اجرا، شرايط سيستم و اطلاعات ناش ي از شرايط سيستم را بهم
متصل ميكند.
شرايط سيستم اقدام تصميم گيري
اطلاعات
17 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

18. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: پس خوران
كليه تصميمات در داخل يكدايره علتو معلولي اتخاذ ميشوند 
رفتار ديناميكي سيستمها توسط پسخور ها يا دواير علت و معل ولي ايجاد 
ميشود
مثال: 
• درس خواندن تربيت پزشك
• خوابيدن توسعه شبكه آب شهري
• سفارش جنس توليد مسكن
• مدرسه سازي سرمايه گذاري در كشاورزي
18 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

19. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: پس خوران
در سيستمهاي فيزيكي و طبيعي، تصميمات بر اساس قانونمنديهاي طبيعي 
صورتميگيرد.
مثال: 
• خروج آباز تانك
• پر شدن يكخازن
• سرد شدن چاي
در سيستمهاي اجتماعي انسان ميتوان قاعده تصميم گيري مختلفي با 
اطلاعاتموجود در سيستم بكار گيرد.
19 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

20. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: پس خوران
در سيستمهاي فيزيكي و طبيعي، تصميمات بر اساس قانونمنديهاي طبيعي 
صورتميگيرد.
مثال: 
• خروج آباز تانك
• پر شدن يكخازن
• سرد شدن چاي
در سيستمهاي اجتماعي انسان ميتوان قاعده تصميم گيري مختلفي با 
اطلاعاتموجود در سيستم بكار گيرد.
20 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

21. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: متغيير هاي حالت
هر پس خوران فقط از دونوع متغيير تشكيل شده است، متغيير حالت و متغيير نرخ دو متغيير حالت و نرخ براي ارائه 
ساختمان سيستم و پسخوران لازم و كافي هستند
Level Variable متغيير حالت 
• متغيير حالتوضعيتيا حالتسيستم را در هر لحظه مشخصمي نمايد
• متغيير حالتحاصل انتگرال يا تجمع نتايج عمليات در سيستم است
• متغيير حالتنميتواند لحظه اي تغيير كند
• متغيير حالتپيوستگي رفتار سيستم را در طول زمان ايجابميكند
متغيير حالتتنها بستگي به تجمع متغيير نرخ )تغيير حالت( در زمان گذشته دارد 
ساختمان سيستم بايد براي هر كميتكه لازمستتا وضعيتسيستم را مشخصكند يكتغيير حالتقراردهد. 
مثال : 
• تانكآببا شيرشناور، انبار كالا، متوسطخريد
21 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

22. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: متغيير هاي نرخ
Rate Variable متغيير نرخ 
متغيير نرخ معرفنرخ تغيير متغيير حالتاست. 
متغيير نرخ را بطور لحظه اي نمي توان اندازه گيري كرد. گذشت زمان براي اندا زه گيري آن 
لازم است .
متغيير نرخ معرفعملي استكه براي تغيير حالتانجام ميپذيرد. 
متغيير نرخ بر اساس سياستهاي تصميم گيري و با استفاده از اطلاعات مرب وط وضعيت 
سيستم جهتتغيير حالتسيستم تعيين ميشود.
متغيير نرخ نميتواند متغيير نرخ ديگر را بدون واسطه قرار دادن يك متغيير حالت تغيير 
دهد.
22 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

23. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: متغيير هاي نرخ
گاهي ممكن است زمان متوسط گيري از يك نرخ براي تأثير بر نرخ ديگر كوتاه باشد و بت وان آنرا حذف 
كرد و نرخ را به نرخ ربطداد. ولي بايد حتي الامكان از اينكار احتراز شود
سياستنحوه استفاده از اطلاعات را براي محاسبه نرخ و رسيدن به يكتصميم روشن ميسازد 
اجزاء مورد استفاده در محاسبه تغيير نرخ در يكسياست)يا معادله نرخ ( عبارتند از : 
Goal • هدفيا وضعيتمطلوبسيستم
Observed Conditions • وضعيتموجود
• احتلافوضعيتمطلوبو موجود
• نحوه تعيين اقدام يا تصميم براي رسيدن از وضعيتموجود به وضعيتمطلوب
23 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

24. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: ساختار عمومي متغيير هاي نرخ
رابطه متغييرهاي نرخ و حالت 
متغييرهاي نرخ و حالتاز طريق دايره هاي علتو معلولي بهم مربوطميشوند. 
متعدد متغييرهاي نرخ فقطبه متغييرهاي حالتو ثابتهاي سيستم بستگي دارند. 
متغييرهاي حالتاز طريق متغييرهاي نرخ تغيير ميكنند. 
متغييرهاي نرخ و حالتدر يكدايره علتو معلولي بهصورت يكدر ميان ظاهر ميشوند. 
هدف
وضعيت
موجود
اقدام مغايرت
24 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388

25. بخش اول: مباني تفکر سيستميک
تئوري ساختار سيستم: جمعبندي
جمعبندي رده هاي ساختماني 
سيستم 
• پس خوران
متغيير حالت 
متغيير نرخ 
هدف با وضعيت مطلوب o
وضعيت موجود o
مغايرت o
نحوه تعيين اقدام يا تصميم o
25 تفكر سيستميك دكتر علينقي مشايخي دانشگاه صنعتي شريف دي ماه 1388