1. บทที่ 1
ความรู้เบืองต้นของระบบภูมคุ้มกัน
้ ิ
ระบบภูมิคุมกันของมนุษย์มีอยูทวร่ างกาย เปรี ยบเหมือนกองทัพทหารที่ป้องกันประเทศ ประกอบด้วย
้ ่ ั่
ต่อมน้ าเหลือง (เป็ นที่อยูของเซลล์เม็ดเลือดขาว) คือ หน่วยทหาร และท่อน้ าเหลือง ที่ภายในจะเป็ น
่
น้ าเหลือง และเซลล์เม็ดเลือดขาว เชื่อมต่อระหว่างต่อมน้ าเหลืองด้วยกันเอง และเชื่อมต่อเข้ากับเส้นเลือด คือ
เส้นทางเดินทัพของทหาร ม้าม ไขกระดูก ต่อมทอนซิล Payer's patch ที่อยูตามเยือบุทางเดินอาหาร เป็ นที่ต้ง
่ ่ ั
ฐานทัพของทหาร
สิ่งแปลกปลอมต่างๆรวมทั้งจุลชีพก่อโรคจะผ่านเข้าสู่ต่อมน้ าเหลืองจากตาแหน่งที่เข้าสู่ร่างกาย เข้าสู่
ต่อมน้ าเหลืองเฉพาะที่ และผ่านทางเส้นเลือดและท่อน้ าเหลืองกระจายไปทัวร่ างกาย
่
เซลล์ของระบบภูมคุ้มกัน ิ
เซลล์ที่ทาหน้าที่ในระบบภูมิคุมกัน สร้างมาจาก stem cells ที่อยูในไขกระดูก แบ่งเป็ น
้ ่
1) เซลล์ที่ทาหน้าที่กินสิ่งแปลกปลอม เช่น macrophage, monocyte, neutrophil
2) เซลล์ที่มี granule จานวนมาก ได้แก่ eosinophil, basophil และ
3) เซลล์เม็ดเลือดขาวขนาดเล็กที่เรี ยกว่า เซลล์ลิมโฟไซท์ (lymphocyte) ซึ่งแบ่งเป็ น 2 ชนิด คือ
B cells และ T cells
B cells ทาหน้าที่ผลิตภูมิคุมกันชนิดสารน้ าที่เรี ยกว่า แอนติบอดี โดยที่ B cell จะถูกกระตุนด้วย
้ ้
แอนติเจน แล้วจึงเปลี่ยนเป็ น plasma cells เพื่อสร้างแอนติบอดีจาเพาะต่อแอนติเจนนั้น
T cells ทาหน้าที่ดานการตอบสนองทางด้านเซลล์ เพื่อกาจัดสิ่งแปลกปลอมหรื อจุลชีพแบ่งเป็ น
้
1) เซลล์ CD4 หรื อ helper T (Th) cells เป็ นเซลล์เม็ดเลือดขาวที่มีแอนติเจนชนิด CD4 บนผนังเซลล์ ทา
หน้าที่ส่งเสริ มเรี ยกเซลล์เม็ดเลือดขาวอื่น เช่น B cell ในการสร้างแอนติบอดีจาเพาะ และ T cells เพื่อการ
เปลี่ยนเป็ น cytotoxic T cells (CTL) ดังนั้น CD4+ T cells จึงมีความสาคัญมาก เพราะมีส่วนร่ วมในการทาให้
มีภูมิคุมกันทั้งแบบเซลล์และสารน้ า
้
2) เซลล์ CD8 หรื อ killer cells หรื อ suppressor cells เป็ นเซลล์เม็ดเลือดขาวที่มีแอนติเจนชนิด CD8 บนผนัง
เซลล์ ทาหน้าที่ทาลายเซลล์ที่ผดปกติหรื อที่ติดเชื้อจุลชีพ
ิ
เซลล์เม็ดเลือดขาวพวกนี้จะรู้ได้ว่าเซลล์ชนิดใดเป็ นสิ่งแปลกปลอม จากที่เซลล์ชนิดนั้นไม่มีโมเลกุลที่
ผิวเซลล์ HLA class I ชนิดเดียวกับเซลล์เม็ดเลือดขาวนั้น ส่วนสิ่งแปลกปลอมที่กระตุนระบบภูมิคุมกัน
้ ้
เรี ยกว่า แอนติเจน (antigen) และตาแหน่งบนแอนติเจนที่จาเพาะในการกระตุนเรี ยกว่า epitope แบ่งเป็ น B-
้
cell epitope กระตุน B-cell เพื่อสร้างแอนติบอดีจาเพาะ และ T-cell epitope กระตุน T-cell
้ ้

2. แอนติบอดี
แอนติบอดี หรื อ อิมมูโนโกลบูลิน (immunoglobulin) เป็ นโปรตีนที่มีรูปร่ างคล้ายตัว Y เปรี ยบเหมือน
รถยนต์ ที่จะเปลี่ยนสีและรู ปร่ าง ตามลักษณะของเชื้อโรคที่จาเพาะนั้นๆ โดยที่ส่วนยอดของตัว Y จะมีความ
หลากหลายมากไม่เหมือนกันในแอนติบอดีจาเพาะต่อแอนติเจนแต่ละชนิด เรี ยกว่า variable region เป็ น
ตาแหน่งที่จบกับแอนติเจน ส่วนที่โคนตัว Y ของโมเลกุลแอนติบอดีจะบ่งบอกถึงชนิดของแอนติบอดีว่าเป็ น
ั
class ไหน เช่น IgG, IgA, IgM, IgD, IgE เรี ยกว่า constant region แอนติบอดีกระจายอยูตามท่อน้ าเหลือง
่
และเส้นเลือด แอนติบอดีจะจับกับสิ่งแปลกปลอม หรื อจุลชีพที่เข้ามาในร่ างกาย เพื่อการทาลายจุลชีพนั้นๆ
แอนติบอดีชนิด secretory IgA จะอยูตามช่องเยือบุต่างๆ ในน้ าตา น้ าลาย สารหลังในช่องทางเดินอาหาร
่ ่ ่
ทางเดินหายใจ ท่อปัสสาวะ ช่องคลอด เป็ นต้น เพื่อยับยั้งไม่ให้จุลชีพ หรื อสิ่งแปลกปลอมผ่านเข้าร่ างกาย
ทางเยือบุ
่
Cytokines
เป็ นโปรตีนที่สร้างจากเซลล์ในระบบภูมิคุมกัน เพื่อสื่อสารกันระหว่างเซลล์ cytokines ที่สร้างจาก T-
้
และ B- cells ที่เรี ยกว่า lymphokines ได้แก่ interleukin (IL)และ interferon ส่วนที่สร้างจาก monocytes และ
macrophage เรี ยกว่า monokines โดย cytokines ที่หลังออกมาอาจทาหน้าที่เรี ยกเซลล์เม็ดเลือดขาวให้มา
่
รวมกันที่ตาแหน่งที่มีสิ่งแปลกปลอม กระตุนการเพิ่มจานวนเซลล์ ทาให้เซลล์ในระบบภูมิคุมกันมีการ
้ ้
เปลี่ยนแปลง และ ทาลายเซลล์

3. ระบบ Complement
เป็ นระบบที่ประกอบด้วยการทางานอย่างต่อเนื่องของโปรตีนหลายชนิด เพื่อช่วยแอนติบอดีในการ
ทาลายแบคทีเรี ย โดยที่โปรตีนเหล่านี้อยูในกระแสเลือดในรู ปของ inactive form ปฏิกิริยา complement เริ่ ม
่
จาก โปรตีน C1 ถูกกระตุนด้วยแอนติบอดีที่จบกับแอนติเจนเป็ น antigen-antibody complex แล้วจึงมีการ
้ ั
กระตุนโปรตีนในระบบอย่างต่อเนื่อง จนทาให้เซลล์เสียสมดุลของภายในเซลล์ ด้วยการเกิดรู ที่ผวเซลล์
้ ิ
เซลล์จึงถูกทาลาย
Major histocompatibility complex (MHC)
Peter Gorer เป็ นผูกล่าวถึง MHC ครั้งแรกในปี ค.ศ. 1936
้
เกี่ยวกับแอนติเจนที่ผวเซลล์เม็ดเลือดแดงของหนู ต่อมามีการศึกษาต่อว่าแอนติเจนในกลุ่มนี้เกี่ยวข้องกับ
ิ
กลุ่มแอนติเจนที่สาคัญกับการรับหรื อ
ต่อต้านการเปลี่ยนอวัยวะ ที่เรี ยกว่า histocompatibility antigens และเรี ยกชื่อว่า
histocompatibility-2 (H-2) จนกระทังในช่วงปลายทศวรรษ 1960 จึงพบความเกี่ยวข้องแอนติเจนนี้กบการ
่ ั
ตอบสนองของระบบภูมิคุมกัน ้
และแบ่งเป็ นสองชนิดตามตาแหน่งบนยีน เป็ น class I และ class II
ในมนุษย์มีการพบว่า human leukocyte antigen (HLA) system นั้นเป็ นกลุ่มของยีนที่สร้างแอนติเจน
เหมือน MHC genes ในหนู โดยที่ class I คือ HLA-A, -B, -C และ class II คือ HLA-DP, DQ และDR
แอนติเจนทั้งสอง classes ถูกสร้างอยูที่ผวเซลล์ เกี่ยวข้องกับแอนติเจนที่แสดงว่าเซลล์น้ นเป็ นเซลล์ของ
่ ิ ั
ตัวเอง ปกติแอนติเจน MHC class I จะพบเพียง 1% ของโปรตีนที่อยูที่ผวเซลล์ทวไป แต่จะเพิ่มปริ มาณมาก
่ ิ ั่
ขึ้นเมื่อถูกกระตุนด้วย cytokines บางชนิด เช่น interferon gamma สาหรับ Class II MHC อยูที่ผวเซลล์เฉพาะ
้ ่ ิ
เช่น dendritic cells, macrophage, B cells, activated T-cells
Natural killer หรือ NK cells
อินเตอร์เฟอรอน (Interferon) ที่ถกสร้างขึ้นจากเซลล์ที่ติดเชื้อไวรัส กระตุนให้เซลล์ NK เพิ่มจานวน ซึ่ง
ู ้
จะไปทาลายเซลล์ติดเชื้อไวรัสแบบไม่จาเพาะ โดยไวรัสทาให้โมเลกุล MHC1 ที่ผวเซลล์ลดลง เซลล์ NK จะ
ิ
ทาลายเซลล์น้ นแต่ไม่ทาลายเซลล์ที่มีโมเลกุล MHC1 เป็ นปกติ นอกจากนี้เซลล์ติดเชื้อไวรัสที่มีแอนติบอดี
ั
มาจับที่ผวเซลล์ตรงที่มีส่วน epitopes ของไวรัสปรากฎอยู่ จะทาให้เซลล์ NK และ CTL มาทาลายเซลล์น้ น
ิ ั
ได้ เรี ยกว่า Antibody dependent cellular cytotoxicity (ADCC)