1. ΦΕΔΕΡΙΚΟ ΓΚΑΡΘΙΑ ΛΟΡΚΑ
ΛΙΓΑ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΚΑΙ ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ - ΜΕΡΟΣ ΔΕΥΤΕΡΟ
Όπως το ποιητικό έτσι και το θεατρικό έργο του Λόρκα παρουσιάζει τις ίδιες θαυμαστές
ιδιότητες που μπορούμε να πούμε ότι υπόκεινται σε μιάν αλληλεπίδραση. Ένώ όμως η
ποιησή του αποτελεί το απόσταγμα της πιο μυστικής εσωτερικής εμπειρίας , το θέατρο, η
τέχνη κατεξοχήν κοινωνική, τον βοηθά να επιτύχει μιά πιο άμεση επαφή με τις μάζες, και
να προβάλει το ατομικό του δράμα σ' ένα εύρύτερο ανθρώπινο επίπεδο με τα πιο γνήσια
ποιητικά μέσα και χωρίς ποτέ να το υποβιβάζει σε μιάν ανάπτυξη ιδεών όπως συμβαίνει
κάποτε στον Ίψεν ή στον Μπέρτολντ Μπρεχτ. Έτσι, παρ' όλες τις εκκεντρικότητες μιας
τέχνης έντονα μπαρόκ και αντιρεαλιστικής, όπως είναι η δική του, κατορθώνει να μας
παρουσιάσει πρόσωπα αληθινά, που τα λόγια τους φορτωμένα μ' όλη τη γήινη λάμψη δεν
είναι παρά μιά, άλλωτε σιωπηλή και άλλοτε εύγλωττη, απολογία του ενστίκτου και των
απαγορευμένων πόθων που μάταια επιζητούν την πραγμάτωσή τους. Η Γέρμα, η ηρωίδα
του ομώνυμου θεατρικού έργου του που ενσαρκώνει τη στείρα γυναίκα, κυνηγά με μανία
το φάσμα μιας ευτυχίας που φαίνεται παρούσα αλλά διαρκώς ματαιώνεται από τις
επιταγές μιας συμβατικής ηθικής που βρίσκουν απήχηση μέσα της. Η Δόνα Ροζίτα, η
Θαυμαστή Μπαλωματού, η Μαριάννα Πινέντα, ενισχύουν τις παραισθήσεις τους ή
εγκαταλείπονται στην ονειροπολησή τους, για να μπορέσουν ν' αντιμετωπίσουν καλύτερα
την πραγματικότητα, ενώ ο Νέος και ο Δεύτερος Φίλος του θεατρικού έργου του "Σαν
περάσουν πέντε χρόνια" προσπαθούν να διασωθούν με μια κατάδυση στον εσωτερικό
κόσμο, γιατί " το κάθε τι είναι πιο ζωντανό μέσα μας παρά έξω αφημένο στο έλεος του
ανέμου και του θανάτου", ή προσφεύγοντας σ' ένα αμετακίνητο παρελθόν όπου ο χρόνος
να μη μπορεί να "κλέβει το πρόσωπό τους". Αντίθετα, η Αδέλα του "Σπιτιού της
Μπερνάρντα Άλμπα" αντί να θυσιαστεί, έχει την δύναμη ν' αγωνισθεί να κατακτήσει τον
άντρα που αγαπά που αγαπά και με μια συμβολική χειρονομία να συντρίψει τη ράβδο της
αυταρχικής μητέρας της, αυτό το έμβλημα της τυραννίας, γκρεμίζοντας όλα τα ταμπού. Στο
"Ματωμένο Γάμο" παρουσιάζονται γεγονότα και πρόσωπα παρμένα από τη ζωή, χωρικοί
που μιλούν μια γλώσσα πρωτόγονη και απλή, άνθρωποι στη φυσική τους κατάσταση
κυριαρχημένοι από το ένστικτο και παραδομένοι στη φλόγα της ανταρσίας. Κορίτσι αγνό,
"χαιδεμένο από τη φωτιά", η νύφη, εγκαταλείποντας τον άντρα της και φεύγοντας με τον
Λεονάρδο την ίδια μέρα του γάμου της, είναι σε θέση να εκτιμήσει την τραγική συνέπεια
της πράξης της. Ωστόσο το "αίμα" είναι πιο δυνατό και δεν μπορεί να συγκρατηθεί. Αλλά
και ο Λεονάρδο δε θεωρεί τον ευατό του υπεύθυνο για την απαγωγή. " Αν φταίει κάποιος
δεν είμαι εγώ (λεει) άν φταίει κάποιος, είναι η γη και η ευωδιά που ξεχύνεται απ' τα στήθια
και τις πλεξούδες σου". Μια μοίρα που τίποτα δε μπορεί να την αποτρέψει βαραίνει τα
πρόσωπα του έργου και τα εξωθεί να αποτινάξουν κάθε δεσμό ακόμα κι αν στο τέλος
πρόκειται να τιμωρηθούν με την οριστική τους υποταγή στο θάνατο.
Από τη θαυμάσια βουκολική θεατρική τριλογία του που την αποτελούν τα έργα
"Ματωμένος Γάμος", "Γέρμα", και "Το σπίτι της Μπερνάντα Άλμπα", το τελευταίο μας
προσφέρει μια ποίηση πιο αυστηρή, πιο υπόκοφη, πιο δραματική, μια ποίηση που
αναλώθηκε μες στην ίδια της τη φλόγα και που θυμίζει τώρα όχι την αισθησιακή χλιδή και
τη διαβρωτική νοσταλγία του ανδαλουδιάνικου νότου, αλλά τη στεγνή έρημο της
Καστίλλης. Θα 'λεγε κανένας, πως έφτασε πια στο σημείο να διαμορφώσει μια γλώσσα

2. πύρινη, ικανή να αποτεφρώνει όλες εκείνες τις φιοριτούρες του λόγου, όλα τα άνθη του
λυρισμού, να περιορίζει τα χορικά, να καταργεί τις εικόνες και να ξαναβρίσκει μέσα στην
πιο ωμή πραγματικότητα τη βαθύτερη ποίηση. Αφού αποκαλύφθηκε σαν ένας δεξιοτέχνης
του χρώματος, ένας θαυμάσιος κολορίστας, αντικαθιστά σιγά - σιγά την πανδαισία των
χρωμάτων με μιά ζώνη σκιάς, όπου συγχωνεύονται όλα τα χρώματα και αποκτούν μιάν
αδιαφάνεια, μια πυκνότητα που παρουσιάζει τη θαμπή διακριτική λάμψη του σμάλτου ή
του ελεφαντόδοτου και μας εισάγει στο θέμα του θανάτου, διαποικιλοντάς το με τόσες
τραγικές και λυπητερές μετατροπίες. Ο ίδιος ο Λόρκα σε μια συνομιλία του με τον ποιητή
Μανουέλε Αλτολαγκίρε, ομολόγησε τα εξής: "Κατάργησα πολλά πράγματα, σ' αυτή την
τραγωδία, πολλά εύκολα τραγούδια και άλλα. Θέλω το έργο μου να είναι ολότελα αυστηρό
και απλό". Θα μπορούσαμε να προσθέσουμε και τη λέξη κλασσικό. Γιατί " Το Σπίτι της
Μπερνάρντα Άλμπα" αντιπροσωπεύει την κλασσική περίοδο της θεατρικής του
δημιουργίας. Όμως στο κλασσικό θέατρο, μια αμετάκλητη μοίρα βαραίνει τους ήρωες και
τις ήρωίδες του Λόρκα, που τίποτα δεν μπορεί να την αλλάξει. Η εξεξερσή τους ενάντια στη
μοίρα είναι μάταιη και τίποτα άλλο δεν κάνει παρά να εξαίρει την τελική τους υποταγή στο
πεπρωμένο. Είναι όργανα τυφλά που διαθέτουν ένα μικρό περιθώριο ελεύθερης βούλησης,
μεταμόρφωσης, μεταμορφώσεις μόνον αυτού του πεπρωμένου όπως σημειώνει ο γάλλος
κρητικός Λουί Παρώ.
Αυτό το ίδιο αμείλικτο πεπρωμένο είναι εκείνο που όρισε a las cinco de la tarde, (στις πέντε
το βράδυ) την αγωνία του ταυρομάχου Ιγνάτιο Σάντσεθ Μεχίας. Λίγα λεπτά πριν, ο ήλιος
χάθηκε από την αρένα "που σκεπάστηκε με ιώδιο" και οι θεατές είδαν να περνάει μια
μαύρη φτερούγα στον ουρανό. Και "σαν ζύγωνε ο ιδρώτας του χιονιού" σκέπασε τη μορφή
του με θειάφινες χλωμάδες και του 'δωσε "κεφάλι σκοτεινού Μινώταυρου". Ο ταυρομάχος
δεν ήταν ελεύθερος. Το πεπρωμένο του ήταν καθορισμένο εκ των προτέρων, στις πέντε το
βράδυ. Ήταν στις πέντε το βράδυ ακριβώς.
Αυτό το άγριο κλίμα, η τραγωδία ενός έρωτα που δε μπορεί να πραγματοποιηθεί παρά
μονάχα στο θάνατο, το αδυσώπητο πεπρωμένο που εκμηδενίζει κάθε προσπάθεια για μια
ζωή πιο ελεύθερη και συντρίβει με το σιδερένιο νόμο της παράδοσης τις νεανικές καρδιές,
επικρατούν και στο " Σπίτι της Μπερνάντα Άλμπα" και συνθέτουν ένα δράμα όπου η μορφή
του άντρα, μολονότι μένει αόρατη, αποβαίνει κυριαρχική μέσα στην αποπνικτική θέρμη του
ανδαλουσιάνικου καλοκαιριού, εισβάλλει μέσα σ' αυτό το σπίτι που μοιάζει περισσότερο
με μοναστήρι ή φυλακή, και εξωθεί στην αυτοκτονία την πιο νεαρή εγκάθειρκτο. Αλλά και
πέρα από τη δραματική αυτή ατμόσφαιρα η τυρρανική παρουσία της Μπερνάντα μας
συγκλονίζει. Η Μπερνάρντα είναι η έπαρση εξωθημένη ως τα έσχατα, είναι η απάνθρωπη
δίψα της καταδυνάστευσης. Πρόσωπο βαθύτατα τραγικό με τη στωικότητα και την
αγέρωχη αρνησή της να παραδεχτεί τον εαυτό της νικημένο από τη μοίρα ύστερα από την
αυτοκτονία της Αδέλας, διακηρύσσοντας πως η κόρη της πέθανε αγνή και επιβάλλοντας
μιαν οριστική και ανατριχιαστική σιωπή, μας θυμίζει ηρωίδες της αρχαίας αυτής
τραγωδίας.
Απ' αυτές τις βιαστικές έστω αναδρομές στο σύνολο της δημιουργίας του Λόρκα ένα
γενικότερο συμπέρασμα προκύπτει. Αν υπάρχει μια ηθική της ποίησης και η σπουδαιότερη
επιταγή της είναι η συντριβή κάθε δεσμού, η καταδίκη κάθε τυραννίας και καταπίεσης και

3. η απελευθέρωση του ανθρώπου, τότε το έργο του Λόρκα αποτελεί μιάν από τις εξοχώτερες
μαρτυρίες της.
Και τώρα θα ήθελα να επισημάνω και κάτι άλλο. Πολλοί είναι αυτοί που κατέχονται από
μιάν άδικη προκατάληψη για το ποιητικό θέατρο συνηθισμένοι να ταυτίζουν την θεατρική
τέχνη με μια σοφά οργανωμένη σκηνική δράση. Ωστόσο οι δραματικοί ποιητές όλων των
εποχών, δεν περιορίστηκαν καθόλου σε μια τόσο επιφανειακή μονάχα δραστηριότητα,
αλλά προσπάθησαν πάντα να αποκαλύψουν τις μυστηριώδεις πτυχές της ύπαρξης, να
κατανοήσουν την εμβρίθεια της σιωπής και την πυκνότητα του ανέκφραστου. Ο Μωρίς
Μαίτερλιγκ εντελώς ιδιαίτερα συνειδητοποιοίησε αυτή την αλήθεια, πως το θέατρο πρέπει
να είναι πριν απ' όλα η τέχνη του ανέκφραστου που ζητεί ν' αναπαραστήσει όχι μονάχα τη
συνειδητή ζωή του ανθρώπου, αλλά κυρίως τα βάθη της ψυχής του, τη μυστική και αόρατη
πραγματικότητα της εσωτερικής αβύσσου, όπως επίσης και τους καλπασμούς της
φαντασίας του. Πιστεύω πως είναι καιρός πια να δημιουργηθεί "καθώς εύχονταν ο ίδιος ο
Λόρκα προλογίζοντας το έργο του " Η Θαυμαστή Μπαλωματού" - ένα κοινό "που να μην
ξαφνιάζεται βλέποντας ένα δέντρο να μεταμορφώνεται σ' έναν όγκο φουντωμένου καπνού
και τρία ψάρια, με τη δύναμη της αγάπης ενός χεριού, με μια μαγική λέξη να
μεταβάλλονται σε τρία μιλλιούνια ψάρια άξια να κατασιγάσουν την πείνα ενός πλήθους
ανθρώπων, ένα κοινό με άλλα λόγια άξιο να μεταμορφωθεί, να υποτάξει τη λογική του στις
απαιτήσεις της φαντασίας και να κοινωνήσει με το ποιητικό θαύμα. Κι ακόμα πιστεύω
απόλυτα πως το έργο του Λόρκα ανήκει στην προνομιούχο εκείνη κατηγορία της ποιητικής
και δραματικής τέχνης που είναι προορισμένη να μεταμορφώσει την ευαισθησία ενός
κοινού και που δεν τη συναντούμε συχνά, ούτε είναι εύκολο να την ξανασυναντήσουμε.
Γιατί το έργο του Λόρκα πλημμυρισμένο από τόση χαρά και τόσο πένθος, από τόσα φώτα
και τόσες σκιές, από τόση άγρια μοναξιά, και τόση λαχτάρα για ανθρώπινη επικοινωνία,
από τόση προσήλωση στη γη και τόση δίψα αιωνιότητας, περικλείνει ένα πλήθος
αντιθέσεις, που ισορροπούν, μ' ένα τρόπο αβίαστο, σαν από θεία χάρη και που, παρόμοιες
με πέταλα, συνθέτουν ένα πελώριο ρόδο, ενα ρόδο ικανό για κάθε μεταμορφωτική μαγεία.