σημειώσεις για την 3η ενότητα των "Ηθικών Νικομαχείων" πηγή : study4exams.gr

1. Α΢ΙΣΤΟΤΕΛΘ «ΘΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» - 3θ ενότθτα
ΔΟΜΙΚΑ ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΚΕΙΜΕΝΟΥ
Το
παράδειγμα
των
νομοκετϊν: Θ ςυμβολι
τουσ ςτθν πολιτικι αγωγι
των πολιτϊν με τον εκιςμό
Οι λόγοι και θ ποιότθτα του
εκιςμοφ κακορίηουν τθν
επίκτθτθ ιδιότθτα
Απαραίτθτοσ ο δάςκαλοσ
για τθν υπόδειξθ του ορκοφ
εκιςμοφ
Μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ γινόμενον ἐν ταῖ σ πόλεςιν· οἱ γὰρ
νομοκζται τοὺσ πολίτασ ἐκίηοντεσ ποιοῦςιν ἀγακοφσ, καὶ τὸ μὲν
βοφλθμα παντὸσ νομοκζτου τοῦτ’ ἐςτίν, ὅςοι δὲ μὴ εὖ αὐτὸ
ποιοῦςιν ἁμαρτάνουςιν, καὶ διαφζρει τοφτῳ πολιτεία πολιτείασ
ἀγακὴ φαφλθσ.
Ἔ ἐκ τῶ αὐτῶ καὶ διὰ τῶ αὐτῶ καὶ γίνεται πᾶςα ἀρετὴ καὶ
τι
ν
ν
ν
ν
φκείρεται, ὁμοίωσ δὲ καὶ τζχνθ· ἐκ γὰρ τοῦ κικαρίηειν καὶ οἱ
ἀγακοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κικαριςταί. Ἀνάλογον δὲ καὶ
οἰ κοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντεσ· ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰ κοδομεῖ ν
ἀγακοὶ οἰ κοδόμοι ἔςονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶ κακοί.
σ
Εἰ γὰρ μὴ οὕτωσ εἶ χεν, οὐδὲν ἂν ἔδει τοῦ διδάξοντοσ, ἀλλὰ
πάντεσ ἂν ἐγίνοντο ἀγακοὶ ἢ κακοί.
ΜΕΤΑΦΡΑΣΗ
Τα παραπάνω τα επιβεβαιϊνει κι αυτό που ςυμβαίνει ςτισ πολιτείεσ· οι νομοκζτεσ δθλαδι
κάνουν τουσ πολίτεσ καλοφσ με τον εκιςμό, και αυτι είναι θ κζλθςθ κάκε νομοκζτθ, όςοι όμωσ
δεν κάνουν αυτό ςωςτά δεν πετυχαίνουν αυτό που επιδιϊκουν, και ς’ αυτό διαφζρει το καλό
πολίτευμα από το λιγότερο καλό πολίτευμα. Ακόμα, για τουσ ίδιουσ λόγουσ και με τουσ ίδιουσ
τρόπουσ και γεννιζται κάκε αρετι και φκείρεται, το ίδιο και κάκε τζχνθ· γιατί με το παίξιμο τθσ
κικάρασ γίνονται και οι καλοί και οι κακοί κικαριςτζσ· με ανάλογο τρόπο και οι οικοδόμοι και όλοι
οι άλλοι (τεχνίτεσ). Δθλαδι χτίηοντασ με καλό τρόπο ςπίτια κα γίνουν καλοί οικοδόμοι, όμωσ
χτίηοντασ με κακό τρόπο, κακοί. Γιατί, αν δεν ιταν ζτςι τα πράγματα, κακόλου δεν κα χρειαηόταν
ο δάςκαλοσ, αλλά όλοι κα ιταν καλοί ι κακοί από τθ γζννθςι τουσ.
ΕΤΥΜΟΛΟΓΙΚΑ ΚΑΙ ΟΜΟ΢΢ΙΗΑ ΣΤΘ ΝΕΑ ΕΛΛΘΝΙΚΘ
μαρτυρεῖ < μαρτυρζω - -ω: αμάρτυροσ, μάρτυρασ, μαρτυρία, μαρτυριάρθσ, μαρτφριο.
γινόμενον < γί(γ)νομαι: αγενισ, άγονοσ, απόγονοσ, γενεά, γενζκλια, γενζκλιοσ, γενζτειρα, γζνοσ,
γθγενισ, γόνοσ, γυνι, εγγονόσ, μονογενισ, νεογνό, πρωτόγονοσ.
πόλεςιν < πόλισ: αντιπολίτευςθ, απολίτιςτοσ, διαπολιτιςμικόσ, κοινοπολιτεία, κωμόπολθ,
μεταπολίτευςθ, πολιοφχοσ, πολιτεία, πολιτειακόσ, πολιτευτισ, πολίτθσ, πολιτικάντθσ,
πολιτικολογία, πολιτικοποίθςθ, πολιτικόσ, πολιτιςμικόσ, πολιτιςμόσ, ςυμπολίτθσ.
νομοκζται < νόμοσ + τίκθμι: αδιακεςία, αντίκετοσ, απόκεμα, αποκθκάριοσ, αποκικθ, διάκεςθ,
διακικθ, ζκκεμα, ζκκεςθ, εκκζτθσ, ζκκετοσ, εμπρόκετοσ, επίκεςθ, επικετικόσ, κζμα, κεμζλιο,
κεμελιϊδθσ, κζςθ, κεςμόσ, κετόσ, κικθ, κατακζτθσ, νουκεςία, παράκεμα, παράκεςθ,
παρακατακικθ, πρόςκετοσ, ςφνκεςθ, ςυνκετικόσ, ςφνκετοσ, ςυνκικθ, τοποκεςία, υιοκεςία,
υπερκετικόσ, υποκετικόσ.
ἐκίηοντεσ < ἐκίηω < ἔκοσ: εκιμικόσ, ζκιμο, εκιςμζνοσ, εκιςμόσ, ζκοσ, θκικόσ, ικοσ.
ποιοῦςιν< ποιζω -ῶ αξιοποίθςθ, απεριποίθτοσ, αποποίθςθ, αρτοποιία, αρτοποιόσ,
:
αχειροποίθτοσ, γελωτοποιόσ, ειδοποιόσ, ειρθνοποιόσ, εκποίθςθ, εντατικοποίθςθ, επιπλοποιείο,
θκοποιόσ, κεοποίθτοσ, κακοποιόσ, κοινοποίθςθ, μεταποίθςθ, οδοποιία, παραποίθςθ,
περιποιθτικόσ, ποίθμα, ποίθςθ, ποιθτάρθσ, ποιθτισ, ποιθτικόσ, πολιτικοποίθςθ, προςποίθςθ,
προςποιθτόσ, υποδθματοποιείο, χαρτοποιία.
1

2. Α΢ΙΣΤΟΤΕΛΘ «ΘΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» - 3θ ενότθτα
ἐςτὶ ν < εἰ μί: ανοφςιοσ, εξουςιαςτικόσ, εςκλόσ, ετυμολογία, ετυμολογικόσ, ζτυμον, ουςία,
ουςιαςτικόσ, ουςιϊδθσ, παρόν, παροντικόσ, παρουςιαςτικό.
ἁμαρτάνουςιν < ἁμαρτάνω: αμάρτθμα, αμαρτία, αμαρτωλόσ, αναμάρτθτοσ.
διαφζρει < διὰ + φζρω (κ. φερ-, φορ-, φαρ-, φωρ-, φρ-, οἰ -, ἐνεκ-, ἐνοκ-, ἐνκ-, ἐγκ-): αμφορζασ,
διάφοροσ, διζνεξθ, διθνεκισ, διθνεκισ, πολφφερνοσ, φαρζτρα, φερζγγυοσ, φερτόσ, φερϊνυμοσ,
φορά, φόροσ, φωριαμόσ.
φκείρεται < φκείρομαι: αδιάφκοροσ, άφκαρτοσ, διαφκορά, διαφκορζασ, παραφκορά,
φκαρμζνοσ, φκαρτόσ, φκειρίαςθ, φκορά, φκοροποιόσ, ψυχοφκόροσ.
κικαρίηειν < κικαρίηω < ἡ κίκαρισ, -ιοσ + -ίηω > κικαρίδ-j-ω): κικάρα, κικαριςμόσ, κικαρίςτασ,
κικαριςτισ, κικαρωδόσ.
οἰ κοδομεῖ ν < οἰ κοδόμοσ < οἶ κοσ + δζμω: αδόμθτοσ, ανοικοδόμθςθ, δομι, δομικόσ, οικοδομι,
οικοδόμθςθ, οικοδομικόσ, οικοδόμοσ.
εἶ χεν < ἔχω (κ. ςεχ-, ςχ-, ςχε-, ςχθ-): διαδοχικόσ, διάδοχοσ, ζξθ, εξισ, εξοχι, εξοχικόσ, κακεξισ,
κατοχικόσ, οπιοφχοσ, παροχζασ, ραβδοφχοσ, ςκθπτοφχοσ, ςχεδόν, ςχζςθ, ςχιμα, ςχθματικόσ,
ςχολείο, ςχολι, ςχόλθ, ςχολικόσ. ἔδει < δεῖ : δζθςθ, δεθτικόσ, ενδεισ, ζνδεια.
διδάξοντοσ < διδάςκω (< ρ. δα-, δακ-, + πρόςφυμα ςκ-, + ενεςτωτικόσ αναδιπλαςιαςμόσ δι-) :
αδίδακτο, δίδαγμα, διδακτιριο, διδάκτορασ, διδακτορικό, διδακτόσ, διδαςκαλείο, διδαςκαλία,
διδαςκαλικόσ, διδάςκαλοσ.
ΣΥΝΤΟΜΘ ΑΡΟΔΟΣΘ ΡΕ΢ΙΕΧΟΜΕΝΟΥ : Ο Αριςτοτζλθσ κα χρθςιμοποιιςει το παράδειγμα των
νομοκετϊν, για να αποδείξει ότι οι θκικζσ αρετζσ δεν υπάρχουν μζςα μασ εκ φφςεωσ, αλλά τισ
αποκτοφμε μζςω τθσ άςκθςθσ και του εκιςμοφ ςε θκικζσ πράξεισ. Αυτοί προςπακοφν να κάνουν
τουσ πολίτεσ να αποκτιςουν τθν θκικι αρετι με τον εκιςμό. Πμωσ, αυτό δεν το πετυχαίνουν
πάντα και γι’ αυτό διαχωρίηονται τα πολιτεφματα ςε καλά και λιγότερο καλά. Επομζνωσ, για τθν
κατάκτθςθ των θκικϊν αρετϊν δεν αρκεί ο εκιςμόσ ςε μια οποιαδιποτε ενζργεια, αλλά ο
εκιςμόσ ςτισ ςωςτζσ ενζργειεσ. Αυτό ςυμβαίνει ςτισ τζχνεσ: αν κάποιοσ χτίηει με ςωςτό τρόπο, κα
γίνει καλόσ οικοδόμοσ· αν όμωσ δεν εξαςκθκεί ςωςτά, κα γίνει κακόσ. Αν, πάλι, κάποιοσ παίηει
ςωςτά κικάρα, κα γίνει καλόσ κικαριςτισ· αν δεν εξαςκθκεί ςτο ςωςτό παίξιμο, κα γίνει κακόσ
κικαριςτισ. Το ίδιο, λοιπόν, ςυμβαίνει και με τισ αρετζσ. Άρα, προκφπτει ότι τισ αρετζσ δεν τισ
ζχουμε εκ φφςεωσ, αλλά τισ αποκτοφμε με τον ςωςτό εκιςμό, όπωσ ςυμβαίνει και ςτισ τζχνεσ. Αν
οι τεχνίτεσ ιταν καλοί ι κακοί από τθ γζννθςι τουσ, δεν κα χρειαηόταν ο δάςκαλοσ, για να
κακοδθγεί και να εξαςκεί κάποιον ςωςτά.
Θεματικι οργάνωςθ τθσ ενότθτασ : Α) «Μαρτυρεῖ δὲ … ἀγακὴ φαφλθσ.» Το παράδειγμα των
νομοκετϊν //Β) «Ἔ ἐκ τῶ αὐτῶ … ἐκ δὲ τοῦ κακῶ κακοί.» Οι λόγοι και θ ποιότθτα του εκιςμοφ
τι
ν
ν
σ
κακορίηουν τθν επίκτθτθ ιδιότθτα Γ) «Εἰ γὰρ μὴ οὕτωσ εἶ χεν … ἂν ἐγίνοντο ἀγακοὶ ἢ κακοί.»
Απαραίτθτοσ ο δάςκαλοσ για τθν υπόδειξθ του ορκοφ εκιςμοφ
Ερμηνευτικά σχόλια
Α) «Μαρτυρεῖ δὲ … ἀγακὴ φαφλθσ.» ΤΟ ΡΑ΢ΑΔΕΙΓΜΑ ΤΩΝ ΝΟΜΟΘΕΤΩΝ
1. «Μαρτυρεῖ δὲ … ἀγακὴ φαφλθσ.» Ο Αριςτοτζλθσ παρακζτει ζνα επιπλζον επιχείρθμα για το
ςυμπζραςμα ςτο οποίο κατζλθξε ςτθν προθγοφμενθ ενότθτα, ότι δθλαδι οι δίκαιοι γίνονται
δίκαιοι πράττοντασ μόνο δίκαιεσ πράξεισ. Πμοια και οι ςϊφρονεσ και οι ανδρείοι. Με άλλα λόγια
2

3. Α΢ΙΣΤΟΤΕΛΘ «ΘΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» - 3θ ενότθτα
γίνεται κανείσ θκικόσ μόνο όταν πράττει θκικά. Το επιχείρθμα το αντλεί από τον χϊρο τθσ πόλθσ,
κακϊσ για τον φιλόςοφο υπάρχει ςτενι ςχζςθ μεταξφ θκικισ και πολιτικισ. Άλλωςτε, μόνο αν
ζνασ άνκρωποσ διζπεται από θκικζσ αρετζσ μπορεί να λειτουργιςει ςωςτά μζςα ςτθν πόλθ και
ωσ πολίτθσ και ωσ πολιτικόσ. Το επιχείρθμα που φζρνει ωσ μαρτυρία («μαρτυρεῖ δὲ») ειςάγεται
με τον προςκετικό «καὶ » («καὶ τὸ γινόμενον») και αφορά το ζργο των νομοκετϊν. Βαςικόσ
ςτόχοσ και επιδίωξι τουσ είναι να κάνουν τουσ πολίτεσ να αποκτιςουν τθν θκικι αρετι μζςω του
εκιςμοφ ςε ανάλογεσ πράξεισ και ςυμπεριφορζσ («οἱ γὰρ νομοκζται τοὺσ πολίτασ ἐκίηοντεσ
ποιοῦςιν ἀγακοφσ, …»). Στο επιχείρθμα αυτό εντοπίηεται και θ γενικότερθ αντίλθψθ των αρχαίων
Ελλινων ότι το άτομο δεν λειτουργεί αποκλειςτικά και μόνο για χάρθ του εαυτοφ του, αλλά και
για χάρθ του κοινοφ καλοφ. Ζτςι και οι νομοκζτεσ λειτουργοφν με βάςθ τον γνϊμονα αυτό. Στθν
ουςία το επιχείρθμα αυτό ζχει ωσ εξισ: αν οι θκικζσ αρετζσ ιταν ζμφυτεσ, όλεσ οι ενζργειεσ των
νομοκετϊν να κάνουν τουσ πολίτεσ καλοφσ κα ιταν μάταιεσ, αφοφ όλοι κα γεννιόντουςαν με ι
χωρίσ αυτζσ και οποιαδιποτε προςπάκεια δεν κα μποροφςε να μεταβάλει αυτά τα
χαρακτθριςτικά. Ζτςι αποδεικνφεται αφενόσ ότι οι θκικζσ αρετζσ δεν υπάρχουν μζςα μασ εκ
φφςεωσ και αφετζρου ότι αυτζσ δεν αποκτϊνται αλλιϊσ παρά μόνο με τθ διαρκι άςκθςθ και τθν
επανάλθψθ θκικϊν πράξεων. Ωςτόςο, ο Αριςτοτζλθσ επιςθμαίνει ότι κάποιοι νομοκζτεσ
πετυχαίνουν τον ςτόχο τουσ και κατορκϊνουν να βοθκιςουν τουσ πολίτεσ ςτθν άςκθςθ τθσ
αρετισ με τον τρόπο που πρζπει, ενϊ κάποιοι άλλοι αποτυγχάνουν να αςκιςουν ςωςτά τουσ
πολίτεσ ςτθν αρετι. Γι’ αυτό, άλλωςτε, και τα πολιτεφματα διακρίνονται ςε καλά και λιγότερο
καλά.
2. «καὶ διαφζρει τοφτῳ πολιτεία πολιτείασ ἀγακὴ φαφλθσ» Θ διάκριςθ των πολιτευμάτων κατά
τον Αριςτοτζλθ Ο Αριςτοτζλθσ διακρίνει τα πολιτεφματα ςε καλά και λιγότερο καλά και όχι ςε
καλά και κακά. Ραρατθρείται, λοιπόν, ότι θ λζξθ «φαφλθσ» (που κανονικά «φαῦλοσ» ςθμαίνει
κακόσ, ευτελισ, αςιμαντοσ) χρθςιμοποιείται εδϊ με διαφορετικι ςθμαςία, ζτςι ϊςτε να
ανταποκρίνεται ςτισ αντιλιψεισ του φιλοςόφου. Θ αναφορά αυτι ςτθ διάκριςθ των
πολιτευμάτων φαίνεται, με τθν πρϊτθ ματιά, να μθ ςχετίηεται με το κζμα του κειμζνου και να
αποτελεί μια παρζκβαςθ. Κάτι τζτοιο, όμωσ, δεν ιςχφει, κακϊσ ςτόχοσ του φιλοςόφου είναι να
ςυνδζςει τθν αξία των πολιτευμάτων με τθν αρετι των πολιτϊν. Συγκεκριμζνα, ο Αριςτοτζλθσ δεν
πιςτεφει ότι υπάρχουν κακά πολιτεφματα, αφοφ πρωταρχικόσ ςτόχοσ όλων των νομοκετϊν, και
άρα και των πολιτευμάτων μζςα ςτα οποία δρουν, είναι να κάνουν τουσ πολίτεσ ενάρετουσ
αςκϊντασ τουσ ςτθν θκικι αρετι, προκειμζνου να φτάςουν ςτον φψιςτο ςτόχο, τθν ευδαιμονία.
Το κριτιριο διάκριςθσ των πολιτευμάτων ςε καλά και λιγότερο καλά αφορά τον βακμό επιτυχίασ
του ζργου των νομοκετϊν: όςο δθλαδι πιο κοντά ςτον ςτόχο τουσ φτάνουν, να οδθγιςουν τουσ
πολίτεσ ςτθν θκικι αρετι, και άρα ςτθν ευδαιμονία, τόςο πιο καλό κεωρείται και το πολίτευμα.
Κφριο ζργο των νομοκετϊν είναι να κάνουν, με τουσ νόμουσ, τουσ πολίτεσ θκικοφσ, ενάρετουσ, να
τουσ ςτακεροποιιςουν ςτον δρόμο τθσ αρετισ για να είναι και θ πολιτεία αγακι. Εντφπωςθ μασ
προκαλεί θ ςειρά των λζξεων ςτθ φράςθ αυτι. Θ κανονικι ςειρά κα ιταν: «διαφζρει τοφτῳ
πολιτεία ἀγακὴ πολιτείασ φαφλθσ». Θ ανωμαλία αυτι ίςωσ να οφείλεται και πάλι ςτο γεγονόσ ότι
τα κείμενα του Αριςτοτζλθ αποτελοφν προςωπικζσ ςθμειϊςεισ, που λειτουργοφςαν βοθκθτικά
3

4. Α΢ΙΣΤΟΤΕΛΘ «ΘΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» - 3θ ενότθτα
ςτο ζργο τθσ διδαςκαλίασ. Είναι, λοιπόν, εφλογο να εντοπίηουμε κάποια χαρακτθριςτικά του
προφορικοφ λόγου.
Β) «Ἔ ἐκ τῶ αὐτῶ … ἐκ δὲ τοῦ κακῶ κακοί.» ΟΙ ΛΟΓΟΙ ΚΑΙ Θ ΡΟΙΟΤΘΤΑ ΤΟΥ ΕΘΙΣΜΟΥ
τι
ν
ν
σ
ΚΑΘΟ΢ΙΗΟΥΝ ΤΘΝ ΕΡΙΚΤΘΤΘ ΙΔΙΟΤΘΤΑ
1. «Ἔ ἐκ τῶ αὐτῶ καὶ διὰ τῶ αὐτῶ καὶ γίνεται πᾶςα ἀρετὴ καὶ φκείρεται» Ο Αριςτοτζλθσ
τι
ν
ν
ν
ν
προςκζτει νζο επιχείρθμα, με το οποίο δείχνει ότι θ αρετι είναι προϊόν εκιςμοφ και θ ποιότθτά
τθσ εξαρτάται από τθν ποιότθτα του εκιςμοφ που τθν προκαλεί. Θ δθμιουργία και ο εκφυλιςμόσ
τθσ επίκτθτθσ ιδιότθτασ προκφπτουν από αντίςτοιχουσ λόγουσ και ποιότθτα εκιςμοφ. Ζτςι για
ςυγκεκριμζνουσ λόγουσ και με τθν κατάλλθλθ άςκθςθ οι άνκρωποι κατακτοφν τθν αρετι και
ακριβϊσ για τουσ αντίκετουσ λόγουσ και με τθν ακατάλλθλθ άςκθςθ θ αρετι εκφυλίηεται. Ο
Αριςτοτζλθσ εννοεί μάλλον μια διαδικαςία «δόμθςθσ» και «αποδόμθςθσ» τθσ αρετισ
ενιςχφοντασ τθ κζςθ του για τον επίκτθτο χαρακτιρα τθσ. Τα ριματα «γίνεται – φκείρεται» μασ
παραπζμπουν ςτο κεμελιϊδεσ αντικετικό ηεφγοσ τθσ φιλοςοφικισ ςκζψθσ«γζνεςισ – φκορά». Για
τον Αριςτοτζλθ, αυτι ιταν μια φυςικι διαδικαςία μονόδρομθ: γζνεςθ -> αφξθςθ -> τελείωςθ ->
παρακμι -> φκορά (αποδίδεται ζργο ςτον Αριςτοτζλθ με τίτλο Ρερί Γενζςεωσ και Φκοράσ). Αυτι,
λοιπόν, θ διαδικαςία ακολουκείται και ςτισ θκικζσ αρετζσ. Κάκε αρετι για τουσ ίδιουσ λόγουσ και
χρθςιμοποιϊντασ τα ίδια μζςα γεννιζται και με τθν καλι εξάςκθςθ κατακτιζται, ενϊ με τθν κακι
εξάςκθςθ χάνεται.
2. «ὁμοίωσ δὲ καὶ τζχνθ· ἐκ γὰρ τοῦ κικαρίηειν καὶ οἱ ἀγακοὶ καὶ κακοὶ γίνονται κικαριςταί.
Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰ κοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντεσ·» Το ίδιο ςυμβαίνει ςτθν τζχνθ .Με τθ χριςθ
αναλογικισ απόδειξθσ ςυνεχίηει ο Αριςτοτζλθσ, για να δείξει ότι το ίδιο ςυμβαίνει και ςτισ
τεχνικζσ εργαςίεσ. Χρθςιμοποιεί τα ίδια παραδείγματα, που χρθςιμοποίθςε και ςτθν
προθγοφμενθ ενότθτα, αυτά του οικοδόμου και του κικαριςτι γενικεφοντασ (οἱ λοιποὶ πάντεσ),
για λόγουσ μάλλον ςυντομίασ. Διευκρινίηει με αυτά ότι θ απόκτθςθ μιασ δεξιότθτασ προχποκζτει
τθν εξάςκθςθ του ανκρϊπου ςτο περιεχόμενο τθσ δεξιότθτασ που επικυμεί να αποκτιςει. Ζτςι,
αν κάποιοσ αποφάςιςε να γίνει οικοδόμοσ, θ άςκθςι του δεν μπορεί παρά να είναι ςτθν
οικοδομικι τζχνθ. Το ίδιο και εκείνοσ που κζλει να γίνει κικαριςτισ, κα αςκθκεί ςτο παίξιμο τθσ
κικάρασ. Πμωσ απλϊσ θ οποιαδιποτε εξάςκθςθ για τθν απόκτθςθ μιασ δεξιότθτασ δεν οδθγεί ςτο
ίδιο αποτζλεςμα, αλλά θ ποιότθτα τθσ εξαςκιςεωσ, που προθγείται, κακορίηει τθν ποιότθτα τθσ
αποκτθμζνθσ δεξιότθτασ. Σε αυτό ακριβϊσ αναφζρεται θ ςυνζχιςθ του παραδείγματοσ από τον
Αριςτοτζλθ.
3. «ἐκ γὰρ τοῦ κικαρίηειν … ἐκ δὲ τοῦ κακῶ κακοί.» τα παραδείγματα των κικαριςτϊν και των
σ
οικοδόμων Στθν προθγοφμενθ ενότθτα ο Αριςτοτζλθσ χρθςιμοποιϊντασ τα παραδείγματα των
οικοδόμων και των κικαριςτϊν είχε υποςτθρίξει ότι οι θκικζσ αρετζσ κατακτϊνται με τον εκιςμό.
Σ’ αυτι τθν ενότθτα χρθςιμοποιϊντασ τα ίδια παραδείγματα προςκζτει ζνα νζο ςτοιχείο –
επιχείρθμα: τθ ςθμαςία τθσ καλισ («εὖ») και τθσ κακισ («κακῶ άςκθςθσ ςτθν ποιότθτα τθσ
σ»)
αποκτθμζνθσ επίκτθτθσ ιδιότθτασ. Δεν αρκεί, λοιπόν, απλϊσ να εξαςκοφμαςτε ςε μια
4

5. Α΢ΙΣΤΟΤΕΛΘ «ΘΘΙΚΑ ΝΙΚΟΜΑΧΕΙΑ» - 3θ ενότθτα
οποιαδιποτε πράξθ, αλλά να εξαςκοφμαςτε ςε καλζσ και ςωςτζσ πράξεισ. Αυτό το βλζπουμε και
ςτισ τζχνεσ, αλλά και ςτισ θκικζσ αρετζσ. Θα γίνουμε καλοί οικοδόμοι, όχι αν απλϊσ οικοδομοφμε
ςυνεχϊσ, αλλά μόνο αν εξαςκθκοφμε ςτο ςωςτό χτίςιμο, και καλοί κικαριςτζσ, όχι αν απλϊσ
παίηουμε ςυνεχϊσ κικάρα, αλλά μόνο αν εξαςκθκοφμε ςτο ςωςτό παίξιμο τθσ κικάρασ. Με τθ
χριςθ του «επαγωγικοφ παραδείγματοσ» ο Αριςτοτζλθσ δείχνει ότι ςτθν πράξθ θ ποιότθτα τθσ
άςκθςθσ και τθσ μακθτείασ προςδιορίηει τθν ποιότθτα τθσ επίκτθτθσ ιδιότθτασ. Ζτςι φαίνεται να
αποδζχεται ότι θ ποιότθτα άςκθςθσ και θ ποιότθτα τθσ επίκτθτθσ ιδιότθτασ ςυνδζονται με ςχζςθ
αιτίου αποτελζςματοσ. Με τθ ςκζψθ αυτι ο Αριςτοτζλθσ επιχειρεί να αποδείξει ότι θ θκικι αρετι
προχποκζτει τον εκιςμό και θ ποιότθτα τθσ θκικισ αρετισ είναι ανάλογθ τθσ ποιότθτασ του
εκιςμοφ. Θα γίνουμε λοιπόν θκικά ενάρετοι, μόνο αν εξαςκθκοφμε ςε θκικά ενάρετεσ πράξεισ
ςφμφωνα με τουσ κανόνεσ τθσ τζλειασ αρετισ.
Γ) «Εἰ γὰρ μὴ οὕτωσ εἶ χεν … ἂν ἐγίνοντο ἀγακοὶ ἢ κακοί.» ΑΡΑ΢ΑΙΤΘΤΟΣ Ο ΔΑΣΚΑΛΟΣ ΓΙΑ ΤΘΝ
ΥΡΟΔΕΙΞΘ ΤΟΥ Ο΢ΘΟΥ ΕΘΙΣΜΟΥ Θ ενότθτα κλείνει με τθν επιςιμανςθ του Αριςτοτζλθ ότι για τθν
καλλιζργεια τθσ θκικισ αρετισ απαραίτθτθ κρίνεται θ ςυμβολι του διδάςκοντοσ και τθσ
διδαςκαλίασ, τθσ εκπαίδευςθσ γενικότερα, γιατί θ θκικι ποιότθτα του κάκε ανκρϊπου προκφπτει
όχι απλϊσ από τθν άςκθςθ, αλλά από τθν ποιότθτα τθσ άςκθςθσ που ζχει προθγθκεί. Ο δάςκαλοσ
κα δϊςει τον προςανατολιςμό του ορκοφ εκιςμοφ διδάςκοντασ τουσ κανόνεσ τθσ αρετισ, τουσ
τρόπουσ εφαρμογισ τουσ και εκπαιδεφοντασ ςτθν ορκι άςκθςθ. Ο δάςκαλοσ είναι αυτόσ που
παρακολουκεί και κακοδθγεί τουσ ανκρϊπουσ ςτον ςωςτό εκιςμό. Το ίδιο απαραίτθτοσ είναι ο
δάςκαλοσ και ςτισ τζχνεσ, διότι αυτόσ κα διδάξει τον αςκοφμενο ςε μια τζχνθ τουσ κανόνεσ τθσ
και τον ςωςτό τρόπο εφαρμογισ τουσ. Αυτόσ ακριβϊσ είναι και ο ρόλοσ του νομοκζτθ ςτθν πόλθ:
αποτελεί τον δάςκαλο των πολιτϊν, ο οποίοσ χρθςιμοποιϊντασ τα ςωςτά μζςα, δθλαδι τουσ
ςωςτοφσ νόμουσ, κα διδάξει τουσ πολίτεσ τι είναι δίκαιο και τι άδικο, κα ορίςει τουσ κανόνεσ τθσ
δίκαιθσ και θκικισ ςυμπεριφοράσ μζςα ςτθν πόλθ και κα τουσ οδθγιςει ςτθν κατάκτθςθ των
θκικϊν αρετϊν και, άρα, ςτθν ευδαιμονία. Επομζνωσ, καταλιγουμε και πάλι ςτο ςυμπζραςμα ότι
οι θκικζσ αρετζσ δεν είναι ζμφυτεσ, αφοφ ςτθν αντίκετθ περίπτωςθ ο ρόλοσ του δαςκάλου κα
ιταν μάταιοσ. Αντίκετα, οι θκικζσ αρετζσ κατακτϊνται με τθ ςωςτι άςκθςθ, με τθ διαρκι
επανάλθψθ θκικϊν πράξεων.
ΑΙΣΘΘΤΙΚΑ ΣΧΟΛΙΑ Ρολυςφνδετα ςχιματα: «καὶ γίνεται πᾶςα ἀρετὴ καὶ φκείρεται» «καὶ οἱ
ἀγακοὶ καὶ οἱ κακοὶ γίνονται κικαριςταί.» «Ἀνάλογον δὲ καὶ οἰ κοδόμοι καὶ οἱ λοιποὶ πάντεσ.»
Αντικζςεισ: «πολιτεία ἀγακὴ ≠ πολιτείασ φαφλθσ» «γίνεται ≠ φκείρεται» «ἀγακοὶ ≠ κακοὶ » «ἐκ
μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰ κοδομεῖ ν ἀγακοὶ οἰ κοδόμοι ἔςονται ≠ ἐκ δὲ τοῦ κακῶ κακοί» «εὖ ≠ κακῶ .Οι
σ
σ»
παραπάνω αντικζςεισ τονίηουν τθ ςθμαςία τθσ θκικισ πράξθσ ςτθν απόκτθςθ τθσ θκικισ αρετισ
τόςο ςτθν προςωπικι όςο και ςτθν πολιτικι ηωι. Οι χωρίσ θκικοφσ κανόνεσ ςυμπεριφορζσ και
πράξεισ απομακρφνουν από αυτι. Συγκεκριμζνα, με τθν αντίκεςθ «γίνεται ≠ φκείρεται» τονίηεται
ότι μόνο θ διαρκισ άςκθςθ οδθγεί και διατθρεί τθν θκικι αρετι, αλλιϊσ αυτι φκείρεται. Σχιμα
από κοινοφ: «ἐκ μὲν γὰρ τοῦ εὖ οἰ κοδομεῖ ν ἀγακοὶ οἰ κοδόμοι ἔςονται, ἐκ δὲ τοῦ κακῶ
σ
(οἰ κοδομεῖ ν) κακοί (οἰ κοδόμοι ἔςονται)»
5