Η ¨ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ¨ ΣΑΣ ΠΑΡΟΥΣΙΑΖΕΙ ΤΟ 19ο ΤΕΥΧΟΣ ΤΟΥ ΠΕΡΙΟΔΙΚΟΥ ¨ΕΡΩ¨ ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΤΟ ΤΩΡΑ ΣΤΗΝ ΟΘΟΝΗ ΤΟΥ ΥΠΟΛΟΓΙΣΤΗ ΣΑΣ. ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ - ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑ Γραφεῖα Θεσσ/νίκης: Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628 τηλ: 2310552207, τηλεομοιότυπο: 2310552209 Γραφεῑα Ἀθηνῶν: . Πανεπιστημίου 39, Στοά Πεσματζόγλου 10679, 5ος ὄροφος, τηλ.2106930355 http://www.enromiosini.gr/

1. ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014 / ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗς-ΠΡΟΒΟΛΗς ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ / ΤΕΥΧΟΣ 19 / TIMH 4
ΓΡΑΦΟΥΝ:
ΑΡΧΙΜ. ΝΙΚΟΔΗΜΟΣ ΚΑΝΣΙΖΟΓΛΟΥ, ΑΡΧΙΜ. ΠΑΝΤΕΛΗΜΩΝ ΚΑΡΑΛΑΖΟΣ,
ΚΩΝΣΤΑΝΤΙΝΟΣ ΓΑΝΩΤΗΣ, ΑΝΔΡΕΑΣ ΓΚΟΥΤΖΙΟΥΚΩΣΤΑΣ, ΠΑΝΑΓΙΩΤΗΣ ΔΗΜΑΚΑΚΟΣ,
ΕΡΑΤΩ ΖΕΛΛΙΟΥ-ΜΑΣΤΟΡΟΚΩΣΤΑ, ΣΑΡΑΝΤΟΣ ΚΑΡΓΑΚΟΣ, ΓΕΩΡΓΙΟΣ ΜΑΝΤΖΑΡΙΔΗΣ,
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΝΕΡΑΝΤΖΗ-ΒΑΡΜΑΖΗ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΝΙΚΟΛΑΪΔΗΣ, ΑΝΤΩΝΙΟΣ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΣ,
ΒΑΣΙΛΙΚΗ ΠΑΠΑΚΩΣΤΑ - ΤΡΙΚΑΛΙΩΤΗ, ΣΤΑΘΗΣ ΠΕΛΑΓΙΔΗΣ, ΔΗΜΗΤΡΗΣ
ΠΕΡΣΥΝΑΚΗΣ, ΕΥΑΓΓΕΛΟΣ ΠΟΝΗΡΟΣ, ΙΩΑΝΝΗΣ ΣΙΔΗΡΑΣ, ΣΤΡΑΤΗΣ ΤΖΙΜΗΣ

3. 2
ΙΔΙΟΚΤΗΤΗΣ - ΕΚΔΟΤΗΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ
-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
ΔΙΕΥΘΥΝΤΗΣ ΕΚΔΟΣΗΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΟΣ KATA TON ΝΟΜΟ
Θεόφιλος Παπαδόπουλος, Πρόεδρος
Τηλ.: 6985 085 012
ΥΠΕΥΘΥΝΟΙ ΣΥΝΤΑΞΗΣ
Θεόφιλος Παπαδόπουλος
Γεώργιος Βιλλιώτης
Δῆμος Θανάσουλας
Χαράλαμπος Στεργιούλης
ΔΙΟΡΘΩΣΕΙΣ ΤΕΥΧΟΥΣ
Γεώργιος Βιλλιώτης
Δήμητρα Τζίκα
Δημοτζίκη Αἰκατερίνη
ΕΞΩΦΥΛΛΟ
Μελανθὴ Καπετάνιου
ΕΙΚΑΣΤΙΚΑ-στοιχειοθεσια
Γ. Ἀνανιάδης
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΕΠΙΚΟΙΝΩΝΙΑΣ
ΥΠΕΥΘΥΝΗ ΣΥΝΔΡΟΜΩΝ
Μαρία Ἰωαννίδου, Τηλ.: 2310 552 207
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ
Ἀναστάσιος 'Ιορδανίδης, Τηλ. 6976889447
Τηλεομοιότυπο: 2310 552209
ΓΡΑΜΜΑΤΕΙΑ ΑΘΗΝΑΣ
Ἀγγελική Καπετάνιου,
Τηλ. 210 5227967 210 6930355
Τηλεομοιότυπο 210 6930355
EΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ
Ἐσωτερικοῦ: 20 Εὐρώ, Ἐξωτερικοῦ: 40 Εὐρώ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΙ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΙ
EUROBANK, BIC: EFGBGRAA
IBAN: GR4002603220000140200352972
ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA
5253-059675-650
IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»
Γραφεῖα Θεσσαλονίκης:
Μοναστηρίου 225, Μενεμένη, 54628
Τηλ: 2310 552207, Τηλεομοιότυπο: 2310 552209
Γραφεῖα Ἀθηνῶν:
Πανεπιστημίου 39, Στοὰ Πεσματζόγλου
10679, 5ος ὄροφος, Τηλ.210 6930355
-Τηλ.210 5227967
Ἱστοσελίδα: www.enromiosini.gr
Ἠλεκτρ.ταχυδρομεῖο:contact@enromiosini.gr
ISSN: 1792-2828
Οἱ συγγραφεῖς τῶν ἄρθρων φέρουν
τὴν εὐθύνη γιὰ τὶς ἀπόψεις τους.
Στὸ τεῦχος 18 τοῦ Ἐρῶ ἐκ παραδρομῆς
δὲν συμπεριελήφθη τὸ ὄνομα
τῆς Δήμητρας Τζίκα στοὺς διορθωτὲς.
ΤΕΥΧΟΣ ΑΡ. 19/ ΙΟΥΛΙΟΣ-ΣΕΠΤΕΜΒΡΙΟΣ 2014
ΠΕΡΙΟΔΙΚΟ TOY ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ
ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
ΕΚΔΟΤΙΚΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ
Τὸ θέμα τῶν ἡμερῶν μας, δικαιολογημένα ἴσως,
εἶναι ἡ σοβαρὴ οἰκονομικὴ κρίση ποὺ διέρχεται ἡ πα-
τρίδα μας. Γι’ αὐτὸ καὶ ὑπάρχει μεγάλη ἀνασφάλεια,
ἀνησυχία, ἀγωνία, ἀγανάκτηση, σύγχυση, φόβος καὶ
ἄγχος. Δημιουργοῦνται πολλὰ προβλήματα, ἀνατρέ-
πονται ἰσορροπίες, αὐξάνεται ἡ ἀνεργία, ἡ ἀβεβαιότη-
τα, ἡ ἐγκληματικότητα καὶ ἡ φτώχεια.
Ἡ οἰκονομικὴ κρίση, ὅπως καὶ κάθε μορφῆς κρί-
ση καὶ δοκιμασία, ἀποτελεῖ, πάνω ἀπὸ ὅλα, ἀφορμὴ
πνευματικῆς ἀφύπνισης, προβληματισμοῦ καὶ μετα-
νοίας. Δὲν εἶναι ἄσχετη μὲ τὶς προσωπικὲς καὶ συλ-
λογικὲς ἁμαρτίες μας. Ὅταν ἡ οἰκονομικὴ δυσπραγία
ἀντιμετωπίζεται ἔτσι, μπορεῖ νὰ μᾶς βοηθήσει νὰ
προοδεύσουμε πνευματικά, ὅπως πολλὲς φορὲς συνέ-
βη μέσα στὴν ἱστορία τοῦ Γένους μας. Ὁ χριστιανὸς
γνωρίζει νὰ ἀγωνίζεται σὲ συνθῆκες ἀνέχειας ὅπως
καὶ σὲ συνθῆκες εὐμάρειας μὲ τὴ δύναμη τοῦ Θεοῦ.
Ὁ ἀπόστολος Παῦλος γράφει στὴν πρὸς Φιλιπ-
πησίους ἐπιστολή του: «οἶδα καὶ ταπεινοῦσθαι, οἶδα
καὶ περισσεύειν· ἐν παντὶ καὶ ἐν πᾶσι μεμύημαι καὶ
χορτάζεσθαι καὶ πεινᾶν, καὶ περισσεύειν καὶ ὑστε-
ρεῖσθαι· πάντα ἰσχύω ἐν τῷ ἐνδυναμοῦντί με Χριστῷ»
(Φιλιπ. 4,12-13). Δηλαδή, μπορῶ νὰ ζήσω καὶ μὲ στε-
ρήσεις καὶ μὲ ἀφθονία· ἔχω μάθει νὰ ἀντιμετωπίζω
κάθε φορὰ ὁποιαδήποτε κατάσταση· καὶ νὰ εἶμαι
χορτᾶτος καὶ νὰ πεινῶ· καὶ νὰ ἔχω περίσσευμα καὶ
νὰ στεροῦμαι. Ὅλα τὰ μπορῶ χάρις στὸν Χριστὸ ποὺ
μὲ δυναμώνει.
Πίσω ἀπὸ τὸν ἀνθρώπινο πόνο, τὴν πικρὴ δοκι-
μασία καὶ τὴ φοβερὴ θλίψη κρύβεται τὸ φιλόστοργο
μάτι τοῦ Θεοῦ. Ἡ ἀφύπνιση ἀπὸ τὴν ὑλικὴ ζωή, τὴν
ἡδονή,τὴνκαλοπέρασηκαὶτὸνἀτομισμὸθὰφέρειτὸν
ἄνθρωπο στὴν πνευματικὴ ἐνατένιση, τὴν ἐγνωσμέ-
νη μελέτη, στὴν ἀπομάκρυνση τοῦ θολοῦ ἄγχους.
Ἡ οἰκονομικὴ κρίση ἐνοχλεῖ τόσο μὰ τόσο πολύ.
Δὲν ἁδράχνεται σὰν μιὰ εὐκαιρία γιὰ μιὰ οὐσιαστικὴ
ἀλλαγή. Τὸ εὐαγγέλιο συνεχῶς μιλᾶ γιὰ ἄσκηση,
ἐγκράτεια, ἁπλότητα καὶ ἐλεημοσύνη. Γιὰ σταυρό,
γιὰ θλίψη, γιὰ καρτερία, γιὰ μεγαλύτερη ἐμπιστοσύ-
νη στὸν Θεό.
Τώρα εἶναι ἡ ὥρα νὰ φανεῖ ἡ πίστη, νὰ δοθοῦν
ἐξετάσεις, νὰ κριθεῖ ἡ γνησιότητα τῆς πίστεως τοῦ
καθενός. Νὰ μὴ μένει σὲ λόγια. Στοὺς πειρασμούς,
τὶς δοκιμασίες. Ὁ πόνος φανερώνει τὴ νόσο. Μπορεῖ
νὰ γίνει γιατρός. Εἶναι ἀνάγκη νὰ πονέσουμε, γιὰ νὰ
συμπονέσουμε. Ὁ πόνος μπορεῖ νὰ μαλακώσει τὸν
ἄνθρωπο καὶ νὰ γίνει εὐλογία, μπορεῖ καὶ νὰ τὸν
σκληρύνει καὶ νὰ γίνει κατάρα.
Εἶναι πολλοὶ οἱ λόγοι ποὺ θὰ ἔπρεπε ὁ ἄνθρωπος
νὰ ἀγωνίζεται συνεχῶς. Ἡ ἀπελπισία εἶναι ἀνεπίτρε-
πτη. Ἡ ὑπομονὴ εἶναι πάντοτε ἀπαραίτητη. «Ὁ καλὸς
καραβοκύρης στὴ φουρτούνα φαίνεται», λέει σωστὰ ὁ
λαός μας. Φουρτούνα, μπόρα εἶναι καὶ θὰ περάσει. Ξε-
φύγαμε κι ἐμεῖς ἀπρόσεκτα. Καιρὸς νὰ ἐπιστρέψουμε
πιὸ συνετὰ στὴν εὐθεῖα, στὸ μέσον, τὸ μέτρο, τὴ με-
τρημένη ζωή. Εἶναι μιὰ εὐκαιρία.

4. 3ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ i O Y Λ ioy - Σ Ε Π Τ Ε Μ Β Ρ Ι Ο Υ 2 0 1 4
ΑΡΘΡΑ ΤΟΥ ΤΡΙΜΗΝΟΥ
σ. 4
σ. 7
σ. 12
σ. 16
σ. 21
σ. 22
ΟΡΘΟΔΟΞΑ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ-ΝΕΟΤΗΤΑ
ΓΛΩΣΣΑ
Η ΦΤΩΧΕΙΑ,
Εὐλογία ἢ Κατάρα;
Ἰωάννου Νικολαΐδου
ΟΤΑΝΗΠΑΤΡΙΔΑ
ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ,ΟΘΕΟΣ
ΒΓΑΖΕΙΗΡΩΕΣ
ΚΑΙΟΤΑΝΗΕΚΚΛΗΣΙΑ
ΔΙΩΚΕΤΑΙ,ΟΘΕΟΣΔΙΝΕΙ
ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ
Κωνσταντίνου Γανωτῆ
ΦΑΝΑΡΙΟΝ,
ΓΕΝΟΣ,ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
ἸωάννηἘλ.Σιδηρᾶ
Η ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ
ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ
Δρ. Ἐρατῶς Ζέλλιου
- Μαστοροκώστα
σ. 40
σ. 45
Η ΦΤΩΧΕΙΑ,
Εὐλογία ἢ Κατάρα;
Ἰωάννου Νικολαΐδου
ΗΓΕΤΩΝ ΥΓΕΙΑ,
ΛΑΩΝ ΕΥΗΜΕΡΙΑ
Παναγιώτη Β. Δημακάκου
ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΡΟΦΗ
Γεωργίου Ἰ. Μαντζαρίδη
ΟΤΑΝ Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ,
Ο ΘΕΟΣ ΒΓΑΖΕΙ ΗΡΩΕΣ
ΚΑΙ ΟΤΑΝ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ
ΔΙΩΚΕΤΑΙ, Ο ΘΕΟΣ ΔΙΝΕΙ ΤΟΥΣ
ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ
Κωνσταντίνου Γανωτῆ
ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΙΝΔΟΥΙΣΜΟΣ
Γέροντος Παϊσίου
ΦΑΝΑΡΙΟΝ, ΓΕΝΟΣ, ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
Η ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ
ΤΩΝ ΠΑΙΔΙΩΝ
Δρ. Ἐρατῶς Ζέλλιου - Μαστοροκώστα
Η ΓΛΩΣΣΑ ΜΑΣ
ΕΙΝΑΙ ΝΙΚΗΤΡΙΑ
ΤΟΥ ΘΑΝΑΤΟΥ
Στρατῆ Τζιμῆ
σ. 28
σ. 33
ΜΑΝΑ ΓΛΥΚΥΤΑΤΗ,
ΑΤΙΜΗΤΗ ΜΑΝΑ
Ἀρ­χιμ. Νι­κό­δη­μου Καν­σί­ζο­γλου
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ
ΚΑΙ Η ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ
ΤΩΝ ΝΕΩΝ
Ἀρ­χιμ. Παντελεήμονος Καραλάζου

5. 4
Ρωμαιικη τεχνη και μουσικη
σ. 106
ΕΙΔΗΣΕΙΣ
ΒΙΒΛΙοπαρουσιαση
σ. 84
σ. 90
σ. 94
σ. 106
ΣΥΝΤΟΜΗΙΣΤΟΡΙΚΗΑΝΑΔΡΟΜΗ
ἐπὶτῶνἐτῶντῆςμουσικῆς
μεταρρυθμίσεωςτοῦ1814
ΔημητρίουἘ.Περσυνάκη
ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ,
ΚΡΙΤΙΚΟΥ, ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ
ΑΓΓΕΛΟΥ Δ. ΦΟΥΡΙΩΤΗ
(1914-1999)
Εὐαγγέλου Στ. Πονηροῦ
ΙΣΤΟΡΙΑ
ΒΙΚΑΡΙΟΣ ΘΡΑΚΗΣ
ΚΑΙ ΠΡΑΙΤΩΡ ΘΡΑΚΗΣ
Ἀνδρέα Γκουτζιουκώστα
ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΧΟΥΜΝΟΣ
ΚΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ
Bασιλικῆς Νεράντζη-Βαρμάζη
1000 ΧΡΟΝΙΑ
ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΧΗ ΤΟΥ ΚΛΕΙΔΙΟΥ
Σαράντου 'I. Καργάκου
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΜΟΝΩΝ
ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΠΟΝΤΟΥ ΣΤΗΝ
ΣΩΤΗΡΙΑ ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ ΚΑΤΑ
ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ ΤΟΥ 1821
Ἀντωνίου Χαρ. Παπαδόπουλου
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ
Βασιλικῆς Παπακώστα-Τρικαλιώτη
Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΠΕΡΑΣΜΑ
ΚΑΙ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
1912-2012
Στάθη Πελαγίδη
σ. 48
σ. 54
σ. 58
σ. 62
σ. 68
σ. 72
1000 ΧΡΟΝΙΑ
ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΧΗ
ΤΟΥ ΚΛΕΙΔΙΟΥ
Σαράντου 'I. Καργάκου
Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
ΠΕΡΑΣΜΑ
ΚΑΙ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ
ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
1912-2012
Στάθη Πελαγίδη
ΗΣΥΜΒΟΛΗΤΩΝΙΕΡΩΝ
ΜΟΝΩΝΜΑΤΣΟΥΚΑΣ
ΠΟΝΤΟΥ ΣΤΗΝΣΩΤΗΡΙΑ
ΤΟΥΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥΚΑΤΑ
ΤΗΝΕΠΑΝΑΣΤΑΣΗ
ἈντωνίουΧαρ.Παπαδόπουλου
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ
ΝΟΗΜΑ
ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ
Μη­τροπ. Δι­ο­κλεί­ας
Καλ­λί­στου Ware
ΠΑΡΑΔΟΣΗ
σ. 80 ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ ΝΟΗΜΑ
ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ
Μη­τροπ. Δι­ο­κλεί­ας
Καλ­λί­στου Ware

6. 5
ΟΡΘΟΔΟΞΑ
ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΑ
ΘΕΜΑΤΑ
ΗΦΤΩΧΕΙΑ
ΕὐλογίαἢΚατάρα;
Ἰωάννου Νικολαΐδου
Ἐκπαιδευτικοῦ
Κ
άθε τόσο ἀκούγεται ἀπὸ τὰ
μέσα ἐνημέρωσης ὅτι τόσοι
Ἕλληνες πολῖτες ζοῦν κάτω
ἀπὸ τὸ ὅριο τῆς φτώχειας καὶ κάθε
τόσο τὸ ποσοστὸ αὐτὸ ἀνεβαίνει καὶ
πολλοὶ σκέπτονται μὲ τρόμο ὅτι κά-
ποια μέρα μπορεῖ νὰ εἶναι οἱ ἴδιοι μέσα
σ’ αὐτὰ τὰ νούμερα.
Ἀλλὰ τί εἶναι τελικὰ αὐτὴ ἡ ἐπά-
ρατη φτώχεια ποὺ τόσο μᾶς φοβίζει;
Εἶναι ὄντως κατάρα; Καὶ γιατί; Τί
στερεῖ ἀπὸ τὸν ἄνθρωπο καὶ τὸν κά-
νει δυστυχισμένο; Μήπως ὑπάρχει κι
ἄλλη ὀπτικὴ τοῦ πράγματος; Χωρὶς
νὰ μποῦμε στὴ λογικὴ τῶν 14 κριτη-
ρίων τοῦ ὁρίου τῆς φτώχειας ὅπου τὸ
νὰ μὴν ἔχεις πρόσβαση στὸ διαδίκτυο
πλέον θεωρεῖται κριτήριο φτώχειας,
ἂς δοῦμε τί λένε οἱ ἅγιοι τῆς Ἐκκλη-
σίας μας.
Ὁ ἅγιος Σιλουανὸς ὁ Ἀθωνίτης
ἀναφέρει ὅτι ἕνας φτωχὸς καὶ ἄρρω-
στος ποὺ ὑποφέρει πολὺ ἀλλὰ δὲν
ταπεινώνεται ὑποφέρει ἀνώφελα.
Ὅποιος ταπεινωθεῖ, μένει ἱκανοποι-
ημένος μὲ ὁποιεσδήποτε συνθῆκες
γιατί ὁ Κύριος εἶναι ὁ ΠΛΟΥΤΟΣ καὶ
ἡ ΧΑΡΑ του καὶ οἱ ἄνθρωποι θαυμά-
ζουν τὴν ὀμορφιὰ τῆς ψυχῆς του.

7. 6
Ἄρα σύμφωνα μὲ τὸν ἅγιο ὄντως ἡ
φτώχεια ἀπὸ μόνη της εἶναι μία θλίψη.
Ὑποφέρει ὁ ἄνθρωπος, ἀλλὰ ὅταν ἔχει
μέσα του τὸν Χριστὸ τότε ἔχει πλοῦτο
καὶ χαρά, ἄρα τὸ ἔλασσον, ἡ φτώχεια,
δὲν μᾶς στερεῖ ἀπὸ τὰ μείζονα, τὸν
ΠΛΟΥΤΟ καὶ τὴν ΧΑΡΑ.
Τοὐναντίον ἡ
φτώχεια μεταβάλλε-
ται σὲ πλοῦτο καὶ ὁ
ἄνθρωπος εἶναι ἐσω-
τερικὰ ἐπαρκὴς καὶ
αὐτάρκης καὶ μάλι-
στα γίνεται στοὺς
ἄλλους ὠφέλιμος,
ἀφοῦ ξεχειλίζει αὐτὴ
ἡ χαρὰ τῆς ὀμορφιᾶς
τῆς ψυχῆς του.
Συνεχίζει ὁ ἅγιος:
«Ἡ ψυχὴ τοῦ ταπει-
νοῦ μοιάζει μὲ πέλα-
γος… στὴν καρδιὰ
τοῦ ταπεινοῦ κατα-
βυθίζονται ὅλες οἱ
θλίψεις…». Οὐσι-
αστικά, σύμφωνα
μὲ τὸν ἅγιο, καὶ ἡ
φτώχεια ποὺ παρέχει
κάποια θλίψη στὴν
ψυχὴ καταργεῖται,
διότι καταβυθίζεται
μέσα στὸ πέλαγος τῆς
ταπεινῆς ψυχῆς καὶ
τότε ἡ ψυχὴ ἔχει τὴν εἰρήνη τοῦ Χρι-
στοῦ μέσα της καὶ «εἶναι εὐχαριστη-
μένη ἔστω κι ἂν κάθεται σὰν τὸν Ἰὼβ
πάνω στὴν κοπριὰ καὶ χαίρεται… ποὺ
ἡ ἴδια εἶναι πιὸ ἀσήμαντη ἀπὸ τοὺς
ἄλλους».
Καὶ καταλήγει ὁ ἅγιος, «ὑπάρχουν
φτωχοί, ἀλλὰ πλούσιοι σὲ ἀγάπη, ποὺ
ἂν τοὺς ἔλεγαν «τώρα πεθαίνεις» θὰ
ἀπαντοῦσαν εἰρηνικά: «Ἂς γίνει τὸ θέ-
λημα τοῦ Κυρίου. Ἂς εἶναι δοξασμένος
ὁ Κύριος γιατί μὲ θυμήθηκε καὶ θέλει
νὰ μὲ πάρει ἐκεῖ, ὅπου πρῶτος μπῆκε
ὁ ληστής». Φτάνει δηλαδὴ ὁ φτωχὸς
νὰ νικήσει τὴ θλίψη τῆς ζωῆς, ἔχο-
ντας χαρά, νὰ νικήσει τὴν ἔνδεια τῆς
φτώχειας, ἀφοῦ ἔχει πλοῦτο καὶ τέλος
νὰ νικήσει ἀκόμα καὶ τὸν φοβερότερο
θάνατο ποὺ τὸν βλέπει ὡς κλήση τοῦ
ἠγαπημένου καὶ ἀγαποῦντος Κυρίου
του, ὅταν Τὸν ἔχει μέσα στὴν καρδιά
του καὶ παραδίδεται στὸ θέλημά Του.
Γιατί ἅπαξ καὶ λείπουν τὰ ὑλικὰ
ἀγαθὰ πλοῦτος πτωχευόντων γίνεται
ὁ Κύριος ὁ ὁποῖος «ἐγένετο καταφυγὴ
τῷ πένητι, βοηθὸς ἐν εὐκαιρίαις, ἐν
θλίψεσι», ὁ ὁποῖος «οὐκ ἐπελάθετο τῆς
κραυγῆς τῶν πενήτων. Καὶ ὁ πτωχὸς
οὐκ ἐπιληφθήσεται εἰς τέλος, ἡ ὑπο-
μονὴ τῶν πενήτων οὐκ ἀπολεῖται εἰς
τέλος» (Ψαλμ. 9ος).

8. 7
Ὁ Κύριος εἶναι ἡ καταφυγή, ἡ ὑπο-
μονή, ἡ ἀντίληψις τοῦ πτωχοῦ. Ὁ Κύ-
ριος τὴν ἐπιθυμίαν τοῦ πτωχοῦ εἰσα-
κούει καὶ «τῇ ἑτοιμασίᾳ τῆς καρδιᾶς
αὐτοῦ προσέχει…» (Ψαλμ. 9ος).
«Εἰς τὸν Κύριον ἐγκαταλείπεται
ὁ πτωχός». Καὶ «οἱ ὀφθαλμοὶ αὐτοῦ
εἰς τὸν πένητα ἐπιβλέπουσι» (Ψαλμ.
10ος).
Ἀλλὰ ἄραγε σήμερα πόσοι ἀπὸ μᾶς
εἴτε πτωχοὶ ὄντες εἶναι ζῶντας ἐνδεῶς
καὶ κοντὰ στὴν φτώχεια ἔχουμε τοὺς
ὀφθαλμούς μας στὸν Κύριο; Ἂν στρέ-
ψουμε ἐκεῖ τὸν νοῦ καὶ τὴν διάνοια
καὶ τὴν ψυχὴ κατὰ τὴν πρώτη καὶ
μέγιστη ἐντολὴ τῆς Κ.Δ. «ἀγαπήσεις
Κύριον τὸν Θεόν σου», «τότε ἡ ψυχὴ
θὰ γνωρίσει τὸν Κύριο καὶ θὰ ἐπιθυ-
μεῖ μόνον Αὐτὸν καὶ δὲν θὰ λογαριά-
ζει καθόλου τὰ πλούτη καὶ τὴν δόξα
τοῦ κόσμου». Καὶ τότε ἡ ζωὴ γίνεται
εὔκολη καὶ εὐχάριστη καὶ μέσα στὶς
θλίψεις καὶ ὅλα γίνονται ἀγαπητὰ
στὴν καρδιά.
Ἔτσι καὶ ἡ φτώχεια παίρνει ἄλλη
διάσταση στὴ ζωή μας καὶ γίνεται
πηγὴ εὐλογίας καὶ ὄχι κατάρα, καὶ ζεῖ
ὁ ἄνθρωπος τὸν Παράδεισο ἀπὸ ἐδῶ!

9. 8
ΗΓΕΤΩΝ ΥΓΕΙΑ
ΛΑΩΝ ΕΥΗΜΕΡΙΑ
Παναγιώτη Β. Δημακάκου
Καθηγητοῦ Ἀγγειοχειρουργικῆς
τοῦ Πανεπιστημίου Ἀθηνῶν
Ἡ
τρισχιλιετὴς ἱστορία τῆς πα-
τρίδος μας ἀπὸ τὴν ἀρχαιό-
τητα ἕως καὶ τὴ σύγχρονη
Ἑλλάδα, θαυμάζεται γιὰ τοὺς λαμπροὺς
ἡγέτες της ἀλλὰ καὶ κάποιες ἐποχὲς
ἀμαυρώνεται ἀπὸ τὶς πράξεις κάποιων
ἄλλων. Ἀπὸ τὴν προχριστιανικὴ ἐποχὴ
ἀθάνατες προσωπικότητες, τὸ κῦρος
τῶν ὁποίων καὶ σήμερα θαυμάζεται,
κατηγορήθησαν, διασύρθησαν ἢ θανα-
τώθησαν. Ἄλλοι συκοφαντήθησαν (Πε-
ρικλῆς), ἄλλοι ἐξορίσθηκαν (Μιλτιάδης,
Ἀριστείδης, Θεμιστοκλῆς, Πλάτων),
ἄλλοι ἤπιαν τὸ κώνειο (Σωκράτης, Δη-
μοσθένης) καὶ ἄλλοι πέθαναν ἀπὸ τὴν
πεῖνα (Ἀριστοφάνης). Αἰτία, ἡ ἀχαρι-
στία, ἡ ζήλεια, ἡ διχόνοια καὶ ὁ φθόνος,
ὅλα ἐγκατεστημένα στὶς ἐμπαθεῖς ρίζες
τοῦ πολιτικοῦ μας συστήματος.
Ἡ σημερινὴ κρίση ἡγεσίας δὲν εἶναι
ἀποκλειστικὰ ἑλληνικὴ ἀλλὰ διεθνής.
Ἐξέλιπαν δυστυχῶς τὰ ἠθικὰ πρότυπα
παλαιοτέρων γενεῶν, ἔσβησαν τὰ ἰδα-
νικά, ὁ αὐτοσεβασμὸς καὶ ἡ ἀνθρωπιά.
Οἱ σημερινοὶ ἡγέτες εἶναι μικρόψυχοι,
ματαιόδοξοι, ἐκμεταλλεύονται τοὺς λα-
οὺς κατευθυνόμενοι εἴτε ἀπὸ κέντρα
ἐξουσίας τῆς ἀλλοδαπῆς, εἴτε παρακι-
νούμενοι ἀπὸ ἴδιες ὠφελιμιστικὲς μι-
κρότητες. Γιατί ἄλλωστε νὰ μὴ ζητοῦν
νὰ ὑπηρετήσουν τὴν πατρίδα, τιμη-
τικὰ ὡς ἐθνικοὶ ἀντιπρόσωποι ὁρισμέ-
νης διάρκειας χωρὶς ἀμοιβή. Πῶς δὲν
αἰσθάνονται ντροπὴ ὡς ἰσάξιοι καὶ πε-
ρισσότερο σεβαστοὶ γιὰ τὴν προσφορά
τους στὴν κοινωνία πολῖτες, νὰ μὴν
μποροῦν νὰ κυκλοφοροῦν μόνοι καὶ
ἐλεύθεροι στοὺς δρόμους χωρὶς προ-
στάτες ἀστυνομικούς. Νὰ τοὺς χαιρετᾶ
ὁ κόσμος στὸν δρόμο καὶ νὰ χαίρονται
γιὰ τοὺς ἐπαίνους ποὺ θ' ἀκοῦγαν ἀπὸ
ἄγνωστους ἀνθρώπους, ὅπως παρατη-
ρεῖται σ' ἄλλα ἐπαγγέλματα;
Ὑπάρχουν ἀδιαμφισβήτητα παρα-
δείγματα ὅτι ἕνας ἄνδρας, ἄξιος ἡγέ-
της, ἀλλάζει τὴν πορεία ἑνὸς ἔθνους,
ἀποκαθιστᾶ τὴν τάξη, διαιωνίζει τὴν
παράδοση καὶ τὴν ἱστορία καὶ χαρίζει
εὐημερία στὸν λαό του. Τέτοιο παρά-
δειγμα ὑπῆρξε ὁ Περικλῆς ποὺ χάρισε
στοὺς Ἀθηναίους τὸν χρυσοῦν αἰῶνα,
ὁ Μέγας Ἀλέξανδρος ποὺ πολεμοῦσε
μὲ τοὺς στρατιῶτες του στὴν πρώτη
γραμμὴ διαδίδοντας ταυτόχρονα καὶ
τὸν ἑλληνικὸ πολιτισμό, ὁ Ἰ. Μεταξὰς
ν' ἀπαντᾶ μὲ τὸ ἑλληνικὸ ΟΧΙ ἐκ μέ-
ρους ὅλων τῶν Ἑλλήνων στὴν παγω-
νιὰ τῆς νύχτας.
Πῶς ὅμως ἐπιμερίζεται ἡ εὐθύνη
προόδου μεταξὺ πολιτῶν καὶ ἡγετῶν,
λαοῦ καὶ πρωθυπουργοῦ; Ὁ ἅγιος Ἀνα-
στάσιος ὁ Σιναΐτης θεωρεῖ καὶ τοὺς δύο
ὑπεύθυνους ἀναφέροντας τὸ παράδειγ-
μα τοῦ σκληροῦ αὐτοκράτορα Φωκᾶ
(602-610) μαζὶ καὶ τοῦ σκληροπυρηνι-
κοῦ του ὑπουργοῦ Βονόσου, ὁ ὁποῖος

10. 9
ἀντιμετώπιζε τὸν λαό του μὲ αἱματοχυ-
σίες καὶ διωγμούς. Ὅταν ἕνας εὐλαβὴς
Κωνσταντινουπολίτης γέρων ρώτησε
ἁπλὰ τὸν Θεὸ «Κύριε γιατί ἔκανες τέ-
τοιο βασιλιά;» πῆρε τὴν ἀπάντηση τοῦ
Θεοῦ «διότι δὲν εὕρηκα ἄλλον χειρό-
τερο», ἐπιβεβαιώνοντας τὸν προφήτη
Ἱερεμία ὁ ὁποῖος εἶπε «θὰ σᾶς δώσω
ἄρχοντας συμφώνως πρὸς τὰς καρδίας
σας» (γ΄ 15). Ἡ σύγχρονη ἐποχὴ στὶς
ἀρχὲς τοῦ 21ου αἰῶνα χαρακτηρίζεται
ἀπὸ πνευματικὴ ἔκπτωση στὴν ὁποία ὁ
πόλεμος τῶν ὅπλων ἄλλων ἐποχῶν ἔχει
ἀντικατασταθεῖ ἀπὸ τὸν μαμωνά, τὸν
θεὸ τοῦ πλούτου μὲ ὅπλα τὶς τράπεζες,
τὰ χρηματιστήρια καὶ τὰ διεθνῆ ταμεῖα
σὲ μία παγκοσμιοποιημένη κοινωνία
ὑλισμοῦ, εὐδαιμονισμοῦ καὶ ἀθεΐας,
ὥστε ἀκόμη καὶ ὅποιες συρράξεις, φω-
τιές, ἐπιδημίες, ξηρασίες νὰ μᾶς ἀφή-
νουν ἀδιάφορους.
Ὁ P. Deschanel πρόεδρος τῆς Γαλ-
λικῆς Δημοκρατίας τὸ 1920 ἦτο ψυχο-
παθής. Ἡ Ἰατρικὴ Σχολὴ τῶν Παρισί-
ων μὲ δική της πρωτοβουλία ὅρισε τοὺς
γνωστοὺς νευρολόγους καθηγητὲς
Babinski καὶ Widal ν' ἀποφανθοῦν γιὰ
τὸν πρόεδρο. Πιστοὶ στὴν ἀποστολὴ
τους οἱ κορυφαῖοι αὐτοὶ γιατροὶ ἀπε-
φάνθησαν ὅτι ἡ κατάσταση ἐπέβαλλε
τὴν παραίτησή του. Ἔτσι ἡ Γαλλία δὲν
ὑπέστη τὶς συνέπειες ἑνὸς παρανοϊκοῦ
ἡγέτη. Ὁ Λουδοβίκος ὁ Β΄ τῆς Βαυαρίας
(1845-1886) παρουσίασε συμπτώματα
σχιζοφρένειας. Ἡ ἰατρικὴ ἐπιτροπὴ μὲ
πρόεδρο ψυχίατρο ἐπιβεβαίωσε τὴν βα-
ριὰ νόσο καὶ παραιτήθηκε. Τὶς ἑπόμενες
ἡμέρες πνίγηκε στὴ λίμνη συμπαρασύ-
ροντας καὶ τὸν ψυχίατρο, πρόεδρο τῆς
ἐπιτροπῆς, ποὺ εὐρίσκετο μαζί του. Ὁ
Woodrow Wilson, πρόεδρος τῶν ΗΠΑ
κατὰ τὴν περίοδο τοῦ Α΄ Παγκόσμι-
ου Πολέμου, εὐφυὴς προσωπικότητα,
ὑπέστη πολλαπλὰ ἰσχαιμικὰ ἐγκεφα-
λικὰ ἐπεισόδια μὲ ἀποτέλεσμα τὴν ἀνά-
πτυξη ἐγκεφαλικῆς δυσλειτουργίας.
Αὐτὸ ὑπῆρξε αἰτία νὰ μὴν ἀνταποκρι-
θεῖ στὸ Τραπέζι Εἰρήνης τῶν Παρισίων
τὸ 1919 μὲ τοὺς ἄλλους συμμάχους καὶ
πιθανῶς νὰ εἶχε ἀποφευχθεῖ ὁ Β' Πα-
γκόσμιος Πόλεμος.
Ὁ Φρ. Ν. Ροῦσβελτ, ὁ ὁποῖος τετρά-
κις ἐξελέγη πρόεδρος τῶν ΗΠΑ, ἔπασχε
ἀπὸ ὑπέρταση καὶ ἀρτηριοσκλήρυνση,
σοβαρὰ ἐξασθενημένος, δὲν κατάφε-
ρε νὰ ἐπιβληθεῖ στὸν Στάλιν, ὁ ὁποῖος
εὐρίσκετο ἔτσι σὲ πλεονεκτικὴ θέση
στὸ τέλος τοῦ Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου
καὶ ἕξι μῆνες ἀργότερα στὶς 12/4/1945
ἀπεβίωσε ἀπὸ ἐγκεφαλικὴ αἱμορραγία.
Ἀλλὰ καὶ ὁ Στάλιν δὲν εἶχε καλύτερη
τύχη, στὶς 5 Μαρτίου 1953 ἀπεβίω-
σε ἀπὸ ἐγκεφαλικὸ ἐπεισόδιο, πιθανὴ
ἐμβολή, παρ' ὅλο ποὺ ἱστορικὰ συ-
ζητῶνται καὶ ἡ δηλητηρίαση ἢ ἡ δολο-
φονία του. Ὁ Τσώρτσιλ στὶς ἀρχὲς τοῦ
Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου σὲ ταξίδι στὶς
ΗΠΑ ὑπέστη ἔμφραγμα μυοκαρδίου.
Ὑπέρβαρος, ἀλκοολικός, καπνιστής,
ὑπερτασικός, μανιοκαταθλιπτικὸς μὲ
γενικευμένη ἀρτηριοσκλήρυνση, ἔπα-
σχε ἀπὸ διάχυτη μικροϊσχαιμικὴ ἐγκε-
φαλοπάθεια. Τὸ 1953 παρουσίασε τὸ
πρῶτο καὶ τὸ 1965 τὸ δεύτερο ἐγκεφα-
λικὸ ἐπεισόδιο συνέπεια τοῦ ὁποίου καὶ
αὐτὸς ὅπως καὶ οἱ δύο προγενέστεροι
ἀπεβίωσε ἀπὸ ἐγκεφαλικὸ ἐπεισόδιο. Ὁ
Στάλιν, γνώστης τοῦ ἀλκοολικοῦ του
ἐλαττώματος, γράφεται ὅτι ἐκμεταλ-
λεύτηκε ἐπιτυχῶς τὴν ἀδυναμία αὐτὴ
τοῦ Τσώρτσιλ, μὲ πλούσιο σὲ οὐίσκι
γεῦμα κατὰ τὶς συζητήσεις μαζί του,
στὸ τέλος τοῦ Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου
γιὰ τὰ δικά του σχέδια.
Στὴν πατρίδα μας ὁ Ἐλ. Βενιζέλος
τὴν 1η Μαρτίου τοῦ 1935 στὴν Νεάπο-
λη τῆς Ἰταλίας καθ' ὁδὸν γιὰ τὸ Παρί-
σι εὑρέθη ἀναίσθητος στὸ κρεβάτι. Ὁ
γιατρὸς διέγνωσε «ἐγκεφαλικὴ συμ-
φόρηση» καὶ ἐπέστησε τὴν προσοχὴ
τοῦ κινδύνου ὑποτροπῆς του. Στὶς 13
τοῦ Μάρτη τοῦ 1936, ἕνα ἔτος ἀκριβῶς

11. 10
ἀργότερα, στὶς 8 ἡ ὥρα τὸ πρωὶ στὸ
Παρίσι παρουσίασε τὴ δεύτερη «ἐγκε-
φαλικὴ συμφόρηση». Ἡ σύζυγός του
Ἕλενα τὸν βρῆκε ἀκίνητο μὲ τὸ βλέμμα
καρφωμένο καὶ τὸ στόμα τραβηγμένο
πρὸς τὰ δεξιὰ καὶ ἐψεύδιζε. Μετ' ὀλίγον
συνῆλθε μόνος του καὶ μὴ ἔχοντας συ-
ναίσθηση τοῦ γεγονότος ρώτησε τί τοῦ
εἶχε συμβεῖ; Πάλεψε ἀκολούθως πέντε
ὁλόκληρα 24ωρα μὲ τὸν θάνατο, γιὰ νὰ
ταφεῖ στὶς 19 Μαρτίου 1936, μία πικρὴ
ἡμέρα γιὰ τὸν ἑλληνισμὸ στὴ γενέτει-
ρά του. Ὁ ναύαρχος Παῦλος Κουντου-
ριώτης (1855-1935) παραιτήθηκε τὸν
Δεκέμβριο τοῦ 1929 ἀπὸ τὸ ἀξίωμα τοῦ
προέδρου τῆς Δημοκρατίας γιὰ λόγους
ὑγείας ὅταν παρουσίασε τὰ πρῶτα συ-
μπτώματα τῆς νόσου Parkinson. Στὴν
ἐπιστολὴ παραιτήσεως πρὸς τὸν πρω-
θυπουργὸ τῆς Ἑλλάδος Ἐλ. Βενιζέλο
γράφει: «Παραιτήθηκα γιατί αὐτὸ ἐπέ-
βαλε τὸ ἐθνικὸ συμφέρον. Τὰ χέρια μου
ἄρχισαν νὰ τρέμουν. Ὅταν θὰ ἤρχοντο
νὰ μὲ ἐπισκέπτωνται ξένοι πρέσβεις θὰ
τὸ ἀντιλαμβάνοντο. Οἱ σκέψεις καὶ οἱ
κρίσεις τους θὰ ἦσαν δυσμενεῖς διὰ τὴν
πατρίδα». Ὁ Κουντουριώτης παραμέ-
νει λαμπρὸ ἀνεπανάληπτο φαινόμενο
ἀγάπης πρὸς τὴν πατρίδα, παράδειγμα
αἰώνιο πρὸς μίμηση. Ὑπάρχουν ἄρα-
γε σήμερα πολιτικοὶ ἡγέτες τέτοιου
ἐθνικοῦ ἀναστήματος ἢ σὲ προθανά-
τια ἀκόμη κατάσταση, βαριὰ ἀσθενεῖς,
πραγματικὰ ἐρείπια ἀρνοῦνται νὰ
ἐγκαταλείψουν τὴν ἐξουσία; Ὁ ἅγιος
Γρηγόριος ὁ Θεολόγος ἀναφέρει ὅτι
«ἀληθὴς ἄρχων εἶναι ἐκεῖνος ὁ ὁποῖος
εἶναι ἄρχων τῆς ἀρετῆς μᾶλλον παρὰ τῆς
ἐξουσίας», ὥστε μὲ σύνεση νὰ ἐπιλέγει
τὸ ὀρθὸν καὶ μὲ ἀνδρεία νὰ ἐπιβάλλει
τὸ πρέπον. Καὶ ὁ Ἰωάννης ὁ ἅγιος Χρυ-
σόστομος παρατηρεῖ: «ἐκεῖνοι ποὺ δὲν
ἠμποροῦν νὰ κυβερνήσουν τοὺς ἑαυ-
τούς τους, πῶς ἠμποροῦν νὰ ὁδηγοῦν

12. 11
ἄλλους νὰ φυλάττουν τοὺς νόμους»
(MPG 47,388). Ἡ σημερινὴ πολιτικὴ
ὁρολογία πειστικὰ ἀνευρίσκεται ἤδη
τὸν προηγούμενο αἰῶνα στὴν γραφίδα
τοῦ κοσμοκαλόγερου Ἀλέξανδρου Πα-
παδιαμάντη: «Ἡ γενεαλογία τῆς πολι-
τικῆς εἶναι συνεχὴς καὶ γνησία κατὰ
τοὺς προγόνους. Ἡ ἀργία ἐγέννησε
τὴν πενία. Ἡ πενία ἔτεκε τὴν πείναν.
Ἡ πεῖνα παρήγαγε τὴν ὄρεξιν. Ἡ ὄρεξις
ἐγέννησε τὴν αὐθαιρεσίαν. Ἡ αὐθαιρε-
σία ἐγέννησε τὴν ληστείαν. Ἡ ληστεία
ἐγέννησε τὴ πολιτικήν. Ἰδοὺ ἡ αὐθε-
ντικὴ καταγωγὴ τοῦ τέρατος τούτου,
τότε καὶ τώρα, πάντοτε καυτή...».
Τὴν «ποιητικὴ πεζογραφία» αὐτὴ
ὁλοκληρώνουν τ' ἁπλὰ λόγια τοῦ Μα-
κρυγιάννη στ' Ἀπομνημονεύματά του:
«Καὶ βγῆκαν τώρα κάτι δικοί μας κυ-
βερνῆτες, Ἕλληνες σπορὰ τῆς ἐβραι-
ουργίας, ποὺ εἶπαν νὰ μᾶς σβήσουν
τὴν Ἁγία Πίστη, τὴν Ὀρθοδοξία διότι ἡ
Φραγκιὰ δὲν μᾶς θέλει μὲ τέτοιο ντύμα
ὀρθόδοξον. Καὶ ἐκκάθησα καὶ ἔκλαιγα
γιὰ τὰ νέα παθήματα. Καὶ ἐπῆγα πά-
λιν εἰς τοὺς φίλους μου τοὺς Ἁγίους.
Ἄναψα τὰ καντήλια καὶ ἐλιβάνισα καὶ
σκουπίζοντας τὰ δάκρυά μου τοὺς εἶπα:

13. 12
Δὲν βλέπετε ποὺ θέλουν νὰ κάνουν τὴν
Ἑλλάδα παλιοψάθα; Βοηθῆστε, διότι
μᾶς παίρνουν αὐτοὶ οἱ μισοέλληνες καὶ
ἄθρησκοι ὅ,τι πολύτιμον τζιβαϊρικὸν
ἔχομεν».
Ἡ Ἱστορία αὐτόπτης μάρτυς τῶν
ἱστορικῶν γεγονότων διδάσκει ὅτι
ἀκμὴ ἢ παρακμή, πόλεμος ἢ εἰρήνη,
φτώχεια ἢ εὐημερία ἐξαρτῶνται ἀπὸ τὸ
ἦθος καὶ τὴν ἀφοσίωση στὴν ἀποστολὴ
τῶν δημοσίων ἀνδρῶν ποὺ κατέχουν
τὴν ἐξουσία. Βασικὴ προϋπόθεση γιὰ
χρηστὴ διοίκηση ἀποτελεῖ ἡ ἀρετὴ καὶ
ἡ τόλμη τοῦ ἡγέτη, ἡ πνευματικὴ καὶ
σωματική του ὑγεία παράγωγα κληρο-
νομικῶν καὶ ἐπίκτητων ἐμφανῶν καὶ
ἀφανῶν παραγόντων οἱ ὁποῖοι καθο-
ρίζουν τὴν ποιοτικὴ παραγωγὴ τοῦ
ἔργου του.
Ἡ ἰατρικὴ ἐπιστήμη σὲ νοσηρὲς κα-
ταστάσεις ἔχει ἀκριβῶς τὴν ἀποστολὴ
τῆς πρόβλεψης καὶ ἀποφυγῆς καὶ ἐπὶ
ἐμφανίσεως τῆς ἔγκαιρης παρέμβασης,
ἐπ' ἀγαθῷ τῆς κοινωνίας καὶ τοῦ κρά-
τους ἀλλὰ καὶ τοῦ ἴδιου του ἀτόμου.
Ἡ ψυχοσωματικὴ ἀσθένεια τοῦ ἡγέ-
τη αὐτόματα ἐπηρεάζει τὴν ὑγεία καὶ
τὸ μέλλον κάθε ἀνώνυμου πολίτη. Γι΄
αὐτὸ ἄτομα σὲ ἡγετικὲς θέσεις πρέπει
διὰ νόμου νὰ εὑρίσκονται ὑπὸ τακτικὴ
ἰατρικὴ παρακολούθηση, ὠφέλιμο γιὰ
τοὺς ἴδιους ἀλλὰ ἀκόμη περισσότερο
γιὰ τὴν εὐημερία τοῦ λαοῦ.
Συνηθίζεται ὁ πρόεδρος τῆς Δημο-
κρατίας, ὁ πρωθυπουργός, οἱ ὑπουρ-
γοὶ καὶ ἄλλες προσωπικότητες σὲ ἡγε-
τικὲς θέσεις νὰ παραμένουν στὴ σκιὰ
τοῦ προσωπικοῦ γιατροῦ. Πρόκειται
γιὰ ἄτομο εὐαίσθητο, πειθαρχημένο,
ὑπάκουο, ἐχέμυθο καὶ ἀνεκδήλωτο τὸ
ὁποῖο κινεῖται στὴ σφαίρα τοῦ ἀπορ-
ρήτου, παίρνοντας μαζί του καὶ στὴν
ἄλλη ζωὴ κατὰ κανόνα ὅλα τὰ μυστικὰ
τῆς ὑγείας τοῦ ἀτόμου στὸ ὁποῖο συ-
μπαρίστατο, γι' αὐτὸ ἄλλωστε ἐλάχι-
στα γνωστοποιοῦνται μετὰ τὸν θάνατο
ἡγετῶν. Ὁ Λένιν μετὰ ἀπὸ πολλαπλὰ
ἐγκεφαλικὰ ἐπεισόδια ἀπεβίωσε ἀρχὲς
τοῦ 1924. Στὶς 6 Νοεμβρίου 1917 καθ’
ὁδὸν πρὸς τὸ κέντρο τῶν ἐπαναστατη-
μένων κομμάτων ἐλέγχεται ἀπὸ περί-
πολο, δὲν ἀναγνωρίζεται, ἐκλαμβάνε-
ται ὡς «μεθυσμένος ἀλήτης» καὶ δὲν
συλλαμβάνεται. Ἐὰν εἶχε συλληφθεῖ
ἢ ἡ ἀγγειοχειρουργικὴ εἶχε προοδεύ-
σει ἐνωρίτερα καὶ εἶχε θεραπευτεῖ, ἡ
μορφὴ τῆς ἀνθρωπότητας πιθανῶς νὰ
ἦτο διαφορετικὴ σήμερα. Αὐτὸ ἀπο-
δεικνύει τὸν ρόλο τῆς ἰατρικῆς στὴν
παγκόσμια ἱστορία σὲ τέτοιες κρίσιμες
στιγμές: «Ἡγετῶν ὑγεία Λαῶν εὐημε-
ρία».
Ἡ τακτικὴ ἰατρικὴ παρακολούθη-
ση τῶν ἀτόμων αὐτῶν, συνταγματικὰ
κατοχυρωμένη, ἐπιβάλλεται ἀφοῦ δὲν
ἀποφασίζουν γιὰ τὸ ἄτομό τους ἢ τὴν
οἰκογένειά τους, ἀλλὰ γιὰ τὴν ἀσφά-
λεια καὶ τὴν πρόοδο ὁλοκλήρου της
πολιτείας.
Ἡ ἐπιτροπὴ ἀποτελούμενη ἀπὸ κα-
θηγητές, εἰδικοὺς γιατροὺς τοῦ προσω-
πικοῦ γιατροῦ συμπεριλαμβανομένου,
ψυχιάτρου ἂν μὴ προέδρου, βασικοῦ
στελέχους ὅμως τῆς ἐπιτροπῆς καὶ νο-
μικοῦ ἐκπροσώπου. Οὐδέτεροι κοινω-
νικά, πιστοὶ στὸν ὅρκο τους καὶ ἁγνοὶ
στὴν κρίση, ἀνεξάρτητοι ἐκλογικῶν
γεγονότων, νὰ ἐκτελοῦν τὴν ὑψηλὴ
ἐθνική τους ἀποστολή. Ἔτσι ἐπὶ ἀδυ-
ναμίας λήψεως καὶ ἐκτελέσεως ἀπο-
φάσεων τοῦ ἠγέτου ἡ ἐπιτροπὴ φέρει
συνταγματικὰ τὴν εὐθύνη καὶ ἀποφα-
σίζει γιὰ τὸ τί μέλλει γενέσθαι.
Ἡ ἀπόφαση εἶναι ἀναμφισβήτητη
σοβαρή, ἐξ ἴσου καὶ ἀπαραίτητη ὄχι
ὅμως πολυσύνθετη γιὰ νὰ τοποθετηθεῖ
στὴν σωστή της διάσταση μὲ τὴν καλύ-
τερη λύση γιὰ τὸ καλό του συνόλου.

14. 13
Κ
άθε κρίση, σὲ ὁποιοδήποτε
ἐπίπεδο τῆς προ­σω­πικῆς ἢ τῆς
κοινω­νι­κῆς ζωῆς καὶ ἂν ἐμφα-
νίζεται, ἔχει κά­ποια βαθύτερη πνευμα-
τικὴ αἰτία. Καὶ ἡ αἰτία ποὺ δημιουργεῖ
τὴν κρίση ἀπευθύνει ταυτόχρονα στὸν
ἄν­θρω­πο μιὰ πρόσκληση γιὰ περισυλ-
λογὴ καὶ διερεύνηση τῆς πνευ-
ματικῆς του κατα­στά­σεως.
Ἡ διε­ρεύνηση ὅμως αὐτὴ
τότε μόνο ἀποβαίνει γόνι-
μη καὶ καρποφορεῖ, ὅταν
ὁ ἄνθρωπος ἀναθεωρεῖ τὴ
στάση του καὶ ἐπιστρέφει
στὸν ἑα­υτό του, γιὰ νὰ
ἀρχίσει νέα πορεία.
Σήμερα ζοῦμε ἔντονη
κρίση στὸ ἐπίπεδο τῆς οἰκο-
νομικῆς ζωῆς. Εἶ­ναι μιὰ
κρίση ποὺ κοστίζει ἀκριβὰ
σὲ ὅλους, γιατὶ ὑποφέ­ρου­
με ὅλοι. Ἀκριβότερα ὅ­μως
κοστίζει στοὺς φτωχότε-
ρους καὶ ἀ­σθε­νέστερους,
γιατὶ ἀπειλεῖ τὴν ἴδια τὴν
ἐπιβίωσή τους. Τὰ ἑκα­τομ­μύρια τῶν
ἀν­θρώπων ποὺ βρέθηκαν κάτω ἀπὸ
τὰ ὅρια τῆς φτώχειας, ὁ ὁρμαθὸς τῶν
ἀστέγων, οἱ στρα­τιὲς τῶν ἀνέργων, τὰ
πλήθη τῶν ἀπολυο­μέ­νων, τὰ διαρκῶς
αὐξανόμενα κύματα τῶν πολιτικῶν
καὶ οἰκονομικῶν μεταναστῶν, δημι­
ουρ­γοῦν μιὰ κατά­σταση ὄχι ἁπλῶς
ἀπο­γο­η­τευτικὴ ἀλλὰ κυριολεκτικὰ
δραματική.
Ὅπως ὅμως σὲ κάθε κρίση, ἔτσι καὶ
στὴν κρίση αὐτὴ μπορεῖ νὰ βρε­θεῖ καὶ
κάποια θετικὴ πλευρά· μποροῦν νὰ
ἐπισημανθοῦν κάποιες «παρά­πλευρες»
ὠφέ­λειες, ποὺ βοηθοῦν τὸν ἄν­θρωπο
νὰ ἀνασυνταχθεῖ καὶ προκαλοῦν στὴν
κοινωνία αἰσθήματα συμπά­θειας καὶ
ἀλ­λη­λεγ­γύης. Ἡ ἀποτυχία γιὰ τὸν δη-
μιουργικὸ ἄνθρωπο δὲν εἶναι σταθμὸς
ἀπο­γνώσεως ἀλλὰ ἀφετηρία νέας πο-
ρείας. Καὶ ἡ νέα πορεία μπορεῖ νὰ ἔχει
πάλι τὶς ἀπο­τυχίες της. Ὅταν ὅμως ἔχει
προηγηθεῖ ἡ περισυλλογὴ καὶ ὁ αὐτοέ­
λεγ­χος γιὰ τὰ λάθη ποὺ προηγήθηκαν
καὶ τὶς παραλείψεις ποὺ ἔγιναν, τότε ὁ
τελικὸς σκοπὸς προσεγγίζεται καλύτε-
ρα.
ΚΡΙΣΗ ΚΑΙ ΑΝΑΣΤΡΟΦΗ
Γεωργίου Ἰ. Μαντζαρίδη
Ὁμοτίμου καθηγητοῦ τῆς
Θεολογικῆς Σχολῆς τοῦ ΑΠΘ

15. 14
Ὡς φθαρτὸς καὶ θνητὸς ὁ ἄνθρωπος
ὁδηγεῖται ἀναπόδραστα στὴν καταστρο-
φή. Ἡ καταστροφικὴ ὅμως αὐτὴ πορεία
μπορεῖ πάντοτε νὰ μετα­σχηματίζεται
σὲ πορεία ἐπιτυχίας καὶ προκοπῆς σὲ
πνευματικὸ ἐπίπεδο. Ἡ τρεπτότητα τοῦ
ἀνθρώπου, ποὺ συνοδεύει τὴ φθαρτό-
τητά του, καθι­στᾶ φυσικὴ τὴν ἀλλαγὴ
ὄχι μόνο πρὸς τὸ χειρότερο ἀλλὰ καὶ
πρὸς τὸ καλύτερο.
Ἡ ποιότητα τῆς ἀλλαγῆς αὐτῆς
ἐξαρτᾶται ἀπὸ τὴν προαίρεση καὶ τὴν
προσπάθεια τοῦ ἀνθρώπου. Ἐξαρτᾶται
ἀκόμα ἀπὸ τὴν ἑτοιμότητα καὶ τὸ θάρ-
ρος του.
Αὐτοὶ ποὺ διαχειρίζονται τὶς μεγά-
λες κρίσεις καὶ δὲν διστά­ζουν νὰ προ-
χωρήσουν σὲ ἐσκεμμένες προκλήσεις
κρίσεων, τὶς βλέπουν ὡς μονα­δικὲς
εὐκαιρίες γιὰ οὐσιαστικὲς ἀλλαγές. Γι’
αὐτὸ θεωροῦν ἀπαραίτητο νὰ ἔχουν
ἕτοιμα ἐναλλακτικὰ σχέδια, ὥστε νὰ τὰ
ὑλο­ποι­ή­σουν καὶ νὰ τὰ ἐπι­βάλουν στὶς
συγκλονισμένες κοινωνίες, πρὶν αὐτὲς
συνέλθουν ἀπὸ τὴν ἀναταραχή τους*1
.
Μὲ τὸν μακιαβελικὸ αὐτὸν τρόπο
ἐκεῖνο ποὺ παρέμενε γιὰ τοὺς ἰσχυροὺς
τῆς γῆς «πολιτικὰ ἀδύνατο» μετατρέπε-
ται σὲ «πολιτι­κὰ ἀναπό­φευ­κτο»2
.
Ἤδη γίνεται εὔκολα κατανοητὸ τὸ
σφάλμα τῆς κατα­ναλω­τι­κῆς μα­νίας ποὺ
προβλήθηκε μὲ πολλοὺς τρόπους καὶ
κυριάρχησε στὴν ἐποχή μας. Σήμερα
ἀποκαλύπτεται σα­φέστερα ἡ ἀπάτη
τῆς δημιουρ­γίας τεχνητῶν ἀνα­­γκῶν,
ποὺ ὁδήγησαν καὶ δὲν παύουν νὰ ὁδη-
γοῦν σὲ ἀτέρ­μονες προσπά­θειες γιὰ τὴν
ἀντιμετώπιση καὶ ἱκα­νο­ποίησή τους.
Τώρα ὅμως γίνεται καὶ ἐντο­νό­τερα
ἀντιληπτὴ ἡ φρίκη τοῦ ὑπαρξιακοῦ
κενοῦ, ἡ ὁποία δημιουργεῖται στὸν ἄν­­
θρωπο ποὺ ταυ­τίζει τὸ νόημα τῆς ζωῆς
του μὲ τὴν ἀπόλαυση ὑλικῶν ἀγαθῶν
καὶ τὴν ἱκανοποίηση τῶν σωματικῶν
του αἰσθήσεων.
Ἰδιαίτερα ἐμεῖς οἱ Ἕλληνες μὲ τὴν
κρίση αὐτὴν κατα­νο­οῦ­με εὐ­κο­λό­τερα
τὴν ἀφροσύνη μας, καὶ ἰδιαίτερα τὴν
ἀφροσύνη τῶν ἡγετῶν
μας, ποὺ παραπλανοῦσαν
τὸν λαό λέγοντας ὅτι ὑπάρ-
χουν χρήματα καὶ ἀγαθὰ
«κείμενα εἰς ἔτη πολλά»3
·
ἀφροσύνη ποὺ ξεπερνᾶ
κατὰ πολὺ ἐκείνην τοῦ
ἄφρονα πλουσίου τῆς εὐ­
αγγελικῆς παραβολῆς,
γιατὶ σὲ ἐκεῖνον ὑπῆρχαν
πράγ­ματι ἀγαθὰ «κεί­μενα
εἰς ἔτη πολλά», ἐνῶ σὲ μᾶς
ὑπῆρχαν μόνο λίγα καὶ
μάλιστα δα­νει­κά. Κατα­νο­
οῦμε, ἀκόμα, πόσο ὑποκρι-
τικὸ ἦταν τὸ πολιτικό μας
σύστη­μα, ποὺ ἐνῷ κατοχύ-
ρωνε συνταγματικὰ τὴν ἰσότητα καὶ
τὴ δικαιοσύνη γιὰ ὅλους τοὺς πολῖτες,
στή­ριζε καὶ ἐξακολουθεῖ νὰ στη­ρίζει
νομο­θετικὰ τὴν ἀσυδοσία τῶν κρα­
τούντων.
Ἡ οἰκονομικὴ κρίση κινεῖται στὴν
ἐπιφάνεια τῆς ἀνθρώ­πινης ζωῆς, ἐνῷ
ἡ δυναμική της κρύβεται βαθύτερα.
Πρὶν ὅμως ἐκδηλωθεῖ αὐτὴ στὸ ἐπίπε-
δο τῆς οἰκονομίας, εἶχε παρου­σιαστεῖ σὲ

16. 15
ἄλ­λα βαθύτερα ἐπίπεδα· στὸ πολιτικό,
τὸ πολιτισμικό, τὸ κοι­νωνικό, τὸ ἠθι­κό,
τὸ θρησκευτικό.
Ἀλλὰ οἱ διαδοχικὲς αὐτὲς κρίσεις
ἔμεναν ἀπὸ τοὺς πολλοὺς ἀπα­­ρατή­
ρητες, ἢ καὶ ἐξυμνοῦνταν ὡς προοδευ-
τικὰ καὶ ἐκ­συγ­­χρονιστικὰ φαινόμενα.
Τώρα ὅμως ποὺ βρεθήκαμε στὸ χεῖλος
τῆς χρε­ω­κοπίας, βλέπουμε τὰ πράγμα-
τα καθαρότερα. Διαπιστώνουμε μεγά-
λα λά­θη. Αἰσθανόμαστε τὴν ἀνάγκη
νὰ ἀνα­θε­ωρήσουμε τὴν πορεία ποὺ
ἀκολουθή­σαμε καὶ νὰ δημιουργή­σου­
με νέους προσα­νατολισμούς.
Ἡ μεγάλη οἰκονομικὴ κρίση, ποὺ
ζοῦμε σήμερα, εἶναι στὸ βάθος της
μεγάλη πνευματικὴ κρίση. Καὶ ὅσο
ἡ ἀντιμετώπισή της δὲν συνδέεται μὲ
τὴν προ­σέγγιση καὶ συνειδητοποί-
ηση τῆς βαθύτερης αἰτίας της, κάθε
προ­σπάθεια ποὺ καταβάλλεται γιὰ τὴ
διευθέτησή της εἶναι ἐπιδερμική. Ὁ
τρόπος μὲ τὸν ὁποῖο ἀντιμετωπίζεται
σήμερα ἡ κατά­σταση τῆς κοινωνίας
μας ἀπὸ τοὺς ὑπεύθυνους παράγοντες
δὲν εἶναι καθόλου ἐνθαρρυντικός. Τί
μπορεῖ λοιπὸν νὰ γίνει;
Τὸ πρῶτο ποὺ χρειάζεται σήμερα
εἶναι ἡ καλλιέργεια τοῦ αἰσθήματος
τῆς εὐθύνης. Τώρα, περισσότερο ἀπὸ
κάθε ἄλλη φορά, εἴμαστε σὲ θέση
νὰ γνωρίζουμε ὅτι τὸ κακό, ὅπως
ἄλλωστε καὶ τὸ καλό, ποὺ γίνεται
μέσα στὸν κόσμο σὲ κοινωνικὸ καὶ
σὲ οἰκολογικὸ ἐπίπεδο, ξεκινάει ἀπὸ
τὸν ἄνθρωπο. Ἀσφαλῶς τὴ μεγαλύτερη
εὐθύνη ἐδῶ ἔχουν οἱ πνευματικοὶ καὶ
πολιτικοὶ ἡγέτες. Αὐτὸ ὅμως δὲν δικαι-
ολογεῖ καθόλου τὴν ἀνευθυνότητα τοῦ
πλήθους.
Ἀρκετοὶ ὑποστηρίζουν ὅτι πρέπει νὰ
γίνει ἐπανάσταση καὶ βίαιη ἀνα­τρο­πὴ
τῆς καταστάσεως. Ἡ θέση αὐτὴ φαίνε-
ται σωστὴ καὶ μικρο­πρό­θεσμα ἀποτελε­
σμα­τική. Ἂν δὲν καταργηθεῖ τὸ σάπιο,
πῶς θὰ φανερωθεῖ τὸ ὑγιές; Ἀλλὰ καὶ
πῶς θὰ φανερωθεῖ τὸ ὑγιές, χωρὶς συ-
στηματικὴ καὶ ἐπιμελημένη θεραπεία;
Ἡ ἱστο­ρία διδάσκει ὅτι ὅλες οἱ βίαιες
ἐπαναστά­σεις συνδέονται μὲ τεράστι-
ες ἀνθρωπο­θυσίες καὶ καταλήγουν ἢ
μεταλ­λάσ­σο­νται σὲ αὐταρχικὰ ἢ τυραν-
νικὰ καθε­στῶτα.
Ὅπως εὔστοχα παρα­τηρήθηκε, «ὅσο
βαθειὰ καὶ ἂν εἶναι ἡ ταραχή μας γιὰ τὶς
ἀδικίες κά­ποιου συ­­στήματος, ἡ ἀλλαγή
του πρέπει νὰ συνδέεται μὲ μακρὰ διαδι­
κασία ἀνυ­ψώσεως τοῦ ἠθικοῦ ἐπιπέδου
τῶν ἀνθρώπων ἐν γένει»4
.
Ἡ λύση δὲν βρίσκεται βίαια οὔτε μη-
χανικά. Χρειάζεται βαθύτερη ἐργασία
μέσα στὸν ἴδιο τὸν ἄνθρωπο. Ἀπαιτεῖται
μετάνοια καὶ ἀσκητικὸς ἀγῶνας γιὰ τὴν
ἀνάκτηση τοῦ χαμένου ἑαυτοῦ, γιὰ τὴν
ἀπελευθέρωση τοῦ νοῦ ἀπὸ τὰ πάθη καὶ

17. 16
τὴν ἀνασύνδεσή του μὲ τὴν καρ­διά, ὅπου
φωλιάζει ὁ ἀληθινὸς ἄνθρωπος. Ἐκεῖ μπο-
ρεῖ καὶ πρέ­πει νὰ γίνει ἡ ἀλη­θινὴ ἐπα­νά­
σταση. Ἐκεῖ ὁ ἄνθρωπος συναντάει τὸν
Θεὸ καὶ βρίσκει τὴν ταυτότητά του, ἐπι-
στρέφοντας ἀπὸ τὴ διά­σπαση καὶ τὴ διά-
λυση.
1. * Ἐκτενέστερη ἀνάλυση τοῦ θέματος βλέπε
στὸ βιβλίο μου: Καινοτομία καὶ Παράδοση,
ἔκδ. Ἱ. Μ. Μονὴ Βατοπαιδίου, Ἅγιον Ὄρος
2014, σσ. 109-132.
Βλ. N. Klein, Τὸ δόγμα τοῦ σόκ. Ἡ ἄνοδος
τοῦ καπιταλισμοῦ τῆς καταστροφῆς, Λιβάνης,
Ἀθῆνα 2010, σ. 20 κ.ἑ.
2 . Milton Friedman, Capitalism and Freedom,
University Press, Σικάγο 1982, σ. IX.
3 . Βλ. Λουκ. 12,19.
4 . Ἀρχιμ. Σωφρονίου Σαχάρωφ, Τὸ μυστήριο
τῆς χριστιανικῆς ζωῆς, Ἔσσεξ Ἀγγλίας 2
2011,
σ. 235.
Ὁ Σοφὸς Σολομὼν
παρακαλεῖ τὸν Θεὸ
λέγοντας:
«πλοῦτον καὶ πενίαν
μή μοι δός,
σύνταξον δέ μοι
τὰ δέοντα
καὶ τὰ αὐτάρκη...»
(Παροιμίαι ΚΔ΄),
διότι, συνεχίζει,
μπορεῖ νὰ χορτάσω
καὶ νὰ γίνω ψεύτης,
ἢ νὰ πεινάσω
καὶ νὰ γίνω κλέφτης.

18. 17
ΟΤΑΝ Η ΠΑΤΡΙΔΑ ΚΙΝΔΥΝΕΥΕΙ,
Ο ΘΕΟΣ ΒΓΑΖΕΙ ΗΡΩΕΣ
ΚΑΙ ΟΤΑΝ Η ΕΚΚΛΗΣΙΑ ΔΙΩΚΕΤΑΙ,
Ο ΘΕΟΣ ΔΙΝΕΙ ΤΟΥΣ ΑΓΙΟΥΣ ΤΟΥ
Κωνσταντίνου Γανωτῆ
φιλολόγου-συγγραφέως
Ὁ
Θεὸς ποὺ ἔπλασε τὸν ἄνθρωπο
ἐλεύθερο μὲν ἀλλὰ μὲ τὴν εὐχὴ
καὶ τὴ δυνατότητα νὰ γίνει
ἅγιος ἔβαλε τὸν ἄνθρωπο μπροστὰ σὲ
πειρασμοὺς καὶ προβλήματα ἀπὸ μεσ’
ἀπ’ τὸν Παράδεισο ἀκόμα. Ἔτσι ἔκανε
τὴν ἁγιότητα ἀλλὰ καὶ τὴν ἐπιβίωση
ἀκόμα προβληματικὴ καὶ ἀντικείμενο
ἀγῶνος καὶ θυσιῶν, ἀκόμα καὶ βασάνων
καὶ μαρτυρίων.
Φαίνεται καθαρὰ μάλιστα ὅτι θέ-
λει νὰ κάνει τὸν ἄνθρωπο ἄξιον γιὰ τὰ
μεγάλα αὐτὰ δῶρα καὶ ἰδιαίτερα γιὰ
τὴν ἁγιότητα, ποὺ κάνει τὸν ἄνθρωπο
ὅμοιον μὲ τὸν Θεό. Ἡ ἐπιβίωση ἔγινε
πρόβλημα στὸν ἄνθρωπο μετὰ τὴν ἔξω-
ση τῶν Πρωτοπλάστων. Γενικὰ ὅμως
ὁ ἀνθρώπινος βίος ἀποτελεῖ ἕνα στάδιο
ἀθλημάτων, δὲν εἶναι ἀνάπαυση καὶ
ἠρεμία. Ἀρκεῖ μία ἀνάγνωση τῆς πα-
γκοσμίου ἱστορίας καὶ τῆς μυθολογίας
ἀκόμη ὅλων τῶν λαῶν γιὰ νὰ μᾶς πείσει
ὅτι ἡ πολυπόθητη ἀνάπαυση καὶ εὐημε-
ρία ἦταν πάντα τόσο σύντομες περίοδοι,
ὥστε νὰ μὴν ἐπηρεάζουν τὴν εἰκόνα τῆς
ζωῆς.
Αὐτὸ ποὺ λέμε εἰρήνη στὶς σχέσεις
μεταξὺ τῶν κρατῶν ἦταν πάντα τόσο
εὔθραυστο, ὥστε καὶ ὅταν τὴν ἀπο-
λάμβανε κανεὶς ζοῦσε μὲ τὸ φόβο ὅτι
κάθε στιγμὴ διακινδυνευόταν. Γι’ αὐτὸ
οἱ Ρωμαῖοι ἔλεγαν “si vis pacem, para
bellum”, δηλαδὴ ἂν θέλεις εἰρήνη, πα-
ρασκεύαζε πόλεμο. Καταλαβαίνομε βέ-
βαια ὅτι μιλοῦσαν γιὰ εἰρήνη στὶς δια-
κρατικὲς σχέσεις, γιατί ὅταν ἑτοιμάζεις
πόλεμο, ἡ καρδιά σου εἶναι ἀνήσυχη καὶ
ἐκδικητική.
Ἂν ἀκόμα χρησιμοποιήσομε τὸ σοφὸ
ρητὸ τῶν Ρωμαίων στὶς μεταξὺ μας δι-
ανθρώπινες σχέσεις, τότε ἀκόμα γιὰ λι-
γότερη εἰρήνη θὰ μιλοῦμε, ἀφοῦ θὰ πρέ-
πει νὰ εἴμαστε σὲ διαρκῆ ὑποψία ἑτοιμο-
πόλεμοι μὲ τοὺς γείτονές μας. Γι’ αὐτό,
ὅταν μιλοῦμε γιὰ κίνδυνο τῆς πατρίδας
μας, θὰ πρέπει νὰ πάει ὁ νοῦς μας σὲ μία
διαρκῆ καὶ ἀδιάκοπη ἀνησυχία καὶ μία
συνεχῆ ὀργάνωση ἄμυνας μέσα στὴν
καθημερινότητα αὐτῆς τῆς ζωῆς. Ἡ
εἰρήνη μέσα στὴν ψυχή μας ἀπειλεῖται
τὴν κάθε στιγμὴ ἀπὸ ἐξωτερικοὺς ἀλλὰ
καὶ ἀπὸ ἐσωτερικοὺς ἐχθρούς. Οἱ ἐμφύ-
λιοι πόλεμοι, οἱ δικαστικὲς διαμάχες, οἱ
πολιτικὲς συγκρούσεις, οἱ ταξικές, οἱ

19. 18
συνδικαλιστικὲς ἀντιπαραθέσεις, οἱ θο-
ρυβώδεις ἐκδηλώσεις μέσα στὶς πόλεις,
ὅλα αὐτὰ συμπληρώνουν μία εἰκόνα
ἀσταμάτητου πολέμου καὶ ἡ εἰρήνη ἔχει
πετάξει ἀπὸ τὴ ζωή μας ἀπὸ τὴν πρώτη
ὥρα.
Αὐτὴ ἡ ἀνεμοταραγμένη ζωὴ δὲν
εἶναι ἡ ζωή, ποὺ ὀνειρεύεται καὶ ἐπι-
θυμεῖ κάθε βρεφάκι ποὺ ἔρχεται στὸν
κόσμο, δὲν εἶναι μὰ ζωὴ ἀντάξια του
εὐγενικοῦ καὶ θεαγάπητου πλάσματος
τοῦ Θεοῦ.
Ἂν δεχτοῦμε αὐτὴ τὴ ζωὴ σὰν φυ-
σικὴ καὶ λογικὴ κατάσταση, ὅπως ἔλε-
γαν οἱ ἀρχαῖοι μας πρόγονοι «πόλεμος
πάντων πατήρ, πάντων δὲ βασιλεύς…»,
θὰ ἀδικούσαμε τὸν δημιουργό μας.
Σ’ αὐτὸν τὸν ἀνελέητο πόλεμο ποὺ
μαίνεται ἀνάμεσα στοὺς ἀνθρώπους καὶ
τοὺς κρατᾶ ἀναστατωμένους ἀπὸ τὴν
ἀπειλὴ τῶν ἐξωτερικῶν ἐχθρῶν ὁ Θεὸς
ἀντιπροσωπεύεται ἀπὸ τοὺς ἥρωες. Οἱ
ἥρωες προετοιμάζουν τὸν ἑαυτό τους
γιὰ νὰ ἐκπληρώσουν τὴν ὑψηλὴ ἀπο-
στολή τους. Ἀντὶ νὰ ταράζονται ἀπὸ
τὴν ἀνησυχία καὶ νὰ τροχίζουν μαχαί-
ρια κατὰ τῶν συμπολιτῶν τους, βάζουν
τὸν ἑαυτό τους ὁ καθένας στὴ δοκιμα-
σία τῶν ἀρετῶν. Δὲν γίνεται κανένας
ἥρωας τὴ στιγμὴ τοῦ κινδύνου πάνω
στὴ μάχη. Ὁ ἥρωας τότε ἐκδηλώνεται,
ἀλλὰ ἥρωας γίνεται μὲ τὴν παιδεία καὶ
τὴν ἄσκηση στὶς ἀρετές.
Μαθαίνει πρῶτα νὰ ἀγαπᾶ τοὺς πλη-
σίον καὶ τοὺς μακράν. Καὶ ἀγαπῶντας
ἑτοιμάζεται νὰ ὠφελήσει, νὰ βοηθήσει
καὶ νὰ θυσιαστεῖ ἀκόμα γιὰ ὑπεράσπιση
τῶν φίλων του. Αὐτὸς εἶναι ὁ πατριώ-
της. Ὁ πατριώτης δὲν ἐπιτίθεται γιὰ νὰ
αὐξήσει τὴν ἔκταση ἢ τὸν πλοῦτο τῆς
δικῆς του πατρίδας. Ὁ ἀρχαῖος Περικλῆς
στὸν περίφημο Ἐπιτάφιό του καυχιέται
γιὰ τοὺς Ἀθηναίους ὅτι πολεμοῦν τοὺς
διπλανούς τους («τοὺς πέλας») ὅταν
αὐτοὶ οἱ διπλανοί τους πολεμοῦν γιὰ
τοὺς δικούς τους («περὶ τῶν οἰκείων»)
καὶ συνήθως τοὺς νικοῦν. Αὐτὸ δὲν
εἶναι πατριωτισμὸς βέβαια ἀλλὰ εἶναι ἡ
τέλεια ἔννοια τοῦ ἰμπεριαλισμοῦ. Καὶ
οἱ «ἥρωες» τέτοιων πολέμων δὲν εἶναι
ἀληθινοί, ὅπως δὲν εἶναι καὶ οἱ ληστές,
οἱ τρομοκράτες καὶ λοιποὶ κακοποιοί.
Αὐτοὶ ἡ ψευτοήρωες τοῦ τριακοντα-
ετοῦς πολέμου, δὲν δίστασαν μετὰ τὴ
ἅλωση τῆς Ἀθήνας τὸ 404 π.Χ. νὰ κα-
τασφάξουν καὶ τοὺς συμπολῖτες τους,
ὅταν ἐγκαταστάθηκε στὴν Ἀθῆνα ἡ ἀρχὴ
τῶν τριάκοντα τυράννων. Ἔτσι ἐλέγ-
χονται οἱ πρὶν ἀπὸ λίγους μῆνες δῆθεν
πατριῶτες Ἀθηναῖοι ὅτι δὲν ἄξιζαν τοὺς
ἐπαίνους τῶν ρητόρων, ποὺ ἀγόρευαν
τοὺς ἐπιτάφιους γι’ αὐτούς. Ὅταν ὅμως
τὸ 490 ἀντιμετώπιζαν τοὺς Μήδους στὸ
Μαραθῶνα καὶ μάλιστα ἐνίκησαν νίκην
λαμπρὰν παρὰ τὸ ἄνισον τῶν δυνάμεών
τους ἀπέναντι στὸ ἀσιατικὸ πλῆθος, ἀπέ-
σπασαν τὸ θαυμασμὸ τοῦ κόσμου καὶ ἡ
δόξα τοὺς παρέμεινε αἰώνια. Τότε ἦταν
ἥρωες ἀληθινοὶ ὅπως καὶ οἱ ἀπόγονοί
τους ὑπερασπιστὲς τῆς Βασιλεύουσας
τὸ 1453, ὅπως οἱ ἥρωες τῆς Ἐπανάστα-
σης τοῦ 1821, ὅπως οἱ ἀπελευθερωτὲς
τῆς Μακεδονίας, τῆς Ἠπείρου καὶ τῆς
Θρᾴκης στὰ 1912 καὶ 13, ὅπως οἱ ἐπανα-
στάτες τῆς Κρήτης καὶ τὰ παλληκάρια
τοῦ 1940-41.
Σ’ ὅλες αὐτὲς τὶς ἐθνικές μας περιπέ-
τειες καὶ σὲ ἄλλες ποὺ παραλείπομε ἀνα-
δείχτηκαν ἥρωες, ποὺ οἱ περισσότεροι
σκοτώθηκαν, ἀλλὰ ὅποιος μελετήσει τὴ
ζωὴ τῶν ἡρώων αὐτῶν καὶ τὸ ἦθος ποὺ
καλλιέργησαν στὸν ἑαυτό τους, θὰ δια-
πιστώσει ὅτι ὁ ἡρωισμός τους φύτρωσε
καὶ γιγάντωσε πρὶν ἀπὸ τὴν ὥρα ποὺ
τοὺς κάλεσε ἡ πατρίδα, καὶ στὴν κρίσι-
μη ἐκείνη ὥρα ὁ ἡρωισμός τους ἀναδεί-
χτηκε καὶ φάνηκε τὸ μεγαλεῖο του.
Ἐπειδὴ ξέρει ὁ Θεὸς ὅτι οἱ πολλοὶ
εἶναι καὶ ἀδύνατοι καὶ δειλοὶ καὶ ἀμα-
θεῖς, καλλιεργεῖ τὶς ψυχὲς τῶν ἡρώων
γιὰ νὰ τοὺς ἐμπιστευθεῖ τὴν ἐλευθερία
τῆς πατρίδας. Καὶ αὐτοὶ οἱ ἥρωες, ὅταν

20. 19
βρεθοῦν κι ἀναλάβουν νὰ σηκώσουν τὸ
χρέος τους, γίνονται θαύματα. Καὶ τὰ
θαύματα ὁ Θεὸς δὲν τὰ κάνει μόνος του,
τὰ πραγματοποιεῖ μὲ τὴ λεβεντιὰ καὶ τὴ
αὐτοθυσία τῶν ἡρώων μας, γιὰ νὰ ἔχου-
με καὶ τὰ παραδείγματά τους μαθήματα
στὶς ἑπόμενες γενιές.
Γι’ αὐτὸ δίνομε τόση σημασία στὴν
παιδεία, ποὺ χρέος ἔχει νὰ καλλιερ-
γεῖ ὑγιεῖς ἠθικοὺς χαρακτῆρες καὶ νὰ
μεταδίδει τὴν ἐθνικὴ ἱστορία στὰ νέα
βλαστάρια τοῦ ἔθνους, ἔτσι θὰ ξέρουν
τὰ παλληκάρια μας γιατί χρωστοῦν νὰ
πολεμήσουν, γιὰ ποιά πατρίδα καὶ μὲ
ποιά παραδείγματα ἀπ’ τὴ ζωὴ τῶν προ-
γόνων τους.
Ἡ πατρίδα μας ποὺ μᾶς ὑποδέχτηκε
στὴ ζωὴ καὶ μᾶς χάρισε τὰ πρῶτα τοπία
της καὶ μᾶς ἔθρεψε μὲ τὰ ὑλικὰ καὶ τὰ
πνευματικὰ ἀγαθά της εἶναι ὁ πρῶτος
στόχος τῶν ἐξωτερικῶν ἐχθρῶν μας,
ποὺ χωρὶς νὰ τοὺς προκαλοῦμε ἁπλώ-
νουν βέβηλα χέρια, γιὰ νὰ μᾶς τὴν ἀπο-
σπάσουν. Ἄλλοι ὀρέγονται τὰ νησιά μας,
ἄλλοι τὴ Θράκη μας, ἄλλοι τὴ Μακεδο-
νία, τὴν Ἤπειρο. Κι ἀπ’ αὐτὸ ἀκόμα
μποροῦμε νὰ ἐκτιμήσομε καλύτερα τὴν
ἀξία τῆς πατρίδας μας, ἀπὸ τὸ ὅτι πολλοὶ
λαοὶ γύρω μας ζηλεύουν τὰ κάλλη της
καὶ θέλουν νὰ τῆς τὰ πάρουν.
Ἀλλὰ δὲν ἔχουμε μία μόνο πατρίδα.
Ἐπειδὴ ζοῦμε καὶ στὴ γῆ αὐτὴ καὶ στὸν
οὐρανὸ συγχρόνως, ἔχουμε καὶ τὴν
οὐράνια πατρίδα μας, ποὺ κι αὐτὴ ζητά-
ει τὴν ἀγάπη μας, κι αὐτὴ διώκεται καὶ
κινδυνεύει τὴν κάθε στιγμὴ ἀπὸ ἐξω-
τερικοὺς καὶ ἐσωτερικοὺς ἐχθρούς. Ἡ
οὐράνιά μας πατρίδα βέβαια δὲν κινδυ-
νεύει ἡ ἴδια, κινδυνεύουμε ὅμως ἐμεῖς
νὰ τὴ χάσουμε καὶ νὰ βρεθοῦμε ἔξω ἀπὸ
τὸν Παράδεισο. Ἡ σωτηρία μας ἀπὸ τὴν
ἁμαρτία καὶ τὸν θάνατο εἶναι τὸ κατ’
ἐξοχὴν ὑπαρξιακό μας πρόβλημα. Καὶ
τὰ ἐμπόδιά μας σ’ αὐτὸν τὸν ἀγῶνα μὲ
τὰ ἀνυπολόγιστα μεγάλα ἔπαθλα εἶναι
πολλὰ καὶ μάλιστα τὰ πιὸ κρίσιμα ἀπ’
ὅλα προέρχονται ἀπ’ τὸν ἴδιο τὸν ἑαυτό
μας.
Ἡ ραθυμία μας, ὁ ἐγωισμός μας, ἡ
λιποψυχία μας μπροστὰ στὶς ἀπειλές, ἡ
προσκόλλησή μας στὶς ἡδονὲς εἶναι με-
ρικὰ ἀπὸ τὰ ἐμπόδια ποὺ βάζομε ἐμεῖς οἱ
ἴδιοι στὴ σωτηρία μας. Καὶ οἱ Πατέρες
μᾶς λένε ὅτι αὐτὰ εἶναι τὰ μεγαλύτερα
καὶ τὰ κρισιμότερα ἐμπόδια στὴ σωτη-
ρία μας.
Ὁ ἀγῶνας μας γιὰ τὴ σωτηρία μας
ἀπαιτεῖ πρῶτα ἀπόφαση καὶ στὴ συ-
νέχεια λεβεντιά. Οἱ πολλοὶ ὅμως εἶναι
πάντα ράθυμοι καὶ ὅσο μποροῦν ξένοι
ἀπὸ τὸν Θεό. Πῶς λοιπὸν ὁ Θεός, ποὺ
δὲν παύει νὰ φροντίζει γιὰ τὴ σωτηρία
μας, πῶς θὰ μᾶς φιλοτιμήσει νὰ ἀναθαρ-
ρήσομε; Σ’ αὐτὸ χρησιμοποιεῖ ὁ Θεὸς
τοὺς ἁγίους, ὁσίους καὶ μάρτυρες, τοὺς
«καλῶς ἀθλήσαντας καὶ στεφανωθέ-
ντας».
Οἱ ἅγιοί μας ἀναδεικνύονται πάντο-
τε ὑπερασπιστὲς τῶν ἀνθρώπων καὶ οἱ
ἄνθρωποι οἱ πολλοὶ σὰν ἐμᾶς εἶναι δι-
αρκῶς πολιορκούμενοι ἀπὸ πάθη καὶ
περιστασιακὲς ἁμαρτίες. Οἱ πολλοὶ δὲν
ἔχουν οὔτε πίστη ἀρκετή, οὔτε παρρη-
σία, πῶς νὰ ἀποσπάσουν τὸ ἔλεος τοῦ
Θεοῦ; Οἱ προσευχὲς ὅμως τῶν ἁγίων
εἰσακούονται καὶ τὸ ἔλεος τοῦ Θεοῦ πα-
ρατείνεται.
Ἂνἡἐπίγειαπατρίδαμας ἔχειἐμφανῆ
ἐμπόδια καὶ συγκεκριμένους ἐχθρούς, ἡ
Ἐκκλησία μας ποὺ μέσα τῆς τελετουρ-
γεῖται τὸ μυστήριο τῆς σωτηρίας μᾶς
ἔχει ὁρατοὺς καὶ ἀοράτους ἐχθρούς.
Ἔχει ἀσταμάτητο πόλεμο «πρὸς τὰς
ἀρχὰς καὶ ἐξουσίας τοῦ σκότους τοῦ
αἰῶνος τούτου». Σ’ ἕνα τέτοιο πόλεμο
χρειάζονται πνευματικὲς δυνάμεις, λε-
βεντιὰ ψυχικὴ καὶ σωματική. Γιὰ τὴ
σωτηρία μας ἀγωνιζόμαστε μὲ ὁλόκλη-
ρη τὴν ὑπόστασή μας στὴν πίστη μὲ
τὴν προσευχὴ καὶ τὴ λατρεία μας στὰ
ἔργα μὲ τὴν ἄσκηση καὶ τὴ φιλανθρω-
πία. Καὶ ὅπως τὰ κοπάδια τῶν προβά-

21. 20
των ἔχουν τὸν ποιμένα ἀλλὰ καὶ τοὺς
πιστικοὺς καὶ τὰ μαντρόσκυλα ποὺ πα-
λεύουν τοὺς λύκους ἔτσι κι ἐμεῖς πορευ-
όμαστε μὲ τὸν ποιμένα τὸν καλὸν καὶ μὲ
τοὺς ἁγίους μας.
Λένε συνήθως πὼς ὅταν ἡ Ἐκκλησία
διώκεται, βγάζει
ἁγίους. Μὰ πότε
δὲν διώκεται ἡ
Ἐκκλησία; Κάθε
στιγμὴ τὸ σαρκι-
κό μας φρόνημα
τὴ διώχνει ἀπὸ
πάνω μας καὶ
στὴ ζωὴ μέσα ὁ
κόσμος, ποὺ ἔχει
ἀνοίξει πόλεμο
ἀπ’ ἀρχῆς ἐναντί-
ον της, μάχεται
τοὺς χριστιανοὺς
καὶ ἐκμεταλλεύ-
εται κάθε ἀδύνα-
το σημεῖο στὴν
πανοπλία τους,
γιὰ νὰ τοὺς πα-
ραπλανήσει. Γι’
αὐτὸ ἡ Ἐκκλη-
σία μᾶς ὀνόμασε
τὴν ἁμαρτία ἔτσι,
ἐνῷ στὴν ἀρχαιό-
τητα τὴν ἔλεγαν
«ὕβριν», γιατί τὴν θεωρεῖ ἀστοχία, λά-
θος καὶ ὄχι συνειδητὴ ἄρνηση τοῦ θε-
λήματος τοῦ Θεοῦ. Ἐκεῖνο ὅμως ποὺ
φαίνεται ἀκόμα καὶ στὸν πολὺ καὶ ἀμύ-
ητο κόσμο εἶναι ἡ μεγάλη ἐποποιία τῶν
διωγμῶν τῆς Ἐκκλησίας. Καὶ εἶναι ν’
ἀπορεῖ κανεὶς γιατί ὅλος, μὰ ὅλος ὁ κό-
σμος ρίχτηκε δύο χιλιάδες χρόνια ἐπά-
νω στοὺς χριστιανοὺς μὲ τόση ἀγριότη-
τα, ἐνῷ οἱ χριστιανοὶ δὲν ἐδίωξαν κα-
νένα. Βέβαια εἴχαμε τὴ βιαιότητα τῶν
λεγόμενων Σταυροφόρων, ἀλλὰ αὐτοὶ
δὲν λογαριάζονται χριστιανοί. Μόνο
τὸ ὄνομα εἶχαν, ἀπὸ τὸ χριστιανισμό.
Στοὺς διωγμοὺς τῶν πρώτων αἰώνων
ἀπὸ τοὺς Ρωμαίους, καθὼς καὶ στοὺς
διωγμοὺς ποὺ ἔκαναν οἱ Ζωροαστρινοί,
οἱ πυρολάτρες κι ἀργότερα οἱ Μουσουλ-
μάνοι στὴν Αἴγυπτο, στὴν Ἀσία καὶ
στὸν χῶρο τῆς Ἀνατολικῆς Μεσογείου
εἴχαμε ἑκατομμύρια μάρτυρες. Κι ἀκό-
μα στὶς μέρες μας ἔχουμε διωγμοὺς μαρ-
τυρικοὺς στὴ Συρία καὶ σὲ ἄλλα μέρη.
Λογικὰ οἱ διῶκτες περίμεναν νὰ σβήσει
ἡ Ἐκκλησία τῶν χριστιανῶν κάτω ἀπὸ
τὰ ἀνελέητα χτυπήματα τῶν διωγμῶν.
Καὶ ὅμως μπορεῖ νὰ πεῖ κανεὶς ὅτι ἡ
αὔξηση τῶν χριστιανικῶν πληθυσμῶν
καὶ ἡ κατάκτηση τῆς ἐξουσίας τοῦ πα-
νίσχυρου ρωμαϊκοῦ κράτους ἀπὸ τοὺς
χριστιανοὺς ὀφείλεται στὴν ἀντιστροφὴ
τῆς λογικῆς τῶν διωκτῶν.
Ὁ Θεὸς ποὺ κυβερνᾶ τὸν κόσμο ποὺ
ἔπλασε βραβεύει τοὺς μάρτυρές του μὲ
τὸ θρίαμβο τοῦ μαρτυρίου, ποὺ ἁγιά-
ζει τὸν κόσμο καὶ ἀντιστρέφει τὰ ἀπο-

22. 21
τελέσματα τῆς κοσμικῆς πολιτικῆς τῶν
ἐχθρῶν του. Καὶ αὐτὸ γίνεται μὲ τοὺς
ἁγίους καὶ τοὺς μάρτυρες. Θὰ μποροῦσε
βέβαια ὁ Θεὸς νὰ ἀναλάβει ὁλόκληρο τὸ
θαῦμα καὶ νὰ ἀναδείξει τὴν Ἐκκλησία
ἀήττητη.
Φαίνεται ὅμως καθαρὰ ὅτι θέλει νὰ
νικήσει τοὺς ἐχθρούς του μὲ τὴ συνερ-
γασία τῶν ἁγίων του.
Γι’ αὐτὸ καὶ σὲ κάθε διωγμὸ «πα-
ράγει» ἁγίους-παλληκάρια. Κι ἔτσι ἡ
Ἐκκλησία ὄχι μόνο ἐπιβιώνει ἀλλὰ καὶ
θριαμβεύει.
Γι’ αὐτὸ καὶ τὸ μεγάλο παλληκάρι
τῆς Ἐκκλησίας μας, ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ
Χρυσόστομος μπορεῖ νὰ κηρύσσει ἀπὸ
τὸν ἄμβωνα μ’ αὐτὸ τὸ ἐμβατήριο τὸ
μεγαλεῖο της Ἐκκλησίας.
«Τοιοῦτον ἔχει μέγεθος ἡ Ἐκκλη-
σία, πολεμουμένη νικᾷ, ἐπιβουλευ-
ομένη περιγίνεται, ὑβριζόμενη λα-
μπροτέρα καθίσταται, δέχεται τραύ-
ματα καὶ οὐ καταπίπτει ὑπὸ τῶν
ἑλκῶν, κλυδωνίζεται, ἀλλ’ οὐ κατα-
ποντίζεται, χειμάζεται, ἀλλὰ ναυάγι-
ον οὐχ ὑπομένει, παλαίει, ἀλλ’ οὐχ
ἡττᾶται, πυκτεύει ἀλλ’ οὐ νικᾶται».
Ἀκοῦμε τὰ λόγια αὐτὰ τοῦ Χρυ-
σοστόμου καὶ βλέπομε ὅτι ἀποδει-
κνύονται ἀκέραια μὲ τὰ συναξάρια
καὶ μὲ τὴ ἱστορία καὶ ἀποροῦμε πῶς
συμβιβάζονται μὲ τὴ ἀδυναμία μας
καὶ μὲ τὴ χαλαρότητά μας.
Βλέπομε ὅμως ὅτι, ἐνῷ οἱ πολλοὶ
θαυμάζουν μόνο καὶ τιμοῦν μὲ εὐλά-
βεια τοὺς ἁγίους, οἱ ἅγιοι μπαίνουν
μπροστὰ σημαιοφόροι καὶ χαίρονται
μὲ τὰ βασανιστήρια τῶν διωγμῶν
τους, ἀναφωνοῦν μαζὶ γιὰ τὸν σύγ-
χρονό μας ἅγιο Λουκᾶ τὸν ἐπίσκοπο
Συμφεροπόλεως «Ἀγάπησα τὸ μαρ-
τύριό μου».
Ἂς δοξάσομε λοιπὸν τὸν Θεὸ για-
τί δὲν μᾶς ἀφήνει στὴν ἀνεπάρκειά
μας ἀβοήθητους, ἀλλὰ στέλνει στὴν
πατρίδα ποὺ κινδυνεύει τοὺς ἥρωες
καὶ στὴν Ἐκκλησία ποὺ διώκεται
τοὺς ἁγίους της.
Ἰδιαίτερα τὴν πατρίδα μας τὴ χρι-
στιανικὴ Ἑλλάδα τὴν ἐπροίκισε μὲ
ἥρωες πολεμιστές, μὲ ἥρωες εὐεργέτες,
μὲ ἁγίους ὁσίους, μὲ ἁγίους σοφοὺς Πα-
τέρες καὶ μὲ θαυμαστοὺς μάρτυρες καὶ
γι’ αὐτὸ κανεὶς νὰ μὴν ἀπελπίζεται γιὰ
τὸ μέλλον της.
Ἅγιος Κοσμᾶς ὁ Αἰτωλός

23. 22
ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ
ΚΑΙ
ΙΝΔΟΥΙΣΜΟΣ
Γέροντος Παϊσίου
Ο
ἱ Ἰνδοὶ εἶναι ἔξυπνος λαός, ἐνῷ
ἔχουν μεταφυσικὲς ἀνησυχί-
ες καὶ πολλὴ καρδιά, ἀσχο-
λοῦνται μὲ τὴ δῆθεν φιλοσοφία, μὲ πλά-
νες καὶ μὲ μαγεῖες. Τοὺς Εὐρωπαίους
τοὺς ἁλωνίζουν μὲ τὶς θεωρίες τους.
Οἱ ἀρχηγοὶ τους εἶναι σὰν ταῦροι καὶ
οἱ ἄλλοι ἐκεῖ στὶς Ἰνδίες πεθαίνουν ἀπὸ
τὴν πεῖνα. Ἡ Ὀρθοδοξία ἔχει τὸ θαῦμα
καὶ τὴ θεία χάρη. Ὁ ἰνδουισμὸς ἔχει τὴ
μαγεία καὶ τὴ φιλοσοφία. Ἀντικαθιστᾶ
τὸ θαῦμα μὲ τὴ μαγεία καὶ τὴ θεία χάρη
μὲ τὴ φιλοσοφία. Ὁ διάβολος δίνει στοὺς
Γκουρού,στοὺςμάγουςδυνάμεις,ἐπειδὴ
τοῦ δίνουν δικαιώματα. Ἔτσι μποροῦν
νὰ κάνουν κάτι δῆθεν θαύματα καὶ ὁ
ἄλλος ποὺ τοὺς βλέπει τοὺς θαυμάζει.
Ἡ ζωὴ τῶν μάγων δὲν εἶναι καθαρή,
εἶναι μπερδεμένη, ἐνῷ στὴν Ὀρθοδοξία
βρίσκουν ζωὴ καθαρὴ καὶ ἀνωτερότη-
τα. Βρίσκουν ἀνθρώπους ποὺ ἔχουν
ἁγιότητα καὶ κάνουν ἀληθινὰ θαύμα-
τα. Ἡ ὀρθόδοξη ἐγκράτεια καὶ γενικὰ ἡ
πνευματικὴ ἄσκηση ἀποβλέπει πάντα
σὲ ἀνώτερο πνευματικὸ σκοπό, στὸν
ἁγιασμὸ τῆς ψυχῆς.
Ἡ σατανικὴ κοσμικὴ ἄσκηση τῶν
ἰνδουιστῶν γίνεται γιὰ νὰ κάνουν
εὐλύγιστο κορμό, νὰ γυρίζουν χέρια
καὶ πόδια σὰν τὸν χάρτινο Καραγκιόζη,
νὰ τοὺς καμαρώνουν μερικοὶ ἀνόητοι
ἄνθρωποι καὶ νὰ τοὺς κοροϊδεύουν οἱ
γελοῖοι δαίμονες.
Στὴν Ὀρθοδοξία ἡ καλωσύνη εἶναι
τὸ ξεχείλισμα τῆς ἀγάπης τοῦ ἀνθρώ-
που πρὸς τὸν Θεὸ καὶ πρὸς τὸν πλησίον.
Ἂν κάποιος κινδυνεύη νὰ πνιγῆ στὴν
θάλασσα καὶ ζητᾶ βοήθεια, ὁ ἰνδουιστὴς
θὰ μείνη ἀδιάφορος, δὲν θὰ κουνηθῆ
ἀπὸ τὴν θέση του, γιὰ νὰ μὴν στερηθῆ
τὴν ἡδονὴ ποὺ νοιώθει.
Ἐνῷ, ἂν βρισκόταν ἐκεῖ ἕνας ὀρθό-
δοξος μοναχὸς καὶ ἔλεγε τὴν εὐχή, θὰ
ἄφηνε τὸ κομποσχοίνι καὶ θὰ ἔπεφτε
στὴν θάλασσα γιὰ νὰ τὸν σώση.
Ὁ σημερινὸς παράξενος ἄνθρωπος
στὰ παράξενα ἀναπαύεται, ὄχι στὰ σω-
στά. Τὴν Ἰνδία, ποὺ εἶναι στὴν ἄλλη
ἄκρη τῆς γῆς, τὴν ξέρουν ἀπὸ τὴν μα-
γεία της καὶ πηγαίνουν.
Τὸ Ἅγιον Ὅρος ποὺ εἶναι στὴν πα-
τρίδα τους, πολὺ κοντά τους, μὲ τὴν
ἀληθινὴ μυστικὴ ἐν Χριστῷ ζωή, τὸ
ἀγνοοῦν.

24. 23
ΦΑΝΑΡΙΟΝ-ΓΕΝΟΣ-ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΣ
Ἰωάννη Ἐλ. Σιδηρᾶ
θεολόγου - ἐκκλησιαστικοῦ ἱστορικοῦ - νομικοῦ
Ἡ
ἅλωση τῆς Κωνσταντινουπό-
λεως (1453 μ.Χ.) ὑπὸ τῶν ἀλλο-
θρήσκων ὀθωμανῶν ὑπῆρξε
τὸ μέγιστο κοσμοϊστορικὸ γεγονὸς
ποὺ ἄλλαξε τὸν ροῦ τῆς ἀνθρωπότητος
καὶ τὴν ἱστορικὴ πορεία τοῦ εὐσεβοῦς
ἑλληνορθοδόξου Γένους μας. Ἡ Ὀρθό-
δοξη Ἀνατολικὴ Ἐκκλησία, ὅπως ὑπο-
στασιοποιοῦνταν καὶ ἐνσαρκωνόταν
στὸν παλαίφατο θεσμὸ τοῦ Οἰκουμενι-
κοῦ Πατριαρχείου, ἢτοι τῆς μαρτυρικῆς
καὶ καθαγιασμένης Μητρὸς Ἁγίας Με-
γάλης τοῦ Χριστοῦ Κωνσταντινουπο-
λίτιδος Ἐκκλησίας, ὑπῆρξε ἡ «κιβωτὸς
τῆς σωτηρίας» καὶ ἡ ἰαματικὴ καὶ σω-
στικὴ «Κολυμβήθρα» ἐντός τῆς ὁποίας
τὸ εὐσεβὲς Γένος μας ἀνεβαπτίζετο στὰ
ἀνόθευτα νάματα τῆς ὀρθοδόξου πίστε-
ως καὶ παραδόσεως διατηρῶντας, παρὰ
τοὺς δίσεκτους καὶ δυσχείμερους και-
ροὺς καὶ χρόνους ποὺ βίωνε κάτω ἀπὸ
τὸν ἀλλόθρησκο δυνάστη καὶ τύραννο,
τὴν ἑλληνορθόδοξη αὐτοσυνειδησία καὶ
ἰδιοπροσωπία του, ἢτοι τὴν ἱστορικὴ
καὶ πολιτισμικὴ ταυτότητά του.
Ἀπὸ τῆς πρώτης στιγμῆς μετὰ τὴν
ἅλωση, τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο
στὸ πρόσωπο τοῦ πρώτου Πατριάρχου
Γενναδίου Β΄ Σχολαρίου ἀξιοποίησε στὸ
ἔπακρον τὰ ἐκ τοῦ Μωάμεθ Β΄ τοῦ Πορ-
θητοῦ δοθέντα «Σουλτανικὰ Προνόμια»
καὶ συνέβαλε καταλυτικὰ στὴν πολυ-
επίπεδη ὀργάνωση τοῦ ἰδιωτικοῦ καὶ
δημοσίου βίου τοῦ ὑπόδουλου Γένους,
τὸ ὁποῖο εὑρισκόμενο ὑπὸ τὶς προστα-
τευτικὲς πτέρυγες τῆς Μητρὸς Ἐκκλη-
σίας τῆς Κωνσταντινουπόλεως μπόρεσε
παρὰ τὶς ἀντιξοότητες νὰ ἐπιβιώσει καὶ
νὰ μεγαλουργήσει.
Τὸ Millet τῶν Ροὺμ (Ρωμηῶν) ἔχο-
ντας ὡς ὑψίστη κεφαλὴ τὸν ἑκάστοτε
Οἰκουμενικὸ Πατριάρχη, ὁ ὁποῖος ἦταν
ὁ Rum Millet Basi, δηλαδὴ ὁ «Γενάρ-
χης» καὶ «Ἐθνάρχης», ὁ ἀπόλυτος θρη-
σκευτικὸς καὶ πολιτικὸς ἀρχηγὸς τῆς
Πατριᾶς, τοῦ ὑπόδουλου ἑλληνορθοδό-
ξου Γένους καὶ γενικὰ ὅλων τῶν ὑπὸ
τὴν ὀθωμανικὴ ἡμισέληνο ὀρθοδόξων,
εἶχε κραταιὰ φωνὴ ἐνώπιον τῆς Ὑψηλῆς
Πύλης καὶ τοῦ ἰδίου τοῦ Σουλτάνου γιὰ
τὰ ἐν γένει δίκαιά του καὶ τὸ κυριότερο
γιὰ τὴν ἴδια τὴ ζωὴ καὶ τὴν ἐπιβίωσή
του.
Ἄξιο ἰδιαιτέρας μνείας εἶναι καὶ τὸ
γεγονὸς ὅτι τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρ-
χεῖο, ὡς ἡ μόνη ἀπὸ τὴν Ὑψηλὴ Πύλη
ἀναγνωρισμένη πνευματικὴ ἀρχή,
ἀσκοῦσε τὸν συγκεκριμένο ἐθναρχικὸ
καὶ σωστικὸ ρόλο του, καὶ ὑπὲρ ὅλων
τῶν ὑπολοίπων μὴ μουσουλμανικῶν

25. 24
ὀρθοδόξων χριστιανικῶν πληθυσμῶν
ποὺ διαβίωσαν ἐντὸς τῶν ὁρίων τῆς
ὀθωμανικῆς ἐπικράτειας, οἱ ὁποῖοι δὲν
ἦταν φυσικὰ μόνον Ἕλληνες,
ἀφοῦ ὁ ἑκάστοτε Οἰκουμενικὸς
Πατριάρχης ὡς κεφαλὴ καὶ κα-
τεξοχὴν πνευματικὸς ἡγέτης
ἐκπροσωποῦσε ὅλους τους Χρι-
στιανοὺς ἐνώπιον τῆς Ὑψηλῆς
Πύλης καὶ ὁμιλοῦσε ἐξ ὀνόμα-
τος αὐτῶν σὲ κάθε περίπτωση.
Ἔχει διατυπωθεῖ ὅτι ἡ
πνευματικὴ καὶ διοικητικὴ
ὑπαγωγὴ ὅλων τῶν ὀρθοδόξων
στὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο
ἦταν σύμφωνη μὲ τὸ Κοράνι
ποὺ ἐπέτρεπε στοὺς λαοὺς τῆς
Βίβλου, τοὺς χριστιανοὺς καὶ
τοὺς Ἑβραίους, ἐφ’ ὅσον πλή-
ρωσαν τὸ ὀθωμανικὸ «χαράτσι»
(κεφαλικὸς φόρος) νὰ ζοῦν στὸ
πλαίσιο τῆς ὀθωμανικῆς μου-
σουλμανικῆς πολιτείας καὶ νὰ
διατηροῦν τὴν πίστη τους, τὰ
ἤθη καὶ τὰ ἔθιμά τους. Ὁ Μω-
άμεθ Β΄ ὁ Πορθητὴς ἐπικύρωσε
αὐτὸ τὸ δικαίωμα, ποὺ τὸ Κο-
ράνι εὐνοϊκῶς ἔδιδε στοὺς λα-
οὺς τῆς Βίβλου, μὲ τὰ λεγόμενα
«προνόμια» ποὺ παραχώρησε
στὸν Οἰκουμενικὸ Πατριάρ-
χη Γεννάδιο Β΄ Σχολάριο καὶ
στοὺς μετέπειτα διαδόχους
του: «ἔδωκε δὲ καὶ προστάγ-
ματα ἐγγράφως τῷ Πατριάρχῃ
μὲτ’ ἐξουσίας βασιλικῆς ἀπογε-
γραμμένης κάτωθεν, ἵνα μηδεὶς
αὐτὸν ἐνοχλήσῃ ἢ ἀντιτείνῃ
ἀλλὰ εἶναι αὐτὸν ἀναίτιον καὶ
ἀφορολόγητον καὶ ἀδιάσειστον
τὲ ἀπὸ παντὸς ἐναντίου, καὶ
τέλους καὶ δόσεως ἐλεύθερος
ἔσηται αὐτὸς καὶ οἱ μετ’ αὐτὸν
Πατριάρχαι εἰς τὸν αἰῶνα, ὁμοίως καὶ
πάντες οἱ ὑποτεταγμένοι αὐτῷ ἀρχιε-
ρεῖς».
Ἡ Ὀρθόδοξη κατ’ Ἀνατολὰς Ἐκκλη-
σία τοῦ Χριστοῦ ὑπάρχουσα καὶ ὑπο-
στασιοποιημένη στὸν θεσμὸ τοῦ μαρ-
τυρικῶς καθαγιασμένου Οἰκουμενικοῦ
Πατριαρχείου, τὸν μόνο ἑλληνορθόδοξο
πνεύμονα ποὺ ὡς «θαυμαστὴ παρεμ-
Γεννάδιος Β΄ Σχολάριος

26. 25
βολὴ Θεοῦ» συνέχιζε νὰ ἐπιβιώνει ἀπὸ
τὴν πάλαι ποτὲ Ἀνατολικὴ Ρωμαϊκὴ
Αὐτοκρατορία, ἀπὸ τὸν ὁποῖο ἀνέπνεε
τὴν ζωογόνο πνοὴ τὸ ὑπόδουλο Γένος,
ἦταν καὶ ἐνεργοῦσε ὡς «Ἐθναρχοῦσα
Ἐκκλησία», ἡ ὁποία μὲ βαρύτατο κό-
στος καὶ ἀτίμητο φόρο αἵματος πατρι-
αρχῶν, ἀρχιερέων, ἱερέων καὶ μοναχῶν
ἔφερε καὶ διεφύλαττε σωστικὰ στοὺς
μητρικοὺς καὶ φιλόστοργους κόλπους
της ὅλο τὸ μαρτυρικὸ καὶ ἐμπερίστατο
Γένος μας. Ἡ Μητέρα Ἐκκλησία τῆς
Κωνσταντινουπόλεως μὲ τὴν εὐφυῆ καὶ
ἀριστοτεχνικὴ ἀξιοποίηση καὶ ἐκμετάλ-
λευση τῶν ἐκ τοῦ Πορθητοῦ παραχωρη-
θέντων «Προνομίων» ἐπέτυχε ἀφενὸς
μὲν τὴν ἐσωτερικὴ καὶ ἐξωτερικὴ λει-
τουργική, πνευματικὴ καὶ διοικητικὴ
ἐλευθερία της ἡ ὁποία συνεπαγόταν
πρωτίστως τὴν διαφύλαξη τῆς ἀνοθεύ-
του πατρώας ὀρθοδόξου πίστεως καὶ
τὴν κατὰ τὸ δυνατὸν ἐλευθέρα ἄσκηση
τῶν θρησκευτικῶν δικαιωμάτων τῶν
ὑπόδουλων Ρωμηῶν, ἀφετέρου δὲ τὴν
ὀργάνωση τῆς κοινοτικῆς-διοικητικῆς,
ἐκπαιδευτικῆς, οἰκονομικῆς καὶ ἐν γένει
κοινωνικῆς καὶ πολιτισμικῆς ζωῆς τοῦ
ἀνελεύθερου Γένους καὶ μάλιστα ἐντὸς
τοῦ ἐχθρικοῦ περιβάλλοντος τοῦ ἀλλο-
θρήσκου ὀθωμανοῦ δυνάστου κατακτη-
τοῦ. Ἔτσι τὸ μαρτυρικὸ Οἰκουμενικὸ
Πατριαρχεῖο μὲ βαθειὰ συναίσθηση
τῆς ἱερῆς ἐθναρχικῆς εὐθύνης καὶ ἀπο-
στολῆς του, ὅταν δὲν ὑφίστατο κανεὶς
ἄλλος ἐπίσημος κρατικὸς φορέας σωτη-
ρίας γιὰ τοὺς ὑπόδουλους Ρωμηοὺς καὶ
ὅλα γύρω «τὰ σκίαζε ἡ φοβέρα καὶ τὰ
πλάκωνε ἡ σκλαβιά», διεφύλαξε μέσα
στὴ ζοφερὴ ἀνελευθερία τῶν τεσσάρων
καὶ πλέον αἰώνων τὴν ἀνόθευτη ἑλλη-
νορθόδοξη ἰδιοπροσωπία, αὐτοσυνειδη-
σία καὶ ταυτότητα τοῦ εὐσεβοῦς Γένους
μας.
Ἐξάλλου εἶναι ἱστορικὰ καταγε-
γραμμένος καὶ ἀδιαμφισβήτητος ὁ ἀκα-
τάβλητος διμέτωπος ἀγῶνας τοῦ Οἰκου-
μενικοῦ Πατριαρχείου καὶ τῶν κάθε
βαθμίδος κληρικῶν του ὑπὲρ τῆς δια-
φυλάξεως καὶ διασώσεως τῆς θρησκευ-
τικῆς καὶ ἐθνικῆς αὐτοσυνειδησίας τῶν
ὑπόδουλων Ρωμηῶν ἀπέναντι στοὺς
βίαιους ἐξισλαμισμούς, ποὺ κατὰ περι-
όδους ἐπέβαλε ἡ Ὑψηλὴ Πύλη, καθὼς
καὶ στὸν ὕπουλο καὶ δόλιο κίνδυνο ποὺ
ἐκπήγαζε ἀπὸ τὴν ποικιλόμορφη δράση
τῶν «προβατόσχημων» ρωμαιοκαθο-
λικῶν μισιοναρίων, οἱ ὁποῖοι ἐκμεταλ-
λευόμενοι τὴν δεινὴ θέση τῶν ὑπόδου-
λων ὀρθοδόξων, προσπαθοῦσαν παντὶ
σθένει, μὲ δελεαστικὲς ὑποσχέσεις καὶ
ποικίλες διευκολύνσεις νὰ τοὺς προση-
λυτίσουν. Ἡ μεγαλόπνοη φαναριώτικη
τακτική, ποὺ ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ἀκο-
λούθησε καθ’ ὅλους τοὺς χρόνους τῆς
πικρᾶς δουλείας προκειμένου νὰ ἐξου-
δετερώνει τὶς ποικιλόμορφες κατὰ τοῦ
Γένους μεθοδεύσεις τοῦ ἐχθροῦ, ἔφτασε
μέχρι τοῦ σημείου τῆς αὐτοθυσίας, ἢτοι
τῆς «κενώσεως» αὐτῆς. Δὲν εἶναι τυχαῖο
τὸ γεγονὸς ὅτι στὸν βωμὸ αὐτοῦ τοῦ
ἀνηλεοῦς διμέτωπου ἀγῶνος ἐχύθησαν
θυσιαστικῶς ποταμοὶ αἱμάτων πλειάδος
πατριαρχῶν, ἀρχιερέων, ἱερέων καὶ μο-
ναχῶν, ἐνῶ σὲ πολλὲς ἄλλες περιπτώσεις
οἱ ὀρθόδοξοι κληρικοὶ ὑπέμειναν καὶ
τὸν διὰ τῆς ἀγχόνης μαρτυρικὸ θάνατο.
Ἔτσι ἀνεδείχθησαν οἱ περίλαμπροι, πο-
λύτιμοι, ἀτίμητοι καὶ ἀδαπάνητοι λίθοι
τῆς δόξας τῆς Ὀρθοδόξου Ἐκκλησίας
ποὺ εἶναι οἱ Νεομάρτυρες.
Ἡ σφυρηλάτηση καὶ διατήρηση
ἄσβεστης τῆς ἐθνικῆς καὶ θρησκευτικῆς
συνειδήσεως καὶ ταυτότητος τῶν ὑπό-
δουλων Ρωμηῶν μέσῳ τῆς μόνης ἀκενώ-
του πνευματικῆς δυνάμεως τῆς παιδείας
καὶ «νουθεσίας Κυρίου» συντελοῦνταν
ἀπὸ τοὺς πεπαιδευμένους ἀνθρώπους
τῆς Ἐκκλησίας καὶ τοὺς στηλοβάτες
τοῦ Γένους ὀρθοδόξους κληρικούς, μὲ
ἄμεσο κίνδυνο τῆς ἴδιας τῆς ζωῆς τους
καὶ ὑπὸ ἄκρως δυσχερεῖς καὶ ἀντίξοες
συνθῆκες, ὅταν μάλιστα δάσκαλοι καὶ

27. 26
ὀργανωμένο ἐκπαιδευτικὸ σύστημα
δὲν ὑπῆρχαν, ἐνῷ καὶ τὰ ἐκπαιδευτικὰ
ἐγχειρίδια ἦταν παντελῶς ἀνύπαρκτα.
Ἡ κανδήλα ὅμως τῆς ἐθνικῆς συνει-
δήσεως τοῦ Γένους παρέμενε ἄσβεστη
χάρη στὸ τόσο καταπολεμημένο καὶ
κατασυκοφαντημένο, τόσο ἀπὸ τοὺς
παλαιοὺς ὅσο καὶ ἀπὸ τοὺς νεοφανεῖς
«ἀποδομητὲς τῆς ἱστορίας», λεγόμενο
«κρυφὸ σχολειό», ποὺ δὲν ἦταν ἄλλο
ἀπὸ τὸ ἀναλόγιο, τὸ ψαλτήρι, ὅπως λέ-
γει ὄμορφα ὁ λαός μας, τῶν ἐκκλησιῶν
καὶ τῶν μοναστηριῶν μας ὅπου ὑπὸ τὸ
ἰσχνὸ φῶς τῶν κεριῶν καὶ τῶν κανδη-
λιῶν ὁ παπὰς καὶ ὁ καλόγερος δίδασκαν
«κολλυβογράμματα» στὰ σκλαβωμένα
ρωμηόπουλα, τὰ ὁποῖα κατὰ τοὺς συγκι-
νητικοὺς καὶ γλαφυροὺς λαϊκοὺς στί-
χους μάθαιναν «γράμματα σπουδάματα
τοῦ Θεοῦ τὰ πράματα» ποὺ ἐκπήγαζαν
μέσα ἀπὸ τὸν ἀδαπάνητο καὶ ἀτίμητο
πλοῦτο τῶν εὐαγγελικῶν καὶ ἀποστο-
λικῶν περικοπῶν, ἀπὸ τὴν ὀκτώηχο καὶ
τοὺς ψαλμούς. Παράλληλα δὲν ἔλειπαν
βέβαια καὶ οἱ μεμονωμένες φωτεινὲς καὶ
χαρισματικὲς ἐκεῖνες ἐκκλησιαστικὲς
μορφές, οἱ ὁποῖες μὲ τὴν διδαχὴ καὶ
τὸν ἀφυπνιστικὸ λόγο τους διετήρησαν
ἄσβεστη τὴν κανδήλα τῆς θρησκευτικῆς
καὶ ἐθνικῆς συνειδήσεως τοῦ ρωμαίικου
Γένους. Ἔτσι ὡς ἐν κιβωτῷ διετηρήθη-
σαν ἀλώβητα, ἡ γλῶσσα, οἱ παραδόσεις,
τὰ ἤθη καὶ τὰ ἔθιμα τῆς Ρωμηοσύνης.
Τοῦ λόγου τὸ ἀληθὲς γιὰ τὸν κατα-
λυτικὸ ρόλο καὶ τὴν μέριμνα τῆς Ὀρθο-
δόξου Ἐκκλησίας στὴν ἐκπαίδευση τῶν
ὑπόδουλων ρωμηόπουλων ἐπιβεβαι-
ώνει καὶ πιστοποιεῖ ὁ Ζ’ Κανόνας τῆς
Συνόδου ποὺ συνεκάλεσε τὸ ἔτος 1593
ὁ ἀείδιμος Οἰκουμενικὸς Πατριάρχης
Ἱερεμίας ὁ Β΄, σύμφωνα μὲ τὸν ὁποῖο:
«Ἐπιτάσσεται εἰς ἕκαστον ἐπίσκοπον
τῇ ἑαυτοῦ παροικίᾳ φροντίδα καὶ δαπά-
νην τὴν ἑαυτοῦ ποιεῖν, ὥστε τὰ θεῖα καὶ
ἱερὰ γράμματα διδάσκεσθαι βοηθεῖν δὲ
κατὰ δύναμιν τοῖς ἐθέλουσι διδάσκειν
καὶ τοῖς μαθεῖν προαιρουμένοις ἐὰν
τῶν ἐπιτηδείων χρείαν ἔχουσιν». Ἔτσι
στὶς ἐκκλησίες, στὰ μοναστήρια καὶ
στὰ μετόχια ὁ ἑκάστοτε οἰκεῖος ἐπίσκο-
πος τῆς κάθε ἐπαρχίας εἶχε τὴν εὐθύνη,
τὴν μέριμνα καὶ τὴν ἐν γένει ἐποπτεία
τῆς λειτουργίας τῶν σχολείων. Αὐτὴ δὲ
τὴν ἱστορικὴ ἀναντίρρητη πραγματικό-
τητα καθομολογεῖ μὲ χαρακτηριστικὸ
τρόπο καὶ ὁ Νίκος Σβορῶνος, ὁ ὁποῖος
ἀναφέρει: «Οἱ ἀξιόλογες προσπάθει-
ες τῆς Ὀρθόδοξης Ἐκκλησίας γιὰ τὴν
ἐκπαίδευση, ἡ ὁποία στοὺς πρώτους
αἰῶνες τῆς Τουρκοκρατίας βρίσκεται
ἀποκλειστικὰ στὰ χέρια της, μὲ μονα-
δικοὺς δασκάλους τοὺς μοναχοὺς καὶ
τὸν κατώτερο κλῆρο, στὰ σχολεῖα ποὺ
λειτουργοῦσαν στὶς ἐκκλησίες καὶ τὰ
μοναστήρια, οἱ ἀγῶνες της γιὰ τὴ δια-
φύλαξη τῆς χριστιανικῆς πίστης καὶ τὴν
καθαρότητα τῆς ὀρθοδοξίας, τὰ μέτρα
γιὰ τὸ σταμάτημα τῶν ἐξισλαμισμῶν,
ἀποτελοῦν θεμελιακὴ συμβολὴ γιὰ τὴ
διατήρηση τῆς ἐθνικῆς συνείδησης τῶν
Ἑλλήνων».
Μὲ τὸ πέρασμα τῶν δύο πρώτων αἰώ-
νων κατὰ τοὺς ὁποίους ἐπικρατοῦσαν
τὸ ἀπόλυτο σκότος τῆς ἀμάθειας, ἡ τυ-
ραννικὴ δουλεία καὶ οἱ ἀπηνεῖς διωγ-
μοί, ἀλλὰ κυρίως κατὰ τὰ τέλη τοῦ 17ου
αἰῶνος, ὅταν πιὰ ἡ ὀθωμανικὴ αὐτοκρα-
τορία παρουσιάζει τὰ πρῶτα σημεῖα κάμ-
ψης καὶ παρακμῆς, τὸ Οἰκουμενικὸ Πα-
τριαρχεῖο κινούμενο ἐντός του πλαισί-
ου τῆς ἀξιοποιήσεως «τῶν σουλτανικῶν
προνομίων» συνεργάζεται μὲ τοὺς Φα-
ναριῶτες καὶ σταδιακὰ ἐπιτυγχάνει νὰ
διαμορφώσει εὐνοϊκότερες συνθῆκες
γιὰ τὸ Γένος. Τὸ κορυφαῖο παράδειγ-
μα τοῦ ἐθνοϊεραποστόλου καὶ μεγάλου
Διδάχου τοῦ Γένους Ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ
Αἰτωλοῦ καὶ τῶν λοιπῶν διδαχῶν ποὺ
ἀκολούθησαν τὸ παράδειγμά του, συ-
νέβαλαν στὴ διατήρηση ἀλώβητης τῆς
ἑλληνορθοδόξου ταυτότητος τῶν ὑπό-
δουλων Ρωμηῶν καὶ στὴν ἐθνικὴ ἀφύ-

28. 27
πνιση σύσσωμου τοῦ Γένους. Εὔστοχα
συνεπῶς ἔχει γραφτεῖ ὅτι: «οἱ μεγάλοι
Διδάχοι τοῦ Γένους καὶ οἱ στυλοβάτες
τῆς παιδείας ὑπῆρξαν εἴτε κληρικοί, εἴτε
ἄνδρες ἐξαρτώμενοι ἀπὸ τὴν Ἐκκλησί-
αν, δεδομένου ὅτι τελικὰ τὰ προνόμια μὲ
τὰ ὁποία ἠθέλησεν ὁ Πορθητὴς νὰ προι-
κίσει τὴν Ἐκκλησίαν, ἐλειτούργησαν
οὐσιαστικὰ ὡς Δούρειος Ἵππος τῆς Ρω-
μηοσύνης, ποὺ ἐκράτησαν ἀδούλωτο τὸ
φρόνημα τῶν Ραγιάδων καὶ ἐξέθρεψε τὸ
ὅραμα τῆς ἐθνικῆς ἀποκατάστασης».
Τὸ Οἰκουμενικὸ Πατριαρχεῖο, σὺν
τῷ χρόνῳ, μὲ ἀργὰ ἀλλὰ σταθερὰ καὶ
προσεκτικὰ βήματα, μέσῳ τοῦ ἄριστα
δομημένου καὶ ἱεραρχημένου διοικητι-
κοῦ ἐκκλησιαστικοῦ συστήματος τῶν
κατὰ τόπους μητροπόλεων, ἀρχιεπι-
σκοπῶν καὶ ἐπισκοπῶν του ἐπέτυχε σὲ
ὅλα τὰ ἐπίπεδα τὴν σταδιακὴ βελτίωση
τῶν συνθηκῶν ζωῆς καὶ ἐπιβιώσεως τῶν
ὑποδούλων ἁπανταχοῦ τῆς ὀθωμανικῆς
ἐπικρατείας τέκνων του. Παράλληλα,
τὸ ἄριστα αὐτὸ ὀργανωμένο διοικητικὸ
κοινωτικὸ σύστημα ὡς γνήσια ἔκφραση
τῆς «εὐχαριστιακῆς-ἐκκλησιαστικῆς κοι-
νότητος», μὲ τὶς λειτουργοῦσες ἐφορο-
δημογεροντίες ὑπὸ τὴν ἄμεση ἐποπτεία
τῶν ἐκασταχοῦ πατριαρχικῶν μητρο-
πολιτῶν καὶ σὲ ἄρρηκτη συνεργασία
μὲ τοὺς λοιποὺς φιλοτίμους ὀρθοδόξους
κληρικοὺς τῶν ἐνοριῶν, καθὼς ἐπίσης
καὶ μὲ τὴν ἀπὸ κοινοῦ ὁμόψυχη καὶ
συνάλληλη δράση τῶν σχολικῶν ἐφορο-
επιτροπῶν, συνέβαλε στὴν ὀργάνωση,
ἀπρόσκοπτη καὶ εὔρυθμη λειτουργία
τοῦ ἐκπαιδευ-
τικοῦ συστή-
ματος στὶς
ἑλληνορθόδο-
ξες κοινότη-
τες. Συνέπεια
ὅλου αὐτοῦ
τοῦ ἐγχειρή-
ματος ὑπῆρξε
ἡ ἄνοδος τοῦ
πνευματικοῦ,
μορφωτικοῦ
καὶ ἐν γένει
οἰκονομικοῦ
καὶ κοινωνι-
κοῦ ἐπιπέδου
τοῦ ὑπόδου-
λου Γένους,
τὸ ὁποῖο οὐδέ-
ποτε ἀπώλεσε
τὴν πολιτιστικὴ καὶ ἐθνική του ταυ-
τότητα διατηρῶντας ἀλώβητα καὶ ἀνό-
θευτα στὸ διάβα τῶν αἰώνων, θρησκεία,
γλῶσσα, παράδοση, ἤθη καὶ ἔθιμα.
Κι ἂν ἀκόμη θὰ μποροῦσε κάποιος
νὰ ἐπικρίνει τὴν ἐνίοτε «συνετὴ» καὶ
«φρόνιμη ἱερὰ τακτική» τῆς διοικοῦσας
Ἐκκλησίας ἔναντι τῆς Ὑψηλῆς Πύλης,
δὲν θὰ πρέπει νὰ ἀγνοεῖ ἢ ἐσκεμμένα
νὰ παραβλέπει ὅτι αὐτὴ ἡ ἱερὴ τακτικὴ
ἀπέβλεπε στὴν προστασία τοῦ Γένους
ἀπὸ τὸν ἀφανισμὸ τοῦ ἀλλοθρήσκου κα-
τακτητῆ.
Εἶναι δὲ πολὺ χαρακτηριστικὴ ἡ
ἄποψη τοῦ Στῆβεν Ράνσιμαν: «Στὸ βά-
θος τῆς σκέψεως κάθε Ἕλληνα, ὅσο

29. 28
πιστὰ κι ἂν συνεργαζόταν μὲ τοὺς νέ-
ους Τούρκους κυριάρχους του, φώλια-
ζε ἡ πίστη ὅτι μία μέρα ἡ ἐξουσία τοῦ
Ἀντίχριστου θὰ κατέρρεε καὶ ὅτι τότε
ὁ ἑνωμένος ἑλληνικὸς λαὸς θὰ σηκωνό-
ταν καὶ πάλι γιὰ νὰ ξαναδημιουργήσει
τὴν ἅγια αὐτοκρατορία του». Ὁ δὲ Πα-
τριάρχης Κύριλλος Λούκαρις εὔστοχα
παρατηρεῖ ὅτι: «Δέκα χρόνους ἂν ἐβασί-
λευεν ὁ Τοῦρκος εἰς τὴν Φραγκίαν δὲν
θὰ εὕρισκες ἐκεῖ χριστιανούς», θέλοντας
μὲ τὸν τρόπο αὐτὸ νὰ ἀντιπαραβάλει τὴ
μυστικὴ δύναμη τῆς Ὀρθοδόξου Ἀνατο-
λικῆς Ἐκκλησίας, ἡ ὁποία θυσιάστηκε
μαζὶ μὲ τὸν λαὸ καὶ ἀποτέλεσε τὸ δια-
χωριστικὸ τεῖχος ἀνάμεσα σ’ αὐτὸν καὶ
στὸν ἀλλόθρησκο κατακτητή, μὲ ἀποτέ-
λεσμα «τὰ δύο στοιχεῖα, ἑλληνικὸν καὶ
τουρκικὸν, νὰ παραμείνουν κατὰ τὴν
διάρκειαν 4 αἰώνων ἄμικτα, ὥσπερ τὸ
ὕδωρ καὶ τὸ ἔλαιον» (Κ. Παπαρρηγό-
πουλος).
Ἀποδεικνύεται λοιπὸν ἱστορικὰ ὅτι
στοὺς δυσχείμερους καὶ δίσεκτους χρό-
νους τῆς ὑποδουλώσεως ἡ Ὀρθόδοξη
Ἐκκλησία «ἐνσαρκωμένη» καὶ ὑποστα-
σιοποιημένη στὸν θεσμὸ τοῦ Οἰκουμενι-
κοῦ Πατριαρχείου ἀπέβη, κατὰ τὴν ἐπι-
τυχῆ διατύπωση τοῦ Ἐμμ. Πρωτοψάλ-
τη, «εἰς τῶν κυριοτέρων παραγόντων
τῆς πολιτικῆς ἀποκαταστάσεως τοῦ
ὑποδουλωθέντος ἔθνους μας». Τοῦτο δὲ
συνέβη, ὅπως γράφει ὁ Βρετανὸς βυζα-
ντινολόγος Στῆβεν Ράνσιμαν στὸ ἔργο
του: «Ἡ Μεγάλη Ἐκκλησία ἐν αἰχμα-
λωσίᾳ», ἐπειδὴ «ἡ Ἐκκλησία κατώρθω-
σε νὰ ἐπιβιώσει. Καὶ ὅσο ἡ Ἐκκλησία
ἐπεβίωνε, τὸ ἔθνος δὲν μποροῦσε νὰ
πεθάνει». Γι’ αὐτὸν ἀκριβῶς τὸν λόγο ὁ
σοφὸς νομομαθὴς Νικόλαος Σαρίπολος
δικαιολογουμένα ἀπὸ τὴν ἴδια τὴν ἱστο-
ρικὴ πραγματικότητα διεκήρυττε στὴ
Β΄ Ἐθνοσυνέλευση τοῦ 1864, σχεδὸν
ἀποκαλυπτικὰ καὶ ἐν εἴδει δημοσίας
ὁμολογίας: «Ἐσώθημεν διὰ τῆς Ἐκκλη-
σίας».
ΠΕΡΙ ΝΟΕΡΑΣ
ΠΡΟΣΕΥΧΗΣ
«Ἄρχὴ κάθε θεοφιλοῦς
εργασίας ἀποτελεῖ ἡ
μετὰ πίστεως ἐπίκληση
τοῦ σωτηρίου ὀνόματος
τοῦ Κυρίου ἡμῶν Ἰησοῦ
Χριστοῦ».
Ὅσιοι Κάλλιστος
καὶ Ἰγνάτιος Ξανθόπουλοι
«Ἡ μνήμη τοῦ Θεοῦ,
δηλαδὴ ἡ νοερὰ προσευχή,
εἶναι ἡ ὑψηλότερη ἀπ'
ὅλες τὶς ἐργασίες. Αὐτὴ
ὀνομάζεται καὶ κεφαλὴ
ἀρετῶν, γιατὶ εἶναι ἀγάπη
Θεοῦ».
Ὅσιος Γρηγόριος Σιναΐτης
«Πρὶν ἀπὸ κάθε ἄλλη
καλὴ ἐργασία καὶ μελέτη
πρέπει νὰ προσευχώμαστε
στὸν Κύριο καὶ ἀπὸ
Αὐτὸν νὰ ζητοῦμε
τὸ ἔλεος ἀδιστάκτως•
καὶ τὸ Πανάγιον καὶ
γλυκύτατον ὄνομά
Του νὰ ἔχωμε ἔργο καὶ
μελέτημα ἀδιάλειπτο,
αὐτὸ τὸ ὄνομα συνεχῶς
καὶ νὰ περιφέρωμε στὴν
καρδιὰ καὶ στὸν νοῦ καὶ
στὰ χείλη• Καὶ μὲ αὐτὸ
τὸ μέσο καὶ μαζὶ μ' αὐτὸ
καὶ νὰ ἀναπνέωμε καὶ νὰ
ζοῦμε καὶ νὰ κοιμώμαστε
καὶ νὰ ξυπνοῦμε καὶ νὰ
κινούμαστε καὶ νὰ τρῶμε
καὶ νὰ πίνωμε».
Ὅσιοι Κάλλιστος
καὶ Ἰγνάτιος Ξανθόπουλοι

30. 29
OΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
ΝΕΟΤΗΤΑ
ΜΑΝΝΑ
ΓΛΥΚΥΤΑΤΗ,
ΑΤΙΜΗΤΗ
ΜΑΝΝΑ
«Μῆ­τερ,μῆ­τερ!
Ἐ­ὰνλη­σμο­νή­σωτὸνΘε­ό,
θὰλη­σμο­νή­σωκαὶσέ­να».
Ἀρ­χιμ. Νι­κό­δη­μου Καν­σί­ζογλου
Ἱ­ε­ρο­κή­ρυκος Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως
Ἐ­δέσ­σης, Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας
1. Η ΜΗΤΕΡΑ ΖΩΗΣ ΚΑΙ ΘΑΝΑΤΟΥ
ΜΝΗΜΗ ΚΑΙ ΠΑΡΑΚΛΗΤΟΣ
α. Ὁ Ὀ­δυσ­σέ­ας συ­ναν­τᾶ
τὴν ψυ­χὴ τῆς μάν­νας του.
Στὴ Λ΄ ρα­ψω­δί­α τῆς Ὀ­δύσ­σειας ὁ
Ὅ­μη­ρος πα­ρου­σιά­ζει τὸν Ὀ­δυσ­σέ­α νὰ
περ­νᾶ τὰ ὅ­ρια τοῦ Ὠ­κε­α­νοῦ, ὅ­που βρι­
σκό­ταν ἡ εἴ­σο­δος τοῦ Ἅ­δη, καὶ ἐ­κεῖ νὰ
συ­ναν­τᾶ ἕ­να πλῆ­θος ἀ­πὸ ψυ­χὲς νε­κρῶν,
ἀ­νά­με­σα στὶς ὁ­ποῖ­ες καὶ τὴν ψυ­χὴ τῆς

31. 30
μάν­νας του, τῆς Ἀν­τι­κλεί­ας. Ὅ­ταν ὁ
Ὀ­δυσ­σέ­ας εἶ­δε τὴ μάν­να του, λέ­ει ὁ Ὅ­μη­
ρος: «τὴν μὲν ἐ­γὼ δά­κρυ­σα ἰ­δὼν ἐ­λέ­η­σά
τε θυ­μῷ», δηλ. τὰ μά­τια του δά­κρυ­σαν
καὶ πό­νε­σε ἡ ψυ­χή του. Μὲ με­γά­λη ἀ­γω­
νί­α ρώ­τη­σε τὸ μάν­τη Τει­ρε­σί­α, τί πρέ­πει
νὰ κά­νει γιὰ νὰ πλη­σιά­σει καὶ νὰ μι­λή­σει
στὴν ψυ­χὴ τῆς μάν­νας του. Καὶ ὅ­ταν κα­
τά­φε­ρε νὰ τῆς μι­λή­σει, μὲ πό­νο βα­θὺ τὴ
ρω­τοῦ­σε γιὰ τὰ βά­σα­να ποὺ πέ­ρα­σε καὶ
γιὰ τὸ θά­να­τό της. Κι αὐ­τὴ πι­κρά τοῦ
ὁ­μο­λό­γη­σε: «ἀλ­λὰ μὲ σὸς τε πό­θος με­λι­
η­δέ­α θυ­μὸν ἀ­πηύ­ρα», δηλ. πῶς πέ­θα­νε
ἀ­πὸ λύ­πη, για­τί δὲν εἶ­χε κον­τὰ της τὸ
παι­δί της. Ὁ Ὀ­δυσ­σέ­ας βα­θιὰ συγ­κι­νη­
μέ­νος ζη­τοῦ­σε νὰ ἀγ­κα­λιά­σει τό­τε τὴν
ψυ­χὴ τῆς μάν­νας του, «μη­τρὸς ἐ­μῆς ψυ­
χὴν ἐ­λέ­ειν κα­τα­τε­θνη­κυ­ΐ­ης», δι­ό­τι ἔ­τσι
πί­στευ­ε πὼς θὰ βρεῖ πα­ρη­γο­ριὰ καὶ ἡ
δι­κή του ψυ­χὴ ποὺ βρί­σκε­ται σὲ θλί­ψη
«ἀμ­φο­τέ­ρῳ κρυ­ε­ροῖ­ο τε­ταρ­πώ­με­σθα γό­
οι­ο». Δὲν ἔ­παυ­ε νὰ τὴν ἀ­πο­κα­λεῖ «σε­βά­
σμια μη­τέ­ρα» καὶ νὰ τῆς ζη­τᾶ συμ­βου­λὲς
γιὰ τὸ τί πρέ­πει νὰ κά­νει στὸ μέλ­λον,
ὅ­ταν θὰ γυ­ρί­σει στὴν Ἰ­θά­κη. Βλέ­που­με
τὸν Ὅ­μη­ρο, τὸν γνή­σιο ἐκ­φρα­στῆ τῆς
ἑλ­λη­νι­κῆς ψυ­χῆς τῶν ἀρ­χαί­ων μας προ­
γό­νων, ἀλ­λὰ καὶ ὅ­λων τῶν αἰ­ώ­νων, νὰ
πα­ρου­σιά­ζει τὴ μάν­να σὰν τὴν πιὸ δυ­να­
τὴ πα­ρη­γο­ριὰ καὶ πα­ρά­κλη­ση αὐ­τοῦ καὶ
τοῦ ἄλ­λου κό­σμου.
β. Ὁ ὅ­σιος Συ­με­ών
καὶ ἡ κοί­μη­ση τῆς μη­τέ­ρας του.
Ὁ γλυ­κύ­τα­τός μας ὅ­σιος Συ­με­ών ὁ
«διά Χρι­στόν σα­λός», ποὺ ἔ­ζη­σε τόν 6ο
αἰ­
ῶ­να, ὡς ἀ­σκη­τής στήν ἔ­ρη­μο τῆς Πα­λαι­
στί­νης καί ἀρ­γό­τε­ρα ὡς φω­τει­νός φά­ρος
στήν Ἔ­με­σα τῆς Συ­ρί­ας, με­γά­λω­σε ὀρ­
φα­νὸς ἀ­πό πα­τέ­ρα καί ἔ­τσι εἶ­χε μιά πο­λύ
στε­νή καί τρυ­φε­ρή σχέ­ση μέ τήν εὐ­σε­
βῆ μη­τέ­ρα του. Ὁ με­γά­λος πό­θος του γιά
τόν Θε­ό τόν ἔ­κα­νε νά νι­κή­σει τό φυ­σι­κό
πό­θο γιά τήν ἀ­γα­θή μη­τέ­ρα του καί νά
ἀ­σκη­τεύ­σει γιά χρό­νια πολ­λά στά σπή­
λαι­α τῆς ἐ­ρή­μου. Ἐ­κεῖ, κά­ποι­α μέ­ρα, στίς
ἀρ­χές τοῦ ἀ­σκη­τι­κοῦ του ἀ­γῶ­να, ἦλ­θε σέ
ἔκ­στα­ση καί εἶ­δε τήν ψυ­χή τῆς μη­τέ­ρας
του νά φεύ­γει γιά τόν οὐ­ρα­νό. Κα­τά­λα­βε
ὅ­τι ἐ­κεί­νη τή στιγ­μή ἡ μη­τέ­ρα του κοι­
μή­θη­κε. Τά μά­τια του γέ­μι­σαν δά­κρυ­α
καί ἔρ­ρε­αν σάν μαρ­γα­ρι­τά­ρια πά­νω στό
στῆ­θος του. Ἄρ­χι­σε νά προ­σεύ­χε­ται γιά
τήν ψυ­χή τῆς μη­τέ­ρας του. Εἶ­ναι πο­
λύ συγ­κι­νη­τι­κό αὐ­τό πού γρά­φε­ται στό
βί­ο του, ὅ­τι ἐ­κεί­νη τή στιγ­μή ἀ­πό τήν
με­γά­λη ἀ­γά­πη του πρός τή μη­τέ­ρα του
«σε­νε­στρέ­φον­το καί συ­νε­τα­ράσ­σον­το τά
σπλάγ­χνα αὐ­τοῦ», δηλ. πο­νοῦ­σαν καί τα­
ράσ­σον­ταν τά σπλάγ­χνα του ἀ­πό τή φυ­
σι­κή ἀ­γά­πη τοῦ γυι­οῦ πρός τή μη­τέ­ρα.
Καί στήν προ­σευ­χή του ἀ­νέ­πεμ­ψε πρός
τόν Θε­ό λό­γους συγ­κι­νη­τι­κούς καί πα­
ρα­κα­λοῦ­σε τόν Θε­ό νά δε­χθεῖ τήν ψυ­χή
τῆς μη­τέ­ρας του, πού ἔ­κα­νε τή με­γά­λη
θυ­σί­α νά δώ­σει στό Θε­ό μι­κρό τό μο­νά­
κρι­βο γυι­ό της, τή μό­νη πα­ρη­γο­ριά της
στόν κό­σμο, «τό συγ­κοι­μώ­με­νον αὐ­τῇ
πρό­βα­τον», δηλ. τό προ­βα­τά­κι πού κοι­
μό­ταν μα­ζί της. Ὤ! Πό­σο τρυ­φε­ρή ἡ ψυ­
χή τῶν ἁ­γί­ων! Πό­σο μᾶς πα­ρη­γο­ροῦν καί
μᾶς ἐμ­πνέ­ουν στήν ἀ­γά­πη γιά τή μάν­να
μας!
γ. Ἡ ΄΄Παι­δι­κή Πα­σχα­λιά΄΄
τοῦ Ἀ­λέ­ξαν­δρου Πα­πα­δι­α­μάν­τη.
Ὁ Ἀ­λέ­ξαν­δρος Πα­πα­δι­α­μάν­της στό
δι­ή­γη­μά του ΄΄Παι­δι­κή Πα­σχα­λιά΄΄ ἀ­να­
φέ­ρε­ται σέ δύ­ο μι­κρά ἀ­δελ­φά­κια τεσ­σά­
ρων καί ὀ­κτώ χρο­νῶν, τή Μόρ­φω καί
τόν Εὐ­αγ­γε­λι­νό, πού ζοῦν τό πρῶ­το Πά­
σχα δί­χως τή μη­τέ­ρα τους. Αὐ­τή ἀ­πέ­θα­
νε ἕ­να μῆ­να με­ρί­που με­τά τό πε­ρυ­σι­νό
Πά­σχα πά­νω στή γέν­να μα­ζί μέ τό παι­
δί. Τά δύ­ο μι­κρά παι­διά, ἰ­δι­αί­τε­ρα ὅ­μως
ἡ ὀ­κτά­χρο­νη Μόρ­φω, θυ­μοῦν­ται τό πε­
ρυ­σι­νό Πά­σχα πού τά πάν­τα γέ­μι­ζαν ἀ­πό
τήν πα­ρου­σί­α καί τή στορ­γή τῆς μάν­νας
τους. Ὅ­λη ἡ Με­γά­λη Ἑ­βδο­μά­δα καί ἡ
Ἀ­νά­στα­ση ἦ­ταν δε­μέ­νη μέ τή γλυ­κιά μη­

32. 31
τέ­ρα τους. Οἱ προ­ε­τοι­μα­σί­ες, ἡ Ἐκ­κλη­
σί­α, τά φα­γη­τά, τά ρου­χα­λά­κια τους, οἱ
λαμ­πά­δες, οἱ κου­λοῦ­ρες, τά πάν­τα περ­
νοῦ­σαν ἀ­πό τά χέ­ρια τῆς στορ­γι­κῆς μη­
τέ­ρας τους. Φέ­τος, με­τά τή συμ­φο­ρά, τά
πάν­τα ἔ­χα­σαν τήν πνο­ή καί τό νό­η­μά
τους. Μό­νο λύ­πη καί κα­τή­φεια χρω­μά­
τι­ζε τά λυ­πη­μέ­να προ­σω­πά­κια τους καί
τά μαυ­ρο­φο­ρε­μέ­να μι­κρά τους κορ­μιά. Ὁ
Ἀ­λέ­ξαν­δρος Πα­πα­δι­α­μάν­της στίς τε­λευ­
ταῖ­ες γραμ­μές τοῦ συγ­κι­νη­τι­κοῦ αὐ­τοῦ
δι­η­γή­μα­τος κα­τα­λή­γει στήν πιό γλυ­κιά
κι ἀ­λη­θι­νή δι­α­κή­ρυ­ξη: «Γλυ­κεῖ­α Πα­σχα­
λιά, ἡ μή­τηρ τῆς χα­ρᾶς! Γλυ­κεῖ­α μή­τηρ,
τῆς Πα­σχα­λιᾶς ἡ ἐν­σάρ­κω­σις!». Πράγ­μα­
τι, εἶ­ναι γλυ­κό τό Πά­σχα καί κά­θε ἑ­ορ­τή,
δι­ό­τι ἀ­πο­τε­λεῖ τήν πη­γή τῆς χα­ρᾶς, ἀλ­λά
καί ἡ μάν­να εἶ­ναι γλυ­κιά, δι­ό­τι δι᾿ αὐ­τῆς
ἐν­σαρ­κώ­νε­ται, βι­ώ­νε­ται, πραγ­μα­τώ­νε­ται
κά­θε ἑ­ορ­τή καί κά­θε χα­ρά.
2. ΟΙ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟΙ ΜΑΣ ΠΑΤΕΡΕΣ
ΓΙΑ ΤΗΝ ΜΗΤΕΡΑ
α. «Μέ κα­λές μη­τέ­ρες θά ἀλ­λά­ξου­με
τόν κό­σμο».
Ἕ­νας σπου­δαῖ­ος Ρου­μά­νος πνευ­μα­
τι­κός, ὁ Γέ­ρων Ἀρ­σέ­νιος Πα­πα­τσι­ώκ,
συμ­βού­λευ­ε τίς νε­α­ρές κο­πέλ­λες, πού
ἐ­πρό­κει­το νά κά­νουν οἰ­κο­γέ­νεια καί τίς
νέ­ες μη­τέ­ρες, πού μό­λις ἀ­πέ­κτη­σαν παι­
διά, ὅ­τι ἡ ἀ­πο­στο­λή τῆς μη­τέ­ρας στόν κό­
σμο εἶ­ναι θεί­α καί ἱ­ε­ρή. Ἡ μη­τέ­ρα γεν­νᾶ,
ἀλ­λά καί ἀ­να­γεν­νᾶ τά παι­διά της, δη­λ. τά
φέρ­νει στήν πα­ροῦ­σα ζω­ή, ἀλ­λά καί τά
γεν­νᾶ πνευ­μα­τι­κά γιά τήν αἰ­ώ­νια ζω­ή.
Τό ἔν­στι­κτο τῆς ἀ­γά­πης της γιά τά παι­διά
εἶ­ναι ἡ ὡ­ραι­ό­τε­ρη μέ­θο­δος γι᾿ αὐ­τήν τήν
ἀ­να­γέν­νη­ση. Ἔ­τσι, ἀ­να­γεν­νᾶ­ται καί ἡ
κοι­νω­νί­α καί ὁ κό­σμος. Μά­λι­στα, δι­ά­βα­ζε
στίς νέ­ες μη­τέ­ρες ἕ­να ποί­η­μα γραμ­μέ­νο
ἀ­πό τή βα­σί­λισ­σα Ἐ­λι­σά­βετ τῆς Ρου­μα­
νί­ας: «Ἄν ἀ­κού­σα­τε γιά κά­ποι­ον ἥ­ρω­α,
ὁ ὁ­ποῖ­ος ἐ­νί­κη­σε σέ μά­χες καί πί­σω του
ἀ­πέ­δι­δε δι­και­ο­σύ­νη στό λα­ό, νά ξέ­ρε­τε
ὅ­τι εἶ­χε μιά κα­λή μη­τέ­ρα. Ἐ­άν θ᾿ ἀ­κού­
σε­τε γιά κά­ποι­ον ἥ­ρω­α, ὁ ὁ­ποῖ­ος ἔ­γρα­ψε
καί τρα­γού­δη­σε ποι­ή­μα­τά του καί ὁ στί­
χος του ἄλ­λα­ξε τά φρο­νή­μα­τα τῆς ζω­ῆς,
τίς ὀ­μορ­φι­ές καί ἐ­πι­δι­ώ­ξεις τῶν καρ­δι­ῶν
τοῦ λα­οῦ του, νά ξέ­ρε­τε πώς εἶ­χε μιά κα­
λή μη­τέ­ρα!».
β. Τά ἐ­λατ­τώ­μα­τα τῆς μη­τέ­ρας μας.
Κά­πο­τε, ἕ­νας νε­α­ρός ἄν­δρας ὁ­δή­γη­
σε τή μη­τέ­ρα του, σχε­δόν τρα­βών­τας
την ἀπ᾿ τό χέ­ρι, στόν ἅ­γιο Σε­ρα­φείμ τοῦ
Σά­ρωφ. Ἦ­ταν λυ­πη­μέ­νος καί ἐ­ξορ­γι­σμέ­
νος μα­ζί, δι­ό­τι ἡ μη­τέ­ρα του ΄΄ἔ­πι­νε΄΄ καί
εἶ­χε φθά­σει νά εἶ­ναι ἀλ­κο­ο­λι­κή. Μό­λις
φθά­σαν μπρο­στά στόν ἅ­γιο Σε­ρα­φείμ, ὁ
νε­α­ρός πῆ­ρε ἀ­να­πνο­ή γιά ν᾿ ἀρ­χί­σει νά
πα­ρα­πο­νεῖ­ται γιά τό πά­θος τῆς μη­τέ­ρας
του καί νά ζη­τή­σει τήν ἐ­πέμ­βα­ση τοῦ
Στά­ρετς. Τόν πρό­λα­βε, ὅ­μως, ὁ Στά­ρετς,
τοῦ ἔ­κλει­σε μέ τήν πα­λά­μη του τό στό­
μα λέ­γον­τάς του ὅ­τι πο­τέ δέν πρέ­πει νά
πα­ρα­πο­νού­μα­στε γιά τά ἐ­λατ­τώ­μα­τα τῆς
μη­τέ­ρας μας, μό­νον νά προ­σευ­χό­μα­στε.
Ἀ­πα­ρά­μιλ­λα συγ­κι­νη­τι­κό εἶ­ναι καί αὐ­τό
πού ὁ ἁ­γι­ώ­τα­τος Μη­τρο­πο­λί­της Ἐ­δέσ­
σης κυ­ρός Καλ­λί­νι­κος, σέ πα­ρό­μοι­α πε­
ρί­πτω­ση ἔ­γρα­φε σέ κά­ποι­ον: «Ἡ μη­τέ­ρα
εἶ­ναι ἱ­ε­ρόν πρό­σω­πον ἔ­στω καί ἄν εὑ­ρί­
σκε­ται εἰς τόν βοῦρ­κον τῆς ἁ­μαρ­τί­ας». Ὁ
ἴ­διος ἔ­λε­γε δι­δα­κτι­κά: «Ὅ,τι κά­μνο­με διά
τή Μη­τέ­ρα εἶ­ναι μη­δα­μι­νόν. Ἡ Μάν­να
προ­σφέ­ρει τό­σα, ὥ­στε οἱ­α­δή­πο­τε θυ­σί­α
δι᾿αὐ­τήν εἶ­ναι ἀ­να­ξί­α λό­γου... Μάν­να λέ­
γω καί μοῦ φαί­νε­ται ὅ­τι μο­σχο­βο­λά­ει τό
στό­μα μου».
γ. Ὁ ἅ­γιος Νε­κτά­ριος καί «Ἡ ἀ­γω­γή
τῶν παί­δων καί αἱ Μη­τέ­ρες».
Ὁ ἅ­γιος Νε­κτά­ριος, ὅ­πως φαί­νε­ται
ἀ­πό τά γρα­πτά του, ἀ­γα­ποῦ­σε πο­λύ τήν
μη­τέ­ρα του καί ἐ­ξέ­φρα­ζε συ­χνά τήν εὐ­
γνω­μο­σύ­νη του, φα­νε­ρώ­νον­τας τήν
ἐ­πί­δρα­σή της στή ζω­ή του. Εἶ­ναι τρυ­φε­

33. 32
ρώ­τα­τος, ὅ­ταν ἐκ­θέ­τει τίς παι­δα­γω­γι­κές
του ἀρ­χές: «Ἡ μη­τέ­ρα μ᾿ ἕ­να βλέμ­μα της,
μ᾿ ἕ­να φί­λη­μα, μέ τή γλυ­κύ­τη­τα τῆς φω­
νῆς της, μέ τά θερ­μά χά­δια της, μπο­ρεῖ
νά δι­ε­γεί­ρει εὔ­κο­λα στήν καρ­διά τοῦ παι­
διοῦ της τήν ἐ­πι­θυ­μί­α γιά τήν ἀ­ρε­τή...
Τό παι­δί της με­γα­λώ­νον­τας στήν ἀγ­κα­
λιά της καί θερ­μαι­νό­με­νο μέ τή στορ­γή
της, μα­θαί­νει κι αὐ­τό ν᾿ ἀ­γα­πᾶ, προ­τοῦ
κἄν μά­θει τήν ἔν­νοι­α τοῦ ἠ­θι­κοῦ νό­μου
κι ἀρ­χί­ζει νά κα­τα­λα­βαί­νει τόν Θε­ό μέσ᾿
στήν παι­δι­κή καρ­διά του ἀ­πό τόν τρό­πο
τῆς μη­τέ­ρας του». Τοῦ ἄ­ρε­σε νά ἐ­πα­να­
λαμ­βά­νει τά λό­για ἑ­νός με­γά­λου παι­δα­
γω­γοῦ: «Πί­στευ­σα στήν μη­τέ­ρα μου καί
ἡ καρ­διά της μοῦ ἔ­δει­ξε τόν Θε­ό· ὁ Θε­ός
μου εἶ­ναι ὁ Θε­ός τῆς μη­τέ­ρας μου· ὁ Θε­ός
τῆς καρ­διᾶς μου εἶ­ναι ὁ Θε­ός τῆς καρ­διᾶς
της. Μη­τέ­ρα, μη­τέ­ρα! Ἐ­άν λη­σμο­νή­σω
τόν Θε­ό, θά λη­σμο­νή­σω καί σέ­να».
3. ΤΩΝ ΧΡΙΣΤΙΑΝΩΝ ΜΗΤΕΡΑ ΤΩΝ
ΟΥΡΑΝΩΝ Η ΠΛΑΤΥΤΕΡΑ
α. «Λέ­γει τῇ μη­τρί αὐ­τοῦ...».
Ἡ ἐκ­κλη­σί­α μας καί κά­θε
εὐ­λα­βής χρι­στια­νός μέ δέ­ος,
ἔ­πλη­ξη, καί θαυ­μα­σμό προ­σέ­
βλε­ψε στούς τε­λευ­ταί­ους λό­
γους τοῦ Χρι­στοῦ μας ἐ­πί τοῦ
Σταυ­ροῦ λί­γο πρίν πα­ρα­δώ­σει
τό πνεῦ­μα του στά χέ­ρια τοῦ
Θε­οῦ καί Πα­τρός. Ἀ­νά­με­σα σ᾿
αὐ­τούς ξε­χω­ρί­ζουν μέ συγ­κί­νη­
ση τά λό­για γιά τή Μη­τέ­ρα Του.
Στά χέ­ρια τοῦ πιό ἀ­γα­πη­μέ­νου
μα­θη­τῆ ἄ­φη­σε τό πιό ἀ­γα­πη­
μέ­νο πρό­σω­πο ἐ­πί τῆς γῆς, τή
Μη­τέ­ρα του. «Ἰ­η­σοῦς οὖν ἰ­δὼν
τὴν μη­τέ­ρα καὶ τὸν μα­θη­τὴν
πα­ρε­στῶ­τα ὃν ἠ­γά­πα, λέ­γει τῇ
μη­τρί αὐ­τοῦ· Γύναι, ἴ­δε ὁ υἱ­ός
σου, εἶ­τα λέ­γει τῷ μα­θη­τῇ· Ἰ­δοὺ
ἡ μή­τηρ σου». Δι­καί­ως! Δι­ό­τι,
ἡ Πα­να­γί­α ἀ­γά­πη­σε τόν Χρι­στό
ὅ­σο κα­νέ­νας ἄλ­λος ἄν­θρω­πος
ἐ­πί τῆς γῆς. Γι᾿ αὐ­τό τό λό­γο, ἄλ­
λω­στε, πό­νε­σε καί πε­ρισ­σό­τε­ρο
ἀ­πό ὅ­λους τούς ἀν­θρώ­πους ἐ­πί
τῆς γῆς, δι­ό­τι ὅ­σο πιό με­γά­λη εἶ­
ναι ἡ ἀ­γά­πη, τό­σο πιό με­γά­λος
εἶ­ναι καί ὁ πό­νος. Ἡ Πα­να­γί­α ἀ­γά­πη­σε
τόν Χρι­στό σέ τέ­λει­ο βαθ­μό, γι᾿ αὐ­τό καί
ὁ πό­νος της ὑ­πῆρ­ξε ὁ με­γα­λύ­τε­ρος ἐ­πί τῆς
γῆς. Κά­θε μη­τέ­ρα πού πο­νᾶ γιά τό παι­δί
της βρί­σκει τέ­λεια ἀν­τί­λη­ψη στό πρό­σω­
πο τῆς Μη­τέ­ρας τοῦ Χρι­στοῦ.
β. «Ξέ­ρει Αὐ­τή τί κά­νει...».
Πα­λαι­ό­τε­ρα κυ­κλο­φο­ροῦ­σε ἕ­να ὄ­μορ­
φο ἀ­νέκ­δο­το γιά τήν ΄΄ὑ­περ­βά­λου­σα΄΄

34. 33
ἀ­γά­πη τῆς Πα­να­γί­ας πρός τούς χρι­στια­
νούς. «Ὁ Χρι­στός πε­ρι­δι­α­βαί­νον­τας τόν
πα­ρά­δει­σο συ­νάν­τη­σε κά­ποι­ον πού δέν
θά ἔ­πρε­πε κα­νο­νι­κά νά βρί­σκε­ται ἐν­τός
τοῦ Πα­ρα­δεί­σου. Κά­λε­σε τόν Ἀπ. Πέ­τρο,
δι­ό­τι αὐ­τός εἶ­ναι ὁ θυ­ρω­ρός καί βα­στᾶ τά
κλει­διά, καί τοῦ ἔ­κα­νε πα­ρα­τή­ρη­ση νά
εἶ­ναι πιό προ­σε­κτι­κός. Ὁ ἅ­γιος Πέ­τρος
χα­μή­λω­σε τά μά­τια του καί δέν μί­λη­σε.
Τό ἴ­διο, ὅ­μως, ἐ­πα­να­λή­φθη­κε δύ­ο-τρεῖς
φο­ρές ἀ­κό­μη. Τήν τε­λευ­ταί­α φο­ρά ὁ Χρι­
στός ἦ­ταν πο­λύ αὐ­στη­ρός μέ τόν Πέ­τρο.
Τό­τε αὐ­τός ἀ­πο­λο­γή­θη­κε λέ­γον­τας πώς
ἡ Πα­να­γί­α συ­νε­χῶς πε­ρι­δι­α­βαί­νει ἔ­ξω
ἀ­πό τά τεί­χη τοῦ Πα­ρα­δεί­σου καί συ­χνά
πιά­νει κά­ποι­ον ἀ­πό τούς ἔ­ξω καί τόν πε­
τά­ει πά­νω ἀ­πό τό τεῖ­χος μέ­σα στόν Πα­
ρά­δει­σο. Ὁ Χρι­στός γιά λί­γο σι­ώ­πη­σε καί
κα­τό­πιν εἶ­πε: «Ἄν εἶ­ναι ἔ­τσι, κα­λῶς· ξέ­
ρει τί κά­νει ἡ Μη­τέ­ρα μου».
γ. Στήν ἀγ­κα­λιά τῆς Πα­να­γί­ας.
Ὅ­λοι ἔ­χου­με ἀ­νάγ­κη ἀ­πό τήν ἀγ­κα­
λιά καί στορ­γή τῆς μάν­νας μας, πε­ρισ­σό­
τε­ρο ἀ­πό πα­λά­τια καί με­γά­λους θη­σαυ­
ρούς. Ἡ ἀγ­κα­λιά της μᾶς με­τα­δί­δει πνο­ή
καί ζω­ή. Ἀλ­λά ἀ­κό­μη πιό πο­λύ, ἔ­χου­με
ἀ­νάγ­κη ἀ­πό τή σκέ­πη καί τήν ἀγ­κα­λιά
τῆς με­γά­λης Μη­τέ­ρας μας· αὐ­τή τήν ἴ­δια
ἀγ­κα­λιά πού κρά­τη­σε μέ­σα της τόν Θε­ό
μας, μιά ἀγ­κα­λιά πού χω­ρά­ει στορ­γι­κά
ὅ­λους ὅ­σους πό­νε­σαν ἤ πο­νοῦν σ᾿ αὐ­τή
τή ζω­ή, ὅ­λους ὅ­σους μα­ζί μέ τόν γλυ­κύ
ποι­η­τῆ προ­σεύ­χον­ται καί λέ­γουν: «Μέσ᾿
τήν ἀγ­κά­λη σου, ὦ θαῦ­μα! Κρα­τᾶς τό
Θε­ό μας, ΜΗΤΕΡΑ, κι εἶ­σαι ἀπ᾿ τή γῆ κι
ἀπ᾿ τούς κό­σμους τῶν ἄ­στρων, ἐ­σύ, Πλα­
τυ­τέ­ρα!».
Παναγία Βλαχέρνα - Πλατυτέρα, 1745

35. 34
Β
λέπουμε συχνά, ἰδίως τὸ καλο-
καίρι, πολλὰ πουλάκια νὰ κά-
θονται ἀμέριμνα πάνω σὲ «κα-
λώδια ὑψηλῆς τάσεως», χωρὶς νὰ πα-
θαίνουν τὴν παραμικρὴ ζημία. Μέσα
ὅμως ἀπὸ τὰ καλώδια αὐτὰ περνᾶ τόσο
μεγάλη ἐνέργεια, ποὺ εἶναι ἱκανὴ νὰ
κάνει ὁλόκληρο τὸν κόσμο νὰ ἐκραγεῖ.
Τὸ ἴδιο συμβαίνει καὶ μὲ μᾶς τοὺς πι-
στούς. Μέσα στὴν Ἐκκλησία ἔχουμε
τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες, τοὺς ἑορτάζουμε
κάθε χρόνο, τὰ σχολεῖα τοὺς ἔχουν ὡς
προστάτες τους, ὅμως οὔτε οἱ διδάσκο-
ντες, οὔτε οἱ μαθητές, γιὰ νὰ μὴν πῶ
ὅτι οὔτε καὶ οἱ κληρικοὶ δὲν διανοού-
μαστε τί μεγάλος θησαυρὸς εἶναι οἱ
Τρεῖς αὐτοὶ μέγιστοι ἅγιοι διδάσκαλοι
καὶ Ἱεράρχες τῆς Ἐκκλησίας μας. Τόση
δύναμη, σοφία, γνώση καὶ θεία χάρη
ἔχουν τὰ συγγράμματά τους καὶ ἡ ζωή
τους, ἀλλὰ προπάντων καὶ αὐτοὶ οἱ ἴδι-
οι βρισκόμενοι στὸν οὐρανό –«Θεῷ γὰρ
ζῶσι πάντες οἱ κατὰ Θεὸν ζήσαντες,
κἂν ἐνθένδε ἀπαλλαγῶσι1
», δηλαδὴ
στὸν Θεὸ ζοῦνε ὅλοι ὅσοι ἔζησαν κατὰ
Θεόν, ἀκόμη καὶ ἂν ἀναχωρήσουν ἀπὸ
τὸν ἐδῶ κόσμο− ὥστε νὰ μποροῦν νὰ
κάνουν τεράστια ἀλλαγὴ σὲ ὅλο τὸν
κόσμο. Πραγματικά, ἂν γίνει εὐρύτε-
ρα γνωστὴ ἡ χάρη καὶ ἡ σοφία τοῦ λό-
γου τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν, τότε πλήθη
λαῶν θὰ γνωρίσουν τὸν ἀληθινὸ Θεὸ
καὶ θὰ στραφοῦν πρὸς Αὐτὸν μὲ ζῆλο.
Θὰ γίνει μιὰ ἀληθινὴ Πεντηκοστὴ -
μιὰ ἀναγέννηση σὲ ὅλο τὸν κόσμο. Καὶ
αὐτὸ μπορεῖ νὰ ξεκινήσει ἀπὸ ἐμᾶς ἐδῶ
στὴ χώρα μας, ἂν συνειδητοποιήσουμε
τὸν θησαυρὸ αὐτὸ καὶ τὴν ἀνεξάντλη-
τη θεία ἐνέργεια χάριτος ποὺ κρύβε-
ται πίσω ἀπὸ τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες καὶ
στραφοῦμε μὲ ζῆλο πρὸς αὐτούς.
Ἂν στρέψουμε τὴν προσοχή μας
στὴ ζωή τους, τὴν ἀνατροφή τους,
τὴν προσκόλλησή τους στὸν Θεό, τὴν
ἔφεσή τους στὰ ἱερὰ γράμματα, τὶς
ἐντολὲς καὶ τὴν προσευχή, καὶ ἐμεῖς
μποροῦμε νὰ καλλιεργήσουμε μιὰ νέα
γενιὰ ἐμπνεόμενη ἀπὸ τοὺς ἁγίους καὶ
τρεφόμενη ἀπὸ τὴν ἀνεξάντλητη καὶ
πάντα ἄφθαρτη καὶ ἐπίκαιρη σοφία
τους. Καὶ ἀληθινὰ σύντομα μποροῦμε
νὰ γίνουμε φῶς γιὰ ὅλο τὸν κόσμο καὶ
νὰ κερδίσουμε καὶ τὴν αἰώνιο ζωή.
Καὶ ἔρχομαι σὲ ἱστορικὰ σπουδαῖα πα-
ραδείγματα, γιὰ νὰ ἀποδείξω τοῦ λό-
γου τὸ ἀληθές.
Ὅλοι γνωρίζουμε ὅτι φωτιστὲς τῶν
σλαβικῶν λαῶν εἶναι οἱ ἅγιοι Κύριλ-
λος καὶ Μεθόδιος. Αὐτοὶ μὲ τὴν σοφία
καὶ χάρη ποὺ ἔλαβαν ἀπὸ τὸν Θεὸ ὁδή-
γησαν τοὺς σλαβικοὺς λαοὺς στὸ φῶς
τῆς θεογνωσίας καὶ τοῦ πολιτισμοῦ.
ΟΙ ΤΡΕΙΣ ΙΕΡΑΡΧΕΣ
ΚΑΙ Η ΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ ΤΩΝ ΝΕΩΝ
ἀρ­χιμανδρίτου Παντελεήμονος Καραλάζου
ἱ­ε­ρο­κή­ρυ­κος Ἱ. Μη­τρο­πό­λε­ως Ἐ­δέσ­σης,
Πέλ­λης καὶ Ἀλ­μω­πί­ας

36. 35
Ἂν μελετήσουμε τὸν βίο τοῦ ἁγίου
Κυρίλλου, θὰ διαπιστώσουμε ὅτι ἀπὸ
πολὺ μικρὴ ἡλικία ὀνειρευόταν νὰ πα-
ντρευτεῖ τὴν σοφία τοῦ Θεοῦ, ὅπως ὁ
σοφὸς Σολομῶντας. Σὲ ἡλικία δεκατεσ-
σάρων ἐτῶν εἶχε ἤδη ἀποστηθίσει ὅλα
τὰ ποιήματα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου τοῦ
Θεολόγου, τὰ ὁποῖα δὲν εἶναι καθόλου
λίγα, καὶ τὸ κυριότερο, εἶναι γραμμένα
στὴν ὁμηρικὴ διάλεκτο. Σὲ ἡλικία δέκα
ὀκτὼ ἐτῶν πλέον σπούδαζε στὸ πανεπι-
στήμιο κοντὰ σὲ σπουδαίους διδασκά-
λους, τὸν Λέοντα τὸν μαθηματικὸ καὶ
τὸν Μέγα Φώτιο, καὶ ἔλαβε ἀπὸ αὐτοὺς
τὴν προσωνυμία «φιλόσοφος», ἐξ αἰτί-
ας τῆς πολυμάθειάς του καὶ τοῦ ἔρωτά
του πρὸς τὴν σοφία. Ἀργότερα, ὅταν
τοῦ ἀνατέθηκε νὰ κατηχήσει τὸν λαὸ
τῆς Μοραβίας, μὲ τὴν χάρη τοῦ Θεοῦ
καὶ τὴν σοφία ποὺ ἀπὸ μικρὸς εἶχε
ἀγαπήσει, τοὺς συνέταξει ἀπὸ τὸ μηδὲν
γραπτὴ γλῶσσα, τὴν γνωστὴ ὡς Κυριλ-
λικὴ γραφὴ ἢ σλαβωνικὴ γραφή, διὰ
τῆς ὁποίας οἱ Σλαβικοὶ λαοὶ εἰσῆλθαν
στὸν χῶρο τῶν πολιτισμένων λαῶν καὶ
γνώρισαν τὴν ὀρθόδοξη πίστη.
Ὁ φωτιστὴς δηλαδὴ τῶν Σλαβικῶν
λαῶν, ὁ ἅγιος Κύριλλος, γαλουχήθηκε
μὲ τὰ συγγράμματα τοῦ ἁγίου Γρηγο-
ρίου τοῦ Θεολόγου, πρᾶγμα ποὺ ἀποτε-
λεῖ σαφέστατο παράδειγμα τῆς τεράστι-
ας χάριτος καὶ δυνάμεως ποὺ κρύβουν
τὰ θεολογικότατα συγγράμματα τοῦ
ἁγίου Γρηγορίου. Ὅποιος ἀπὸ μικρὴ
ἡλικία μυεῖται σὲ αὐτὰ ὁδηγεῖται στὴ
σοφία καὶ τὸν προσωπικό του ἁγιασμὸ
καὶ ἀποτελεῖ δόξα καὶ ἐφόδιο γιὰ ὅλη
τὴν οἰκουμένη.
Ἐπίσης, ὁ ἅγιος Ἰωάννης ὁ Δαμα-
σκηνός, ἀπὸ μικρὴ ἡλικία γαλουχήθη-
κε καὶ αὐτὸς μὲ τὰ συγγράμματα τῶν
Τριῶν Ἱεραρχῶν. Αὐτὸ εὔκολα μπορεῖ
νὰ τὸ διαπιστώσει κάποιος, ὅταν μελε-
τήσει τὰ ἔργα του. Εἶναι γεμᾶτα ἀπὸ
φράσεις προερχόμενες ἀπὸ τοὺς ἁγίους
καὶἀρκετὰκεφάλαιαἀπὸβιβλίατουδὲν
εἶναι παρὰ περίληψη ἔργων τῶν Τριῶν
Ἱεραρχῶν. Ἡ προσωπικότητα τοῦ ἁγί-
ου Δαμασκηνοῦ εἶναι πολὺ σπουδαία
μέσα στὴν Ἐκκλησία. Ἡ ὑμνολογία τῆς
Ἐκκλησίας ποὺ ἔχουμε σήμερα οὐσια-
στικὰ ἀπὸ αὐτὸν ξεκινάει. Αὐτὸς εἶναι
ποὺ καθιέρωσε τὴν Ὀκτάηχο καὶ τοὺς
Κανόνες στὴν λατρεία καὶ τὶς ἀκολου-
θίες τῆς Ἐκκλησίας μας. Τὰ πιὸ σπου-
δαῖα καὶ γνωστὰ ὑμνογραφικὰ κείμενα
εἶναι δικά του ἢ τοῦ ἀδελφοῦ του τοῦ
ἁγίου Κοσμᾶ. Χαρακτηριστικὸ παρά-
δειγμα οἱ ὕμνοι «Χριστὸς γεννᾶτε δο-
ξάσατε...» καὶ «Ἀναστάσεως ἡμέρα λα-
μπρυνθῶμεν λαοί Πάσχα Κυρίου Πά-
σχα...», τὰ ὁποῖα συνέγραψαν μὲ τὰ δύο
αὐτὰ ἁγιότατα καὶ σοφότατα ἀδέλφια,
τὰ νοήματα ὅμως καὶ οἱ φράσεις προ-
έρχονται ἀπὸ ὁμιλίες τοῦ ἁγίου Γρη-
γορίου τοῦ Θεολόγου. Αὐτὸ σημαίνει
ὅτι ἡ ὑμνολογία τῆς Ἐκκλησίας εἶναι
βαθιὰ ἐμπνευσμένη καὶ εἶναι γεμάτη
ἀπὸ τὰ νοήματα καὶ τὶς διδασκαλίες
τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν. Ἄλλωστε, εἶναι
γνωστὸ ὅτι οἱ δύο Θεῖες Λειτουργίες
ποὺ ἐπιτελοῦμε στὴν Ἐκκλησία τὴν
τελική τους μορφὴ τὴν ὀφείλουν στὸν
Ἱερὸ Χρυσόστομο καὶ τὸν Μέγα Βασί-
λειο, γι’ αὐτὸ καὶ φέρουν τὰ ὀνόματά
τους.
Ὡς γνωστόν, τὰ ἱερότερα βιβλία
στὴν Ἐκκλησία εἶναι ἡ Παλαιὰ καὶ
ἡ Καινὴ Διαθήκη - ἡ Βίβλος, ἡ Ἁγία
Γραφή. Αὐτὸς ποὺ ἑρμήνευσε σὲ μέγι-
στο βάθος καὶ πλάτος τὴν Ἁγία Γραφὴ
καὶ μάλιστα τὴν Καινὴ Διαθήκη ἦταν
ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος. Ὅλοι οἱ μεταγε-
νέστεροι Πατέρες τῆς Ἐκκλησίας, ἂν
μελετήσουμε τὰ συγγράμματά τους,
κυρίως ἀπὸ τὸν Χρυσόστομο παίρνουν.
Τὰ ἑρμηνευτικά τους ἔργα στὴν Ἁγία
Γραφὴ λιγότερο ἢ περισσότερο ἀπο-
τελοῦν περίληψη τῶν ἑρμηνευτικῶν
ἔργων τοῦ Ἱεροῦ Χρυσοστόμου. Ἕνας
σύγχρονος ἅγιος ἀσκητής, ὁ παπα-
Τύχων ἔλεγε χαρακτηριστικὰ στὸν πα-

37. 36
τέρα Παΐσιο ὅτι ἡ Ἁγία Γραφὴ μοιάζει
μὲ βαθὺ πηγάδι, ποὺ τὸ νερό του εἶναι
πολὺ κάτω. Εὐτυχῶς ὅμως ὁ Θεὸς μᾶς
ἔδωσε τὸν Χρυσόστομο, καὶ αὐτὸς ρί-
χνει τὸν κουβᾶ του καὶ ἀντλεῖ ὕδωρ
καὶ μᾶς δίνει καὶ ξεδιψᾶμε.
Ὅπως γνωρίζου-
με, ὁ μοναχισμὸς
ἀποτελεῖ τὴν ἀνώτε-
ρη μορφὴ ζωῆς μέσα
στὴν Ἐκκλησία. Ἂν
ἐξαιρέσουμε τοὺς
ἁγίους μάρτυρες, τὰ
ἐννέα δέκατα τῶν
ἁγίων τῆς Ἐκκλησί-
ας καὶ οἱ μεγαλύτεροι
ἅγιοι προέρχονται
ἀπὸ τοὺς κόλπους
τοῦ μοναχισμοῦ. Τὰ
θεμέλια καὶ τὸ σύ-
νταγμα, θὰ λέγαμε,
τοῦ κοινοβιακοῦ μο-
ναχισμοῦ τὰ ἔθεσε ὁ
μέγας Βασίλειος μὲ
τὰ σπουδαῖα μονα-
στικὰ συγγράμμα-
τά του, «Ὅροι κατὰ
πλάτος» καὶ «Ὅροι
κατ’ ἐπιτομήν».
Σὲ ὅ,τι πιὸ σπου-
δαῖο καὶ θεμελιῶδες
τῆς Ἐκκλησίας, λοι-
πόν, βλέπουμε σημα-
ντικότατη θέση καὶ
περίβλεπτη νὰ κατέ-
χουν οἱ Τρεῖς αὐτοὶ
μέγιστοι φωστῆρες
τῆςΟἰκουμένης:στὴν
ἱεραποστολὴ καὶ διά-
δοση τοῦ Εὐαγγελί-
ου, στὴν ὑμνολογία
τῆς Ἐκκλησίας, στὴν Θεία Λειτουργία,
στὴν Ἁγία Γραφή, στὸν μοναχισμὸ καὶ
προπάντων στὴ διατύπωση τοῦ δόγμα-
τος, διότι δὲν ὑπάρχει λόγος καὶ σύγ-
γραμμα τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν, ποὺ νὰ
μὴν θεμελιώνει τὴν ἠθικὴ ζωὴ στὴν ξε-
κάθαρη καὶ διασαφηνισμένη ὀρθόδοξη
διατύπωση τοῦ χριστιανικοῦ δόγματος.
Γι’ αὐτό, ὅσο περισσότερο ποθοῦμε νὰ
ἐμβαθύνουμε στὰ τῆς Ἐκκλησίας μας,
τόσο πιὸ ἀναγκαία καὶ πολύτιμη θὰ
ἀνακαλύπτουμε τὴν μελέτη τῶν ἔργων
τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν.
Ἂν λοιπὸν οἱ Τρεῖς Ἱεράρχες προ-
βληθοῦν ἐπαρκῶς ὡς πρότυπα στοὺς
νέους, καὶ πολὺ περισσότερο, ἂν δοθεῖ

38. 37
ὤθηση στὴν στροφὴ τῶν νέων μας πρὸς
τὰ συγγράμματα τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν,
τότε θὰ ἀνακαλύψουμε ἀναρίθμητο
φῶς σοφίας καὶ γνώσεως καὶ θείας χά-
ριτος, καὶ θὰ τὸ μεταλαμπαδεύσουμε
καὶ στὰ ἄλλα ἔθνη, τὰ ὁποῖα εἶναι μὲν
προηγμένα τεχνολογικά, ἐπειδὴ ὅμως
εἶναι παραδομένα στὴν ἀθεΐα καὶ τὴν
ἀσέβεια, κατ’ οὐσίαν βρίσκονται σὲ
πολὺ ὑπανάπτυκτη πνευματικὴ καὶ
ἠθικὴ κατάσταση.
Ἡ στροφὴ πρὸς τοὺς Τρεῖς Ἱεράρ-
χες οὐσιαστικὰ θὰ εἶναι πλήρης ἀλλαγὴ
πλεύσεως τῆς κοινωνίας
μας καὶ τοῦ τρόπου σκέ-
ψεως καὶ ζωῆς μας. Διότι
ἐγκύπτοντας στοὺς Τρεῖς
αὐτοὺς φωστῆρες κέντρο
τῆς ζωῆς μας κάνουμε
τὸν Χριστὸ καὶ Θεό μας.
Ἕνας σοφώτατος κλη-
ρικὸς τῶν ἡμερῶν μας,
ὁ γ. Σωφρόνιος, παρα-
τηρεῖ ὅτι ἡ σύγχρονη
ἐποχὴ φέρει τὴν βαρύτα-
τη κληρονομιὰ ποὺ τῆς
κληροδότησε ἡ κίνηση
τοῦ οὑμανισμοῦ. Αὐτὴ
ἡ κίνηση, ἡ ὁποία ἐμφα-
νίσθηκε στὰ χρόνια τῆς
Ἀναγεννήσεως, μολονό-
τι ἀρχικὰ ἔφερε κάποια
χριστιανικὰ στοιχεῖα,
ὡστόσο κεντρικό σημεῖο
της εἶναι ὅτι ὁ ἄνθρωπος
εἶναι ἡ ἀρχὴ καὶ τὸ μέτρο
τῶν πάντων. «Δὲν εἶναι
δύσκολο νὰ διακρίνουμε
στὴν κίνηση αὐτὴ τὴν
«ἀνανέωση» τῆς παρα-
δείσιας πτώσεως μὲ νέα
δύναμη στὴν ἱστορία
τῆς ἀνθρωπότητος». Ἀπὸ
αὐτὴ τὴν ἰδεολογία εἶναι
ἐμποτισμένες σήμερα
οἱ μεγάλες μᾶζες τῶν
ἀνθρώπων· ἀπὸ τοὺς νέ-
ους ποὺ δὲν παραδέχονται
Θεὸ καὶ ἄρχοντες, ἕως
ἐκείνους ποὺ θεωροῦν μέγα κατόρθωμα
τὸ νὰ ἀμφισβητοῦν τὰ πάντα· καὶ ὅλα
αὐτά, διότι ὅλη σχεδὸν ἡ ἀνθρωπότητα
σήμερα γαλουχεῖται μὲ τὸ φρόνημα ὅτι
ἡ ἀρχὴ τῶν πάντων εἶναι ὁ ἀνθρώπινος
νοῦς καὶ ἡ ἀνθρώπινη σκέψη. Λύτρω-
ση ἀπὸ αὐτὴ τὴν φρικτὴ κατάσταση
Ἅγιος Ἰωάννης Χρυσόστομος, ψηφιδωτό.

39. 38
ποὺ ὅλο καὶ περισσότερο αὐξάνει τὰ
ἀδιέξοδα στὴν ἀνθρωπότητα εἶναι ἡ
ἐπιστροφὴ στὸν Θεό. Τὸ νὰ κάνουμε
κέντρο τῆς ζωῆς μας τὸν Θεὸ καὶ νὰ
στηρίζουμε κάθε ἐνέργειά μας στὸν
λόγο Του. Αὐτὸ μαθαίνουν οἱ νέοι,
ὅταν ἀπὸ πολὺ μικρὴ ἡλικία ἐμποτίζο-
νται ἀπὸ τὴν σκέψη καὶ τὴν διδασκα-
λία τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν.
Ἡ μελέτη τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν
προϋποθέτει βαθειὰ γνώση τῆς ἀρχαίας
ἑλληνικῆς γλώσσας. Πολλὰ συγγράμ-
ματα μάλιστα τοῦ ἁγίου Γρηγορίου
τοῦ Θεολόγου εἶναι γραμμένα στὴν
ὁμηρικὴ διάλεκτο. Γι’ αὐτὸ ἡ στροφὴ
πρὸς τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες σημαίνει
καὶ στροφὴ πρὸς τὴν ἐνδελεχῆ μελέτη
τῆς γλώσσας μας2
. Ἐπίσης, εἶναι ἀδύ-
νατο νὰ μελετήσει καὶ νὰ κατανοήσει
τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες ὅποιος δὲν εἶναι
ἐξοικειωμένος μὲ τὰ Κείμενα τῆς Ἁγί-
ας Γραφῆς. Ὅσο περισσότερο γνωρίζει
κάποιος τὴν Γραφή, τόσο περισσότε-
ρο κατανοεῖ τοὺς Τρεῖς Ἱεράρχες, καὶ
ὅσο περισσότερο κατανοεῖ τοὺς Τρεῖς
Ἱεράρχες, ἐμβαθύνει στὰ νοήματα τῆς
Γραφῆς.
Ἀλλὰ ἐπίσης ὑπάρχει στενότατη
σχέση ἀνάμεσα στὴν ζωή μας καὶ τὴν
μελέτη τῶν ἁγίων Ἱεραρχῶν. Ὅποιος
μελετᾶ τοὺς ἁγίους δὲν μπορεῖ νὰ
τοὺς καταλάβει, οὔτε νὰ αἰσθανθεῖ
τὴν χάρη τῶν συγγραμμάτων τους,
ἂν δὲν παρουσιάζει καθαρὸ βίο. Καὶ
ἀντίστροφα, ἡ μελέτη τῶν συγγραμ-
μάτων τους ὁδηγεῖ τοὺς νέους στὴν
καθαρὴ καὶ ἁγνὴ ζωή· στὴν ἐνάρετη
ζωή, ἡ ὁποία εἶναι βουτηγμένη κυρι-
ολεκτικὰ μέσα στὴν θεία χάρη καὶ ὡς
τέλος ἔχει τὴν εἴσοδο τοῦ ἀνθρώπου
στὴν αἰώνιο ζωή. Πῶς νὰ μὴν ὁδηγη-
θεῖ στὴν ἁγνὴ ζωὴ ὁ νεός, ὅταν ἀκούει,
γιὰ παράδειγμα, τὸν ἅγιο Γρηγόριο τὸν
Θεολόγο νὰ τὸν προτρέπει λέγοντας·
«Χριστὸς γεννᾶται, δοξάσατε· Χριστὸς
ἐξ οὐρανῶν, ἀπαντήσατε· Χριστὸς ἐπὶ
γῆς, ὑψώθητε...Χριστὸς ἐκ Παρθένου·
γυναῖκες παρθενεύετε, ἵνα Χριστοῦ
γένησθε μητέρες»3
. Μὲ τὴν φράση του
αὐτὴ διδάσκει θαυμάσια καὶ εὐσύνο-
πτα ὅτι ἡ ἁγνὴ ζωὴ τοῦ νέου εἶναι βα-
σικότατη προϋπόθεση γιὰ νὰ δημιουρ-
γήσει αὐτὸς εὐλογημένη οἰκογένεια
καὶ νὰ φέρει στὸν κόσμο τέκνα ποὺ
ὁμοιάζουν μὲ τὸν Χριστό. Σὲ αὐτὸ τὸ
πνεῦμα τῶν ἁγίων ὅταν γαλουχεῖται ὁ
κόσμος βρίσκει τὴν θεραπεία του ἀπὸ
τὴν μάστιγα τῆς ἀκολασίας, ποὺ τείνει
νὰ γίνει καθεστὼς στὶς σύγχρονες κοι-
νωνίες, ἐπειδὴ αὐτὲς κατ’ οὐσίαν δὲν
πιστεύουν στὸν Χριστό, οὔτε ἔχουν
ἐμπιστοσύνη στὸν θεῖο λόγο Του4
.
Ἀνοίγει ὁ νοῦς τῶν νέων μας, γίνε-
ται σοφὸς καὶ συνετός. Λαμβάνει σαφῆ
καὶ ἀσφαλῆ ἀπάντηση γιὰ ὅσα συμβαί-
νουν στὸν κόσμο. Μαθαίνει τὰ ἀρχαῖα
γεγονότα.
Γιὰ παράδειγμα στὴν Ἑξαήμερο ὁ
Μ. Βασίλειος παροτρύνει τοὺς ἀκροα-
τές του νὰ προσέξουν τὰ λεγόμενα στὴν
Γραφὴ σχετικὰ μὲ τὴν δημιουργία τοῦ
κόσμου, διότι δὲν τοὺς τὰ διδάσκει κά-
ποιος τυχαῖος, ἀλλὰ ὁ μέγας προφήτης
Μωϋσῆς, ὁ ὁποῖος τὰ διδάχθηκε ἀπὸ
τὸν ἴδιο τὸν Θεὸ καὶ ὅ,τι γράφει εἶναι
ἀληθέστατο. Μαθαίνει γιὰ ποιό λόγο
ὑπάρχει τὸ κακὸ καὶ πῶς εἰσῆλθε στὸν
κόσμο.
Θαυμάσιο σύγγραμμα ποὺ τὰ ἐξηγεῖ
λεπτομερέστατα αὐτὰ εἶναι τὸ ἔργο τοῦ
Μ.Βασιλείου ποὺ φέρει τὸν τίτλο, «Ὅτι
οὐκ ἔστιν αἴτιος τῶν κακῶν ὁ Θεός».
Γνωρίζει γιατί ἔρχονται οἱ ποικίλες
θλίψεις στὸν κόσμο καὶ πῶς ἀντιμε-
τωπίζονται. Ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος γιὰ
παράδειγμα τονίζει σὲ μιὰ ὁμιλία του:
«Οἱ τι­μω­ρί­ες τοῦ Θε­οῦ εἶ­ναι πο­λὺ με­
γά­λη ἀ­πό­δει­ξη τῆς εὐ­ερ­γε­σί­ας του καὶ
τῆς προ­νοί­ας του.
Ὅ­ταν λοι­πὸν δεῖς νὰ γί­νο­νται λι­
μοὶ καὶ λοι­μοί, ξη­ρα­σί­ες, πλημ­μύ­ρες
καὶ ἀ­νω­μα­λί­ες ἀ­έ­ρων ἢ ὁ­τι­δή­πο­τε ἄλ­

40. 39
λο ἀ­πὸ τὰ πα­ρό­μοι­α ποὺ τι­μω­ροῦν τὴν
ἀν­θρώ­πι­νη φύ­ση, νὰ μὴν δυ­σα­να­σχε­
τή­σεις, οὔ­τε νὰ ἀ­πο­θαρ­ρυν­θεῖς, ἀλ­λὰ
νὰ προ­σκυ­νή­σεις Αὐ­τὸν ποὺ τὰ φέρ­νει,
νὰ Τὸν θαυ­μά­σεις γι­ὰ τὴν φρο­ντί­δα
Του πρὸς ἐ­μᾶς. Δι­ό­τι Αὐ­τὸς εἶ­ναι ποὺ
τὰ δη­μι­ουρ­γεῖ αὐ­τὰ καὶ τι­μω­ρεῖ τὸ σῶ­
μα, γι­ὰ νὰ σω­φρο­νί­σει τὴν ψυ­χή.
Θὰ πεῖ κα­νείς· «μὰ ὁ Θε­ὸς τὰ δη­μι­
ουρ­γεῖ αὐ­τά;» Ὁ Θε­ὸς τὰ δη­μι­ουρ­γεῖ.
Καὶ ἂν ἀ­κό­μη ὅ­λη ἡ πό­λη πα­ρου­σι­α­
στεῖ ἐ­νώ­πι­όν μου, καὶ ἂν ἀ­κό­μη ὅ­λη ἡ
οἰ­κου­μέ­νη, δὲν θὰ δι­στά­σω νὰ τὸ λέ­ω
αὐ­τό. Μα­κά­ρι ἡ φω­νή μου νὰ ἦ­ταν λα­
μπρό­τε­ρη ἀ­πὸ σάλ­πιγ­γα καὶ νὰ μοῦ
ἦ­ταν δυ­να­τὸ νὰ στα­θῶ σὲ ἕ­να ψη­λὸ
μέ­ρος καὶ νὰ φω­νά­ξω καὶ νὰ δι­α­κη­ρύ­
ξω σὲ ὅ­λους ὅ­τι ὁ Θε­ὸς τὰ δη­μι­ουρ­γεῖ
αὐ­τά».
Τὰ λόγια αὐτὰ δὲν τὰ λέει κά-
ποιος ἀγράμματος καὶ θρησκόληπτος
ἀνθρωπάκος, ἀλλὰ ὁ πανεπιστήμων
καὶ σοφότατος καὶ ἁγιώτατος Χρυσό-
στομος, ὁ ὁποῖος εἶναι στόμα τοῦ ἴδιου
τοῦ Χριστοῦ.
Τὰ ἴδια βρίσκουμε νὰ διδάσκουν δι-
εξοδικὰ στὰ συγγράμματά τους καὶ οἱ
ἄλλοι δύο Πνευματικοὶ Φωστῆρες.
Ἀκόμη, μυεῖται ὁ νέος στὰ ὑπὲρ φύ-
σιν καὶ παιδαγωγεῖται ὡς χριστιανὸς
νὰ ζεῖ μέσα στὴν χάρη τοῦ ἁγίου Πνεύ-
ματος.
Διότι ἡ χριστιανικὴ ζωὴ δὲν εἶναι
μιὰ ἁπλῆ τήρηση ἠθικῶν κανόνων καὶ
ἀρχῶν, ἀλλὰ μετοχὴ στὴν θεία χάρη.
Εἶναι ζωὴ ὑπὲρ φύσιν - ἑνωμένη μὲ
τὸν Θεό, ἢ μᾶλλον βυθισμένη μέσα
στὸν Θεό.
Γι’ αὐτὸ καὶ ὁ ἱερὸς Χρυσόστομος
ἑρμηνεύοντας τὸν 44ο ψαλμὸ τοῦ
Δαυὶδ καὶ συγκεκριμένα τὴν φράση
«Ἐξηρεύξατο ἡ καρδία μου λόγον ἀγα-
θόν... ἡ γλῶσσα μου κάλαμος γραμμα-
τέως ὀξυγράφου» ἐφιστᾶ τὴν προσοχὴ
τοῦ ἀκροατῆ.
Τοῦ φανερώνει ὅτι τὴν στιγμὴ ποὺ
ὁ Δαυῒδ ἔγραφε αὐτὰ ἦταν κατειλημ-
μένος ἀπὸ τὴν θεία χάρη.
Τὰ θεῖα νοήματα κατέκλυζαν τὸν
νοῦ καὶ τὴν καρδιά του καὶ αὐτὸς σὰν
κάποιος ταχυγράφος προσπαθοῦσε μὲ
πολλὴ εὐκολία καὶ ταχύτητα νὰ τὰ κα-
ταγράψει στὸ χαρτί.
Πῶς ἦταν δυνατὸν ὁ ἱερὸς Πατὴρ
νὰ γνωρίζει καὶ νὰ περιγράφει τὴν
πνευματικὴ αὐτὴ κατάσταση, ἂν καὶ ὁ
ἴδιος δὲν εἶχε ἀνάλογα βιώματα;
Ὁμοίως καὶ ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ
Λύτρωση ἀπὸ αὐτὴ τὴν φρικτὴ κατάσταση ποὺ ὅλο
καὶ περισσότερο αὐξάνει τὰ ἀδιέξοδα στὴν ἀνθρωπότητα
εἶναι ἡ ἐπιστροφὴ στὸν Θεό. Τὸ νὰ κάνουμε κέντρο
τῆς ζωῆς μας τὸν Θεὸ καὶ νὰ στηρίζουμε κάθε ἐνέργειά μας
στὸν λόγο Του. Αὐτὸ μαθαίνουν οἱ νέοι, ὅταν ἀπὸ πολὺ
μικρὴ ἡλικία ἐμποτίζονται ἀπὸ τὴν σκέψη
καὶ τὴν διδασκαλία τῶν Τριῶν Ἱεραρχῶν.

41. 40
Θεολόγος σὲ μιὰ ὁμιλία του, μὲ πολλὴ
ἁπλότητα καὶ ταπείνωση, θέλοντας νὰ
ἐπιστήσει τὴν προσοχὴ τῶν ἀκροατῶν
του, τοὺς ἀπεκάλυψε ὅτι αὐτὰ ποὺ τοὺς
ἔλεγε ἐκείνη τὴν ὥρα δὲν ἦταν δικά του,
ἀλλὰ τοῦ τὰ ὑπαγόρευε τὸ ἴδιο τὸ Ἅγιο
Πνεῦμα.
Ὅλους λοιπὸν αὐτοὺς τοὺς ἀνθρώ-
πους μποροῦν νὰ τοὺς κατακυριεύσουν
εἰρηνικὰ οἱ νέοι μας καὶ νὰ τοὺς καθυ-
ποτάξουν στὰ πόδια τοῦ Χριστοῦ, ἂν
συνειδητοποιήσουμε ὡς ὀρθόδοξοι χρι-
στιανοὶ τὸν ἀνεξάντλητο θησαυρὸ τῶν
ἁγίων Πατέρων μας, καὶ δὴ τῶν Τριῶν
Ἱεραρχῶν, καὶ ἂν μὲ ζῆλο καὶ ἐπιμέ-
λεια ἐπιδοθοῦμε στὴν ἀξιοποίησή του.
Ἀμήν.
1. Γρηγορίου Θεολόγου, Εἰς τὸν μέγαν
Ἀθανάσιον ἐπίσκοπον Ἀλεξανδρείας, PG35,
1084D.
2. Ἐδῶ ἀξίζει νὰ σημειωθεῖ ὅτι δὲν βλάπτει
σὲ τίποτε, οὔτε μᾶς μειώνει τὸ νὰ μελετοῦμε
τὰ κείμενα τῶν ἀρχαίων Ἑλλήνων, ἔστω
καὶ ἂν ἦταν εἰδωλολάτρες. Χαρακτηριστικὸ
παράδειγμα ὁ ἅγιος Γρηγόριος ὁ ὁποῖος ἀπά-
ντησε στὴν νομοθεσία τοῦ Ἰουλιανοῦ τοῦ
Παραβάτου περὶ τοῦ νὰ μὴ διδάσκονται τὰ
παιδιὰ τῶν χριστιανῶν τὰ ἑλληνικὰ γράμ-
ματα μὲ τὴν συγγραφὴ τῶν ποιημάτων του
στὴν ὁμηρικὴ διάλεκτο.
Ἐπίσης, ὁ ἴδιος ὁ ἅγιος ἀπαντῶντας στοὺς
ἀφελεῖς ποὺ ἔλεγαν ὅτι οἱ χριστιανοὶ δὲν
χρειάζεται νὰ λαμβάνουν τὴν ἐξωτερικὴ
μόρφωση, ἀφοῦ ἔχουν τὸν ἁγιασμὸ καὶ τὴν
θεία φώτιση, καὶ οἱ ὁποῖοι πρόβαλλαν ὡς πα-
ράδειγμα τοὺς ἀποστόλους ποὺ ἦταν ψαρά-
δες, ἔλεγε ὅτι, ἂν ἔχεις καὶ σὺ τὴν χάρη τῶν
ἀποστόλων, μὴ μελετᾶς. Ἂν ὅμως δὲν τὴν
ἔχεις, τότε νὰ ἐντρυφᾶς στὴν μελέτη τῶν
βιβλίων.
3. Εἰς τὰ Θεοφάνια, εἴτουν Γενέθλια τοῦ
Σωτῆρος, PG36, 312D- 313A.
4. Βλ. ἐπίσης: Κανὼν β´ τοῦ Μεγάλου Βασι-
λείου. Περὶ τῆς φθειράσης κατ᾿ ἐπιτήδευσιν
τὸ ἔμβρυον. «Ἡ φθείρασα κατ᾿ ἐπιτηδεύσιν,
φόνου δίκην ὑπέχει, ἀκριβολογίᾳ δὲ ἐκμε-
μορφωμένου καὶ ἀνέξεικονίστου παρ᾿ ἡμῖν
οὐκ ἔστιν.
Ἐνταῦθα γὰρ ἐκδικεῖται οὐ μόνον τὸ γεννη-
θησόμενον, ἀλλὰ καὶ αὐτὴ ἡ ἑαυτῇ ἐπιβου-
λεύσασα, διότι ὡς ἐπὶ τὸ πολύ ἐναποθνή-
σκουσι ταῖς τοιαύταις ἐπιχειρήσεσιν αἱ γυ-
ναῖκες. Πρόσεστι δὲ τούτῳ καὶ ἡ φθορὰ τοῦ
ἐμβρύου, ἕτερος φόνος κατά γε τὴν ἐπίνοιαν
τῶν ταῦτα τολμώντων. Δεῖ μέντοι μὴ μέχρι
τῆς ἐξόδου παρατείνειν αὐτῶν τὴν ἐξομο-
λόγησιν, ἀλλὰ δέχεσθαι μὲν μετὰ τὸ μέτρον
τῶν δέκα ἐτῶν, ὁρίζειν δὲ μὴ χρόνῳ, ἀλλὰ
τρόπῳ τῆς μετανοίας τὴν θεραπείαν».

42. 41
η γλωσσα
«ΗΔΙΑΠΑΙΔΑΓΩΓΗΣΗ
ΤΩΝΠΑΙΔΙΩΝ
ΑΠΟ ΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ
ΕΠΟΧΗ ΕΩΣ ΣΗΜΕΡΑ»
Δρ.Ἐρατῶς Ζέλλιου–Μαστοροκώστα
φιλολόγου - ἱστορικοῦ-
ἐπ. προϊσταμένη Δ.Ε.
Ο
ἱ Ἕλ­λη­νε­ς εἶχα­ν δη­μι­ουρ­γή­σειοἰ­κο­
γέ­νει­α ἀ­πὸ ἀρ­χαι­ο­τά­τους χρό­νους,
ὅ­πως ἀ­να­φέ­ρει ἡ ἱστο­ρί­α, ἀλ­λὰ καὶ
ἡ μυ­θο­λο­γί­α, ἡ ὁ­ποί­α συ­νε­χῶς ἀ­πο­δει­κνύ­ε­
ται ἱ­στο­ρί­α, ὅ­πως ὁ Τρω­ϊκὸς πό­λε­μος με­τὰ
τὶς ἀ­να­σκα­φὲς τοῦ Ἐρ­ρί­κου Σλή­μαν, ὁ Μι­
νω­ϊκὸς πο­λι­τι­σμὸς με­τὰ τὶς ἀ­να­σκα­φὲς τοῦ
Ἀρ­θού­ρου Ἔ­βανς κ.λπ. Καὶ ἡ σω­στὴ ἀ­να­
τρο­φὴ τῶν παι­δι­ῶν ἦ­ταν τὸ κύ­ρι­ο μέ­λη­μα
τῶν γο­νέ­ων, γι᾿ αὐ­τὸ ὅ­σοι γο­νεῖς εἶ­χαν τὴν
οἰ­κο­νο­μι­κὴ εὐ­χέ­ρει­α ἔ­παιρ­ναν καὶ παι­δα­
γω­γοὺς γι­ὰ νὰ τὰ ἀ­να­θρέ­ψου­ν σω­στά. Π.χ.
ὁ Ἀ­χιλ­λεὺς εἶ­χε παι­δα­γω­γὸ τὸν Φοί­νι­κα καί
ἀρ­γό­τε­ρα τὸν Χεί­ρω­να, ὁ ὁ­ποῖ­ος κα­τὰ τὸν
Ἡ­σί­ο­δο τοῦ προ­σέ­φε­ρε κυ­ρί­ως ἠ­θι­κὴ ἀ­γω­
γὴ καὶ «αἴειν ἀ­ρι­στεύ­ειν».
Γε­νι­κῶς ἡ ἠθι­κὴ συμ­πε­ρι­φο­ρὰ τοῦ ἀν­
θρώ­που προ­κα­λοῦ­σε πάν­το­τε τὸ ἐν­δι­α­φέ­
ρον τῶν ἀρ­χαί­ων Ἑλ­λή­νων, γι᾿ αὐ­τὸ ἡ ποί­

43. 42
η­ση, φι­λο­σο­φί­α, ἀλ­λὰ καὶ ἡ μυ­θο­λο­γί­α
κα­τὰ τὸ πλεῖ­στον ἦ­ταν πη­γὲς τῆς ἠ­θι­κῆς
ζω­ῆς τῶν ἀν­θρώ­πων. Ἀ­να­φέ­ρου­με καὶ
τὴ μυ­θο­λο­γί­α, δι­ό­τι κα­τὰ τὸν Ἀ­ρι­στο­τέ­
λη: «Ὁ δ᾿ ἀ­πο­ρῶν καὶ θαυ­μά­ζων οἵτε­ται
ἀ­γνο­εῖν, δι­ό καὶ ὁ φι­λόμυθος φι­λό­σο­φος
πὼς ἐ­στιν1
». Καὶ ὅ­λη σχε­δὸν ἡ ἀν­θρω­πό­
τη­τα πα­ρα­δέ­χε­ται ὅ­τι οἱ ἀρ­χαῖοι Ἕλ­λη­
νες δη­μι­ούρ­γη­σαν τὶς ἀ­ξί­ες, τὰ ἰ­δα­νι­κὰ
μὲ τὰ ὁ­ποῖα οἱ γο­νεῖς πρέ­πει νὰ ἀ­να­τρέ­
φουν τὰ παι­δι­ά τους. Ὁ Πέρ­συ Σέλ­λεϋ
(1791-1822), με­γά­λος Ἄγ­γλος ποι­η­τής,
στὸ δρά­μα του Hellas, τὸ ὁ­ποῖ­ο ἔ­γρα­ψε
ἐ­πη­ρε­α­σμέ­νος ἀ­πὸ τοὺς Πέρ­σες τοῦ Αἰ­
σχύ­λου, γρά­φει: «οἱ Ἕλ­λη­νες εἶ­ναι δά­
σκα­λοι τῆς ἀν­θρω­πό­τη­τας… Ἡ Ἑλ­λὰς
συ­νε­τέ­λε­σε στὴν τε­λει­ό­τη­τα τοῦ ἠ­θι­
κοῦ καὶ τοῦ πνευ­μα­τι­κοῦ βί­ου2
». Καὶ ὁ
Ἐρ­νέ­στος Ρε­νάν (1823-1892), δι­ά­ση­μος
Γάλ­λος φι­λό­σο­φος καὶ ἀ­κα­δη­μα­ϊ­κός, εἶ­
πε: «Ἡ Ἑλ­λὰς δη­μι­ούρ­γη­σε τὴν ἀ­λή­θει­α
καὶ τὴν ὀ­μορ­φι­ά3
».
Ἄς ἀνα­φέ­ρου­με ὅ­μως κά­ποι­ες ἀ­πὸ τὶς
ἀ­ξί­ες, τὶς σο­φὲς ρή­σεις, τὰ ἀ­πο­φθέγ­μα­
τα, ποὺ στη­ρί­ζον­ταν στὴν ἐμ­πει­ρί­α τῆς
κα­θη­με­ρι­νό­τη­τας καὶ ἀ­πο­τέ­λε­σαν μὲ
τὴν πυ­κνό­τη­τα καὶ τὴν ἐ­πι­γραμ­μα­τι­
κό­τη­τα τοὺς πο­λύ­τι­μους κα­νό­νες ἠ­θι­
κῆς, τὶς ὁ­ποῖ­ες δί­δα­σκαν καὶ οἱ γο­νεῖς
στὰ παι­δι­ά τους καὶ γί­νον­ταν κα­νό­νες
ζω­ῆς τῶν Ἑλ­λή­νων ἐ­πὶ χι­λι­ά­δες ἔ­τη. Δι­
ό­τι οἱ σο­φὲς αὐ­τὲς ρή­σεις μέ­νουν ἀ­θά­να­
τες στὸν χρό­νο, δὲν ἀ­να­τρέ­πον­ται, οὔ­τε
ἀ­να­θε­ω­ροῦν­ται, ὅ­πως ἀρ­κε­τὲς φο­ρὲς γί­
νε­ται μὲ τὶς ἐ­πι­στη­μο­νι­κὲς γνώ­σεις καὶ
τὶς ἐ­φαρ­μο­γές τους.
Ὁ Ὅ­μη­ρος, ὁ ὁ­ποῖ­ος, ὅ­πως γρά­φει
ὁ Πλά­των στὴν Πο­λι­τεί­α, «τὴν Ἑλ­λά­δα
πε­παί­δευ­κεν», λέ­γει: «Εἷς οἰω­νὸς ἄ­ρι­
στο­ς ἀ­μύ­νε­σθαι πε­ρὶ πά­τρη­ς4
».
Στό­ν Σό­λω­να ἀ­πο­δί­δε­ται: «Συμ­βού­
λευ­ε οὐ­χὶ τὰ ἥδι­στα, ἀλ­λὰ τὰ ἄ­ρι­στα»,
«Ἄρ­χε πρῶ­τον μα­θὼ­ν ἄρ­χε­σθαι5
», (νὰ
ἀ­να­λαμ­βά­νεις ἐ­ξου­σί­α, ἀ­φοῦ πρῶ­τα μά­
θεις νὰ εἶ­σαι κα­λὸς πο­λί­της) καὶ «Μη­
δὲν ἄ­γαν» (κά­θε ὑ­περ­βο­λὴ κα­κό), ἐ­νῷ
στὸ μαν­τεῖ­ο τῶν Δελ­φῶν ἦ­ταν γραμ­
μέ­νο μὲ χρυ­σὰ γράμ­μα­τα «Πᾶν μέ­τρον
ἄ­ρι­στον».
Οἱ Ἀ­θη­ναῖοι νέ­οι, ὅ­ταν πή­γαι­ναν νὰ
κα­τα­τα­χθοῦν στὸν στρα­τό, ὁρ­κί­ζον­ταν:
«οὐ κα­ται­σχυ­νῶ ὅπλα τὰ ἱ­ε­ρὰ» καὶ ὅ­λοι
πρέ­σβευ­αν: Κρεῖσ­σον ἡτ­τᾶ­σθαι κα­λῶς
ἢ νι­κᾶν ἐ­πι­σφα­λῶς καὶ ἀ­θέ­σμως». Καὶ
ὁ χο­ρὸς τῶν ἐ­φή­βων τῆς Σπάρ­της στὶς
ἑ­ορ­τὲς ἀ­παν­τοῦ­σαν στὸν χο­ρὸ τῶν γε­
ρόν­των, ποὺ ἔ­λε­γαν ὅ­τι κά­πο­τε ἦ­ταν
γεν­ναῖα παλ­λη­κά­ρι­α, καὶ τῶν ἀν­δρῶν,
ποὺ ἔ­λε­γαν ὅ­τι ἦ­ταν γεν­ναῖ­οι: «Ἀ­μὲς δὲ
γ᾿ ἐ­σό­με­θα πολ­λῷ κάρ­ρο­νες» (ἐ­μεῖς θὰ
γί­νου­με πο­λὺ καλ­ύ­τε­ροι).
Στὸν Θα­λῆ τὸ­ν Μι­λή­σι­ο ἀ­πο­δίδε­ται:
«Οὕς ἂν ἐ­ρά­νου­ς εἰ­σε­νέγ­κῃς… τοῖς γο­
νεῦσιν τοὺς αὐ­τοὺς προσ­δέ­χου καί πα­
ρὰ τῶ­ν τέ­κνω­ν6
». (Ὅ­ποι­ες χά­ρες κά­νεις
στοὺς γο­νεῖς σου, τὶς ἴ­δι­ες νὰ πε­ρι­μέ­νεις
καὶ ἀ­πὸ τὰ παι­δι­ά σου).
Στὸ­ν Πιτ­τα­κὸ τὸ­ν Μυ­τι­λη­ναῖο, τὸν
υἱ­ὸ τοῦ Ὀρ­ρα­δί­ου ἀ­πὸ τὴν Θρά­κη: «Ἀρ­
χὴ ἄν­δρα δεί­κνυ­σι7
». (Ἡ δι­α­χεί­ρι­ση τῆς
ἐ­ξου­σί­ας ἀ­πο­κα­λύ­πτει τὸ ποι­ὸν τοῦ ἀν­
θρώ­που).
Στὸν Βί­α τὸν Πρι­η­νέ­α: «Ἀ­νά­ξι­ον ἄν­
δρα μὴ ἐ­παί­νει δι­ὰ πλοῦ­το­ν8
». Τὰ ἔρ­γα
τοῦ Πλά­τω­νος καὶ τοῦ Ἀ­ρι­στο­τέ­λους
βρί­θουν ἀ­πο­φθεγ­μά­των, ἀλ­λὰ καὶ τῶν
τρα­γι­κῶν δὲν ὑ­στε­ροῦν. Ὁ Σο­φο­κλῆς
γρά­φει: «Οὗ­τοι συ­νέ­χθειν, ἀλ­λὰ συμ­φι­
λεῖν ἔ­φυ­ν9
». (Δὲν γεν­νή­θη­κα γι­ὰ νὰ μι­
σῶ, ἀλ­λὰ γι­ὰ νὰ ἀ­γα­πῶ) καὶ «Ἀ­ναρ­χί­ας
οὐ­δέν ἐ­στι μεῖ­ζον κα­κὸν».
Καὶ ὅλο αὐτὸ τὸ με­γα­λεῖ­ο τῆς ἑλ­λη­
νι­κῆς σκέ­ψε­ως καὶ δι­α­παι­δα­γω­γή­σε­ως
τῶν ἑλ­λη­νο­παί­δων ὁ Μ. Ἀ­λέ­ξαν­δρος καὶ
οἱ δι­ά­δο­χοί του τὸ δι­έ­δω­σαν σὲ ὅ­λη σχε­
δὸν τὴν Ἀ­να­το­λή, γι᾿ αὐ­τὸ ὁ Ἴμ­πν Χαλ­
ντούν (1332-1406), ἕ­νας ἀ­πὸ τοὺς ση­
μαν­τι­κοὺς Ἄ­ρα­βες ἱ­στο­ρι­κούς, γρά­φει:
«Πρέ­πει νὰ πα­ρα­δεχ­τοῦ­με ὅ­τι ὁ­λό­κλη­ρο
τὸ Ἰσ­λάμ, ἐ­κτὸς ἀ­πὸ τὴ θρη­σκεί­α, ἦ­ταν
ἑλ­λη­νι­κό… Προ­δο­σί­α πρὸς τὸ ἑλ­λη­νι­κὸ
ἀ­πὸ τούς ἰσ­λα­μι­κοὺς λα­οὺς ἰ­σο­δυ­να­μεῖ
μὲ προ­δο­σί­α πρὸς τὴν ἴ­δι­α τους τὴν φύ­
ση». Τὸ δι­έ­δω­σαν καὶ στὴν Δύ­ση μὲ τὶς

44. 43
ἀ­ποι­κί­ες τους κυ­ρί­ως στὴν Σι­κε­λί­α καὶ
Ν. Ἰ­τα­λί­α (Με­γά­λη Ἑλ­λά­δα καὶ μὲ τὴν
Ρω­μα­ϊ­κὴ αὐ­το­κρα­το­ρί­α, στὴν ὁ­ποί­α
ὑ­πο­τάχ­τη­καν τὸν 2ο
αἰ. π.Χ., ἀλ­λὰ κυ­ρι­
άρ­χη­σαν πνευ­μα­τι­κῶς καὶ καλ­λι­τε­χνι­
κῶς καὶ ἐκ­πο­λί­τι­σαν τοὺς λα­ούς τους.
Γι᾿ αὐ­τὸ ἡ Γαλ­λί­δα ἀ­κα­δη­μα­ϊ­κὸς Ζα­κλὶν
Ντὲ Ρο­μι­γὺ γρά­φει: «Ἀ­να­πνέ­ου­με τὸν
ἀ­έ­ρα τῆς Ἑλ­λά­δος κά­θε στιγ­μή, χω­ρὶς
νὰ τὸ ξέ­ρου­με… Ἡ ἑλ­λη­νι­κὴ κλη­ρο­νο­
μι­ὰ στὴν ἐ­πι­δί­ω­ξη τοῦ κα­θο­λι­κοῦ, ἔ­γι­νε
τὸ πνεῦ­μα τοῦ δι­κοῦ μας δυ­τι­κοῦ κό­
σμου­10
».
Καὶ ὅ­ταν χω­ρί­στη­κε ἡ Ρω­μα­ϊ­κή Αὐ­
το­κρα­το­ρί­α σὲ ἀ­να­το­λι­κὸ καὶ δυ­τι­κὸ
κρά­τος, τὸ ἀ­να­το­λι­κὸ ἦ­ταν ἡ ἑλ­λη­νι­κὴ
αὐ­το­κρα­το­ρί­α τῆς με­σαι­ω­νι­κῆς ἐ­πο­χῆς
(Βυ­ζαν­τι­νὴ Αὐ­το­κρα­το­ρί­α) μὲ πρω­τεύ­
ου­σα τὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­λη ὅ­που ἡ
Ὀρ­θο­δο­ξί­α κυ­ρι­άρ­χη­σε, οἱ γο­νεῖς με­γά­
λω­ναν καὶ δι­α­παι­δα­γω­γοῦ­σαν τὰ παι­δι­ά
τους μὲ τὰ ἑλ­λη­νο­χρι­στι­α­νι­κὰ ἰ­δε­ώ­δη,
μὲ τὶς χρι­στι­α­νι­κὲς ἀρ­χές: «Ἀ­γα­πᾶ­τε ἀλ­
λή­λους», «Ἡ ἀ­λή­θει­α σώ­σει ἡμᾶς καὶ
ἐ­λευ­θε­ρώ­σει ὑ­μᾶς».
Ἀλ­λὰ καὶ με­τὰ τὴ­ν ἀπο­φρά­δα μέ­ρα
τῆς 29ης
Μα­ΐ­ου 1453, ποὺ ἡ Κων­σταν­
τι­νού­πο­λις ἔ­πε­σε στὰ χέ­ρι­α τῶν Τούρ­
κων καὶ ὅ­λα τὰ ἔ­σκι­α­ζε ἡ φο­βέ­ρα καὶ τὰ
πλά­κω­νε ἡ σκλα­βι­ά, οἱ Ἕλ­λη­νες με­γά­
λω­ναν τὰ παι­δι­ά τους μὲ τὶς ἴ­δι­ες ἀρ­χὲς
καὶ μὲ ἀρ­χὲς σὰν τὰ λό­γι­α τοῦ Ρή­γα Φε­
Ταφικὴ στήλη δύο μικρῶν παιδιῶν μὲ τὸν παιδαγωγό τους, Νικομήδεια, 1ος αἰ. π.Χ.

45. 44
ραί­ου «καλ­ύτε­ρα μιᾶς ὥ­ρας ἐ­λεύ­θε­ρης
ζω­ῆς, πα­ρὰ σα­ράν­τα χρό­νι­α σκλα­βι­ὰ
καὶ φυ­λα­κή». Γι᾿ αὐ­τὸ καὶ ἀ­πὸ τὰ πρῶ­
τα ἔ­τη τῆς Τουρ­κο­κρα­τί­ας πολ­λοὶ νέ­οι
πή­γαι­ναν νὰ ζή­σουν στὰ βου­νά, μα­κρι­ὰ
ἀ­πὸ τὴν τουρ­κι­κὴ ἐ­πι­τή­ρη­ση, εἶ­ναι οἱ
γνω­στοὶ Κλέφ­τες. Γι᾿ αὐ­τὸ ἔ­κα­ναν τό­
σες ἐ­πα­να­στά­σεις ἐ­ναν­τί­ων τῶν Τούρ­
κων καὶ ἀ­γω­νί­ζον­ταν γι­ὰ τοῦ Χρι­στοῦ
τὴν πί­στη τὴν ἀ­γί­α καὶ τῆς Πα­τρί­δος
τὴν ἐ­λευ­θε­ρί­α.
Καὶ ὅ­ταν με­τὰ τή­ν Ἐπα­νά­στα­ση
τοῦ 1821 ἐ­λευ­θε­ρώ­θη­κε ἡ Ν. Ἑλ­λὰ­ς καὶ
με­τὰ τοὺς Βαλ­κα­νι­κού­ς πο­λέ­μους τοῦ
1912-1913 τὸ νό­τι­ο τμῆ­μα τῆς Ἠπεί­
ρου καί τῆ­ς Μα­κε­δο­νί­ας, τὸ νο­τι­ο­δυ­
τι­κὸ τμῆ­μα τῆς Θράκης καί πολ­λὰ νη­
σι­ά μα­ς καὶ ἡ σχο­λι­κὴ ἀ­γω­γὴ εἶχε
ὡς βά­ση τὰ ἑλ­λη­νο­χρι­στι­α­νι­κὰ ἰ­δε­
ώ­δη, τὰ παι­δι­ά μα­ς ἦταν ὑ­πε­ρή­φα­
να γι­ὰ τὴ­ν Ἱστο­ρί­α μας, γι­ὰ τὴν προ­
σφο­ρὰ τῶ­ν προ­γό­νων τους στὴν ἀν­θρω­
πό­τη­τα καὶ γιὰ τὴν ἑλ­λη­νι­κὴ γλῶσ­σα,
τὴ βά­ση ὅ­λων τῶν εὐρω­πα­ϊ­κῶν γλωσ­
σῶ­ν καὶ ὄχι μό­νον, τὴ­ν γλῶσ­σα στὴν
ὁ­ποί­α ἔ­χου­ν γρα­φεῖ τὰ Εὐ­αγ­γέ­λι­α, τὰ
ἔρ­γα τοῦ Πλά­τω­νος, τοῦ Ἀ­ρι­στο­τέ­λους
καὶ ὅ­λων ὅ­σων δη­μι­ούρ­γη­σαν τὶς Ἐπι­
στῆ­μες καὶ τὴ Λο­γο­τε­χνί­α.
Πρὶν ὅμως ἀ­πὸ τρι­άν­τα πε­
ρίπου ἔ­τη ἄρ­χι­σε νὰ δι­α­μορ­φώ­νε­
ται ἕνα ἄλ­λο κλί­μα στὴν Παι­δεί­α,
μία ἀ­πα­ξί­ω­ση τῶ­ν ἀξι­ῶ­ν καί τῶ­ν ἀρ­
χῶν μὲ τὶς ὁποῖ­ες καὶ ἡ πο­λι­τεί­α μόρ­
φω­νε τοὺς μα­θη­τές. Ἡ ἀρ­χή ἔ­γι­νε μέ
τὴν κα­τα­στρο­φὴ τῆ­ς γλώσ­σας. Στὶς 11
Ἰ­α­νου­α­ρί­ου 1982 τὰ με­σά­νυχ­τα ψη­
φίστη­κε ἀ­πὸ 30 πε­ρίπου βου­λευ­
τέ­ς ἡ ἐπι­βο­λὴ τοῦ μο­νο­το­νι­κοῦ καὶ συ­
νε­χίστη­κε ἡ κα­τα­στρο­φή μὲ τὴν κα­
τάρ­γη­ση τῶ­ν πνευ­μά­των, τῆ­ς τρί­της
κλί­σε­ως, τὴν με­τα­τρο­πή τῆς κλη­τι­κῆς
πτώ­σε­ω­ς κά­ποι­ω­ν ὀνο­μά­των σὲ ὀ­νο­μα­
στι­κὴ (ὁ πάτερ ἀν­τὶ ὁ πα­τήρ), τὸν μὴ
το­νι­σμὸ τῆς πα­ρα­λή­γου­σας, ὅ­ταν ἡ λή­
γου­σα εἶναι μα­κρά (τοῦ ἄν­θρω­που ἀν­
τὶ τοῦ ἀν­θρώ­που), τὴν ἀλ­λα­γὴ τῆ­ς κα­
τα­λή­ξε­ως ἐ­πιρ­ρη­μά­τω­ν ἀ­πὸ –ω­ς σέ –α
(ἄ­σχε­τα ἀν­τὶ ἀ­σχέ­τω­ς11
) κ.λπ. Ἡ κα­
τα­στρο­φὴ αὐ­τὴ τῆς γλώσ­σας μας ἔ­γι­νε
αἰ­τί­α, ὅ­πως γρά­φουν οἱ Τσέγ­γος Ἰ. ψυ­
χί­α­τρος, Πα­πα­δά­κης Θ. κλι­νι­κὸς ψυ­χο­
λό­γος, καὶ Βε­κι­ά­ρη Δ. σχο­λι­κὴ ψυ­χο­λό­
γος στὸ βι­βλί­ο του­ς «Ἡ ἐκ­δί­κη­ση τῶν
τό­νων», πολ­λὰ παι­δι­ὰ ὅ­ταν πη­γαί­νουν
στὸ σχο­λεῖ­ο νὰ πα­ρου­σι­ά­ζουν μα­θη­σι­
α­κὲς δυ­σκο­λί­ες, δυσ­λε­ξί­ες κ.λπ. Αὐ­τὸ
συμ­βαί­νει δι­ό­τι, ὅ­ταν δὲν προ­φέ­ρου­με
μὲ ἔρ­ρι­να (τούς ἀ­στέ­γους), δὲν χρη­σι­μο­
ποι­οῦ­με στὰ ἐ­πιρ­ρή­μα­τα τὴν κα­τά­λη­ξη
–ως π.χ. δί­και­α (δι­καί­ως), εἰ­σπνέ­ου­με λι­
γό­τε­ρο ὀ­ξυ­γό­νο, δὲν κα­θα­ρί­ζει τὸ αἷ­μα,
δὲν γί­νε­ται κα­λὴ ὀ­ξυ­γό­νω­ση τοῦ ἐγ­κε­
φά­λου καὶ δὲν ἐ­νι­σχύ­ε­ται ἡ νό­η­ση. Καὶ
τὸ γερ­μα­νι­κὸ πε­ρι­ο­δι­κὸ P-M Magazine
(Μάρ­τι­ος 1996) γρά­φει ὅ­τι, ὅ­ταν κά­ποι­
ος εἶ­ναι κα­τα­πο­νη­μέ­νος, ἡ ὁ­μι­λί­α του
γί­νε­ται πε­ρισ­σό­τε­ρο ἔρ­ρι­νη γι­ὰ νὰ προ­
σβά­λει πε­ρισ­σό­τε­ρο ὀ­ξυ­γό­νο καὶ νὰ ἐ­νι­
σχυ­θεῖ ἡ νό­η­ση.
Στὴν μὴ σω­στὴ δι­α­παι­δα­γώ­γη­ση
καὶ τὴν πνευ­μα­τι­κὴ ἔν­δει­α τῶν παι­
δι­ῶν τὰ μέ­γι­στα συ­νε­τέ­λε­σαν καὶ ἡ
ἐ­λάτ­τω­ση ὡ­ρῶν δι­δα­σκα­λί­ας βα­σι­κῶν
μα­θη­μά­των στὰ σχο­λεῖ­α, ἀλ­λὰ κυ­ρί­ως
τὰ νέ­α βι­βλί­α τῶν μα­θη­τῶν, πολ­λὰ ἀ­πὸ
τὰ ὁ­ποῖ­α δὲν βο­η­θοῦν τὴν πνευ­μα­τι­κὴ
ἀ­νά­πτυ­ξη καὶ ἀ­πα­ξι­ώ­νουν βα­σι­κὲς ἀρ­
χές, θε­με­λι­ώ­δεις ἀ­ξί­ες καὶ πα­ρα­χα­ράσ­
σουν συγ­κε­κρι­μέ­να ἱ­στο­ρι­κὰ γε­γο­νό­τα
καὶ πα­ρα­δο­σι­α­κὰ ἤ­θη καὶ ἔ­θι­μα τῶν
Ἑλ­λή­νων.
Ἀλ­λὰ καὶ οἱ μελ­λον­τι­κοὶ ἐκ­παι­δευ­
τι­κοὶ δὲν δι­α­παι­δα­γω­γοῦν­ται καλ­ύ­τε­
ρα. Ἀ­πό­δει­ξη ἡ ἐ­πι­στο­λὴ φοι­τη­τῆ τοῦ
Α.Π.Θ. «Εἶ­ναι πο­λὺ λυ­πη­ρὸ τὸ γε­γο­νὸς
ὅ­τι σχε­δὸν σὲ ὅ­λα τὰ ἀ­νώ­τα­τα ἐκ­παι­δευ­
τι­κὰ ἱ­δρύ­μα­τα ἔ­χουν πι­ά­σει τὰ «πό­στα»
ἐ­θνο­μη­δε­νι­στὲς καὶ ἀν­θέλ­λη­νες ποὺ
προ­σπα­θοῦν νὰ ἑ­δραι­ώ­σουν τὴν «Νέ­-
α τά­ξη πραγ­μά­των». Λα­οί, φυ­λὲς καὶ
γλῶσ­σες πρέ­πει νὰ ὁ­μο­γε­νο­ποι­η­θοῦν

46. 45
στὴ χο­ά­νη τῆς παγ­κο­σμι­ο­ποί­η­σης…
Πα­ρα­τη­ρεῖ­ται μί­α πα­ρό­μοι­α στά­ση καὶ
συμ­πε­ρι­φο­ρὰ μέ­σα στὰ Πα­νε­πι­στή­μι­α
καὶ ἕ­δρα­να τοῦ Παι­δα­γω­γι­κοῦ Δη­μο­
τι­κῆς Ἐκ­παί­δευ­σης. Προ­ω­θεῖ­ται δη­λα­
δὴ μί­α συγ­κε­κρι­μέ­νη κα­τεύ­θυν­ση, μί­α
προ­πα­γάν­δα ἀ­πὸ τὴ μί­α πλευ­ρὰ ἐ­νάν­τι­α
σὲ κά­θε τί ἐ­θνι­κό, θρη­σκευ­τι­κὸ καὶ ἀ­πὸ
τὴν ἄλ­λη μί­α ἔν­το­νη λα­τρεί­α γι­ὰ τὴν
προ­ά­σπι­ση τῶν δι­και­ω­μά­των τῶν ἀλ­λο­
δα­πῶν καὶ τῆς δι­α­φο­ρε­τι­κό­τη­τας πά­νω
σὲ κά­θε ἐ­πί­πε­δο καὶ το­μέ­α (θρη­σκευ­τι­
κό, ἐ­θνι­κό, πο­λι­τι­στι­κό, πο­λι­τι­κό)…
Μὲ συγ­κε­κρι­μέ­να λοι­πὸν μα­θή­μα­τα
βάλ­λουν ἐ­ναν­τί­ον τῆς Πα­τρί­δας ἀμ­φι­
σβη­τῶν­τας εὐ­θέ­ως καὶ ἀ­πὸ κα­θέ­δρας
τὴ συ­νέ­χει­α τοῦ ἑλ­λη­νι­κοῦ ἔ­θνους καὶ
θε­ω­ρῶν­τας το ἁ­πλὰ ὡς ἕ­να σύγ­χρο­
νο δη­μι­ούρ­γη­μα τοῦ Δι­α­φω­τι­σμοῦ μὲ
ἀ­φορ­μὴ τὴ­ν Γαλ­λι­κὴ Ἐ­πα­νά­στα­ση…
Προ­βάλ­λουν ψευ­το­δι­λήμ­μα­τα τοῦ τύ­
που ἂν ἦ­ταν Ἕλ­λη­νες οἱ ἀ­γω­νι­στὲς τῆς
Ἐ­πα­νά­στα­σης ποὺ δὲν μι­λοῦ­σαν ἑλ­λη­
νι­κὰ ἢ ἂν οἱ πα­πι­κοὶ Ἕλ­λη­νες κά­τοι­κοι
τῆ­ς Σύ­ρου εἶ­ναι ὄν­τως Ἕλ­λη­νε­ς12
».
Ὅτα­ν δίνου­με αὐτὴ τὴν ἀγω­
γὴ στὰ παι­δι­ὰ καὶ στοὺ­ς δα­σκά­λους, οἱ
αὐ­ρι­α­νοὶ γο­νεῖς καί δά­σκα­λοι ἐ­πη­ρε­α­
σμέ­νοι ἀ­πὸ τὰ Μ.Μ.Ε., ἀ­πὸ τὰ ὁ­ποῖα τὰ
πε­ρισ­σό­τε­ρα ἀ­πο­σι­ω­ποῦν τὶς ἑλ­λη­νι­
κὲ­ς ἀ­ξίες, ὁ­ρι­σμέ­να σχε­δὸν εἰ­ρω­νεύ­ον­ται
τὰ ἑλ­λη­νο­χρι­στι­α­νι­κὰ ἰ­δε­ώ­δη καὶ προ­
βάλ­λουν ξέ­να πρό­τυ­πα χω­ρὶς­ ἀρ­χές, χω­
ρὶς ἰ­δα­νι­κά, τὰ ὁποῖ­α ἔ­χου­ν με­τα­τρέ­ψει
τὴν ὕ­λη, τὸ χρῆμα καὶ μό­νο­ν – σὲ ὕ­ψι­στο
ἀ­γα­θό, τί ἀ­γω­γὴ θὰ δώ­σουν στὰ παι­δι­ὰ
τους καὶ στοὺ­ς μα­θη­τέ­ς τους. Πῶς θὰ
εἶναι ἡ ἄλ­λο­τε φω­το­δό­τη­ς Ἑλ­λὰ­ς με­τὰ
λί­γα ἔ­τη…
Ἐ­πει­δὴ κα­τὰ τὸ­ν Ἀρι­στο­τέ­λη «Ἡ
μὲ­ν ὅ­ρα­σις ἀ­πὸ τοῦ πε­ρι­έ­χον­το­ς λαμ­βά­
νει τὸ φῶς, ἡ δέ ψυ­χὴ ἀ­πὸ τῶν μα­θη­
μά­των», στὴν Παι­δεί­α πρέ­πει νὰ δι­ορ­
θω­θοῦν ὅ­λα τὰ λά­θη τῶν τε­λευ­ταί­ων
τρι­άν­τα καὶ πλέ­ον ἐ­τῶν, οἱ ἀ­ξί­ες αὐ­τὲς
νὰ κυ­ρι­αρ­χή­σουν, δι­ό­τι μό­νον δι­ὰ τῆς
Παι­δεί­ας θὰ ἐ­πα­νέλ­θουν στὴν ἰ­δι­ω­τι­
κὴ καὶ δη­μό­σι­α ζω­ή. Καὶ τὰ Μ.Μ.Ε. θὰ
ἀ­ναγ­κα­στοῦν νὰ τὶς προ­βάλ­λουν λό­γῳ
ἀ­κρο­α­μα­τι­κό­τη­τας ἡ προ­σφο­ρὰ τῶν ἀ­ξι­
ῶν αὐ­τῶν εἶ­ναι ἀ­νυ­πο­λό­γι­στη καὶ τὴν
ἀν­θρώ­πι­νη ζω­ή. Εἶ­ναι ἡ ἴ­δι­α ἡ ζω­ή μας,
δι­ό­τι ἀ­πὸ αὐ­τὲς ἀν­τλοῦ­με δυ­νά­μεις γι­ὰ
δη­μι­ουρ­γί­α καὶ δρά­ση. Γι᾿ αὐ­τὸ ὁ Πυ­
θα­γό­ρας γρά­φει: «Ἀ­παι­δευ­σί­α πάν­των
τῶν κα­κῶν μή­τηρ» καὶ ὁ Δη­μόκρι­τος:
«Ἡ Παι­δεί­α εὐ­τυ­χοῦ­σι μὲν ἐ­στι κό­σμος,
ἀ­τυ­χοῦ­σι δὲ κα­τα­φύ­γι­ον».
Γο­νεῖς γρη­γο­ρεῖτε καὶ γιὰ τὴ­ν ἑλ­
λη­νο­χρι­στι­α­νι­κὴ δι­α­παι­δα­γώγη­ση τῶν
παι­δι­ῶν σα­ς ἀ­γω­νι­σθεῖτε.
1. Τὰ με­τὰ τὰ Φυ­σι­κά, Α, 982Β.
2. Μ. Πα­γου­λά­του Ἀν­θο­λό­γι­ο­ν Πα­τρι­δο­γνω­
σί­ας, Ἀ­θῆ­ναι, Γε­ωρ­γι­ά­δης, 1996, σ. 206.
3. Βλ. ὅπ. ἀν. σ. 185.
4. Ἰ­λι­ά­δα, Μ, 243.
5. Δι­ο­γέ­νη­ς Λα­έρ­τι­ος, Α, 60.
6. Βλ. ὅπ. ἀν. σημ. 5, Α, 37.
7. Βλ. ὅπ. ἀν. σημ. 5. Α, 77.
8. Βλ. ὅπ. ἀ­ν. σημ. 5, Α, 88.
9. Ἀν­τι­γό­νη, 523.
10. Βλ. ὅπ. ἀν. ση­μ. 2, σ. 160. Οἱ Ἕλ­λη­
νες, ποὺ κα­τέ­φυ­γα­ν στὴ­ν Δύση πρὶν ἢ με­
τὰ τὴ­ν ἅλω­ση τῆ­ς Κων­σταν­τι­νου­πό­λε­
ως, τὴν ἐκ­πο­λί­τι­σαν καὶ πά­λι, δι­ό­τι εἶχε πε­
ρι­πέ­σει στὸ­ν σκο­τα­δι­σμὸ λό­γῳ τῶν ἐπιδρο­
μῶν­ τῶν βαρ­βά­ρω­ν λα­ῶν.
11. Ἄ­σχε­τα: εἶναι καὶ ὀ­νο­μα­στι­κή, αἰτι­α­
τι­κὴ καὶ κλη­τι­κὴ πλη­θυν­τικοῦ τοῦ ἐπι­θέ­
του ἄσχε­τος.
12. Περ. Πα­ρα­κα­τα­θή­κη , τ. 85, Ἰ­ού­λι­ος-Αὔ­
γου­στος.
13. 2012, σ. 15-17.

47. 46
ΗΓΛΩΣΣΑΜΑΣ
ΕΙΝΑΙΝΙΚΗΤΡΙΑΤΟΥΘΑΝΑΤΟΥ
Στρατῆ Τζιμῆ
φιλολόγου
Κ
άθε γλῶσσα δὲν εἶναι ἁπλῶς ἕνα
πρακτικὸ ὄργανο ἔκφρασης καὶ
ἐπικοινωνίας, ἀλλὰ ταυτίζεται
μὲ τὶς σκέψεις, τὰ συναισθήματα, τὸν πο-
λιτισμὸ καὶ τὴν ἱστορία τοῦ φορέα λαοῦ.
Ὅπως μποροῦμε νὰ ἐπικοινωνοῦμε, ἔτσι
ἔχουμε τὴ δυνατότητα νὰ σκεπτόμαστε
καὶ νὰ αἰσθανόμαστε. Εἶναι, λοιπόν, ἡ
γλῶσσα συνυφασμένη μὲ τὴν ἴδια τὴν
ὑπόσταση τοῦ λαοῦ - ἔθνους. Γι’ αὐτὸ
οἱ ἱστορικοὶ λαοὶ ἔζησαν καὶ κινήθηκαν
στὸν στίβο τῆς ἱστορίας ὡς ὁμόγλωσσες
ὁμάδες. Ἑπομένως, ἀποτελεῖ ὑψίστης ση-
μασίας ὁ προβληματισμὸς γιὰ τὸ σημεῖο
στὸ ὁποῖο βρίσκεται σήμερα ἡ γλῶσσα
μας καὶ ποῦ βαδίζει, ποιὰ θά εἶναι ἡ μελ-
λοντική της πορεία, ποιὲς εἶναι οἱ προο-
πτικές της.
Εἶναι ἀδιαμφισβήτητο ὅτι ἀπὸ τὰ
ἀρχαιότατα χρόνια ἡ ἑλληνικὴ εὐφυΐα
πῆρε στὰ χέρια της τὸν θολὸ κόσμο τῆς
Ἀνατολῆςκαὶτὸνἔκανεδιαφανῆ,σαφῆκαὶ
ἁρμονικό, δημιουργῶντας
καὶ στὴ συνέχεια διαμορ-
φώνοντας τὸ τελειότερο
γλωσσικὸ ἐργαλεῖο. Ἐνῷ ἡ
γλῶσσα μας βυθίζεται στὰ
βάθη 40 αἰώνων, ἡ σύγ-
χρονη Ἑλληνικὴ εἶναι ἡ
τελευταία μορφὴ ἐξέλιξης
τῆς ἀρχαίας Ἑλληνικῆς μὲ
τὴν οποία ἔχει εὐρύτερη
συνέχεια ἀλλά καὶ στενή
λεξιλογικὴ καὶ δομικὴ σχέ-
ση. Κατὰ τὴν μακραίωνη
αὐτὴ πορεία της λίγα στοι-
χεῖα της μετέβαλε ριζικά,
τὰ περισσότερα, ὅμως ἢ τὰ
διατήρησε ἀπαράλλακτα ἢ
τὰ τροποποίησε. Τὸ γεγονὸς ὃτι λειτουρ-
γεῖ χωρίς διακοπὴ, ὅτι ἐπιβιώνει καί
ἐξελίσσεται δυναμικὰ τὴν κατατάσσει
ὡς μία ἀπὸ τὶς πλέον ἀρχαιότερες ἀλλὰ
ζωντανὲς γλῶσσες. Ἡ γνώμη τοῦ Σεφέ-
ρη ὃτι ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσσα «γιὰ καλὸ ἢ
γιὰ κακὸ εἶναι ἀπὸ τὶς πιὸ συντηρητικὲς
γλῶσσες τοῡ κόσμου» δίνει ἐξήγηση γιὰ
Τμῆμα ἐπιγραφῆς μὲ ἀποσπάσματα νόμων, Γόρτυνα Κρήτης.

48. 47
τὴν ἀντοχή της, τὴ συνέχειά της ἀλλὰ
καὶ τὴν καθαρότητά της.
Ἔτος ὁρόσημο γιὰ τὴ λύση τοῦ δυ-
σεπίλυτου γλωσσικοῦ ζητήματος, τὸ
ὁποῖο ὑπῆρξε συνάμα κοινωνικὸ ἀλλὰ
καὶ πνευματικὸ καί τὸ ὁποῖο ἐπὶ αἰῶνες
ταλάνισε τὸν χρήστη τῆς γλώσσας μας,
ἦταν τυπικὰ τὸ 1974. Τότε ἔκλεισε ἕνας
κύκλος αἰώνων, ὅπου ὁ ἑλληνισμὸς δι-
ήνυσε τὴ γλωσσικὴ διμορφία, δηλαδὴ
ἄλλη νὰ εἶναι ἡ μορφὴ τοῦ προφορικοῦ
λόγου (ἐξέλιξη ἀρχαίας
στὴ δημοτικὴ) καὶ
ἄλλη ἡ μορφὴ τοῦ
γραπτοῦ λόγου (ἐξέ-
λιξη τεχνητῆς ἀττι-
κιστικῆς μίμησης σὲ
λόγια). Ἡ λήξη αὐτῆς
τῆς ἐκκρεμότητας, ἡ
ὁποία διήρκεσε πε-
ρίπου εἴκοσι αἰῶνες,
συνέβαλε ἀποφασι-
στικά στὴν ἐπίσημη
καθιέρωση τῆς Νεο-
ελληνικῆς καὶ στὸν
γραπτό λόγο. Ὅμως,
καὶ τότε οἱ δυσκο-
λίες δὲν ἐξέλιπαν,
γιατὶ δὲν εἶχε γίνει ἡ ἀπαιτούμενη προ-
εργασία (συγγραφὴ σύγχρονων λεξικῶν,
κατάλληλων διδακτικῶν βιβλίων ἀλλὰ
καὶ ἀπαραίτητων βιβλίων γραμματικῆς
καὶ συντακτικοῦ). Ἔτσι, ἠγέρθηκαν
πολλὲς ἀμφισβητήσεις καὶ διχογνωμίες
κυρίως στὰ κείμενα τῆς ἐξουσίας ἀλλὰ
καὶ τῆς ἐκπαίδευσης. Γεννήθηκε τότε
τὸ πρόβλημα τῆς ποιότητας τῆς Νεοελ-
ληνικῆς τόσο στὸν προφορικὸ ὅσο καὶ
στὸν γραπτὸ λόγο. Ὅμως, μὲ τὴ βοήθεια
τῶν γλωσσολόγων, τῶν ἔμπειρων φιλο-
λόγων, τῶν ἱκανῶν καὶ ἄριστα καταρτι-
σμένων δημοσιογράφων ἀλλὰ καὶ μὲ τὴ
δημιουργία γλωσσικῶν βοηθημάτων, ἡ
γλῶσσα μας ἀπέκτησε τὴν ἐπιζητούμενη
ἰσορροπία καὶ ποιότητα. Ἔτσι, σήμερα
μποροῦμε νὰ ἰσχυριστοῦμε ὅτι πολλοὶ
Ἕλληνες μιλοῦν καὶ γράφουν πολὺ
καλὰ τὴ Νεοελληνική.
Βέβαια δὲν εξέλιπε παντελῶς τὸ πρό-
βλημα τῆς ποιότητας τῆς γλώσσας μας
οὔτε ἀπομακρύνθηκαν οἱ κίνδυνοι ποὺ
τὴν ἀπειλοῦν μακροπρόθεσμα. Ἡ πανί-
σχυρη σὲ οἰκονομικὸ καὶ στρατιωτικὸ
ἐπίπεδο Ἀμερικὴ (ΗΠΑ) ἐπιχειρεῖ μέσῳ
τῆς παγκοσμιοποιημένης ἀγορᾶς καὶ μὲ
αἰχμὴ τοῦ δόρατος τὴν τεχνολογία νὰ
ἀλλοτριώσῃ τὴν πολιτιστικὴ κληρο-
νομιὰ τῶν ἄλλων κρατῶν, πλήττοντας
περισσότερο τὴν τέχνη καὶ τὴ γλῶσσα
τους. Ἐπίσης, ἡ ἀδικαιολόγητη χρήση
ἀγγλικῶν λέξεων καὶ φράσεων, ἐκ μέ-
ρους πολλῶν γιὰ λόγους ἐντυπωσιασμοῦ
καὶ ἐπίδειξης, στὴ θέση τῶν ἑλληνικῶν
ἀποτελεῖ κίνδυνο γιὰ μαρασμὸ τῆς γλώσ-
σας μας. Δεῖγμα ἀπρονοησίας καὶ ἐπιπο-
λαιότητας ἀλλὰ καὶ τοῦ πολιτιστικοῦ
ἰμπεριαλισμοῦ, ἐκτὸς ἀπὸ τὸν ἐπιχει-
ρούμενο ἐξαγγλισμό, εἶναι ἡ προσπάθεια
λατινοποίησης τῆς γραφῆς μας ἐκ μέρους
μεγάλης μερίδας νέων ἀλλὰ καὶ κάποιων
μέσων ἐνημέρωσης καὶ ἐπικοινωνίας.
Δὲν εἶναι λίγοι, ἐπίσης, ἐκεῖνοι ποὺ
ἰσχυρίζονται ὅτι ἡ Ἑλληνικὴ διατρέχει
κινδύνους στὸν αἰῶνα μας ἐξαιτίας καὶ
τῆς ἀγλωσσίας πολλῶν νέων, οἱ ὁποῖοι
Τετραυάγγελο

49. 48
χρησιμοποιοῦν καὶ ἐποικοινωνοῦν
γλωσσικὰ μ’ ἕναν περιορισμένο ἀριθμὸ
λέξεων ἀπὸ 500 ἕως 1000, γεγονὸς ποὺ
μπορεῖ νὰ τὴν ὁδηγήσει μακροπρόθεσμα
σὲ μιὰ κρεολὴ (μιγαδοποιημένη) μορφὴ
γλώσσας. Μάλιστα, ὁ λεξιλογικὸς ἀφο-
πλισμὸς ὑποχρεώνει τοὺς νέους αὐτούς,
ὅταν πρόκειται νὰ ἐκφράσουν διάφορες
συναισθηματικὲς καταστάσεις, νὰ χρη-
σιμοποιοῦν χυδαῖες ἐκφράσεις ἢ ὑβρι-
στικὲς λέξεις ἢ ἀκόμη καὶ ἀπρόσωπες
καὶ ἀκατανόητες ἐκφράσεις, ὅπως «μοῦ
τὴ δίνει», «μοῦ τὴ σπάει». Τέλος, ἄλλος
ἕνας σοβαρός κίνδυνος γιὰ τὴ γλῶσσα
μας εἶναι ἡ κυριαρχία τῶν ξενικῶν ἐπι-
γραφῶν στὰ διάφορα καταστήματα,
ὡσὰν νὰ μὴν εἶχε ἡ Ἑλληνικὴ λέξεις, γιὰ
νὰ ἐκφράσῃ ἀκόμη καὶ τὶς πιὸ ἐξεζητη-
μένες καὶ ἐμπορικὲς ἔννοιες.
Ἡ ἐνδελεχής, ὅμως, παρατήρηση στὴ
λειτουργία τῆς γλώσσας, κατὰ τὶς τελευ-
ταῖες τέσσερις δεκαετίες, μᾶς ἐπιτρέπει
νὰ εἴμαστε αἰσιόδοξοι γιὰ τὸ μέλλον της.
Διαπιστώθηκε, λοιπόν, μεγάλη βελτίωση
στὴ χρήση της τόσο στὸν προφορικὸ ὅσο
καὶ στὸν γραπτὸ λόγο. Βέβαια, συνέβαλε
στὴ βελτίωση αὐτὴ καὶ τὴν καλλιέργειά
της ἡ ἔκδοση κατάλληλων διδακτικῶν
βιβλίων καὶ λεξιλογίων καὶ φυσικὰ ἡ
συμβολὴ τοῦ Τύπου καὶ τῆς ἐκπαίδευ-
σης. Παρατηρήθηκε ἐπίσης ὅτι καὶ οἱ
νέοι αὐτοί, ποὺ νομίζουμε ὅτι ἔχουν
φτωχὸ λεξιλόγιο, συναγωνίστηκαν μὲ
ἀξιώσεις στὶς πανελλαδικὲς ἐξετάσεις καὶ
μάλιστα στὸ μάθημα τῆς γλώσσας καὶ
τῆς ἔκθεσης, χρησιμοποιῶντας μερικὲς
χιλιάδες ἐναλλασσόμενες λέξεις. Ἀκό-
μη, μερικοὶ ἐπιστήμονες, καὶ μάλιστα
χωρὶς τὴν κρατικὴ μέριμνα καὶ στήριξη,
ἐπιχειροῦν μὲ ἐπιτυχία νὰ ἀποδώσουν
στὴν ἑλληνική μὲ τὶς πιὸ περιεκτικὲς
καὶ ἀκριβεῖς ἔννοιες τὶς ἀντίστοιχες
ἀγγλικὲς ὁρολογίες τῆς πληροφορικῆς.
Παράλληλα, καὶ ἡ χρήση τοῦ πολυτο-
νικοῦ ἀπὸ ἐκείνους ποὺ ἔχουν μεγάλη
εὐαισθησία στὴν αἰσθητικὴ τῆς γραφῆς
εἶναι ἕνας ἐνθαρρυντικὸς παράγοντας
γιὰ τὴ διατήρηση τῆς γλώσσας μας. Μά-
λιστα, ἐξοικειώνει τοὺς μαθητὲς καὶ τοὺς
εκπαιδευτικοὺς στὴ διδασκαλία τῆς χρή-
σης τῶν τόνων στὰ λόγια καὶ στὰ ἀρχαῖα
κείμενα, γνώσεις ποὺ εἶναι ἀπαραίτητες
γιὰ τὴ μελέτη αὐτοῦ τοῦ λόγου. Ἐπίσης,
στοιχεῖα ποὺ καταδεικνύουν τὴν ἀνω-
τερότητα τῆς γλώσσας μας καὶ ποὺ μᾶς
γεμίζουν μὲ ὑπερηφάνεια εἶναι ἀφενὸς
ἡ λειτουργία Κέντρων ἑλληνικῆς γλώσ-
σας στὰ περισσότερα ἀξιόλογα πανεπι-
στήμια σὲ ὅλο τὸν κόσμο καὶ ἀφετέρου
ἡ ζωντανὴ παρουσία τῆς γλώσσας μας
στὸ σύγχρονο λεξιλόγιο τῶν ἐπιστημῶν.
Χιλιάδες ἀρχαιοελληνικὲς λέξεις ἔχουν
πολιτογραφηθεῖ στὸ πανανθρώπινο λε-
ξιλόγιο, γιὰ να ἀποδώσουν ἔννοιες δυ-
σκολοκαθόριστες. Ὅροι τῆς ἰατρικῆς, τῆς
βοτανικῆς, τῶν μαθηματικῶν, τῆς χημεί-
ας, τῆς ἀστρονομίας καὶ τῆς φιλοσοφίας
ἕλκουν τὴν προέλευσή τους ἀπευθείας
ἀπὸ τὴν ἑλληνική.
Ἐπειδή, λοιπόν, τὰ σύνορα, δὲν εἶναι
μόνο τὰ γεωγραφικὰ ἀλλὰ εἶναι καὶ ἡ
γλῶσσα, ἡ παιδεία, ἡ πνευματικὴ αὐτο-
συνειδησία μας, πρέπει νὰ εἴμαστε σὲ δι-
αρκῆ ἐγρήγορση, γιατί, ὅταν ρημαχτοῦν
οἱ ἀντιστάσεις καὶ ἐπέλθει ἡ στασιμότη-
τα καὶ ἡ νέκρα σ’ αυτές, τότε ἐπέρχεται
τὸ μοιραῖον γιὰ τὸ ἔθνος καὶ τὰ σύνο-
ρα. Ἡ διατήρηση, λοιπόν, καὶ ἡ σωστὴ
ἐκμάθηση τῆς γλώσσας μας ταυτίζεται
μὲ τὴν ἐθνική μας επιβίωση. Αὐτό, ὅμως,
εἶναι ἐφικτὸ κυρίως μὲ τὴ συστηματικὴ
παρέμβαση τοῦ κράτους πρὸς ὅλα τὰ
ἐπίπεδα, μὲ τὴν παροχὴ σωστῆς παιδεί-
ας, ἀλλὰ καὶ μὲ τὴν ἀξιοποίηση σήμερα
τῶν ἐκπληκτικῶν δυνατοτὴτων τῆς
πληροφορικῆς. Γιατὶ μαζί μὲ τὴ γλῶσσα
καὶ χάρη σ’ αὐτὴν ἐπιζεῖ ἱστορικὰ τὸ
ἑλληνικὸ ἔθνος, γιατὶ μαζί της θὰ ἐπιζή-
σει καὶ στὸ μέλλον, καὶ χωρὶς αὐτὴν θὰ
πεθάνει. Αὐτό, ἄλλωστε, εἶναι τὸ μεγάλο
μας δίδαγμα ἀπὸ τὴν ἱστορία μας.

50. 49
ΙΣΤΟΡΙΑ
ΒΙΚΑΡΙΟΣ
ΘΡΑΚΗΣ
ΚΑΙ ΠΡΑΙΤΩΡ
ΘΡΑΚΗΣ
Ἀνδρέα Γκουτζιουκώστα
ἐπίκουρου καθηγητοῦ
Βυζαντινῆς Ἱστορίας-Θεσμῶν ΑΠΘ
Σ
τὸ πλαίσιο τῆς ἀναδιοργάνωσης
τῆς Ῥωμαϊκῆς Αὐτοκρατορίας ἀπὸ
τὸν Διοκλητιανὸ καὶ τὸν Μ. Κων-
σταντίνο ἡ εἰκόνα τῆς περιφερειακῆς δι-
άρθρωσης τοῦ κράτους ἄλλαξε ριζικά.
Ὁ ἀριθμὸς τῶν ἐπαρχιῶν σχεδὸν ὑπερδι-
πλασιάστηκε καὶ ἀπὸ τὸ 314 συγκροτή-
θηκαν εὐρύτερες διοικητικὲς μονάδες,
γνωστὲς ὡς διοικήσεις. Ἡ γεωγραφικὴ
περιοχὴ τῆς Θρᾴκης ὀργανώθηκε σὲ μία
διοίκηση ποὺ περιελάμβανε τὶς ἐπαρχί-
ες Θρᾴκης, Αἰμιμόντου, Κάτω Μυσίας
ἢ Μυσίας Δευτέρας, Μικρᾶς Σκυθίας,
Εὐρώπης καὶ Ῥοδόπης1
. Τὰ ἐδάφη αὐτὰ
ἀποτελοῦσαν ἀπὸ τὰ μέσα περίπου τοῦ
4ου αἰ. καὶ ἑξῆς τὸ εὐρωπαϊκὸ τμῆμα
τῆς ἐπαρχότητας τῆς Ἀνατολῆς, τῆς πιὸ
εὐρείας καὶ σημαντικῆς διοικητικῆς πε-
ριφερείας τῆς αὐτοκρατορίας ποὺ περιε-

51. 50
λάμβανε ἐκτὸς ἀπὸ τὴ διοίκηση Θράκης
ἐκεῖνες τῆς Ἀσίας, τοῦ Πόντου, τῆς Ἀνα-
τολῆς καὶ τῆς Αἰγύπτου.
Ἐπικεφαλῆς τῆς διοικήσεως Θρά-
κης τέθηκε ἔνας βικάριος ποὺ ἀνέλαβε
καθήκοντα δημοσιονομικῆς καὶ δικα-
στικῆς φύσεως. Ὁ ἀξιωματοῦχος μερι-
μνοῦσε γιὰ τὴν τακτικὴ συλλογὴ τῶν
φόρων καὶ τὴν κατασκευὴ τῶν δημοσί-
ων ἔργων ἀπὸ τοὺς ἐπαρχιακοὺς ἄρχο-
ντες καὶ παράλληλα λειτουργοῦσε ὡς
ἐφετεῖο στὴν περιφέρειά του2
.
Σὲ ἀντιθεση μὲ τὴν ἀρχικὴ λειτουρ-
γία τοῦ ἀξιώματος, γιὰ τὴν ἐξέλιξή του
κατὰ τοὺς 5ο καὶ 6ο αἰῶνες ἔχουν δια-
τυπωθεῖ διάφορες ἀντικρουόμενες ἀπό-
ψεις ἀπὸ τοὺς ἐρευνητές. Τὰ προβλή-
ματα ἐπικεντρώνονται στὸν χρόνο κα-
τάργησης καὶ ἀνασύστασης τοῦ θεσμοῦ,
τὴ σύνδεσή του μὲ ἄλλους πολιτικοὺς
διοικητὲς, καθὼς καὶ τὰ ὅρια δικαιοδο-
σίας του. Ἡ ἀξιοποίηση τῶν ἐπιγραφῶν
καὶ τῶν σφραγίδων, ὁρισμένες μάλιστα
ἐκ τῶν ὁποίων ἔχουν δημοσιευθεῖ πρό-
σφατα, μᾶς ἐπιτρέπουν νὰ φωτίσουμε
ὁρισμένες πτυχὲς τοῦ ζητήματος.
Ὁ βικάριος Θράκης μετὰ ἀπὸ ἐνάμισι
σχεδὸν αἰῶνα ἀδιάπτωτης λειτουργίας
παύει νὰ μνημονεύεται στὶς πηγές. Τε-
λευταία μαρτυρία γι’ αὐτὸν ἐντοπίζου-
με σὲ μία διάταξη τοῦ Λέοντα Α΄ ποὺ
περιλαμβάνεται στὸν Ἰουστινιάνειο
κώδικα καὶ χρονολογεῖται τὸ 471-4723
.
Ἔτσι θεωρεῖται ὅτι ὁ βικάριος Θράκης
καταργήθηκε λίγο ἀργότερα στὰ χρόνια
τοῦ Ἀναστασίου Α΄ (491-518). Ἡ παύση
μάλιστα τοῦ ἀξιώματος συνδέεται μὲ
τὴν εἰσαγωγὴ τῶν δύο βικαρίων τοῦ
Μακροῦ Τείχους4
. Τὸ Μακρὸν Τεῖχος
εἶναι τὸ γνωστὸ ὀχυρωματικὸ ἔργο ποὺ
ἀνακατασκεύασε πιθανότατα τὸ 503/4
ὁ Ἀναστάσιος. Βρισκόταν σὲ ἀπόσταση
60 μὲ 65 περίπου χιλιομέτρων ἀπὸ τὴν
Κωνσταντινούπολη καὶ διέτρεχε τὴν
περιοχὴ ἀπὸ τὴ Σηλυβρία μέχρι τὴ Μαύ-
ρη Θάλασσα συνιστῶντας τὸ τελευταῖο
μέσο ἀνάσχεσης τῶν βαρβάρων πρὶν ἀπὸ
τὴ Βασιλεύουσα5
. Ὁ πολιτικὸς βικάριος
τοῦ Μακροῦ Τείχους ἀποτελοῦσε ἀνα-
πληρωτὴ τοῦ ἐπάρχου τῶν πραιτωρίων
Ἀνατολῆς (vicarius praefecti praetorio
per Orientem) καὶ πιθανότατα φρόντι-
ζε γιὰ τὴν ἐπιμελητεία τῶν δυνάμεων
ποὺ διοικοῦσε ὁ στρατιωτικὸς βικάριος
(vicarius magistri militum). Πρέπει πά-
ντως νὰ ὑπογραμμιστεῖ ὅτι ἡ δικαιοδο-
σία τῶν βικαρίων τοῦ Ἀναστασίου περι-
οριζόταν γύρω ἀπὸ τὸ Μακρὸν Τεῖχος
ἩκατάληψητῆςἈνδριανούπολης

52. 51
καὶ δὲν ἐκτεινόταν σὲ ὅλα τὰ τμήματα
τῆς διοίκησης Θράκης, ὅπως συνέβαι-
νε μὲ τὸν παλαιὸ βικάριο. Συνεπῶς δὲν
εἶναι βέβαιο ὅτι ἡ εἰσαγωγὴ τοῦ ἑνὸς θε-
σμοῦ πρέπει νὰ ἐκληφθεῖ ὡς ταυτόχρο-
νη κατάργηση τοῦ ἄλλου.
Ἀντίθετα, ἀδιαμφισβήτητη εἶναι ἡ
ἀντικατάσταση τῶν βικαρίων τοῦ Μα-
κροῦ Τείχους στὰ χρόνια τοῦ Ἰουστι-
νιανοῦ ἀπὸ ἕναν ἄλλο ἀξιωματοῦχο,
τὸν πραίτωρα Θρᾴκης, ποὺ δὲν εἶναι
ἰδιαίτερα γνωστός, καθὼς ἀπαντᾶ μόνο
στὴ Νεαρὰ 23 τοῦ ἔτους 535. Ἡ ἀποτε-
λεσματικότερη ἀμυντικὴ θωράκιση σὲ
μία νευραλγικὴ κοντὰ στὴν πρωτεύ-
ουσα περιοχὴ ὁδήγησε τὸν αὐτοκράτο-
ρα στὴν κατάργηση τῶν δύο βικαρίων
καὶ στὴν ἐφαρμογὴ ἑνὸς πιὸ εὐέλικτου
σχήματος μὲ τὴν εἰσαγωγὴ ἑνὸς πολιτι-
κοῦ καὶ ταυτόχρονα στρατιωτικοῦ δι-
οικητῆ, ὅπως ἦταν ὁ πραίτωρ Θράκης6
.
Προκαλεῖ ἐντύπωση τὸ γεγονὸς ὅτι
ἀναφορικὰ μὲ τὰ ὅρια εὐθύνης τοῦ νέου
ἀξιωματούχου ἔχει ὑποστηριχθεῖ σὲ πα-
λαιότερες ἀλλὰ καὶ προσφατες μελέτες
ὅτι ἡ ἀρμοδιότητά του ἐκτεινόταν εἴτε
σὲ ὅλη τὴν παλαιὰ διοίκηση Θράκης
εἴτε ἀκόμη καὶ στὴν ἐπαρχία Θράκης,
σύγχυση ποὺ προκαλεῖται προφανῶς
ἀπὸ τὸν γεωγραφικὸ προσδιορισμὸ ποὺ
συνοδεύει τὸ ἀξίωμα. Μία προσεκτικὴ
ὡστόσο ἀνάγνωση τῆς Νεαρᾶς δείχνει μὲ
σαφήνεια ὅτι τὰ ὅρια δικαιοδοσίας του
ἐκτείνονταν σὲ μία μικρὴ περιφέρεια
ποὺ ὁριζόταν ἀπὸ τὸ Μακρὸν τεῖχος στὰ
ἀνατολικὰ καὶ τὰ Θεοδοσιανὰ Τείχη τῆς
Κωνσταντινούπολης στὰ δυτικά. Στὴν
οὐσία ὁ πραίτωρ Θράκης ἀνέλαβε τὴ δι-
ακυβέρνηση τοῦ ἀνατολικοῦ τμήματος
τῆς ἐπαρχίας Εὐρώπης, ἀπ’ ὅπου συνέ-
λεγε τοὺς φόρους, ἐκδίκαζε ὑποθέσεις
καὶ φρόντιζε γιὰ τὰ ἔργα ὑποδομῆς καὶ
ἄμυνας, ὅπως ἀναφέρεται στὴν σχετικὴ
Νεαρά7
. Αὐτὸ ὅμως δὲν σήμαινε κατάρ-
γηση τοῦ ἄρχοντος Εὐρώπης, ὁ ὁποῖος
παρέμεινε στὴ διοίκηση τοῦ δυτικοῦ
τμήματος τῆς ἐπαρχίας: «ὁ μὲν γὰρ τῆς
ἐπαρχίας ἡγούμενος ἐν ἑτέροις τισίν
ἐστι τόποις, μόλις ἐκείνοις ἀρκῶν· ἡ δὲ
τῶν τειχῶν τούτων φυλακὴ καὶ ἡ περὶ
τοὺς τόπους ἐκείνους διοίκησις καὶ
εὐταξία τε καὶ στρατηγία δεῖταί τινος
ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ πρὸς ἑκάτερον ἔχο-
ντος ἐπιτηδείως, στρατιώτας τε κοσμεῖν
καὶ νόμων ἐξάρχειν»8
.
Ὁ αὐτοκράτορας τονίζει ἐπίσης στὴν
ἴδια διάταξη ὅτι ἀκολούθησε τὴν πρα-
κτικὴ τῆς ἐνοποίησης τῆς πολιτικῆς
καὶ στρατιωτικῆς ἀρχῆς «ὅπερ καὶ ἐν
ἑτέροις πεποιήκαμεν ἔθνεσι καίτοιγε
οὐχ οὕτω μαχίμοις οὐδὲ στρατιωτικῆς
φρουρᾶς δεομένοις». Ἀντίθετα ὁ πραί-
τωρ Θράκης χρειαζόταν ἑτοιμοπόλεμες
στρατιωτικὲς δυνάμεις, τὶς ὁποῖες μάλι-
στα ἔπρεπε νὰ ἐκγυμνάζει καὶ νὰ διατη-
ρεῖ σὲ συνεχῆ ἐγρήγορση, γιὰ νὰ ἀντιμε-
τωπιστοῦν ἀποτελεσματικὰ οἱ ἐχθρικὲς
ἐπιδρομές9
. Πρέπει νὰ ἐπισημανθεῖ ὅτι ἡ
περίπτωση αὐτὴ εἶναι ἡ μοναδικὴ ἀπὸ
ὅλες τὶς ὑπόλοιπες μεταρρυθμίσεις τοῦ
Ἰουστινιανοῦ στὴν περιφερειακὴ ὀργά-
νωση, μὲ τὴν ὁποία δημιουργεῖται ἕνας
πολιτικὸς καὶ ταυτόχρονα στρατιω-
τικὸς διοικητὴς γιὰ τὴν ἀναχαίτιση τῶν
ἐξωτερικῶν ἀπειλῶν, παρὰ τὸ γεγονὸς
ὅτι δὲν πρόκειται γιὰ μία συνοριακὴ
περιοχή10
. Οἱ στρατιῶτες ποὺ εἶχε στὴ
διάθεσή του ὁ πραίτωρ ἦταν μᾶλλον
ἀποσπάσματα τῶν μονάδων κρούσης
τοῦ magister militum praesentalis11
καὶ
ὄχι τοῦ magister militum per Thracias,
ὅπως ἔχει κατὰ καιροὺς ὑποστηριχθεῖ.
Στὴ Νεαρὰ γίνεται λόγος γιὰ σημαντικὸ
ἀριθμὸ στρατιωτῶν, ὡστόσο δὲν φαίνε-
ται νὰ ἕδρευαν πολλὲς δυνάμεις στὴν
ἐπαρχία Εὐρώπης, ἂν κρίνουμε ἀπὸ τὴν
εὐκολία μὲ τὴν ὁποία κατὰ καιροὺς οἱ
ἐχθροὶ φτάνουν μπροστὰ στὴν Κωνστα-
ντινούπολη, χωρὶς νὰ συναντήσουν ἰδι-
αίτερη ἀντίσταση στὸ Μακρὸν Τεῖχος,
ἰδιαίτερα κατὰ τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ 6ου
αἰῶνα12
.

53. 52
Ὁ πραίτωρ Θράκης δὲν ἀπαντᾷ μετὰ
τὸ 536 στὶς πηγὲς καὶ ἑπομένως φαίνε-
ται ὅτι ἡ λειτουργία του ὑπῆρξε βραχύ-
βια. Ἡ πιθανὴ κατάργησή του ἑρμηνεύ-
εται ἀπὸ ὁρισμένους ἐρευνητὲς ὡς ἀντι-
κατάστασή του ἀπὸ τὸν ἄρχοντα τῶν
τειχῶν ποὺ μνημονεύεται ὅμως ἀργότε-
ρα τὸν 8ο αἰῶνα καὶ θεωρεῖται ὅτι ἤταν
ὑπεύθυνος γιὰ τὴν ἴδια περιοχὴ ποὺ
διοικοῦσε καὶ ὁ πραίτωρ Θρᾴκης. Ὡστό-
σο δὲν συμφωνοῦν ὅλοι οἱ μελετητὲς
μὲ τὸ πεδίο δικαιοδοσίας τοῦ ἄρχοντος
ἢ κόμητος τῶν τειχέων, ἐνῷ ἡ μεγάλη
χρονικὴ ἀπόσταση ποὺ χωρίζει τὶς μαρ-
τυρίες ἐγείρει ἐπιφυλάξεις γιὰ τὴν πα-
ραπάνω ὑποθεση13
.
Σύμφωνα μὲ μία ἅλλῃ ἄποψη τὸν
πραίτωραΘράκηςδιαδέχτηκεὁβικάριος
Θρᾴκης ποὺ μαρτυρεῖται καὶ πάλι κατὰ
τὸν 6ο αἰῶνα. Ἡ ἀνασύσταση τοῦ τελευ-
ταίου ἀποδίδεται στὸν Ἰουστινιανό, στὸ
πλαίσιο τῆς ἐπαναφορᾶς τῆς ἀρχῆς τῶν
βικαρίων ἀπὸ τὸν αὐτοκράτορα, ὅπως
ἐκείνης τοῦ βικαρίου Πόντου τὸ ἔτος
54814
. Τὸ βέβαιο πάντως εἶναι ὅτι ὁ βι-
κάριος Θράκης μαρτυρεῖται στὶς πηγὲς
κατὰ τὸ δεύτερο ἥμισυ τοῦ 6ου αἰῶνα,
χωρὶς νὰ γνωρίζουμε ἂν αὐτὸ ἀποτελεῖ
ἔργο τοῦ Ἰουστινιανοῦ ἢ τοῦ διαδόχου
του Ἰουστίνου Β΄15
. Ὁ J. F. Haldon ὑπο-
στηρίζει ὅτι ὁ βικάριος Θράκης ἐκτε-
λοῦσε τὰ καθήκοντά του στὴν περιο-
ρισμένη περιοχὴ μεταξὺ τῶν Μακρῶν
Τειχῶν καὶ τοῦ Θεοδοσιανοῦ Τείχους16
.
Ὡστόσο ἡ ἄποψη αὐτὴ ἔρχεται σὲ ἀντί-
θεση μέ τὶς μαρτυρίες τῶν ἐπιγραφῶν
καὶ τῶν σφραγίδων. Γιὰ παράδειγμα σὲ
χρονολογημένη
κτητορικὴ ἐπι-
γραφὴ (575-576),
σημειώνεται ὅτι
κατὰ τὸ ἐνδέκατο
ἔτος τῆς βασιλεί-
ας τοῦ Ἰουστίνου
Β΄, 576/577, καὶ
ὅταν βικάριος
Θράκης ἦταν ὁ
Ἀρμάτιος, κατα-
σκευάστηκε ἕνα
δημόσιο κτήριο
ἀπὸ τὸν ἐργολά-
βο Χρυσάφιο17
. Ἡ
ἐπιγραφὴ ἀνακα-
λύφθηκε 12 πε-
ρίπου χιλιόμετρα
νοτιοανατολικὰ
τῆς Βερόης τῆς ἐπαρχίας Θράκης. Σὲ
ἄλλη ἐπιτύμβια ἐπιγραφὴ ποὺ χρονολο-
γείται τὸ πρῶτο ἔτος τῆς βασιλείας τοῦ
Μαυρικίου (582) μνημονεύεται ὁ βικά-
ριος Θρᾴκης Σολομῶν18
. Ἡ ἐπιγραφὴ
βρέθηκε στὴν περιοχὴ τῆς Διοκλητια-
νούπολης, 40 χιλιόμετρα βορείως τῆς
Φιλιππούπολης19
.
Ὁ βικάριος Θράκης ἀπαντᾶ καὶ σὲ
μία σειρὰ ἀπὸ σφραγῖδες ποὺ χρονολο-
γούνται ἀπὸ τοὺς ἐρευνητὲς κατὰ τὸν
6ο
αἰῶνα καὶ ἐμπλουτίζουν τοὺς προσω-
πογραφικοὺς καταλόγους τῶν βικαρί-
ων Θράκης, καθὼς οἱ ὑπολοιπες πηγὲς
δὲν διασώζουν πληροφορίες γιὰ πρόσω-
πα ποὺ διετέλεσαν σὲ αὐτὸ τὸ ἀξίωμα.
Ἔχουν δημοσιευθεῖ γιὰ παράδειγμα
Bυζαντινή Τραϊανούπολης

54. 53
τρεῖς, ἀπὸ διαφορετικὰ βουλλωτήρια,
σφραγῖδες τοῦ βικαρίου Θράκης Ἀδρι-
ανοῦ καὶ πέντε, ἀπὸ τρία διαφορετικὰ
βουλλωτήρια, σφραγῖδες τοῦ νοταρί-
ου καὶ βικαρίου Θράκης Ἰωάννη. Ἡ
εὕρεση ἀρκετῶν μολυβδόβουλλων καὶ
ἡ χρήση διαφορετικῶν βουλλωτηρίων
ἐξηγεῖται ἀπὸ τὴν ἔντονη δραστηριό-
τητα τῆς ἀρχῆς τοῦ βικαρίου ποὺ εἶχε
ἀναλάβει ἕναν ἐποπτικὸ διοικητικὸ καὶ
δικαστικὸ ρόλο σὲ περισσότερες ἀπὸ
μία ἐπαρχίες. Μὲ βάση τὰ ἱστορικὰ δε-
δομένα καὶ κυρίως τὶς ἀσφαλῶς χρονο-
λογημένες ἐπιγραφὲς ποὺ ἀναφέραμε
παραπάνω οἱ σφραγῖδες θὰ πρέπει κατὰ
τὴ γνώμη μας νὰ τοποθετηθοῦν στὸ β΄
μισὸ τοῦ 6ου αἰῶνα20
. Ἡ ἄποψη αὐτὴ
ἐπιβεβαιώνεται καὶ ἀπὸ τὴ θέση τοῦ W.
Seibt, ὁ ὁποῖος κατόπιν ἐρώτησής μας
γιὰ μία ἀκριβεστέρη χρονολόγηση τῶν
μολυβδόβουλλων μὲ βάση σφραγιστικὰ
κριτήρια τὶς τοποθετεῖ ἀπὸ τὸ δεύτερο
ἥμισυ ἢ τὸ τελευταῖο τέταρτο τοῦ 6ου
αἰῶνα μέχρι τὸ πρῶτο ἥμισυ τοῦ 7ου
αἰῶνα.
Σημαντικὸ εἶναι κατὰ τὴ γνώμη
μας καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι γνωρίζουμε τὰ
σημεῖα εὕρεσης ὁρισμένων ἀπὸ τὶς πα-
ραπάνω σφραγῖδες ποὺ δημοσίευσε ὁ I.
Jordanov. Μία ἀπὸ τὶς σφραγῖδες τοῦ
Ἀδριανοῦ ἀνακαλύφθηκε στὴ Στενή-
μαχο τῆς ἐπαρχίας Θράκης καὶ δύο ἀπὸ
τὶς σφραγῖδες τοῦ βικαρίου Ἰωάννη
βρέθηκαν κοντὰ στὴ σημερινὴ πόλη
τοῦ Shivachevo τῆς ἐπαρχίας τοῦ Sliven
καὶ στὴν Ἀγαθόπολη τοῦ Εὐξείνου Πό-
ντου, 56 χιλιόμετρα νοτιοανατολικὰ
τοῦ Πύργου (σημ. Burgas) ἀντίστοιχα.
Τὰ στοιχεῖα αὐτὰ εἶναι ἰδιαίτερα σημα-
ντικὰ καὶ ἐνισχύουν τὴν ἄποψή μας γιὰ
τη διαφορετικὴ δικαιοδοσία τοῦ πραί-
τωρα καὶ τοῦ βικαρίου Θράκης, καθὼς
ἡ διασπορὰ τῶν σφραγίδων μακριὰ ἀπὸ
τὸ Μακρὸ Τεῖχος στὶς ἐπαρχίες Θράκης
καὶ Αἰμιμόντου μᾶλλον δὲν εἶναι τυ-
χαία. Παράλληλα ἐπιβεβαιώνεται ὅτι ὁ
βικάριος Θράκης δὲν ἀνέκτησε τὴν δι-
καιοδοσία του σὲ ὅλη τὴ διοίκηση Θρά-
κης ἀλλὰ στὶς νοτιότερες ἐπαρχίες της
καθὼς στὴ Μυσία καὶ τὴ Σκυθία ὑπεύ-
θυνος ἦταν ἤδη ἀπὸ τὸ 536 ὁ quaestor
Iustinianus exercitus, ἕνας νέος ἔπαρχος
πραιτωρίων, ποὺ εἶχε τεθεῖ ἐπικεφαλῆς
τῆς λεγομένης πέμπτης ἐπαρχότητας
τὴν ὁποία συνιστοῦσαν ἐκτὸς ἀπὸ τὶς
ἀνωτέρω ἐπαρχίες ἡ Καρία, οἱ Κυκλάδες
καὶ ἡ Κύπρος21
.
Οἱ ἀρμοδιότητες τοῦ βικαρίου Θρά-
κης ἦταν οἰκονομικῆς καὶ δικαστικῆς
φύσεως, παρόμοιες μὲ ἐκεῖνες ποὺ εἶχε
καὶ κατὰ τὴν πρώτη περίοδο λειτουρ-
γίας του. Ἂν ὁ νέος βικάριος ἀνέλαβε
καὶ στρατιωτικὰ καθήκοντα, ὅπως ἔχει
ὑποστηριχθεῖ ἀπὸ τὸν J. F. Haldon22
Ἐπικεφαλῆς τῆς διοικήσεως Θράκης τέθηκε ἔνας βικάριος
ποὺ ἀνέλαβε καθήκοντα δημοσιονομικῆς καὶ δικαστικῆς
φύσεως. Ὁ ἀξιωματοῦχος μεριμνοῦσε γιὰ τὴν τακτικὴ
συλλογὴ τῶν φόρων καὶ τὴν κατασκευὴ τῶν δημοσίων
ἔργων ἀπὸ τοὺς ἐπαρχιακοὺς ἄρχοντες καὶ παράλληλα
λειτουργοῦσε ὡς ἐφετεῖο στὴν περιφέρειά του.

55. 54
δὲν εἴμαστε σὲ θέση νὰ τὸ γνωρίζουμε,
καθὼς δὲν ὑπάρχει καμία σχετικὴ μαρ-
τυρία στὶς πηγές.
Φαίνεται ἑπομένως ἡ διοίκηση
Θρᾴκης ἐπιβίωσε ἕως τὰ μέσα περίπου
τοῦ 7ου αἰῶνα, ἀλλὰ δὲν εἶναι εὔκολο νὰ
ἀναζητήσει κανεὶς τὸ τέλος της. Ἄλλω-
στε ἡ ἐπιβίωση τῶν προγενεστέρων δι-
οικητικῶν θεσμῶν τὸν 7ο αἰῶνα, καὶ
ἰδιαίτερα τὸ δεύτερο μισό του, ἀποτελεῖ
ἕνα ἀκανθῶδες ζήτημα τῆς νεώτερης
ἔρευνας, ποὺ παρὰ τὶς προσφατες σημα-
ντικὲς ἐπιστημονικὲς συμβολὲς παραμέ-
νει ἀκόμη ἀνοιχτό.
1. Βλ. Ἀ. Γκουτζιουκώστας, Ἡ διοίκηση Θρά-
κης κατὰ τὴν πρώιμη βυζαντινὴ περίοδο,
στὸ: Ἀνατολικὴ Ῥωμυλία (Βόρεια Θρᾴκη),
Ἱστορία καὶ Πολιτισμός, Θεσσαλονίκη 2009,
σ. 105-121 καὶ ἐδῶ 105-106 μὲ πηγὲς καὶ βι-
βλιογραφία.
2. W. Ennslin, Vicarius, στὸ Realencyclopadie
der klassischen Altertumswissenschaft, VIII.
A3 (1958) 2023 κ.ἐ.
3. Codex Justinianus, ἔκδ. P. Krueger (Corpus
Juris Civilis II), Berlin 1877, 12.59.10.4. Γιὰ
τὸν βικάριο Θράκης κατὰ τοὺς 4ο καὶ 5ο
αἰῶνες βλ. καὶ J. Wiewiorowski, Vicarius
Thraciae in 4th and 5th centuries (some
remarks), στὸ 4ο Διεθνὲς Συμπόσιο Θρα-
κικῶν Σπουδῶν. Βυζαντινὴ Θρᾴκη: Μαρτυ-
ρίες καὶ Κατάλοιπα, Κομοτηνή, 18-22 Ἀπρι-
λίου 2007, Byzantinische Forschungen XXX,
ed. Ch. Bakirtzes–N. Zekos, X. Moniaros,
Amsterdam 2011, σ. 385-400.
4. Novellae Justiniani, ἔκδ. R. Scholl-Ταὐτόν.
Kroll, (Corpus Juris Civilis III), Berlin 1895
(τελευταία ἀνατύπωση Hildesheim 1993)
(στὸ ἑξῆς: NJ), 26 πρ.
5. Γιὰ τὸ Μακρὸν Τεῖχος βλ. ἐνδεικτικὰ A.
Kulzer, Ostthrakien (Europe), [TIB 12], Wien
2008, σ. 507-509 μὲ βιβλιογραφία.
6. NJ 26 (18 Μαΐου 535) ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΠΡΑΙ-
ΤΩΡΟΣ ΘΡΑΚΗΣ. Πρβλ. T. C. Lounghis–B.
Blysidu–St. Lampakes, Regesten der Kaise-
rukunden des ostromischen Reiches von 476
bis 565, [Zyprisches Forschungszentrum.
Quellen und Studien zur Geschichte Zyperns
LII], Nicosia 2005, ἀρ. 1066.
7. NJ 26.3-5. Ὅσον ἀφορᾷ τὴν ἐκδίκαση ἐφέ-
σεων, γιὰ τὴν ὁποία γίνεται λόγος στὴ Νεαρὰ
(NJ 26.5), μᾶλλον πρόκειται γιά τὶς ἐφέσεις
ἐπὶ τῶν ἀποφάσεων τοῦ ἄρχοντος Εὐρώπης.
8. NJ 26.1.
9. NJ 26.1-3.
10. Γιὰ τὶς ὑπολοιπες μεταρρυθμίσεις τοῦ
Ἰουστινινιανοῦ στὴν ἐπαρχιακὴ διοίκηση βλ.
Ἀ. Γκουτζιουκώστας Ξ. Μονίαρος, Ἡ περιφε-
ρειακὴ διοικητικὴ ὀργάνωση τῆς Βυζαντινῆς
Αὐτοκρατορίας ἀπὸ τὸν Ἰουστινιανὸ Α΄ (527-
565): Ἡ περίπτωση τῆς Quaestura Iustiniana
Exercitus, [Ἑταιρεία Βυζαντινῶν Ἐρευνῶν
22], Θεσσαλονίκη 2009, σ. 36 κ.ἑ.
11. J. F. Haldon, Byzantine Praetorians,
[Ποικίλα Βυζαντινά, 3], Bonn 1984, σ. 271.
12. J. F. Haldon, Byzantine Praetorians σ. 273
καὶ σημ. 777 (σ. 544).
13. Βλ. Ἀ. Γκουτζιουκώστας Ξ. Μονίαρος,
Quaestura exercitus, σ. 64, σημ. 203 μὲ
βιβλιογραφία.
14. E. Stein, Histoire du Bas-Empire, τ. II,
Paris Bruxelles Amsterdam 1949, σ. 747-748
καὶ σημ. 1.
15. Βλ. V. Besevliev, Spatgriechische und spat-
lateinische Inschriften aus Bulgarien, Berlin
1964, ἀρ. 198 (Armatus) (σ. 575-576) καὶ ἀρ.
227 (Solomon) (σ. 582).
16. J. F. Haldon, Byzantine Praetorians, 144.
Τοῦ ἰδίου, Economy and Administration, στὸ
The Cambridge Companion to the Age of Jus-
tinian, ἔκδ. M. Maas, Cambrigde 2005, σ. 51.
17. V. Besevliev, Inschriften, ἀρ. 198.
18. V. Besevliev, Inschriften, ἀρ. 227.
19. Βλ. καὶ E. Stein, Histoire II, σ. 747-748
καὶ σημ. 1, ὅπου ὁ ἐρευνητὴς ὑποστηρίζει ὅτι
ἡ ἀνασύσταση τοῦ βικαρίου Θράκης ἀποτε-
λεῖ ἔργο μᾶλλον τοῦ Ἰουστινιανοῦ καὶ συν-
δέει τὴν ἀνασύστασή του μὲ τὴν κατάργηση
τοῦ πραίτωρα Θράκης.
20. Βλ. γιὰ τὰ σφραγιστικὰ δεδομένα καὶ τὶς
σχετικὲς ἐκδόσεις Ἀ. Γκουτζιουκώστας, Διοί-
κηση Θράκης, σ. 119-121. Ἀ. Γκουτζιουκώ-
στας - Ξ. Μονίαρος, Quaestura exercitus σ. 63
σημ. 201.
21. Βλ. γιὰ αὐτὴ τὴ μεταρρύθμιση τοῦ Ἰου-
στινιανοῦ Ἀ. Γκουτζιουκώστας Ξ. Μονίαρος,
Quaestura exercitus.
22. J. F. Haldon, Byzantine Praetorians, σ.
144.

56. 55
ΝΙΚΗΦΟΡΟΣ ΧΟΥΜΝΟΣ
ΚΑΙ Ο ΛΟΓΟΣ ΤΟΥ
«ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΕΥΣΙ
ΣΥΜΒΟΥΛΕΥΤΙΚΟΣ»
Bασιλικῆς Νεράντζη–Βαρμάζη
Ὁμ. Καθηγήτριας Βυζαντινῆς Ἱστορίας ΑΠΘ
Ὁ
Νικηφόρος Χοῦμνος1
ὑπῆρξε
ἕνας γνωστὸς λόγιος καὶ παράλ-
ληλαἕναἐνεργὸπολιτικὸπρόσω-
πο τῆς ἐποχῆς τῶν Παλαιολόγων. Συγκε-
κριμένα ἔδρασε στὰ χρόνια τῆς μακρᾶς
βασιλείας τοῦ Ἀνδρονίκου Β΄ Παλαιολό-
γου, δηλαδὴ στὸ πέρασμα ἀπὸ τὸ 13ο στὸ
14ο αἰώνα. Γεννήθηκε στὴν Κωνσταντι-
νούπολη μεταξὺ 1250/5 καὶ πέθανε τὸ
1327 ὡς μοναχὸς Ναθαναὴλ στὸ μονα-
στήρι τοῦ Φιλανθρώπου Σωτῆρος στὴν
Κωνσταντινούπολη. Ἀνῆκε σὲ μία μεγά-
λη καὶ πλούσια οἰκογένεια, τῆς ὁποίας
ἀρκετὰ μέλη εἶναι γνωστά, ἀνάμεσα στὰ
ὁποῖα καὶ ἡ κόρη του Εἰρήνη Χούμναι-
να–μοναχὴ Εὐλογία, μία ἀπὸ τὶς πιὸ μορ-
φωμένες γυναῖκες τῆς ἐποχῆς της2
.
Τὸ συγγραφικὸ ἔργο τοῦ Νικηφόρου
Χούμνου, ἀπὸ τὸ ὁποῖο μεγάλο μέρος
παραμένει ἀκόμη ἀνέκδοτο, εἶναι ἐξαιρε-
τικὰ πλούσιο καὶ περιλαμβάνει λόγους,
ἐπιστολές καὶ ποιήματα. Ἀνάμεσα στοὺς
τριάντα περίπου λόγους του ξεχωριστὴ
θέση κατέχει ὁ συμβουλευτικὸς λόγος
του πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς. Πολὺ
γνωστὴ εἶναι ἀκόμη ἡ πνευματική δια-
μάχη του μὲ τὸν ἄλλο μεγάλο λόγιο καὶ
πολιτικό τῆς ἐποχῆς τοῦ Ἀνδρονίκου Β΄
Παλαιολόγου, τὸν Θεόδωρο Μετοχίτη,
γύρω ἀπὸ ἐπιστημονικὰ καὶ ἀστρονο-
μικὰ θέματα3
.
Ὡς πολιτικὸς ὁ Νικηφόρος Χοῦμνος
ὑπηρέτησε σὲ διάφορες ὑψηλὲς κρα-
τικὲς θέσεις, ὅπως μεσάζων, κοιαίστωρ,
μυστικός, ἐπί τοῦ κανικλείου. Αὐτὸ τὸ
τελευταῖο ἀξίωμα διατήρησε ὁ Χοῦμνος
γιὰ ἕνα μακρύ χρονικό διάστημα ἀπὸ τὸ
1295 καὶ ἑξῆς, ὑπῆρξε δηλαδὴ κατὰ τὸ δι-
άστημα αὐτὸ προϊστάμενος τῆς αὐτοκρα-
τορικῆς γραμματείας. Κατὰ τὴν περίοδο
αὐτή, στὰ τελευταῖα χρόνια τοῦ 13ου ἢ
τὰ πρῶτα χρόνια τοῦ 14ου αἰῶνα, ὑπη-
ρέτησε γιὰ λίγο στὴ Θεσσαλονίκη ὡς
διοικητὴς τῆς πόλης. Ἔτσι τουλάχιστον
ἑρμηνεύουν οἱ ἐκδότες ἕνα ἔγγραφο τῆς
Μονῆς Χιλανδαρίου τοῦ Ἁγίου Ὄρους,
στὸ ὁποῖο ἀναφέρεται «πανσέβαστος,
σεβαστὸς καὶ κεφαλὴ τῆς μεγαλοπόλε-
ως Θεσσαλονίκης καὶ αὐθέντης ἡμῶν
ὁ ἐπὶ τοῦ κανικλείου» χωρὶς νὰ γίνεται
ἀναφορὰ συγκεκριμέ­νου ὀνόματος4
.
Ὅταν ἐπέστρεψε στὴν Κωνσταντινού-
πολη, συνέγραψε ἕνα λόγο «περὶ δικαι-
οσύνης», τὸν ὁποῖο ἀπηύθυνε πρὸς τοὺς
Θεσσαλονικεῖς καὶ στὸν ὁποῖο προέταξε
ἕνα ἐγκώμιο τῆς Θεσσαλονίκης. Ὁ λόγος

57. 56
αὐτὸς ἔχει ἐκδοθεῖ μόνο μία φορά στὶς
ἀρχὲς τοῦ 19ου αἰῶνα (1830) ἀπὸ τὸν J.
Fr. Boissonade μὲ βάση ἕνα μόνο χειρό-
γραφο, τὸν παρισινό κώδικα 2105. Σήμε-
ρα βέβαια εἶναι γνωστὸ ὅτι τὰ ἔργα τοῦ
Νικηφόρου Χούμνου, καὶ μαζὶ ὁ λόγος
του πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς, σώζονται
σὲ πολὺ περισσότερα χειρόγραφα5
.
Ὁ λόγος ἀποτελεῖται ἀπὸ δύο μέρη,
καὶ πολὺ σωστὰ σημειώνεται στὴν Ἱστο-
ρία τῆς Βυζαντινῆς Λογοτεχνίας τοῦ H.
Hunger ὅτι πρόκειται γιὰ ἕνα λόγο μὲ
δύο θέματα. Τὸ πρῶτο θέμα εἶναι ὁ ἔπαι-
νος τῆς Θεσσαλονίκης καὶ τὸ δεύτερο ἡ
δικαιοσύνη καὶ ἡ σημασία της6
.
Ὁ Νικηφόρος Χοῦμνος ἀρχίζει τὸν
λόγο του ἀπευθυνόμενος πρὸς τοὺς
«ἄνδρας Θεσσαλονικεῖς», «τοὺς κατοι-
κοῦντας εὐδαιμόνως τὴν μεγάλην καὶ
θαυμαστὴν ταύτην πόλιν» καὶ διακη-
ρύσσει τὴν ἀμοιβαία ἀγάπη καὶ φιλία
τοῦ ἴδιου πρὸς τοὺς Θεσσαλονικεῖς καὶ
τῶν Θεσσαλονικέων πρὸς αὐτόν. Στὴ
συνέχεια ὁ συγγραφέας δηλώνει τὴν ἐπι-
θυμία του νὰ ἐπισκεφθεῖ τὴν ἀγαπημένη
του πόλη, ἀλλὰ ἐπειδή αὐτὸ δὲν μπορεῖ
νὰ γίνει, στέλνει τὸν λόγο του, γιὰ νὰ
ἐπαινέσει τὴν πόλη «διὰ βραχέων» καὶ
γιὰ νὰ ἐπικοινωνήσει μὲ τοὺς κατοίκους
της. Ἀκολουθεῖ τὸ ἐγκώμιο τῆς Θεσσα-
λονίκης. Παρουσιάζεται πρῶτα ὁ χῶρος
γύρω ἀπὸ τὴν πόλη: ἀπὸ τὰ δυτικὰ πλού-
σια δάση, αἰωνόβια ποτάμια καὶ ἀπέρα-
ντες πεδιάδες, ἀπὸ τὰ ἀνατολικὰ μεγάλες
λίμνες, εὔφορη γῆ καὶ ἄφθονα βοσκοτό-
πια χαρίζουν ὀμορφιὰ καὶ πλοῦτο στὴν
πόλη. Ἀπὸ τὸ Βορρᾶ ἡ ὀρεινὴ ἀκρόπολη
προσφέρει προστασία, ἐνῷ ἀπὸ τὸ Νότο
ἁπλώνεται ἡ θάλασσα, ποὺ μὲ τοὺς κόλ-
πους της καλεῖ τοὺς ταξιδιῶτες νὰ ἀνα-
παυθοῦν στὰ ἀσφαλῆ λιμάνια τῆς Θεσσα-
λονίκης.
Ἐξυμνεῖται στὴ συνέχεια τὸ μέγεθος
καὶ ἡ μεγαλοπρέπεια τῆς πόλης, ἡ εὐρύ-
χωρη Ἀκρόπολη, τὰ δημόσια οἰκοδομή-
ματα, οἱ πολυτελεῖς ναοὶ καὶ τὰ πολυώ-
ροφα σπίτια. Ἡ παλαιότητα τῆς Θεσσα-
λονίκης ἀλλὰ καὶ ἡ διαρκὴς παρουσία
της ὡς τὰ πρόσφατα χρόνια, ἡ ἱκανότητά
της νὰ δέχεται καὶ νὰ ἀφομοιώνει τοὺς
ξένους, ἡ σωστὴ τοπικὴ αὐτοδιοίκηση
καὶ ἡ ἐξαιρετικὴ εὐσέβεια τῶν κατοίκων
εἶναι τὰ ἄλλα θέματα ποὺ ἀπασχολοῦν
τὸ συγγραφέα τοῦ ἐγκωμίου. Καί βέ-
βαια ἐπειδὴ δέν μπορεῖ νὰ τελειώσει ἕνας
ἔπαινος τῆς Θεσσαλονίκης χωρὶς νὰ γί-
νει ἰδιαίτερα λόγος γιὰ τὸν πολιοῦχο της
Ἅγιο Δημήτριο, ὁ Νικηφόρος Χοῦμνος
ἐκθειάζει τὸν προστάτη Ἅγιο τῆς πόλης,
ποὺ πάντοτε στηρίζει, προστατεύει καὶ
ὑπερασπίζεται τὴ Θεσσαλονίκη καὶ τοὺς
κατοίκους της.
Ἐδῶ τελειώνει τὸ ἐγκώμιο τῆς Θεσσα-
λονίκης καὶ ὁ συγγραφέας προχωρεῖ στὸ
δεύτερο μέρος τοῦ λόγου του, ποὺ ὁ ἴδιος
θεωρεῖ σημαντικότερο, νὰ συμβουλεύσει
δηλαδὴ αὐτούς ποὺ πρέπει νὰ ἀκοῦν. Σὲ
μία τόσο πολυάνθρωπη πόλη, ὅπως ἡ
Θεσσαλονίκη, ἀρκετοί εἶναι αὐτοὶ ποὺ
ἔχουν ἀνάγκη ἀπὸ νουθεσίες. Γίνεται
λοιπόν ἀπὸ ἐδῶ καὶ πέρα λόγος γιὰ τὴ
δικαιοσύνη, ποὺ εἶναι ἡ σημαντικότερη
ἀπὸ τὶς ἀρετές. Αὐτὴ προσφέρει ἀσφά-
λεια, ὁμόνοια, ἀγάπη, εἰρήνη καὶ ὁδηγεῖ
σὲ ὅλα τὰ καλά. Ἀντίθετα ἡ πλεονεξία,
μὲ τὴν ὁποία ἀντιπαραβάλλει ὁ Χοῦμνος
τὴ δικαιοσύνη, εἶναι ἡ πηγή ὅλων τῶν
κακῶν. Σ’ αὐτὴν ὀφείλονται οἱ ἀτομικές
καὶ ὁμαδικές συμφορές τῶν ἀνθρώπων.
Ὁ συγγραφέας παρουσιάζει ἕνα πλῆθος
παραδείγματα ἀπὸ τὴν Παλαιά Διαθή-
κη καὶ ἀπὸ τὸν ἀρχαῖο ἑλληνικό κόσμο,
γιὰ νὰ ὑποστηρίξει τὴν ἄποψή του. Ὁ
διωγμός τῶν πρωτοπλάστων ἀπὸ τὸν
παράδεισο, ὁ κατακλυσμὸς τοῦ Νῶε, τὰ
γεγονότα τοῦ πύργου τῆς Βαβέλ κ.ἄ., οἱ
πόλεμοι καὶ οἱ καταστροφὲς ὀφείλο­νται
ὅλα στὴν πλεονεξία τῶν ἀνθρώπων καὶ
στὶς τιμωρίες ποὺ ἐπέβαλε ὁ Θεός στοὺς
πλεονέκτες ἀνθρώπους. Παρόλα αὐτὰ
οἱ ἄνθρωποι ἐξακολουθοῦν νὰ εἶναι
ἄπληστοι. Εἰδικότερα τὴν ἐποχὴ τοῦ

58. 57
Χούμνου οἱ πλούσιοι ζητοῦν ὅλο καὶ πε-
ρισσότερα καὶ ἀδικοῦν τοὺς πένητες καὶ
δωροδοκοῦν τοὺς δικαστές, γιὰ νὰ ἔχουν
ἔστω καὶ ἕνα μικρὸ κέρδος. Ὁ Χοῦμνος
ἀμφισβητεῖ τὴν κρίση τῶν δικαστῶν τῆς
ἐποχῆς του καὶ καταφεύγει στὸ φόβο τοῦ
Θεοῦ, γιὰ νὰ ἀπειλήσει μὲ θεϊκή τιμωρία
τόσο τοὺς ἴδιους τοὺς πλεονέκτες ὅσο
καὶ τοὺς ἀπογόνους τους.
Τ ε λ ε ι ώ ν ο -
ντας τὸν λόγο
του ὁ Νικηφό-
ρος Χοῦμνος
φέρνει ὡς παρά-
δειγμα ἀνθρώ-
που ποὺ ἀγαπά-
ει τὴ δικαιοσύνη
καὶ ἀποφεύγει
τὴν πλεονεξία
τὸν αὐτοκράτο-
ρα Ἀνδρόνικο, ὁ
ὁποῖος ἀνάμεσα
στὰ ἄλλα φρο-
ντίζει γιὰ τὴν
εὐνομία τῶν
πόλεων καὶ ἰδι-
αίτερα τῆς Θεσ-
σαλονίκης. Πρέ-
πει λοιπὸν καὶ
οἱ Θεσσαλονι-
κεῖς νὰ κάνουν
τὴν πόλη τους
«καλῶν ἁπάντων ἑστία» καὶ νὰ θεωροῦν
τὴ δικαιοσύνη καὶ τὴν ὁμόνοια ὡς τὰ
σημαντικότερα στολίδια τῆς κοινωνίας
τους. Ὁ λόγος κλείνει λοιπὸν μὲ συμβου-
λές ποὺ ἀναφέρονται πάλι εἰδικά στοὺς
Θεσσαλονικεῖς καὶ ἐγκαταλείπονται οἱ
κοινοί τόποι ποὺ κάλυπταν τό δεύτερο
μέρος του.
Εἶναι βέβαιο ὅτι γράφοντας αὐτὸ τὸν
λόγο ὁ Νικηφόρος Χοῦμνος δὲν βρισκό-
ταν ἐκτὸς τόπου καὶ χρόνου. Ἀντίθετα
ἀντιμετώπιζε ἕνα μεγάλο πρόβλημα τῆς
ἐποχῆς του. Ἡ ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης
τὴν ἐποχή τῶν Παλαιολόγων προσέ-
κρουε σὲ σοβαρές δυσκολίες καὶ ἀπασχό-
λησε τόσο τοὺς σύγχρονους λογίους ὅσο
καὶ τὶς κρατικὲς ὑπηρεσίες. Ἀπὸ τοὺς
λογίους τῆς ἐποχῆς μποροῦν ἐνδεικτικά
νὰ ἀναφερθοῦν ὁ Θωμᾶς Μάγιστρος7
καὶ ὁ Νικηφόρος Γρηγορᾶς8
. Ἀλλὰ καὶ
οἱ κυβερνήσεις τῆς Κωνσταντινούπο-
λης γνώριζαν τὸ θέμα καὶ προσπάθησαν
νὰ τὸ ἀντιμετωπίσουν μὲ δύο σοβαρὲς
δικαστικὲς μεταρρυθμίσεις. Ἡ πρώτη
πραγματοποιήθηκε τὸ 1296 μὲ τὴ δημι-
ουργία ἑνὸς σώματος ἀπὸ 12 δικαστές (6
λαϊκοὺς καὶ 6 κληρικοὺς), ποὺ θὰ ἐπέ-
βλεπαν τὴν ἀπονομὴ τῆς δικαιοσύνης σὲ
ὅλο τὸ κράτος, ἀλλὰ ἡ προσπάθεια αὐτὴ
δὲν εὐοδώθηκε. Ἡ δεύτερη μεταρρύθμι-
ση ἔγινε στὰ χρόνια τῆς βασιλείας τοῦ
Ἀνδρονίκου Γ΄ Παλαιολόγου τὸ 1329 καὶ
συνδέθηκε μὲ τὸ θεσμὸ τῶν «καθολικῶν
κριτῶν τῶν Ρωμαίων». Οἱ «καθολικοὶ
κριταὶ τῶν Ρωμαίων» ἦταν τέσσερις,
δύο λαϊκοὶ καὶ δύο κληρικοί, καὶ δίκα-
ζαν μόνο κατ’ ἔφεση, ἀρχικὰ ὅλοι μαζί,
Ἀσημένια λειψανοθήκη ἀπό τὴ Νέα Ἡράκλεια Χαλκιδικῆς, τέλη 4ου αἰ.

59. 58
ἀργότερα ὁ καθένας χωριστά. Ὁ θεσμὸς
αὐτὸς θεωρήθηκε ἐπιτυχημένος καὶ δια-
τηρήθηκε ἕως τὴν Ἄλωση9
.
Ἡ Θεσσαλονίκη τὸ δεύτερο μισὸ τοῦ
13ου καὶ τὰ πρῶτα χρόνια τοῦ 14ου
αἰώνα ἦταν μία πόλη μεγάλη, ἐμπορικὴ
καὶ πλούσια, μὲ ἀξιόλογη πνευματικὴ
ζωὴ καὶ ἀνεπτυγμένη οἰκονομία, ἀλλὰ
καὶ πολλὰ προβλήματα, ὅπως θὰ δείξει
τὸ κίνημα τῶν Ζηλωτῶν, ποὺ θὰ ξεσπά-
σει στὴν πόλη τὸ 1342. Ὁ Νικηφόρος
Χοῦμνος βέβαια προσπαθεῖ νὰ ἀναδείξει
τὶς καλὲς πλευρὲς τῆς πόλης καὶ γενι-
κεύει γιὰ ὁλόκληρη τὴν Αὐτοκρατορία
τὰ προβλήματα ποὺ συνδέονται μὲ ἀδι-
κίες καὶ καταπιέσεις τῶν φτωχότερων
στρωμάτων τοῦ πληθυσμοῦ. Πετυχαίνει
ἔτσι νὰ δώσει μία ἐντυπωσιακή εἰκόνα
τῆς πόλης.
Ἔχει γίνει μεγάλη συζήτηση γιὰ τὶς
ὁμοιότητεςποὺπαρουσιάζειἡπεριγραφὴ
τῆς πόλης ἀπὸ τὸ Νικηφόρο Χοῦμνο μὲ
τὴν περιγραφὴ ποὺ δίνει γιὰ τὸν ἴδιο
χῶρο ὁ Ἰωάννης Καμινιάτης τέσσερις
αἰῶνες παλαιότερα. Οἱ ὁμοιότη­τες αὐτὲς
ἔχουν ἤδη ἐπισημανθεῖ ἀπὸ τὸν πρῶτο
ἐκδότη τοῦ κειμένου J. Fr. Boissonade
καὶ ἀπὸ τότε ἔχουν ἐπαναληφθεῖ πολλὲς
φορές. Οἱ ὁμοιότητες ὅμως εἶναι ἀναπό-
φευκτες, ἐφόσον καὶ οἱ δύο συγγραφεῖς
περιγράφουν τὸν ἴδιο φυσικό χῶρο καὶ
ἀκολουθοῦν τὶς ἴδιες ὑποδείξεις τῶν συγ-
γραφέων τῆς Ἑλληνι­στικῆς περιόδου γιὰ
τὸ πῶς πρέπει νὰ συντάσσεται τὸ ἐγκώ-
μιο μίας πόλης. Ἄλλωστε ὑπάρχουν καὶ
σημαντικές διαφορὲς ἀνάμεσα στὰ δύο
κείμενα. Εἶναι φανερό λοιπὸν ὅτι ὁ Νι-
κηφόρος Χοῦμνος γράφει σὲ μία μεταγε-
νέστερη ἐποχή, ὅταν τὰ λιμάνια τῆς Θεσ-
σαλονίκης εἶναι περισσότερα καὶ ὄχι ἕνα,
ὅπως τὴν ἐποχὴ τοῦ Καμινιάτη, ὅταν ἡ
πόλη διαθέτει μία τοπικὴ γερουσία μὲ
ἀρκετὲς ἁρμοδιότητες, ὅπως συμβαίνει
στὶς βυζαντινές πόλεις κατὰ τοὺς τελευ-
ταίους βυζαντινοὺς αἰῶνες, καὶ ὅταν ἡ
Θεσσαλονίκη μπορεῖ νὰ ἐνσωματώνει
στὸν πληθυσμό της ἀνθρώπους ἀπὸ κάθε
σημεῖο τοῦ τότε γνωστοῦ κόσμου καὶ
ὄχι μόνο κατοίκους τῆς Αὐτοκρατορίας.
Γενικότερα μποροῦμε νὰ ποῦμε ὅτι τὸ
ἐγκώμιο τοῦ Νικηφόρου Χούμνου δίνει
μεγαλύτερη βαρύτητα στὸ ἔμψυχο στοι-
χεῖο παρὰ στὸ φυσικό περιβάλλον.
1. J. Verpeaux, Nicephore Choumnos, Hom-
me d`Etat et Humaniste Byzantin, Paris
1959. Ν. Παπατριανταφύλλου-Θεοδωρίδου,
Ἡ χειρόγραφη παράδοση τῶν ἔργων τοῦ
Νικηφόρου Χούμνου, Θεσσαλονίκη 1984
(διδακτορικὴ διατριβή). Prosopografisches
Lexikon der Palaio­logenyeit (ΡLΡ) 30961.
2. PLP. 30936.
3. Ι. Sevcenco, Etudes sur la polémique entre Théo-
dore Métochite et Nicéphore Choumnos, Bruxelles
1962. Βλ. ἐπίσης τὴν εἰσαγωγὴ στὴν ἔκδοση τοῦ Ἰ
.Δ. Πολέμη, Θεοδώρου Μετοχίτη Ἠθικὸς ἢ περὶ
παιδείας, Αθήνα 1995, σελ. 35-44.
4. Actes de Chilandar n. 15, ἔκδ. M. Zinoji-
novic-V. Kravari-Chr. Gyros (Archives de l
Athos XX), Paris 1998.
5. Παπατριανταφύλλου, Χειρόγραφη παρά-
δοση, σ. 2.
6. H. Hunger, Βυζαντινὴ Λογοτεχνία, Ἡ λό-
για κοσμικὴ Λογοτεχνία τῶν Βυζαντινῶν,
[ΜΙΕΤ], Ἀθῆνα 1987, Α΄, σ. 209-210.
7. PG. 145. 448-496.
8 Εἰς τὸν ρῆγα τῆς Κύπρου, ἐκδ. P. Leone,
Byzantion 51 (1981) 211-224.
9. D. Nicol, The Last Centuries of Byzan-
tium, London 1972, σελ 187-188. P. Lemerle,
Le Juges Général des Grecs et la reforme ju-
diciaire d`Andronic III, Memorial Louis Pe-
tit, Bucarest 1948, σελ. 242-316. P. Lemerle,
Recherches sur les institutions judiciaires
a l`epoque des Paleologues, I. le tribunal
imperial, Annuaire de l`Institut de Phil. et
Hist. Orient. et Slaves 9 (1949) (=Melan-
ges Henri Gregoire) I.369-384. II. Le tribu-
nal du patriarcat ou tribunal synodal, Anal.
Boll. 68(1950) (= Melanges Paul Peeters II)
318-333. P. Lemerle, Note sur la carrière judi-
ciaire de Constantin Harmenopoulos, Τόμος
Κ. Ἀρμενοπούλου (=ΕΕΝΣ 6) Θεσσαλονίκη
1952, σελ. 243-249. P. Lemerle, Documents et
problèmes nouveaux concernants les Juges
Generaux, Δελτίον Χριστιαν. Ἀρχαιολ. Ἐται-
ρείας 4 (1964-1965) (=Εἰς μνήμην Γ. Σωτη-
ρίου) σελ. 29-44. E. Shilbach Die hypotyposis
der καθολικοὶ κριταὶ τῶν Ρωμαίων vom Juni
1398, BZ. 61 (1968) 44-70

60. 59
1000 ΧΡΟΝΙΑ ΑΠΟ ΤΗ ΜΑΧΗ
ΤΟΥ ΚΛΕΙΔΙΟΥ (1014)
Σαράντου Ἰ. Καργάκου
ἱστορικοῦ
Φ
έτος συμπληρώνονται 1000 χρό-
νια ἀπὸ τὴ μάχη τοῦ Κλειδίου
(29-7-1014), ἀλλ’ ὑποπτεύομαι
ὅτι τὸ γέγονος αὐτὸ θὰ περάσει ἀπα-
ρατήρητο ἀπὸ τὴν πολιτεία, λόγῳ τῆς
«Μεττερνιχείου» καὶ δαιμονίου, ὄντως,
πολιτικῆς ποὺ ἀκολουθεῖ ἔναντι τῶν γει-
τόνων μας: να μὴ δυσαρεστήσουμε τοὺς
Βούλγαρους καὶ τοὺς Σκοπιανοὺς ἐν
ὀνόματι τῆς καλῆς γειτονίας!
Καὶ ὅμως ἡ μάχη τοῦ Κλειδίου εἶναι
ἕνα ἀπὸ τὰ κορυφαῖα στρατιωτικὰ γεγο-
νότα τῆς ἱστορίας τῆς Αὐτοκρατοριας τῆς
Κωνσταντινουπόλεως, ποὺ ἀπὸ τοὺς Δυ-
τικούς, καὶ συγκεκριμένα ἀπὸ τὸν Ἱερώ-
νυμο Βόλφ, τὸ 1562, ὀνομάσθηκε κακῶς
Βυζαντινή.
Τὸν ὅρο Αὐτοκρατορία τῆς Κων-
σταντινουπόλεως οἱ Βολλανδιστές, Ἰη-
σουῖτες μοναχοί, ποὺ ἐκδίδουν τὰ «Acta
Sanctorum», ἔχουν κατακυρώσει ὑπὲρ
τῶν Φραγκων ποὺ βασίλευσαν στὴν
Βασιλεύουσα μετὰ τὴν πρώτη ἅλωση
(1204-1261). Τὶς ἐνστάσεις μας ὡς πρὸς
αὐτὸ διατυπώνουμε στὸ βιβλίο μας «Ἡ
Αὐτοκρατορία τῆς Κωνσταντινουπόλε-
ως-Ἀπὸ τὴν Ἁγία Σοφία τοῦ Κωνσταντί-
νου στὴν Ἁγία Σοφία τοῦ Ἰουστινιανοῦ»
(ἐκδ. Ἰ. Σιδέρης, Ἀθῆνα 2012).
Ἐπανερχόμενοι στὴν περιώνυμη
αὐτὴ μάχη, πρέπει νὰ τονίσουμε ὅτι
ἦταν ἕνα γεγονός ποὺ εἶχε τεράστιες πο-
λιτικὲς προεκτάσεις σὲ ὅλο τὸν χῶρο τῆς
Βαλκανικῆς καί ποὺ ὁ ἀπόηχός του φθά-
νει ὣς τὶς ἡμέρες μας, ἀφοῦ οἱ Σκοπια-
νοὶ καὶ οἱ φιλοσκοπιανοὶ ἱστορικοὶ θε-
ωροῦν τὴ σύγκρουση τοῦ Σαμουὴλ καὶ
τῆς Αὐτοκρατορίας τῆς Κων/πόλεως ὄχι
σὰν σύγκρουση τῆς ἑλληνόφωνης καὶ
ἑλληνόμορφης κατ’ οὐσίαν καὶ παιδείαν
αὐτοκρατορίας μὲ τὸ ἀρτισύστατο κρά-
τος τῆς Βουλγαρίας ἀλλὰ σὰν ἕναν πό-
λεμο ἐνάντιον τῶν … Μακεδόνων! Ποὺ
ἦσαν πρόγονοι αὐτῶν …! Καὶ ἀσφαλῶς
ἦσαν πρόγονοι ὄχι, ὅμως, σὰν Μακεδόνες
ἀλλ’ ὡς Σλάβοι καὶ πιὸ εἰδικὰ Βούλγαροι.
Μὲ ἄλλα λόγια οἱ Σκοπιανοι θεωροῦν
τὸν Σαμουὴλ σὰν «Μακεδόνα», ποὺ ἕνω-
σε, ὅπως οἱ «προπάτορές» τους Φίλιππος
καὶ Ἀλέξανδρος ὑπὸ τὴν ἐξουσία του ὅλα
τὰ μέρη τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Ἑλλάδος
μέχρι τὸν Ἰσθμὸ καί, ἀκολουθῶντας τὸ
παράδειγμά τους, ἄρχισε πόλεμο ἐναντί-
ον τῆς Ἀνατολῆς!
Αὐτὸ μᾶς ὑποχρεώνει νὰ κάνουμε μία
ἀναγωγὴ στὰ περὶ τῆς καταγωγῆς τοῦ
Σαμουήλ. Οἱ ἐγκυρότεροι Ἕλληνες καὶ
ξένοι ἱστορικοὶ ἀμφισβητοῦν καὶ τὴν
βουλγαρικότητα τοῦ Σαμουήλ! Δὲν δέχο-
νται πὼς ἦταν ἀπόγονος τοῦ Ἀσπαροὺχ

61. 60
(πρώτου Βούλγαρου ἡγεμόνα), οὔτε πὼς
ἡ μάνα του ἦταν κόρη τοῦ φοβεροῦ βασι-
λιᾶ τῶν Βουλγάρων, τοῦ Συμεών. Ἡ ἐπι-
κρατέστερη ἄποψη ἦταν πὼς ὁ Σαμουὴλ
ἦταν ἀρμενικῆς καταγωγῆς, ἄποψη ποὺ
πρωτοδιατύπωσε ὁ Ἀρμένιος ἱστορικὸς
Στέφανος τοῦ Τωρόν, ποὺ ἦταν σύγχρο-
νος τῶν γεγόνοτων. Τὸ βέβαιο εἶναι ὅτι
οἱ τέσσερις ἀδερφοί, οἱ λεγόμενοι Κομη-
τόπουλοι, ποὺ ἀναστάτωσαν τὴν Βαλκα-
νικὴ καὶ ἀπείλησαν τὴν Αὐτοκρατορία,
ἦσαν παιδιὰ τοῦ «κόμη» Νικολάου καὶ
τῆς Ῥιψίμης. Τὸ ὄνομα τῆς μητέρας εἶναι
δηλωτικὸ ἀρμενικῆς καταγωγῆς. Ἀπὸ τὸ
ἀξίωμα τοῦ πατέρα τους ὀνομάστηκαν
Κομητόπουλοι. Ἀπὸ τὰ τέσσερα ἀδέλφια,
ποὺ εἶχαν στασιαστικὲς τάσεις, τὰ τρία
σκοτώθηκαν: ὁ Δαβὶδ σκοτώθηκε στὴν
τοποθεσία Καλὴ Δρῦς τῆς Δυτ. Μακε-
δονίας, ὁ Μωυσῆς σκοτώθηκε ἀπὸ στρα-
τιῶτες τοῦ αὐτοκρατορικοῦ στρατηγοῦ
Λέοντα Μελισσηνοῦ, ἐνῷ ὁ Ἀαρών, ποὺ
μετὰ ἀπὸ κάποιες ταλαντεύσεις, μεταπή-
δησε στὸ στρατόπεδο τῶν αὐτο-
κρατορικῶν, δολοφονήθηκε ἀπὸ
μέλη τῆς οἰκογένειάς του. Ἀπέ-
μεινε μόνος ὁ ἱκανώτερος καὶ
πλέον ἐπίφοβος γιὰ τὴν Αὐτο-
κρατορία, ὁ τρομερὸς Σαμουήλ.
Ὁ Σαμουὴλ ἦταν ὁ νεώτερος
γυιὸς τοῦ κόμητος (διοικητῆ)
τῆς Δυτ. Μακεδονίας Νικολά-
ου. Ἐπωφελούμενος ἀπὸ τὶς
συγκρούσεις τοῦ αὐτοκράτο-
ρα Ἰωάννη Τσιμισκῆ (969-976)
ἐναντίον τῶν Ῥώσων, κυρίως
ὅμως ἀπὸ τὴν ἐμπλοκὴ τοῦ
νέου αὐτοκράτορα Βασιλείου Β΄
(976-1025) σὲ πόλεμο ἐναντίον
τῶν ἰσχυρῶν στρατηγῶν Βάρδα
Σκληροῦ καὶ Βάρδα Φωκᾶ, ποὺ
ἐκπροσωποῦσαν τὴν ἰσχυρὴ
τάξη τῶν «Δυνατῶν» (μεγα-
λογαιοκτημόνων), ξεσήκωσε
τὸν βουλγαρικὸ πληθυσμὸ καὶ
ὀργάνωσε ἰσχυρὸ στρατό. Στὸν
στρατὸ τοῦ Σαμουὴλ προσε-
χώρησαν ὁ εὐνοῦχος γυιὸς τοῦ
Βούλγαρου βασιλιᾶ Πέτρου,
ὀνομαζόμενος Βόρις μὲ τὸν
ἀδελφό του Ῥωμανό, ποὺ διέφυ-
γαν ἀπὸ τὴν Κων/πολη. Κέντρο
τοῦ Σαμουὴλ ἦταν ἡ περιοχὴ
Πρεσπῶν καὶ Ἀχρίδας. Σιγὰ-σιγὰ ἡ ἐξου-
σία τοῦ Σαμουὴλ ἀπλώθηκε μέχρι τοῦ
Ἰσθμοῦ. Κατὰ τὶς ἐπιδρομὲς κατελήφθη
καὶ ἡ Λάρισα· ὁ πληθυσμός της μεταφέρ-
θηκε στὸν Βορρᾶ, ἐνῷ τὰ λείψανα τοῦ
πολιούχου ἁγίου τῆς πόλης, τοῦ Ἀχιλλί-
ου, μεταφέρθηκαν στὴ νησῖδα τῆς Πρέ-
σπας, ὅπου σῴζονται ἐρείπια τῆς ὀμώνυ-
μης Βασιλικῆς (ναὸς ῥυθμοῦ Βασιλικῆς).
Ἡ νίκη τῶν Βυζαντινῶν κατὰ τῶν Βουλγάρων καὶ ὁ θάνα-
τος τοῦ Σαμουήλ τῆς Βουλγαρίας, μικρογραφία χειρογράφου,
Βατικανό, 14ος αἰ.

62. 61
Ὁ Βασίλειος Β΄, ἀφοῦ τελείωσε ἐπι-
τυχῶς τὸν πόλεμο κατὰ τῶν στασιαστῶν
στρατηγῶν, ἀνέλαβε προσωπικὰ τὸν πό-
λεμο κατὰ τοῦ Σαμουὴλ ποὺ εἶχε αὐτοα-
νακηρυχθεῖ «τσάρος τῶν Βουλ-
γάρων» (Τὸ πῶς οἱ Βούλγαροι
βαφτίζονται «Μακεδόνες ἀπὸ
τοὺς σημερινοὺς Σκοπιανοὺς
πολιτικοὺςκαὶἱστορικοὺςεἶναι
κάτι ποὺ ἀνήκει ὄχι στὸν χῶρο
τῆς ἱστορίας ἀλλὰ τῆς πολιτικῆς
ἀλχημείας). Κάθε χρόνο ὁ Βα-
σίλειος διενεργοῦσε αὐτοπρο-
σώπως ἐκστρατεῖες ἐναντίον
τοῦ Σαμουὴλ μὲ ἀντικειμενικὸ
σκοπὸ νὰ περιορίσει τὸν χῶρο
δράσης του, ὁ ὁποῖος χῶρος
σταδιακὰ περιορίστηκε στὶς
δύσβατες περιοχὲς τῆς ΒΔ Μα-
κεδονίας. Ἀπὸ τὸ 1009 ὁ ἀγῶνας
γίνεται συνεχῶς σφοδρότερος.
Ὁ Σαμουὴλ ὑποχώρει συνεχῶς
καί, ἀδυνατῶντας νὰ πολεμή-
σει σὲ ἀνοικτὸ πεδίο, ὀχυρώνει
διάφορα στενά, γιὰ νὰ ἐμποδίσει
τὴ διάβαση τῶν στρατευμάτων
τοῦ Βασιλείου. Ἕνα ἀπὸ αὐτὰ
ἦταν καὶ τὸ Στενὸ τοῦ Κλειδί-
ου, μεταξὺ Σερρῶν καὶ Μελενί-
κου. Στὸ σημεῖο αὐτὸ ἐπρόκει-
το νὰ δοθεῖ ἡ μάχη ποὺ ἔκρινε
τὸν πολυετῆ πόλεμο ἀνάμεσα
στὴν Αὐτοκρατορία τῆς Κων/
πόλεως καὶ τοὺς Βουλγάρους.
Στὴν κλεισωρεία αὐτὴ καιροφυλα-
κτοῦσε ὁ Σαμουὴλ γιὰ νὰ παγιδεύσει
τὸν αὐτοκρατορικὸ στρατό. Ἀλλ’ ὁ στρα-
τηγὸς Νικηφόρος Ξιφίας, ἀντὶ νὰ μπεῖ
στὸ στενό, πέρασε πάνω ἀπὸ τὸ βουνό,
ὑπερκέρασε τὶς βουλγαρικὲς δυνάμεις
καὶ βρέθηκε στὰ νῶτα τους. Οἱ Βούλγα-
ροι, ὅπως ἦταν φυσικό, αἰφνιδιάστηκαν
ἀπὸ τὸν ἐλιγμὸ καὶ τὴν ἀριστοτεχνικὴ
τακτικὴ τῆς ἐμμέσου προσπελάσεως. Ὁ
ἱστοριογράφος Κεδρηνὸς ὀνομάζει τὸ
βουνὸ Βαλάθιστα. Ἡ μάχη διεξήχθη ὡς
ἑξῆς: ὁ Βασίλειος κτύπησε τοὺς Βούλγα-
ρους κατὰ μέτωπον καὶ ὁ Νικηφόρος Ξι-
φίας ἀπὸ τὰ νῶτα. Στὴ μάχη σκοτώθηκε
καὶ ὁ στρατηγὸς Νικηφόρος Βοτανειά-
της, παπποὺς τοῦ μετέπειτα αὐτοκράτο-
ρα. Ὅταν ὁ Βασίλειος ἄρχισε νὰ εἰσχωρεῖ
στὸ στενό, οἱ Βούλγαροι κυριεύθηκαν
ἀπὸ πανικό. Ἡ μάχη μεταβλήθηκε σὲ
σφαγή. Οἱ αἰχμάλωτοι ἦσαν χιλιάδες.
Κατὰ τὸν Κεδρηνό, ὁ Βασίλειος, ἐφαρμό-
ζοντας παλαιὰ σκληρὴ πολεμικὴ τιμω-
ρία, τύφλωσε 15.000, ἀφήνοντας ἀνὰ 100
τυφλοὺς ἕναν μονόφθαλμο γιὰ νὰ τοὺς
ὁδηγήσει στὴν Βουλγαρία.
Ὁ Παπαρρηγόπουλος, ἐρμηνεύοντας
τὴν πράξη τοῦ Βασιλείου, λέγει πὼς ἀνά-
λογα ἔπραξαν σὲ νεωτέρους χρόνους οἱ
Βασίλειος Β΄ ὁ Βουλγαροκτόνος.
μικρογραφία ἀπὸ Ψαλτήρι, 11ος αἰ., Βενετία, Μαρκιανὴ Βιβλιοθήκη

63. 62
Ἄγγλοι κατὰ τῶν καθολικῶν Ἰρλανδῶν,
μὲ τὴ διαφορὰ ὅτι οἱ Ἀγγλοι πρῶτα ἐδί-
καζαν καὶ μετὰ ἐκτελοῦσαν, ἐνῷ γιὰ τὴν
τιμωρία ποὺ ἐπέβαλε ὁ Βασίλειος γράφει
πὼς ἐπρόκειτο «περὶ πράξεως γενομένης
ἐν τῇ ἀκμῇ πολέμου μακροῦ, ἐναγωνίου,
καταστρεπτικοῦ, ὑπὸ τὸ κράτος πάθους
ἀκαριαίου καὶ ἀκατασχέτου, ὑπὸ τοῦ
ὁποίου καταλαμβάνονται πολλάκις οἱ
στρατηγοί» (Κων/νος Παπαρηγόπουλος:
«Ἱστορία τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους», ἐκδ.
Ἐλευθερουδάκη, τ. Δ΄, σ. 194). Ὁ Γάλ-
λος ἱστορικὸς I. Brehier («Vie et mort
de Byzance», σ. 230) ἀποδίδει τὸ γέγονος
στὴν ἰδιοσυγκρασία τοῦ Βασιλείου, ὁ
ὁποῖος ἑξαγριωνόταν καὶ γινόταν ἐκδι-
κητικός, ὅταν ἀντιμετώπιζε ἀντιπά-
λους ὠμοὺς καὶ ἀπίστους. Προσωπικὰ
-χωρὶς να ἐπιδοκιμάζουμε τὴν πράξη-
πιστεύουμε ὅτι πρόκειται γιὰ μία ἐνέρ-
γεια σύγχρονου πολιτικοῦ ρεαλισμοῦ. Ὁ
Βασίλειος ἐφάρμοζε κάπως πιὸ πρωτόγο-
να-γιατὶ δὲν εἶχε τὰ σύγχρονα μέσα-αὐτό
ποὺ ἐφαρμόζεται καὶ στὰ νεοτέρα χρόνια,
ὣς τὶς ἡμέρες μας.
Ἄλλωστε, καὶ γιὰ τὰ σημερινὰ δεδο-
μένα ἡ ἠθικὴ τῆς πολιτικῆς εἶναι ἡ ἀπο-
τελεσματικότητα. Καὶ τὸ ἀποτέλεσμα
τότε ὑπῆρξε ἀκαριαῖο. Ὁ Σαμουήλ, ποὺ
διασώθηκε στὴν Πρίλαπο (Πέρλεπε), μό-
λις ἀντίκρυσε τὸ οἰκτρὸ θέαμα, πέθανε
μετὰ λίγο ἀπὸ τὴ θλίψη του. Ὁ Βασίλει-
ος, μετὰ τὴ νίκη του καὶ τὴν πλήρη ὑπο-
ταγὴ τῆς Βουλγαρίας, ὀνομάστηκε Βουλ-
γαροκτόνος. Ἂν πολεμοῦσε, νικοῦσε καὶ
τιμωροῦσε ἀπηνῶς Μακεδόνες, ὅπως
διατείνονται οἱ Σκοπιανοί, θὰ ὀνομαζό­
ταν…Μακεδονοκτόνος! Ἀλλὰ Μακεδὼν
ὀνομάζεται αὐτός, ὡς προερχόμενος ἀπὸ
τὴ λεγομένη Μακεδονικὴ δυναστεία.
Ἡ νικηφόρα πορεία τοῦ Βασιλείου
συνεχίστηκε. Κατέλαβε τὸ Μελένικο,
τὴν Πρίλαπον, τὸ Στυπεῖον (σημ. Ἱστίω),
τὰ Μογλενὰ (ἀρχαία Ἀλμωπία) καὶ προ-
χώρησε ὡς τὴν Ἀχρίδα, ὅπου βρίσκονταν
τὰ ἀνάκτορα τοῦ Σαμουήλ. Παρὰ τὴν
ἀντίσταση ποὺ συνάντησε στὰ διάφορα
φρούρια, φέρθηκε στὸ μετέπειτα διάστη-
μα μεγαλόψυχα πρὸς τοὺς Βούλγαρους
αἰχμαλώτους καὶ πρὸς τὸν λαό. Τὴν ἴδια
μεγαλοψυχία ἔδειξε πρὸς τοὺς συγγενεῖς
τοῦ Σαμουήλ.
Ἡ ἀντίσταση τῶν Βουλγάρων κράτη-
σε ὣς τὸ 1018. Μετὰ τὴν πλήρη ὑποτα-
γή, ὁ Βασίλειος χώρισε τὴ Βουλγαρία σὲ
δύο «θέματα» (διοικήσεις): τὸ Παρίστριο
θέμα καὶ τὸ θέμα Βουλγαρίας, τὰ ὁποῖα
ἀποτελοῦσαν τμήματα τῆς Αὐτοκρατορί-
ας. Καταργήθηκε ἐπίσης τὸ βουλγαρικὸ
πατριαρχεῖο καὶ οἱ ἐπισκοπές του ὑπα-
χθήκανε στὴ νέα αὐτοκέφαλη Ἀρχιεπι-
σκοπὴ Ἀχρίδος. Ἐπειδή, ὅμως, στὸ θέμα
Βουλγαρίας καὶ στὴν Ἀρχιεπισκοπὴ
Ἀχρίδος ὑπαχθήκανε ἑλληνικὲς περιοχὲς
καὶ μητροπόλεις (μητρόπολη Λαρίσης),
αὐτὸ ἔδωσε σὲ νεωτέρους χρόνους λαβὴ
στοὺς Βούλγαρους ἐθνικιστὲς γιὰ διεκδι-
κήσεις εἰς βάρος τοῦ ἑλληνισμοῦ.
Μετὰ τὸν στρατιωτικὸ του θρίαμβο,
ὁ Βασίλειος πραγματοποίησε περιοδεία
ἀνὰ τὴν Αὐτοκρατορία. Τότε ἐπισκέφθη-
κε καὶ τὴν Ἀθήνα καὶ προσευχήθηκε
στὸν Παρθενῶνα, ποὺ εἶχε γίνει χριστια-
νικὸς ναὸς (Παναγία ἡ Ἀθηνιώτισσα).
Ἡ συμβολικὴ αὐτὴ ἐνέργεια, τὴν ὁποία
ὕμνησε μὲ λαμπροὺς στίχους ὁ Παλαμᾶς
στὴ «Φλογέρα τοῦ Βασιλιᾶ», δείχνει πὼς
ὁ Βασίλειος εἶχε συνείδηση «ῥίζας». Μὲ
τὸ προσκύνημά του στὸν Παρθενῶνα
ἔδενε μέσα του τὴν ἀρχαιότητα καὶ τὸν
Χριστιανισμό. Καὶ στὸν πόλεμο, ποὺ μό-
λις τελείωσε, ἔδωσε ἕναν χαρακτῆρα οἰο-
νεὶ ἐθνικό.
Ἡ μάχη τοῦ Κλειδίου καὶ ἡ συντριβὴ
τοῦ Σαμουὴλ ἀπήλλαξε τὴν Αὐτοκρατο-
ρία ἀπὸ ἕναν ἐπίφοβο ἐχθρὸ γιὰ διάστη-
μα δύο αἰώνων. Στὸ διάστημα αὐτὸ ἡ
Βασιλεύουσα ἀντιμετώπισε πλῆθος ἐπι-
δρομῶν. Ἂν σὲ αὐτοὺς προσετίθεντο καὶ
οἱ Βούλγαροι, τότε ἡ κατάρρευσή της θὰ
εἶχε ἐπέλθει πολὺ ἐνωρίτερα.

64. 63
Κ
ατὰ τὴν Ἑλληνικὴν Ἐπανάστα-
σιν τοῦ 1821 καὶ πρὸ αὐτῆς ἡ
συντεχνία τῶν χαλκέων (καζα-
ντζήδων) ἐν Κων/πόλει, εὑρίσκετο εἰς
μεγάλας σχέσεις μετὰ πολλῶν ἀρχόντων
καὶ αὐλικῶν, ὡς καὶ γενιτσάρων κατα-
γομένων ἐκ Ματσούκας Πόντου καὶ
ἀλλαχόθεν (τοῦ Μουσταφᾶ Γενιτσάρα-
γα ἐκ Σπέλιας τῆς Ματσούκας, Ντανγρὶ
Μπιλμὲζ ἐκ Καπίκιοϊ, Ὀτοὺζ Πὶρ ἐξ
Ἄνω Χορτοκοπίου καὶ ἄλλων κρυπτο-
χριστιανῶν). Ἡ ὡς ἄνω συντεχνία ἔμα-
θεν παρ΄αὐτῶν ὅτι ἑτοιμάζεται γενικὴ
σφαγὴ τῶν χριστιανῶν καὶ ἐν Πόντῳ,
διότι ὁ Σουλτᾶνος ὑποψιάζετο (ἐπειδὴ
ὁ Ἀλέξανδρος Ὑψηλάντης, ἀρχηγὸς τῆς
Φιλικῆς Ἑταιρείας, κατήγετο ἐκ Πόντου)
μήπως καὶ οἱ Πόντιοι χριστιανοὶ ἐπανα-
στατήσουν ὡς πατριῶται τοῦ ἀνωτέρω,
διὰ τοῦτο καὶ διέταξεν τὴν σφαγὴν τῶν
ἐν Πόντῳ χριστιανῶν.
Διὰ νὰ προληφθῆ ἡ ἐξόντωσις τοῦ
ἑλληνισμοῦ τῆς Ματσούκας ἐστάλη
κρυφίως εἰς Ματσούκαν, διὰ νὰ εἰδο-
ποιήση τοὺς ἡγουμένους τῶν Ἱ. Μονῶν
Βαζελῶνος, Σουμελᾶ καὶ Ἁγίου Γεωργί-
ου Περιστερεῶτα, ὁ Γεώργιος Τραντα-
πούρης ἐκ Χορτοκοπίου Ματσούκας,
γραμματεὺς τῆς συντεχνίας. Κατωτέρω
ἀναφέρονται λεπτομερῶς τὰ διαδραμα-
τισθέντα ἐν συνεχείᾳ: Μετὰ τὸν ἀπαγχο-
νισμὸν τοῦ Πατριάρχου Γρηγορίου τοῦ
Ε' τὸ 1821, ἐστάλη ἐκ μέρους τῆς συντε-
χνίας τῶν Χαλκέων ὁ τότε γραμματεὺς
αὐτῶν Γεώργιος Τρανταπούρης ἐκ Χορ-
τοκοπίου εἰς τὴν Ἐπαρχίαν Βαζελῶνος,
διὰ νὰ εἰδοποιήση τοὺς ἡγουμένους τῶν
τριῶν Μονῶν, ὅτι ἐξερράγη ἑλληνικὴ
Ἐπανάστασις εἰς τὴν Κάτω Ἑλλάδα καὶ
ὅτι ἀπηγχονίσθη ὁ Πατριάρχης Γρηγόρι-
ος Ε΄εἰς τὴν μεσαίαν πύλην τοῦ Πατρι-
αρχείου τὴν ἡμέραν τοῦ Ἁγίου Πάσχα
κατὰ διαταγὴν τοῦ Σουλτάνου. Οἱ τρεῖς
ἡγούμενοι, συνελθόντες εἰς μυστικὴν
σύσκεψιν, ἀνέθεσαν εἰς τὸν ἡγούμενον
Βαζελῶνος Χρύσανθον νὰ προβῃ εἰς τὰς
δέουσας ἐνεργείας διὰ τὴν διάσωσιν τῶν
Ἑλλήνων χριστιανῶν καὶ νὰ τοὺς κρατῆ
ἐνήμερους. Ἀνετέθη δὲ τὸ ἔργον τοῦτο εἰς
τὸν ἡγούμενον Χρύσανθον, διότι εἰς τὴν
Η ΣΥΜΒΟΛΗ ΤΩΝ ΙΕΡΩΝ ΜΟΝΩΝ
ΜΑΤΣΟΥΚΑΣ ΠΟΝΤΟΥ
ΕΙΣ ΤΗΝ ΣΩΤΗΡΙΑΝ
ΤΟΥ ΕΛΛΗΝΙΣΜΟΥ
ΚΑΤΑ ΤΗΝ ΕΠΑΝΑΣΤΑΣΙΝ ΤΟΥ 1821*
Πῶς ἡ ζωὴ τῶν κατοίκων σώθηκε
ἀντὶ τῶν 15.000 γροσίων

65. 64
περιφέρειαν αὐτοῦ εἶχον τὰς κατοικίας
των οἱ ἀγάδες τῆς Ματσούκας καὶ διότι
οἱ περισσότεροι ἐκ τῶν ὑπηρετῶν τους
(στρατιωτῶν) ἦσαν κρυπτο-χριστιανοὶ
καὶ μεταξὺ αὐτῶν ὁ Μπελίκ-Μπάσης,
Κοστέλ-ἀγάς (Κωνσταντῖνος Κοστέλα-
γας) ἐκ τοῦ χωρίου Θέρσα τῆς Ματσού-
κας.
Ὡς γνωρίζομεν, μετὰ τὸν ἀπαγχο-
νισμὸν τοῦ Πατριάρχου ἐξεδόθησαν
μυστικαὶ διαταγαὶ εἰς τοὺς κατὰ τό-
πους τιμαριώτας καὶ Διοικητὰς, ἀπὸ τὸν
Σουλτᾶνον Μαχμούτ τὸν Β΄, νὰ σφάξουν
τοὺς ἐν τῇ περιφερείᾳ τῆς δικαιοδοσίας
των Ἕλληνας.
Ἡ διαταγὴ αὐτὴ ἔφθασε καὶ εἰς τοὺς
ἀγάδες τῆς Ματσούκας, οἱ ὁποῖοι τότε
ἦσαν ὁ Σολάκ-Ὀμέρ ἀγάς, ὡς πρωτεύ-
ων ἀγὰς καὶ εἶχε τὰ μέγαρά του ἐπὶ τοῦ
λόφου Τούφα ἀπέναντι τοῦ Ματαρατσῆ.
Δευτερεύων ἦτο ὁ Ὀσμάν ἀγάς, υἱὸς
τοῦ ἀποθανόντος θηριομόρφου τέρατος
Ἀπτή-ἀγᾶ καὶ εἶχε τὰ μέγαρά του εἰς τὸ
χωρίον Σπέλια. Οὗτοι εἰδοποίησαν ὅλους
τοὺς Τούρκους νὰ εἶναι ἕτοιμοι κατὰ
τὴν ταχθεῖσαν ἡμέραν τῆς σφαγῆς καὶ νὰ
συγκεντρωθοῦν ὅλοι εἰς ἕνα ὁρισμένον
σημεῖον ποὺ ἐλέγετο «Μέξυλα» εἰς τὴν
συμβολὴν τοῦ ποταμοῦ Πρυτάνεως καὶ
Δανείαχας-Κουσσεράς.
Τὴν διαταγὴν αὐτὴν πληροφορηθεὶς
ὁ Κοστέλ-ἀγάς, μεταβαίνει νύκτα εἰς τὸ
Μοναστήρι Βαζελῶνος πρὸς συνάντησιν
τοῦ ἡγουμένου Χρυσάνθου, διὰ νὰ ἀνα-
κοινώση εἰς αὐτὸν τὰ τῆς σουλτανικῆς
διαταγῆς, καίτοι ὁ ἡγούμενος Χρύσανθος
ἐγνώριζεν τὴν διαταγήν. Ὁ Χρύσανθος
τότε μὲ δάκρυα στὰ μάτια,
καθὼς καὶ ὅλοι οἱ καλόγη-
ροι, πίπτουν εἰς τὰ πόδια τοῦ
Κοστέλ-ἀγᾶ καὶ ἐκλιπαροῦν
νὰ εὑρεθῆ τρόπος ἀποφυγῆς
τῆς σφαγῆς τῶν χριστιανῶν.
Ὁ Κοστέλ-ἀγάς κλαίοντας
καὶ αὐτὸς προβάλλει ἐν τῇ
ἀπελπισίᾳ του τὸ ἀδύνατον
τῆς ἐκπληρώσεως τοῦ θελή-
ματος τοῦ ἡγουμένου καὶ
προτείνει νὰ εἰδοποιηθοῦν
νὰ κρυφθοῦν εἰς τὰ ἀπέ-
ραντα δάση τῶν μονῶν οἱ
χριστιανοὶ τὴν ἡμέραν τῆς
σφαγῆς.
Ἀλλά, λέγει πάλιν ὁ ἴδιος,
πῶς θὰ τραφοῦν οἱ ἄνθρωποι αὐτοὶ ποὺ
ἀνέρχονται εἰς χιλιάδας; Ἂς ἀναλάβω
νὰ θρέψω κι ἐγὼ 100-150 οἰκογένειες.
Ἄλλες τόσες ἂς θρέψουν οἱ Μονές. Τί θὰ
γίνουν οἱ ὑπόλοιποι; Ἐπὶ τέσσαρας ὥρας
καὶ πλέον συνεσκέπτοντο μὲ ποῖον τρό-
πον θὰ μπορέσουν νὰ σώσουν τοὺς χρι-
στιανούς.
Τέλος ἀποφασίζουν, κατὰ πρότασιν
τοῦ Κοστέλ-ἀγᾶ, νὰ ἐπισκεφθοῦν τὴν
ἰδίαν νύκτα τὸν Ὀσμὰν-ἀγὰ ὡς πλησιέ-
στερον πρὸς τὴν μονήν. Ἡ Σπέλια ἀπέ-
χει ἀπὸ τὴν μονὴν δύο (2) ὥρας καὶ ἔτσι
ξεκινοῦν διὰ νὰ τὸν παρακαλέσουν νὰ
ἀφήσῃ ἀνενέργητον τὴν διαταγὴν περὶ
σφαγῆς τῶν χριστιανῶν καὶ νὰ τοῦ δώ-
σουν ὅσα χρήματα καὶ δῶρα ἐπιθυμοῦσε.
Ὅταν ἔφθασαν εἰς τὸ μέγαρόν του, τὸν
βρῆκαν ξαπλωμένον εἰς τὸ ντιβάνι καὶ
ἕτοιμον νὰ κοιμηθῇ.
Μόλις εἶδε τὸν Κοστέλ-ἀγὰ καὶ τὸν
Ἱ. Μονὴ Ἁγίου Ἰωάννη Βαζελῶνος

66. 65
Χρύσανθον, εἰς μὲν τὸν πρῶτον ἔδωσε δι-
αταγὴν νὰ καθήση εἰς δὲ τὸν Χρύσανθον
οὔτε τὸν συνήθη χαιρετισμὸν ἀπέδωσε.
Τοὺς ἐρώτησεν εἰς γλῶσσαν ἑλληνικήν,
τὴν ὁποίαν ὡς μητρικὴν ὡμιλοῦσε, τὶ θέ-
λετε; Τότε ὁ Κοστὲλ-ἀγὰς λέγει: «Πολλὰ
τὰ χρόνια σου, δοξασμένε μου ἀγά. Ὁ
ἡγούμενος Χρύσανθος ποὺ στέκεται ἐδῶ,
ἐπειδὴ ἔμαθεν ὅτι ἐπίκειται σφαγὴ εἰς τὸ
ἄπιστον ἔθνος τῶν Ρωμαίων, ἐλυπήθηκε
καὶ μὲ ἔκαμεν ἀνήσυχον μὲ τὰ παρακά-
λια του καὶ μὲ τὰ δάκρυά του. Ἐπειδὴ
ἐγὼ ταπεινὸς δοῦλος σας δὲν ἔχω καμμί-
αν ἐξουσίαν νὰ ἀποτρέψω τοιαύτας δια-
ταγάς, δι΄αὐτὸ τὸν ὡδήγησα εἰς ἐσᾶς διὰ
νὰ ἀποφασίσετε τὶ πρέπει νὰ γίνῃ. Εἶναι
ἕτοιμος νὰ σᾶς δώσῃ ὁτιδήποτε θὰ θελή-
σετε, ἐκτὸς ἀπὸ τὸ αἷμα τῶν ὁμοεθνῶν
του».
Στὰ λόγια αὐτὰ τοῦ Κοστέλ-ἀγᾶ, ὁ
ἀγὰς καλοκάθησε στὸ ντιβάνι του καὶ
μὲ αὐστηρὸν τόνον εἶπε: «Τὶ νὰ ζητή-
σω; Μήπως ὅλα τὰ ὑπάρχοντα τῶν χρι-
στιανῶν δὲν εἶναι δικά μου τὴν ἄλλην
ἡμέραν; Ἐγὼ θὰ ἐκτελέσω τὴν διαταγὴν
τοῦ Σουλτάνου. Ὅ,τι διέταξε θὰ γίνῃ»,
καὶ τοὺς ἔδειξε τὴν πόρταν.
Ρῖγος, τρόμος καὶ ἀφασία κατέλαβε
τὸν Χρύσανθον, ὅταν ἄκουσε τὰ τελευ-
ταῖα λόγια τοῦ σκληροῦ ἀγᾶ. Ὁ Χρύσαν-
θος καὶ ὁ Κοστὲλ-ἀγὰς ἀμέσως ἀπεχαιρέ-
τησαν τὸν ἀγὰ καὶ ἀπεχώρησαν. Κατὰ τὰ
ξημερώματα ἔφθασαν εἰς τὸ ἐντὸς τοῦ δά-
σους τῆς Μονῆς Μετόχιον. Τόση δὲ ἦτο ἡ
στενοχώρια τοῦ ἡγουμένου Χρυσάνθου,
ὥστε τὰ μάτια του ἀπὸ τὰ δάκρυα ἐκοκ-
κίνησαν καὶ ὅλος ὁ δρόμος ἀπὸ τὴ Σπέ-
λια ἕως τὸ Μετόχι ἐβράχη ἀπὸ τὰ δάκρυά
του. Ἐκεῖ ἐκάθησαν νὰ ξεκουρασθοῦν
καὶ ἀπεφάσισαν τὴν ἑπομένην νὰ μετα-
βοῦν εἰς τὴν Τούφαν, εἰς τὸν πρωτεύο-
ντα Ὀμὲρ-ἀγά. Τὴν ἑπομένην ἡμέραν τὸ
βράδυ ἐπανῆλθεν ὁ Κοστέλ-ἀγάς ἀπὸ τὴν
ἐν Θέρσᾳ οἰκίαν του εἰς τὸ Μετόχιον καὶ
μόλις ἐνύκτωσε καλὰ, ἀνεχώρησαν διὰ
τὴν Τούφαν πρὸς συνάντησιν τοῦ Ὀμέρ-
ἀγᾶ. Μετὰ πορείαν 4 ½ ὡρῶν καὶ πλέον,
φθάνουν εἰς τὴν ἐξώθυραν τοῦ Μεγάρου
τοῦ ἀγᾶ καὶ κτυποῦν τὴν θύραν.
Ἀμέσως παρουσιάζεται ὁ ἀρχιθυρω-
ρός, ἀλλὰ ἀρνεῖται νὰ ἀνοίξῃ διότι, λέγει,
«εἶναι νύκτα καὶ ὁ ἀγὰς κοιμᾶται καὶ ὅτι
ἄν εἴσασθε ἄνθρωποι καλοί, ἔπρεπε νὰ
'ρθῆτε ἡμέραν». Ὁ Κοστέλ-ἀγὰς τότε βλέ-
ποντας τὴν ἐπίμονον ἄρνησιν τοῦ ἀρχι-
θυρωροῦ, τοῦ λέγει: «Ἄκουσε 'δῶ, ἡ ὑπό-
θεσις διὰ τὴν ὁποίαν ἤρθαμε εἶναι τόσον
σοβαρή, ὥστε, ἐὰν αὐτὴν τὴν στιγμὴν
δὲν εἰδοποιήσῃς τὸν ἀγὰν διὰ τὸν ἐρχο-
μόν μας, νὰ ἦσαι βέβαιος ὅτι αὔριον ἡ
ἀποκεφάλισίς σου θὰ εἶναι ἀναπόφευ-
κτος». Ἀκούοντας αὐτὰ ὁ ἀρχιθυρωρός,
τρέχει καὶ εἰδοποιεῖ τὸν Ὀμέρ-ἀγά διὰ
τὴν ἐπίσκεψιν τῶν ἀνωτέρω καὶ συνάμα
λέγει καὶ ὅσα ἤκουσε ἀπὸ τὸν Κοστέλ-
Ἀγά. Ὁ Ὀμέρ-ἀγάς ἀμέσως σηκώνεται
ἀπὸ τὸ κρεβάτι του, φορεῖ τὸ καφτάνι
του καὶ διατάσσει νὰ ὁδηγηθοῦν εἰς τὴν
αἴθουσαν τῆς ὑποδοχῆς, ἡ ὁποία ἄστρα-
φτε ἀπὸ τὸν χρυσόν, διότι ὁλόκληρος ἡ
ὀροφή του ἦταν σκεπασμένη μὲ χρυσᾶ
φλωριά, οἱ δὲ τοῖχοι μὲ χαλιὰ περσικὰ,
κατὰ μαρτυρίαν αυτόπτου μάρτυρος κ.
Ἰωάννου Χατζηαποστόλου Μαρνοπού-
λου, συγχωριανοῦ μου καὶ παρὰ τοῦ
ὁποίου ἤκουσα τὴν ἱστορίαν αὐτὴν κατὰ
τὰς μακρὰς νύκτας τοῦ χειμῶνος εἰς τὸ
χωρίον μου Χορτοκόπι τὸ ἔτος 1907. Μό-
λις ἐκάθησαν, ἔρχεται πρὸς συνάντησίν
των, τοὺς χαιρετᾶ ἑλληνιστί «Καλῶς
ὡρίσετεν» καὶ τοὺς ἐρωτᾶ τὴν αἰτίαν τῆς
ἐπισκέψεώς των εἰς μίαν τόσον προχω-
ρημένην ὥραν. Ὁ Χρύσανθος, λόγῳ τοῦ
ἰσχυροῦ νευρικοῦ κλονισμοῦ, δὲν δύνα-
ται νὰ ἀπαντήση καὶ ἀντ΄αὐτοῦ ἀπαντᾶ
ὁ Κοστέλ-ἀγάς καὶ λέγει ὅλα ὅσα εἶπε τὴν
προτεραίαν νύκτα εἰς τὸν Ὀσμάν ἀγά.
Μόλις ἤκουσεν ὁ Ὀμέρ ἀγάς τὀν σκοπὸν
τῆς ἐπισκέψεως καὶ ὕστερα ἀπὸ βαθειὰ
σκέψη, ἀπαντᾶ καὶ λέγει: «Καλὰ ἐποίκε-
τεν καὶ ἔρθετεν ἀοῦτο τὴν νύχταν, γιατὶ
αὔριον θὰ ἔτονε πολλὰ ἀργά. Ἀλλὰ γιατὶ

67. 66
κ' ἐπήγετεν στὸν ἀγάν ἐσοὺν τὸν Ὀσμάν-
ἀγά;»
Καὶ ὁ Κοστέλ-ἀγὰς ἀπαντᾶ: «Γιατὶ νὰ
ἐπηγαίναμεν σὲ κεῖνον, ἀφοῦ ἐσεῖς εἶσθε
ὁ πρῶτος ὅλων;». Ὁ Ὀμέρ ἀγὰς ἀπαντᾶ
καὶ λέγει: «Ἐγὼ γνωρίζω καλὰ ὅτι ἐπή-
γατε καὶ σὲ κεῖνον, ἀλλὰ ἐκεῖνος εἶναι
ἄνθρωπος κακός, ἀγενὴς καὶ ἀφιλάνθρω-
πος καὶ νομίζω ὅτι οὔτε καὶ «καθῆστε»
δἐν σᾶς εἶπε. Ἀλλὰ ἐσεῖς μὴν πῆτε σὲ
κανέναν ὅτι πήγατε». Καὶ διατάσσει νὰ
στρώσουν τὸ τραπέζι εἰς τὸ ὁποῖον κά-
θεται καὶ ὁ ἴδιος καὶ φροντίζει μὲ διάφο-
ρα ἐνθαρρυντικὰ λόγια νὰ διαλύση τὴν
ἀφασίαν τοῦ ἡγουμένου Χρύσανθου.
Καὶ στὸ τέλος λέγει ρητῶς: «Ἀφοῦ ἔρθε-
τεν σὲ μέναν, κανεὶς χριστιανὸς τι δὲν
κι θὰ παθάν΄, μὴ φοβᾶσαι καὶ μὴ κλαῖς,
Γούμενε, ἀλλὰ θὰ δῶτε με 30 πουγγιά (1
πουγγὶ ἦταν 500 γρόσια)». Ὕστερα ἀπὸ
τὰ παρηγορητικά αυτὰ λόγια τοῦ Ὀμέρ-
ἀγᾶ, ὁ ἡγούμενος συνέρχεται καὶ παρα-
καλεῖ τὸν ἀγὰ νὰ τοὺς δώση 12ωρον προ-
θεσμίαν, νὰ ἀνεβοῦν στὸ μοναστήρι καὶ
νὰ στείλουν τὰ χρήματα. Ἀλλὰ ὁ ἀγὰς
λέει: «Τέτοιες δουλειὲς δὲν γίνονται ἐπὶ
πιστώσει». Στενοχώρια καὶ κατήφεια συ-
νάμα καταλαμβάνει τοὺς δύο ἥρωας τῆς
νυχτερινῆς ἐπισκέψεως, διότι δὲν εἶχαν
μαζί τους τὸ ζητηθὲν ποσόν. Ἐν τῷ με-
ταξύ ὁ Ομὲρ-ἀγὰς ἐξέρχεται διὰ φυσικὴν
τινα ἀνάγκην. Ἡ γυναῖκα του ὅμως, ἡ
ὁποία ἐκοιμᾶτο εἰς τὸ
διπλανὸν δωμάτιον,
ἤκουσε ὅλην αὐτὴν
τὴνσυνομιλίαν,ἑτοι-
μάζει ἀμέσως τὸ
αἰτηθὲνποσόν,εἰσέρ-
χεται γρήγορα γρή-
γορα εἰς τὸ δωμάτιον
καὶ δίδει εἰς τὸν Χρύ-
σανθον τὸ χρῆμα καὶ
λέγει: «Ἔπαρ καὶ
δώσατα νὰ βάλιατα
σ' ὀμάτιατ τὴ παρὰς
τὴν ἀνάγκη ἔχ» καὶ
πάλι γρήγορα βγῆκε.
Ὅταν γύρισεν ὁ
ἀγάς, ὁ Χρύσανθος
καὶ ὁ Κοστέλ-ἀγάς
προσποιοῦνται ὅτι
ψάχνουν τὶς τσέπες
των καὶ ἀφοῦ συνεπλήρωσαν τὸ ποσόν,
τὸ ἔδωσαν εἰς τὸν Ἀγάν. Ἐκεῖνος δέχεται
τὰ χρήματα καὶ γελῶντας λέγει: «ἡ γυ-
ναῖκα μου πιὸ φιλάνθρωπη ἐφάνηκε ἀπό
μένα, καὶ αὐτὸ ἂς εἶναι πρὸς τιμήν της».
Ὑστερα ἀπὸ αὐτὸ λέγει εἰς τὸν Χρύσαν-
θον: «Τώρα μπορεῖς νὰ κοιμηθῇς ἐλεύθε-
ρα καὶ νὰ μὴν ἔχης καμμίαν σκέψιν γιὰ
τὴν τύχην τῶν χριστιανῶν, ὁ λόγος μου
εἶναι λόγος, πηγαίνετε στὸ καλό». Λέγο-
ντας αὐτά, καλεῖ δύο σωματοφύλακας
καὶ τοὺς διατάσσει νὰ συνοδεύσουν τοὺς
ξένους μέχρις ὅτου ξημερώσῃ. Ὁ Χρύ-
σανθος καὶ ὁ Κοστέλ-ἀγὰς χαρούμενοι
περπατοῦν σὰν νὰ ἔχουν φτερὰ εἰς τὰ πό-
δια των, διότι τὸ συναίσθημα τῆς ἐκτελέ-
σεως τοῦ καθήκοντός των ἐστέφθη ὑπὸ
ἐπιτυχίας.
Καὶ ὅταν ἔφθασαν κοντὰ εἰς τὸ χωριὸ
Χαμουρί, κάθονται διὰ νὰ ξεκουρασθοῦν
Ἱερὰ Βασιλικὴ Πατριαρχικὴ καὶ Σταυροπηγιακὴ Μονὴ
Ἁγίου Γεωργίου Περιστερεώτα.

68. 67
κοντὰ εἰς τὸ ἐκκλησάκι τοῦ Ἁγίου Γε-
ωργίου τοῦ Μανωμένου, καὶ, ἀφοῦ ἐφι-
λοδώρησαν τοὺς σωματοφύλακας, τοὺς
ἐπέτρεψαν νὰ ἐπιστρέψουν, διότι ἄρχισε
νὰ ξημερώνῃ. Οἱ δύο ἥρωες ἀνέβηκαν εἰς
τὸ μοναστήρι, ἑτοίμασαν τὸ δανεισθὲν
ποσὸν καὶ τὸ ἔστειλαν εἰς τὴν χανούμι-
σαν δι΄ἰδιαιτέρου ἀπεσταλμένου μὲ τὴν
ἐντολήν νὰ δώσῃ τὰ χρήματα εἰς τὴν χα-
νούμισαν χωρὶς νὰ τὸν ἰδῇ κανείς.
Τὴν ἄλλην ἡμέραν τὸ πρωί, ὁ ἀγάς
προσκαλεῖ τοὺς ἀνδρειοτέρους τῶν σω-
ματοφυλάκων
του, ἑξῆντα (60)
περίπου τὸν ἀριθ-
μὸν, καὶ καβαλ-
λικεύοντας τὸ
καλύτερο ἄλογό
του ξεκινᾶ διὰ
νὰ ἀνταμώσῃ τὸν
Ὀ σ μ ά ν - ἀ γ ά ν ,
τὸν ὁποῖον εἶχεν
ε ἰ δ ο π ο ι ή σ ε ι
προηγουμένως
δι' ἰδιαιτέρου
ἀπεσταλμένου.
Ὁ Ὀσμάν-ἀγάς,
ὅταν ἔμαθε ὅτι
ἔρχεται ὁ Ὀμέρ-
ἀγὰς καὶ ἐπειδὴ ἐνόμισεν ὅτι ὁ σκοπὸς
τοῦ ἐρχομοῦ του ἦταν νὰ δώση τὸ σύν-
θημα τῆς σφαγῆς τῶν χριστιανῶν, ἐκά-
λεσεν ὅλους τοὺς πιστοὺς Ὀθωμανοὺς
τῆς περιφερείας του καὶ μαζὶ μὲ αὐτοὺς
ὁπλισμένους μὲ διάφορα φονικὰ ὄργανα,
ὅπως μαχαίρια, δρεπάνια, ἀξινάρια, κρε-
πία κ.λπ., κατεβαίνει εἰς τὴν θέσιν Μέξυ-
λα πρὸς ὑποδοχὴν τοῦ Ὀμέρ-ἀγά. Ἀκόμη
καὶ μέχρι σήμερον σώζονται τὰ ἴχνη τοῦ
ἀκονίσματος τῶν φονικῶν ὀργάνων.
Μόλις ἔφθασεν ὁ Ὀμέρ-ἀγὰς μὲ τὴν
συνοδείαν του, ὁ Ὀσμάν-ἀγὰς ἔσπευσε νὰ
ἀσπασθῇ τὸ κράσπεδον τῆς χλαμύδος του.
Ὁ Ὀμέρ-ἀγὰς ὅμως μὲ βροντερὴ φωνὴ
τὸν ἐρωτᾶ: «Δείξατέ μου ποῖος ἀπὸ σᾶς
διωρίσθη ἀπὸ τὸν Σεβαστὸν Σουλτᾶνον
γενικὸς ἀγάς; Νὰ πέσω νὰ προσκυνήσω
καὶ ἐγώ;». Καὶ ἐνῶ ἐκεῖνοι κλίναντες
τὴν κεφαλὴν ἐσιωποῦσαν, ὁ ἀγάς ἐσυνέ-
χισεν. «Ἀφοῦ κανεὶς ἐκτὸς ἀπὸ ἐμένα δὲν
κρατεῖ αὐτὴν τὴν θέσιν, τότε σᾶς ἐρωτῶ,
ἐγὼ διατὶ δὲν ἔχω καμμίαν εἴδησιν περὶ
διαταγῆς ποὺ ἀφορᾶ τὴν σφαγὴν τῶν χρι-
στιανῶν; Ἐνῷ ἐσεῖς διαδίδετε ὅτι ἦρθαν
τέτοια φιρμάνια καὶ ἑτοιμάζεσθε;». Καὶ
ἀφοῦ εἶπεν αὐτὰ, κτυπᾶ μὲ τὸ μαστίγιόν
του μερικοὺς, οἱ ὁποῖοι ἦσαν κοντά του,
καὶ μὲ θυμὸν τοὺς διατάσσει νὰ ἡσυχά-
σουν καὶ νὰ δι-
αλυθοῦν καὶ ὅτι
δὲν θὰ ἀφήσῃ
ζωντανὸν κα-
νέναν, ἐὰν καὶ
μιὰ σταγόνα
χριστιανικοῦ
αἵματος χυθῇ.
Καὶ χωρὶς νὰ
κατεβῇ ἀπὸ τὸ
ἄλογό του, ἐγύ-
ρισεν ὀπίσω εἰς
τὸ μέγαρόν του.
Ἡ διαταγή
του ἐξεπληρώ-
θη κατὰ γράμ-
μα.
Οὐδεὶς χριστιανὸς ἔπαθεν, ἀπὸ τὴν
Ὄλασα ἕως τὴν Ζύγανα, δηλαδὴ ὅλοι οἱ
κάτοικοι τῶν τριῶν Ἐξαρχιῶν, Γαλιαί-
νης, Σουμελᾶ καὶ Βαζελῶνος, διότι ἡ ζωή
τους ἠγοράσθη ὑπὸ τοῦ Χρυσάνθου καὶ
τοῦ Κοστέλ-ἀγᾶ ἀντὶ ποταμῶν δακρύων
καὶ 15.000 γροσίων.
Τοὺς κατοίκους τῆς Περιφερείας Τρα-
πεζοῦντος ἔσωσεν ὁ συνταξιοῦχος Σατήρ
ζατέ Ὀσμὰν πασάς, ὁ ὁποῖος κρυφίως συ-
νεννοηθεὶς μὲ τὸν Μητροπολίτην Παρ-
θένιον διεβεβαίωσεν εἰς τὸ ἐπὶ τούτῳ
συγκροτηθὲν συμβούλιον τῶν πρου-
χόντων Τούρκων Τραπεζοῦντος, ὅτι οἱ
χριστιανοὶ τοῦ Βιλαετίου Τραπεζοῦντος
εἶναι μὲν χριστιανοὶ κατὰ τὸ θρήσκευμα
Ὀρθόδοξοι ὅπως καὶ οἱ ἐπαναστατήσα-
Ἐρείπια τῆς Παναγίας Γουμεράς

69. 68
ντες ἀλλὰ διαφορετικοῦ γένους, διότι
ὅπως ξέρετε εἶχαν καὶ ἰδιαίτερον κράτος
καὶ βασίλειον.
Τὰ λόγια αὐτὰ τοῦ Ὀσμάν-πασᾶ ἐπι-
βεβαίωσε καὶ ὁ Μητροπολίτης Παρθένι-
ος, ὡς εἶχον συνεννοηθεῖ. Κάποιος ὅμως
ἐκ τῶν συνέδρων, φανατικὸς Τοῦρκος,
λέγει: «Προχθὲς ἐπέρασα ἀπὸ τὸ μονα-
στήρι τῆς Θεοσκεπάστου καὶ εἶδα ἀπὸ
μίαν ἀνοιχτὴν πόρτα ὅτι ἔχουν στημένα
κανόνια καὶ μόλις μὲ εἶδαν ὅτι τὰ εἶδα,
μία γριὰ καλογριὰ ἔτρεξε καὶ ἐκλείδωσε
τὴν πόρτα καὶ μὲ ἔδιωξε».
Τὸ συμβούλιον, ὅταν ἄκουσε τὰ λό-
για αὐτά, ταράχθηκε καὶ ἐρώτησε τὸν
Μητροπολίτην, «ποιὰ εἶναι ἡ ἀπάντησίς
σου»; Καὶ ὁ Μητροπολίτης ἀπαντᾶ καὶ
λέγει: «Τὸ μοναστήρι δὲν εἶναι μακριά,
ἂς πᾶμε ὡς ἐκεῖ καὶ μαζὶ καὶ ὁ καταμαρ-
τυρῶν, νὰ δοῦμε τὶ συμβαίνει. Καὶ ἂν
λέγῃ τὴν ἀλήθειαν, ἐκεῖ ἐπὶ τόπου νὰ μὲ
κρεμάσετε ἐμένα». Πράγματι, ἀνέβηκαν
εἰς τὸ μοναστήρι τῆς Θεοσκεπάστου καὶ
ὁ Μητροπολίτης διέταξε τὶς καλογριὲς
νὰ ἀνοίξουν τὶς πόρτες τῶν δωματίων
καὶ τῶν ὑπογείων. Καὶ ὅταν ἄνοιξαν
τὴν ὑποδειχθεῖσαν ὑπὸ τοῦ καταδότου
πόρταν, τὶ νὰ ἰδοῦν; Τὰ ληφθέντα ὡς
κανόνια ἦσαν φέρετρα ἀποθανουσῶν κα-
λογραιῶν. Μετὰ τὴν πιστοποίησιν τῶν
ἀνωτέρω ἐξεδόθη διαταγὴ τοῦ Νομάρ-
χου Τραπεζοῦντος ὅτι δὲν πρέπει νὰ θιγῇ
κανεὶς χριστιανὸς τοῦ Νομοῦ Τραπε-
ζοῦντος, διότι εἶναι διαφορετικοῦ γένους
ἀπὸ τοὺς ἐπαναστάτας.
Ἔτσι ἐσώθη ὁ χριστιανικὸς πλη-
θυσμὸς τοῦ Νομοῦ Τραπεζοῦντος καὶ
τῶν τριῶν Ἐξαρχιῶν.
*Ἀπόσπασμα ἀπὸ τὸ ὑπὸ ἔκδοση βιβλίο,
«Ο ΕΩΡΑΚΩΣ ΕΝ ΠΟΝΤῼ ΜΕΜΑΡΤΥΡΗ-
ΚΕΝ». (Μνῆμες ἀπὸ τὸν ἀλησμόνητο Πόντο)
Ἀντώνιος Χαρ. Παπαδόπουλος
Διδάσκαλος τοῦ Πόντου, 1883-1977
ἀπὸ τὶς ἐκδόσεις τῆς ΕΝΩΜΕΝΗΣ ΡΩΜΗΟ-
ΣΥΝΗΣ
ΙΣΤΟΡΙΚΟΙ, ΦΙΛΟΛΟΓΟΙ,
ΛΟΓΙΟΙ, ΦΙΛΟΣΟΦΟΙ,
ΠΟΥ ΑΝΑΦΕΡΟΝΤΑΙ
ΣΤΗΝ ΕΛΛΗΝΙΚΟΤΗΤΑ
ΤΟΥ ΒΥΖΑΝΤΙΟΥ
H.-G. Beck, ἱστορικός:
«Ἡ αὐτοκρατορία ἔγινε «βυ-
ζαντινὴ» ἐπειδὴ ἡ κατακτη-
μένηἙλλάδαεἶχεγιὰμίαἀκό-
μη φορὰ νικήσει στὸ πνευμα-
τικὸ πεδίο καὶ μποροῦσε πιὰ
νὰ θεωρήσει τὴν κρατικὴ
ἐξουσία καὶ τὴν κρατικὴ
ὀργάνωση, ποὺ ἀρχικὰ τῆς
ἦταν τόσο ξένες, ὡς ἕνα πλαί-
σιο μέσα στὸ ὁποῖο μποροῦσε
κανεὶς νὰ σταδιοδρομήσει,
καὶ νὰ διαπρέψει χωρὶς νὰ
εἶναι πιὰ ἀνάγκη νὰ ἀφήνει
τὰ κοινὰ στοὺς Λατίνους».
Ἡ βυζαντινὴ Χιλιετία, σ. 38.
St. Runciman, ἱστορικός:
«Δὲν νομίζω ὅτι οἱ σύγχρονοι
Ἕλληνες εἶναι περισσότερο
Ἕλληνες ἀπὸ τοὺς Βυζαντι-
νοὺς».
Ν. Σβορῶνος, ἱστορικός:
«Δὲν μπόρεσα νὰ κάνω ποτέ
μου τὸ διαχωρισμὸ ἀνάμεσα
στὸ Βυζάντιο καὶ τὸν νέο
ἑλληνισμό».
Νίκου Σβορώνου, Ἡ μέθοδος τῆς
ἱστορίας, σ. 104.

70. 69
Γ
εννήθηκε στὴ Λευκάδα καὶ
γαλουχήθηκε μὲ τὴν ἰδέα τῆς
ἐλευθερίας τόσο τῆς ἰδιαίτερης
πατρίδας του ἀπὸ τὴν ἀγγλικὴ κατοχὴ
καὶ κυριαρχία, ὅσο καὶ τῆς ὑπόδουλης
μητέρας Ἑλλάδας ἀπὸ τὸν ὀθωμανικὸ
ζυγό.
Ἡ φλογερὴ ἀγάπη του πρὸς τὴν
πατρίδα διαπερνᾶ τὴν ποίηση ἀλλὰ
καὶ τὰ πεζά του κείμενα. Προσανα-
τολίζει ὁλόκληρη τὴ ζωή του πρὸς
τὴν ἐκπλήρωση ἑνὸς καὶ μοναδικοῦ
σκοποῦ μὲ κάθε τρόπο: νὰ ἐπέλθῃ ἡ
ποθούμενη «ἐθνικὴ ἀναγέννησις», ἡ
ἐθνική, δηλαδή, ἀνασυγκρότηση καὶ
ἀνόρθωση.
Σημειώνουμε χαρακτηριστικὰ
τρεῖς σταθμοὺς τῆς πατριωτικῆς δρά-
σης του: ἀγωνίζεται μὲ θερμὸ πατριω-
τισμὸ γιὰ τὴν ἕνωση τῆς Ἑπτανήσου
μὲ τὴν Ἑλλάδα ὡς ἀντιπρόσωπος στὸ
τοπικὸ κοινοβούλιο, ἀντιπροσωπεύει
τὴ Λευκάδα στὴ Βουλὴ τῆς Ἀθήνας
μετὰ τὴν ἕνωση (1864), ὀργανώνει
ἀνεπίσημα τὴν ἐπανάσταση σὲ Ἤπει-
ρο, Θεσσαλία καὶ Κρήτη ἀπὸ τὸ 1876
ὡς μέλος τῆς Κεντρικῆς Ἐθνικῆς Ἐπι-
τροπῆς.
Στὰ τέλη τοῦ βίου του ἀποκαρδι-
ώνεται γιὰ τὴν πορεία ἐπιλύσεως τοῦ
ἐθνικοῦ προβλήματος, τόσο ἀπὸ τοὺς
ἀνεπιτυχεῖς χειρισμοὺς τοῦ ἐπισήμου
ἑλληνικοῦ κράτους, ὅσο καὶ ἀπὸ τὴν
προδοτικὴ στάση τῶν Μεγάλων Δυ-
νάμεων. Ποίηση καὶ δράση συμπο-
ρεύονται καὶ συστρατεύονται στὸν
κοινὸ ἀγῶνα ὑπὲρ τῆς ἐλευθερίας, τῆς
αὐτονομίας καὶ τῆς ἀνεξαρτησίας τῆς
πατρίδας.
Τὰ αἰσθήματα ξεχύνονται ἀσυ-
γκράτητα (ὁ ἴδιος ὁ ποιητὴς ἀποκαλεῖ
τὴν ποίησή του «ξεθύμασμα»): ἐνθου-
σιαστικὸ φρόνημα, νεανικὸ σφρῖγος,
ἀγωνιστικὴ διάθεση, αἰσθήματα θαυ-
μασμοῦ κι εὐγνωμοσύνης πρὸς τοὺς
ἥρωες τοὺς ἀφανεῖς καὶ ἐπωνύμους
τῆς ἑλληνικῆς ἱστορίας, ζῆλος γιὰ μί-
μηση καὶ παραδειγματισμὸ τῶν νεω-
ΑΡΙΣΤΟΤΕΛΗΣ ΒΑΛΑΩΡΙΤΗΣ
Ἕνας φλογερὸς πατριώτης
καὶ γνήσιος φορέας
τῆς ρωμαίικης παραδόσεως.
(1824 – 1879)
Βασιλικῆς Παπακώστα-Τρικαλιώτη
πρεσβυτέρας

71. 70
τέρων γενεῶν. Θεωρεῖ πρὸς τοῦτο ἱερὸ
καθῆκον τῆς τέχνης του τὴν ἀληθῆ ἐξι-
στόρηση τῶν γεγονότων, οὕτως ὥστε
νὰ ἀναζωπυρωθῇ ἡ ἱστορικὴ μνήμη,
νὰ ἀφυπνισθῇ ἡ ἐθνικὴ συνείδηση.
«Συμπάσχει καὶ συνωδίνει», ὡσότου
τὸ ἔθνος, ἀφοῦ ἀποτινάξει τὴν ὀκνη-
ρία καὶ τὸν λήθαργο, ὁλοκληρώσει
«τὸ ἔργον τῆς ἐθνικῆς αὐτονομίας…
τὸ ὁποῖον ἀφέθη ἀτελείωτον… καὶ
πρέπει νὰ συμπληρωθῆ».
Ἡ γλῶσσα του δὲν ἔχει, ἀσφαλῶς,
τὴν κομψότητα καὶ καλλιέπεια τῶν
«σολωμικῶν» ποιητῶν.
Ἀπηχεῖ τὸ δημοτικὸ τραγούδι καὶ
κυρίως τὸ κλέφτικο τῆς ἠπειρωτικῆς
Ἑλλάδας καὶ διανθίζεται μὲ πλῆθος
λέξεων – φράσεων τῆς Λευκαδίτικης
ντοπιολαλιᾶς.
Ρωμαλέα ψυχὴ ἐκφράζεται μὲ
ρωμαλέες ἐκφράσεις καὶ ποιητικοὺς
τρόπους, ὅπως: τολμηρὲς εἰκόνες,
συσσώρευση συνθέτων λέξεων, ρεα-
λιστικὲς περιγραφὲς μὲ στοιχεῖα βίας
καὶ φρίκης, δραματικὲς συγκρούσεις
καὶ διάλογοι, ἔντονα πάθη. Ὅλα αὐτὰ
τὰ στοιχεῖα ἐκφράζουν ἁδρὰ καὶ σθε-
ναρὰ τὸν ἡρωισμὸ τῶν ἀνθρώπων ποὺ
μέσα στὰ ἀπερίγραπτα δεινὰ τῆς δου-
λείας ἐπέδειξαν συνειδητὰ ἀκέραιο
φρόνημα αὐτοθυσίας, αὐταπαρνήσε-
ως «μέχρις αἵματος» καὶ ψυχικοῦ με-

72. 71
γαλείου.
Αὐτὸ τὸ φρόνημα,
κατὰ τὸν ποιητή, ἀρδεύ-
τηκε ἀπὸ τὰ ζωοποιὰ νά-
ματα τῆς ρωμέϊκης πα-
ραδόσεως, μὲ τὰ ὁποῖα ἡ
Ὀρθόδοξη Ἐκκλησία μας
ἐκτρέφει πάντοτε τὰ τέ-
κνα της.
Ἂς σημειωθῆ τί λέγει
σχετικὰ ὁ ποιητής:
«Ἡ ὀρθόδοξος Ἀνατο-
λικὴ Ἐκκλησία ὑπῆρξε
πρὸ πάντων ἡ ἱερὰ κιβω-
τός, ἔνθα προσέφυγε καὶ
θαυμασίως διεσώθη ἀπὸ
τῆς πλημμύρας τῶν ἀλλο-
φύλων τὸ αἴσθημα τῆς
ἐθνότητος»
Μέσα ἀπὸ τὴν ποίηση
τοῦ Βαλαωρίτη, ἐκτὸς
ἀπό «τὸ μεῖζον» πού,
ὅπως εἴπαμε, εἶναι ἡ θερ-
μουργὸς πρὸς τὴν πατρί-
δα ἀγάπη, ἀναδύονται καὶ
ἐπὶ μέρους θέματα ποὺ
ἀποκαλύπτουν ἕναν ποι-
ητή, ὁ ὁποῖος ἔχει ἀφομοι-
ώσει τὴ ρωμέϊκη παράδο-
ση καὶ τὴν ἀποτυπώνει
δημιουργικὰ σὲ ὅλο της
τὸ μεγαλεῖο: μέσα στὶς
ἐξόχως τραχεῖες συνθῆκες
τῆς ζωῆς τῶν κλεφταρμα-
τωλῶν βλέπουμε νὰ ἀνα-
δύεται τὸ δυνατὸ φίλτρο
τῆς φιλαλληλίας μέχρι
σημείου αὐταπαρνήσεως,
ἡ συγχωρητικότητα πρὸς
τοὺς ἐχθρούς, ὁ ἁγνὸς
νεανικὸς ἔρωτας καὶ ἰδί-
ως τὸ μεγαλεῖο τοῦ ἐν
Χριστῷ ἀναγεννημένου
ἀνθρώπου, ὁ ὁποῖος διὰ
τῆς μετανοίας ἀποκαθαί-
ρεται ἀπὸ τὰ στίγματα

73. 72
μεγαλυτέρων ἢ μικροτέρων ἁμαρ-
τημάτων.
Βλέπουμε, ἐπίσης, τὴν χριστο-
καρτερικότητα στὰ μαρτύρια, τὴν
ἀμετάθετη στάση ἀπέναντι σὲ δε-
λεαστικὲς προτάσεις καὶ ἀπειλὲς
πρὸς καταισχύνη τῶν τυράννων,
τὴν ὑπομονετική «ἕως τέλους»
ἀντιμετώπιση καὶ τῶν πιὸ δυ-
νατῶν πειρασμῶν, τὴ νεανικὴ
προθυμία ἀκόμα καὶ γερόντων νὰ
ἀποδυθοῦν σὲ παλαίσματα ὑπὲρ
τῆς ἐλευθερίας…
Τελειώνοντας, παραθέτουμε
αὐτούσια ὅσα ἔγραφε πρὸς τὸν
Τ. Φιλήμονα: «Τὸ θέμα μου εἶναι
πάντοτε τὸ αὐτό: ἀνταγωνισμὸς
διαρκὴς τοῦ ἑλληνισμοῦ κατὰ
τῆς κατακτήσεως καὶ τοῦ ξενι-
σμοῦ…». Τὸ πρῶτο κιόλας δεῖγμα
αὐτῆς τῆς θεματικῆς μᾶς δίνει τὸ
1842, μὲ ἕνα πρώιμο στιχούργημα
κατὰ τῆς ἀγγλικῆς «Προστασίας».
Ὁ κύκλος ὁλοκληρώνεται μὲ τὸν
«Φωτεινό» (1879), τὸ ὡριμώτερο,
κατὰ τοὺς κριτικούς, ἔργο του τὸ
ὁποῖο, ἀνολοκλήρωτο, ἐκδόθηκε
μετὰ τὸν θάνατό του.
Ἄλλα ἔργα του: «Στιχουρ-
γήματα», «Μνημόσυνα», «Κυρὰ
Φροσύνη», «Θανάσης Διάκος»,
«Ἀστραπόγιαννος», «Ὁ βράχος
καὶ τὸ κῦμα», «Ὁ ἀσπασμός», «Ὁ
ἀνδριάς τοῦ ἀοιδίμου Πατριάρχου
Γρηγορίου Ε΄», «Κανάρης», «Ὁ
θάνατος τοῦ Μάρκου Μπότσαρη»,
«Ἡ Φανερωμένη», «Καλογιάννος»
καὶ ἄλλα.
«Ὥσπερ ἐν τῇ γαστρὶ
τῆς Παρθένου εἰσῆλθεν
ὁ Θεὸς Λόγος τοῦ Πα-
τρός, οὕτως καὶ ἐν ἡμῖν
αὐτοῖς ὁ λόγος ὃν δεχό-
μεθα, διδασκόμενοι τὴν
εὐσέβειαν, ὥσπερ σπό-
ρος εὑρίσκεται. Συλλαμ-
βάνομεν οὖν αὐτὸν οὐχὶ
σωματικῶς, ὡς ἡ Παρθέ-
νος καὶ Θεοτόκος τοῦτον
συνέλαβεν, ἀλλὰ πνευ-
ματικῶς μέν, οὐσιωδῶς
δέ. καὶ ἔχομεν αὐτὸν
ἐκεῖνον, ὃν καὶ ἡ ἁγνὴ
Παρθένος συνέλαβεν, ἐν
ταῖς καρδίαις ἡμῶν».
(Ἁγίου Συμεὼν τοῦ νέου
Θεολόγου).
«Ὑπόστασις μὲν πλού-
του, χρυσός. ἀρετῆς δέ,
ἡ ταπείνωσις. Ὡς οὖν ὁ
χρυσοῦ ἀπορῶν πένης
ἐστὶ καὶ μὴ τοῖς ἔξωθεν
φαίνηται, οὕτω ταπεινώ-
σεως ἄνευ, ἐνάρετος οὐκ
ἔσται ὁ ἀγωνιζόμενος».
(Ὁσίου Ἠλία τοῦ Ἐκδί-
κου).

74. 73
Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΠΕΡΑΣΜΑ
ΚΑΙ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
1912-2012
Στάθη Πελαγίδη
Ὁμοτίμου Καθηγητοῦ
Παν/μίου Δυτ. Μακεδονίας
Ε
ἶναι γνωστὸ ὅτι ἡ πόλη τοῦ Ἁγίου
Δημητρίου λειτούργησε ὡς κα-
ταφύγιο προσφύγων ἤδη ἀπὸ τὴ
βυζαντινὴ περίοδο.
Πράγματι, οἱ ἀπανωτὲς ἀβαροσλα-
βικὲς ἐπιδρομὲς κατὰ τῆς Θεσσαλονίκης,
κυρίως ἀπὸ τὸν 5ο
μέχρι καὶ τὸν 7ο
αἰῶνα,
ἐξωθοῦν χιλιάδες ἀποφύγων (προσφύ-
γων), ἀκόμη καὶ ἀπὸ περιοχὲς τῆς βόρει-
ας Βαλκανικῆς (χριστιανῶν καὶ μή), νὰ
ἀναζητήσουν ἄσυλο καὶ καταφύγιο σ’
αὐτὴν τὴν πόλη, ἡ ὁποία, κατὰ τὴ λαϊκὴ
δοξασία καὶ κατὰ τὴ Βίβλο τῶν Θαυμά-
των, προστατευόταν ἀπὸ τὸν Ἅγιο Δη-
μήτριο1
.
Τὸ φαινόμενο αὐτό, σὲ ἐντονότερο
βαθμό, συνεχίζεται καὶ στὰ νεότερα χρό-
νια. Συγκεκριμένα, ἡ Θεσσαλονίκη στὴν
100/ετία τοῦ ἐλεύθερου ἐθνικοῦ της
βίου, ἀπὸ τὸ 1912 μέχρι σήμερα, θὰ ὑπο-
δεχθεῖ, καὶ πάλι, ὁμόθρησκους καὶ ἀλλό-
θρησκους προσφυγικοὺς πληθυσμούς.
Ὅμως, τὰ μαζικὰ καὶ βίαια προσφυ-
γικὰ ρεύματα τοῦ 20ου
αἰώνα, ἀπὸ τὰ
ὁποῖα, κάθε τόσο, κατακλύζεται, φρο-
νοῦμε ὅτι ἀνεβάζουν πολὺ ὑψηλότερα τὸ
ἠθικό της μεγαλεῖο καὶ τὴν ἐπιβάλλουν
ὡς τὴν πόλη μὲ τὴ μεγαλύτερη κοινω-
νικὴ ἱστορία.
Α) Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
ΩΣ ΠΕΡΑΣΜΑ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ
ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
Πρῶτα-πρῶτα, ὅταν ὁ ἑλληνικὸς
στρατὸς κατέλαβε καὶ ἀπελευθέρωσε
τὴ Θεσσαλονίκη (26 Ὀκτωβρίου 1912),
ὑπῆρχαν ἤδη στὴν πόλη κάπου 10.000
(δέκα χιλιάδες) μουσουλμάνοι πρόσφυ-
γες, ἀπὸ τὴ βόρεια καὶ δυτικὴ Μακεδο-
νία, οἱ ὁποῖοι κατέφυγαν ἐκεῖ τὸν πρῶτο
κιόλας μῆνα τῶν Βαλκανικῶν Πολέμων
(Ὀκτώβριος 1912).
Γιὰ τὴν περίθαλψη τῶν ἐν λόγῳ
προσφύγων οἱ ἑλληνικὲς ὑπηρεσίες τῆς
πόλης ἔχουν δαπανήσει τὸ ποσὸν τῶν
71.700 δρχ., μέχρι τὴ σταδιακὴ ἀναχώ-
ρησή τους γιὰ τὴν Τουρκία καὶ ἐνῷ οἱ
πολεμικὲς ἐπιχειρήσεις συνεχίζονταν2
.
Ἔπειτα, τὸ μεγάλο καὶ ὀξὺ προσφυ-
γικὸ πρόβλημα στὴν πόλη τῆς Θεσσαλο-
νίκης δημιουργεῖται μετὰ τὴ Συνθήκη
τοῦ Βουκουρεστίου (Αὔγ. 1913), ὁπότε
ἡ Μακεδονία κατακλύζεται ἀπὸ ἀθρόα
προσφυγικὰ ρεύματα Μουσουλμάνων,
ἀπὸ βουλγαροκρατούμενες, κυρίως, πε-
ριοχές.
Στὴ Θεσσαλονίκη (τρίτο χιλιόμετρο
τῆς σιδηροδρομικῆς γραμμῆς πρὸς Κων-
σταντινούπολη) καταφεύγουν κάπου
4.000 (τέσσερις χιλιάδες) Μουσουλμάνοι
ἀπὸ ὀχτὼ χωριὰ τῆς περιοχῆς Στρώμνι-

75. 74
τσας. Τὸ Γραφεῖο Ἐργασίας τῆς πόλης
ἀναλαμβάνει τὴν περίθαλψη καὶ τροφο-
δοσία τους, μὲ τὴν προοπτικὴ νὰ τοὺς
προωθήσει στὴν περιφέρεια Κιλκίς, σὲ
οἰκισμοὺς ποὺ εἶχαν ἐγκαταλειφθεῖ ἀπὸ
τοὺς ἀποχωρήσαντες Βουλγαρόφρονες
κατοίκους τους. Ὅμως, οἱ μουσουλμά-
νοι αὐτοὶ προτίμησαν νὰ πουλήσουν τὰ
ζῶα καὶ τὴν κινητή τους περιουσία καὶ
νὰ φύγουν στὴ Μικρὰ Ἀσία, μὲ ὑπέρο-
γκα ἔξοδα τῆς ἑλληνικῆς κυβέρνησης.
Παρασύρθηκαν ἀπὸ τὸ γενικὸ ρεῦμα τῆς
φυγῆς, ἀλλὰ καὶ ἀπὸ ὁδηγίες ποὺ δέχτη-
καν τόσο ἀπὸ τὴν Κωνσταντινούπολη,
ὅσο καὶ ἀπὸ τὴ μουσουλμανικὴ Κοινό-
τητα τῆς Θεσσαλονίκης3
.
Καὶ δὲν ἦταν μόνο αὐτοὶ οἱ πρόσφυ-
γες μουσουλμάνοι ποὺ κατέκλυσαν τὶς
παρυφὲς τῆς πόλης. Ἦταν καὶ οἱ πρό-
σφυγες ἀπὸ τὴ βουλγαροκρατούμενη
δυτικὴ Θράκη (1913-1919) ἀλλὰ καὶ ἀπὸ
ἄλλες βουλγαρικὲς περιοχὲς (Ἄνω Πε-
τρίτσι, Ὀσμανιέ, Ἄνω Τζουμαγιά, Ἄνω
Νευροκόπι, Μελένικο, κ.ἄ.), οἱ ὁποῖες
περιῆλθαν στὴ Βουλγαρία μὲ τὴ Συν-
θήκη τοῦ Βουκουρεστίου. Ὅλοι αὐτοὶ
οἱ Μουσουλμάνοι (πάνω ἀπὸ 130.000
ἄτομα) κατεβαίνουν στὴ Θεσσαλονίκη,
σύμφωνα μὲ ὁδηγίες ἀπὸ τὴν τουρκικὴ
πλευρά4
.
Στὴ συνέχεια, φιλοξενοῦνται ἀπὸ τὶς
ἀρχὲς τῆς πόλης μὲ ὑπέρογκες δαπάνες,
ἕως ὅτου ἐπιβιβαστοῦν στὰ πλοῖα καὶ
προωθηθοῦν στὴν Ἀνατολικὴ Θράκη
καὶ στὴ Μ. Ἀσία, προκειμένου νὰ ἐγκατα-
σταθοῦν στὶς ἐκεῖ ἑλληνικὲς περιουσίες.
Στόχος τῆς «κρυφίας ταύτης ὑποκινήσε-
ως καὶ ἀναχωρήσεως τῶν Μουσουλμά-
νων» ἦταν νὰ ἀναγκαστοῦν οἱ Ἕλληνες
τῶν παραπάνω περιοχῶν τῆς Τουρκίας
νὰ ἐγκαταλείψουν τὶς ἑστίες τους5
.
Ἡ τουρκική, βέβαια, πλευρὰ ἀποδίδει
τὴ μαζικὴ μετανάστευση τῶν μουσουλ-
μάνων τῆς Μακεδονίας σὲ αὐθαιρεσίες
τοῦ ἑλληνικοῦ πληθυσμοῦ, κυρίως τῶν
προσφύγων, εἰς βάρος τους6
.
Στοὺς παραπάνω 130.000 μουσουλ-
μάνους (ἀπὸ Μακεδονία καὶ βουλγαρο-
κρατούμενες περιοχές), οἱ ὁποῖοι πέρα-
σαν, ὡς πρόσφυγες, ἀπὸ τὴ Θεσσαλονί-
κη μετὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους
(1912-1913), θὰ προσθέσομε καὶ τὸν με-
γάλο ὄγκο τῶν 329.000 μουσουλμάνων
τῆς Μακεδονίας καὶ τῆς Ἠπείρου, οἱ
ὁποῖοι προωθήθηκαν στὴν Τουρ-
κία ἀπὸ τὸ λιμάνι τῆς Θεσσαλονί-
κης, στὰ πλαίσια τῆς Σύμβασης γιὰ
τὴν ὑποχρεωτικὴ Ἀνταλλαγὴ τῶν
Ἑλληνοτουρκικῶν πληθυσμῶν
(30 Ἰαν. 1923).
Ἂν καί, ἐπισήμως, θεωροῦνται
μετανάστες, στὴν οὐσία εἶναι πρό-
σφυγες, διότι ὑποχρεώθηκαν νὰ
ἐγκαταλείψουν τὶς ἑστίες τους7
.
Ἐννοεῖται ὅτι, πρὶν ἀπὸ τὴν σκοπί-
μως καθυστερημένη ἀναχώρησή τους
καὶ ἀφοῦ δημιούργησαν συνθῆκες ἐπι-
κίνδυνης πληθυσμιακῆς συμπύκνωσης,
ἔχουν φιλοξενηθεῖ μὲ ὑπέρογκα ἔξοδα
ἀπὸ τὶς δημόσιες ὑπηρεσίες τῆς πόλης.
Τὰ ρεύματα τῶν μουσουλμάνων προ-
σφύγων προεκτείνονται μέχρι τὰ τέλη
τοῦ 20ου
αἰώνα. Συγκεκριμένα, 5.000 (πέ-
ντε χιλιάδες), περίπου, Κοσοβάροι (Ἀλβα-
νοὶ Μουσουλμάνοι), μεταφέρονται, λόγῳ
τῶν Νατοϊκῶν βομβαρδισμῶν τοῦ 1999,
καὶ φιλοξενοῦνται προσωρινὰ στὴ Θεσ-
σαλονίκη, προκειμένου νὰ προωθηθοῦν
στὴν Αὐστραλία.

76. 75
Β) Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ ΩΣ ΚΑΤΑΦΥ-
ΓΙΟ ΑΛΛΟΕΘΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ
α) Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΑΡΜΕΝΙΩΝ:
Μὲ τὴ Μικρασιατικὴ Καταστροφὴ
τοῦ 1922, καταφεύγουν στὴν Ἑλλάδα
γύρω στοὺς 100.000 Ἀρμενίων προ-
σφύγων, ἰδιαίτερα ἀπὸ τὴν περιοχὴ τῆς
Σμύρνης8
. Ἀπ’ αὐτούς, ὑπολογίζεται ὅτι
30.000 (τριάντα χιλιάδες) εἶχαν ἐγκα-
τασταθεῖ στὴ Θεσσαλονίκη καὶ στὴν
εὐρύτερη Μακεδονία, ἀπ’ ὅπου οἱ περισ-
σότεροι διέρρευσαν, σταδιακά, πρὸς τὴν
Ἀρμενία, τὶς Η.Π.Α., τὴν Ἀργεντινή κ.ἄ.
Ἀπόγονοι αὐτῶν τῶν προσφύγων
εἶναι οἱ σημερινοὶ Ἀρμένιοι τῆς Θεσσαλο-
νίκης, ὀργανωμένοι στὴ δική τους Κοι-
νότητα, μὲ τὸ ἐπιβλητικὸ Ἀρμενικὸ πολι-
τιστικό τους Κέντρο (στὴν ὁδὸ Διαλέττη,
ἀπέναντι ἀπὸ τὴ Χ.Α.Ν.Θ.). Ἐκτιμῶνται
γύρω στὰ 1.000-1.500 ἄτομα, πέραν τῶν
πρόσφατων Ἀρμενίων οἰκονομικῶν προ-
σφύγων ἀπὸ Ἀρμενία, Γεωργία καὶ Ἀζερ-
μπαϊτζάν9
.
β) Η ΠΕΡΙΠΤΩΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ
ΑΠΟ ΑΣΙΑΤΙΚΕΣ
ΚΑΙ ΑΦΡΙΚΑΝΙΚΕΣ ΧΩΡΕΣ
Ἡ φιλόξενη καὶ ζεστὴ ἀγκαλιὰ τῆς
Θεσσαλονίκης ἄνοιξε καὶ γιὰ τοὺς χιλιά-
δες πρόσφυγες ἀπὸ ἀσιατικὲς καὶ ἀφρι-
κανικὲς χῶρες (Πακιστάν, Ἀφγανιστάν,
Ἰράν, Ἰράκ, Συρία, Νιγηρία, Ἀλγερία,
Κογκό, Λιβερία, Σρὶ Λάγκα, Τουρκία
κ.ἄ.), οἱ ὁποῖοι κατέκλυσαν τὴν Ἑλλάδα
καὶ ζητοῦν πολιτικὸ ἄσυλο, ἰδιαίτερα
ἀπὸ τὴ 10ετία τοῦ 1980 κ.ἑ.
Τὰ προσφυγικὰ ρεύματα ἀπὸ τὶς
χῶρες αὐτὲς ἐντείνονται μετὰ τὸ τρομο-
κρατικὸ χτύπημα στοὺς δίδυμους πύρ-
γους τῆς Νέας Ὑόρκης
(2001) καὶ τὸν πόλεμο
στὸ Ἀφγανιστάν.
Ὑπολογίζεται ὅτι,
περίπου, 460 ἀλλοε-
θνεῖς πρόσφυγες κατέ-
φευγαν στὴν Ἑλλάδα,
κάθε μῆνα, γιὰ ἀνα-
ζήτηση ἀσύλου, σύμ-
φωνα μὲ τὴν Ὕπατη
Ἁρμοστεία τοῦ Ο.Η.Ε.
γιὰ τοὺς πρόσφυγες10
.
Στὴ νέα προσφυ-
γικὴ «καταιγίδα», ἡ
Θεσσαλονίκη, μὲ τὴ
λαμπρὴ κοινωνικὴ
ἱστορία, δὲν ἔμεινε ἀσυ-
γκίνητη. Ἀντίθετα, τὸ ἔτος 2000 ἱδρύει
καὶ συντηρεῖ μέχρι σήμερα (2013), μὲ
πρωτοβουλία τοῦ Δήμου, τῆς ΜΚΟ «ΑΛ-
ΛΗΛΕΓΓΥΗ», τῆς Νομαρχίας, τῆς Περι-
φέρειας, τοῦ ΥΠΜΑΘ καὶ ἰδιωτικῶν φο-
ρέων (δικηγορικὸς σύλλογος κ.ἄ.), εἰδικὸ
κέντρο Προσφύγων ὑπὸ τὴν ἐπωνυμία
«ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ. ΚΕ-
ΝΤΡΟ ΥΠΟΔΟΧΗΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ ΚΑΙ
ΑΙΤΟΥΝΤΩΝ ΑΣΥΛΟ» (Σιατίστης 12).
Ἡ φιλοξενία δὲν περιορίζεται μόνο
στὴ στέγαση καὶ στὴ σίτιση. Προεκτεί-
νεται καὶ στὶς παρακάτω δραστηριότη-
τες:
Ἰατροφαρμακευτικὴ περίθαλψη•
Ψυχολογικὴ ὑποστήριξη•

77. 76
Νομικὴ ὑποστήριξη•
Κοινωνικὴ στήριξη•
Ἐκπαίδευση παιδιῶν-ἐνηλίκων•
Προγράμματα δημιουργικῆς•
ἀπασχόλησης
Προώθηση στὸν χῶρο ἐργασίας•
κ.ἄ.11
Ὑπολογίζεται ὅτι ἀπὸ τὸ ἔτος 2000
μέχρι σήμερα (2013) φιλοξενήθηκαν στὴ
ζεστὴ αὐτὴ φωλιὰ πάνω ἀπὸ 1.500 πρό-
σφυγες, ποὺ δὲν εἶχαν «ποῦ τὴν κεφαλὴν
κλίνωσιν».
Οἱ περισσότεροι ἔφυγαν διωγμένοι
ἀπὸ χῶρες μὲ ἔντονα ἐσωτερικὰ προβλή-
ματα: Ἀφγανιστάν, Σομαλία, Παλαιστί-
νη, Συρία, Νιγηρία, Ἰράν, Ἰρὰκ καὶ Γου-
ινέα. Ἀναζήτησαν δηλαδὴ καταφύγιο
στὴ Θεσσαλονίκη ὄχι γιὰ νὰ βελτιώσουν,
ἀλλὰ γιὰ νὰ σώσουν τὴ ζωή τους12
.
Β) Η ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ
ΩΣ ΚΑΤΑΦΥΓΙΟ ΠΕΡΑΣΜΑ
ΟΜΟΕΘΝΩΝ ΠΛΗΘΥΣΜΩΝ
α) ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΑ ΡΕΥΜΑΤΑ
ΜΕΤΑ ΤΟΥΣ ΒΑΛΚΑΝΙΚΟΥΣ
ΠΟΛΕΜΟΥΣ (1912-1913)
Μετὰ τοὺς Βαλκανικοὺς Πολέμους
ἀκολουθοῦν, βάσει σχεδίου, οἱ διωγμοὶ
τοῦ ἑλληνικοῦ στοιχείου ἀπὸ τὴ Δυτικὴ
Θράκη (βουλγαροκρατούμενη Ἀνατο-
λικὴ Θράκη, Μ. Ἀσία, Καύκασο καὶ Ἀνα-
τολικὴ Ρουμελία). Οἱ πρόσφυγες αὐτοὶ
καταφθάνουν, καταρχάς, στὸ λιμάνι τῆς
Θεσσαλονίκης, ὅπου θὰ βροῦν φιλόξενη
ὑποδοχή13
. Στὴ συνέχεια, ὀργανώνεται
γι’ αὐτοὺς ἡ ἀναγκαία ὑποδοχὴ ἀποκα-
τάστασης, ἀπὸ τὴν πρώτη ΕΠΙΤΡΟΠΗ
ΕΓΚΑΤΑΣΤΑΣΗΣ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ (Πρό-
εδρος ὁ Μιλτιάδης Νεγρεπόντης), τὴν
ὁποίαν ἵδρυσε ὁ Βενιζέλος μὲ ἕδρα τὴ
Θεσσαλονίκη14
.
Ὑπολογίζονται σὲ πάνω ἀπὸ 160.000
οἱ Ἕλληνες πρόσφυγες ποὺ βρῆκαν τὸ
πρῶτο καταφύγιο στὴ Θεσσαλονίκη, στὴ
διετία 1913-1914, γιὰ νὰ προωθηθοῦν,
στὴ συνέχεια, σὲ περιοχὲς τῆς Μακεδο-
νίας15
.
Ἀρχικὸ καταφύγιο, λοιπόν, ἀλλὰ καὶ
πέρασμα ἡ Θεσσαλονίκη γιὰ τοὺς ὁμοε-
θνεῖς διωγμένους αὐτοὺς πληθυσμούς,
οἱ ὁποῖοι θὰ ἐγκατασταθοῦν, βάσει προ-
γράμματος τῆς παραπάνω Ἐπιτροπῆς, σὲ
οἰκισμούς τῆς Δυτικῆς, Κεντρικῆς καὶ
Ἀνατολικῆς Μακεδονίας, ἀπὸ Γρεβενά,
Ἀνασελίτσα καὶ Φλώρινα (δυτικὰ) μέχρι
Ἐλασσόνα (νότια) καὶ Δράμα, Καβάλα,
Θάσο (ἀνατολικά)16
.
β) ΠΡΟΣΦΥΓΕΣ
ΣΤΑ ΠΛΑΙΣΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΒΑΣΗΣ
ΤΗΣ ΑΝΤΑΛΛΑΓΗΣ
(30 Ιαν. 1923)
Νὰ σημειώσουμε, ἀρχικά, ὅτι, γιὰ
τοὺς ἑλληνικοὺς πληθυσμοὺς τῆς Τουρ-
κίας, ἡ Σύμβαση τῆς Ἀνταλλαγῆς λει-
τούργησε, γενικά, ὡς μηχανισμὸς διωγ-
μοῦ καὶ ξεριζωμοῦ17
.
Μὲ αὐτὴν τὴν ἔννοια, στὴ Θεσσαλο-
νίκη καταφεύγουν, καὶ πάλι, οἱ ξεριζω-
μένοι Ἕλληνες τῆς Ἀνατολῆς, μετὰ τὴ
Μικρασιατικὴ Καταστροφή, ἕνα μέγεθος
430.000 ἀγροτῶν προσφύγων.
Οἱ πληθυσμοὶ αὐτοί, μετὰ τὴν προ-
σωρινὴ ὑποδοχὴ καὶ περίθαλψη στὰ
ἀπολυμαντήρια καὶ στοὺς καταυλισμοὺς
τῆς Καλαμαριᾶς, μετεγκαθίστανται σὲ
ὅλο τὸ πλάτος καὶ μάκρος τῆς Μακεδο-
νίας, ὅπου ἱδρύουν πάνω ἀπὸ χίλιους
ἀνθηροὺς προσφυγικοὺς οἰκισμούς: 942
ἀμιγεῖς καὶ 443 μικτούς18
.
Ἑπομένως, καὶ σ’αὐτὴν τὴ φάση ἡ
Θεσσαλονίκη λειτούργησε ὡς ὁρμητή-
ριο τῆς νέας προσφυγικῆς πληθυσμιακῆς
ἐξακτίνωσης πρὸς τὸν βορειοελλαδικὸ
χῶρο.
Ταυτόχρονα, ἄλλοι 170.000 ἀστοὶ
πρόσφυγες (ἀπὸ τὸ σύνολο τῶν 700.000
ὅλης τῆς χώρας) ἐγκαθίστανται σὲ ἀστικὰ

78. 77
ἀκίνητα τῶν ἀνταλλάξιμων μουσουλμά-
νων τοῦ κεντρικοῦ κορμοῦ τῆς πόλης,
ἀλλὰ καὶ στοὺς, περίπου, 50 (πενῆντα)
περιαστικοὺς συνοικισμοὺς (Τριανδρία,
Τούμπα, Καλαμαριά, Σταυρούπολη,
Μενεμένη, Ἀμπελόκηποι, Εὔοσμος, Ν.
Κρήνη, Ἀλατίνι, κ.ἄ.), ἀπὸ τοὺς ὁποίους
προέκυψαν οἱ σημερινοὶ περιαστικοὶ
δῆμοι19
. Ὁ ἀστικὸς αὐτὸς προσφυγικὸς
πληθυσμὸς ἔχει ἐνισχύσει σημαντικὰ τὸ
πληθυσμιακὸ μέγεθος τῆς νύμφης τοῦ
Θερμαϊκοῦ:
Οἱ 174.350 κάτοικοι τοῦ 192020
ἀνε-
βαίνουν στοὺς 244.680 τὸ 192821
, αὐξά-
νονται δηλαδὴ κατὰ 40%. Δὲν εἶναι
μόνο δημογραφικὴ ἡ «μεταμόρφωση»
τῆς Θεσσαλονίκης, εἶναι καὶ οἰκονομικὴ
καὶ πολιτιστική. Μιὰ ματιὰ στὸν ἡμερή-
σιο τύπο τῆς ἐποχῆς δίνει ἀνάγλυφα τὴν
εἰκόνα τῆς ὑπέρβασης ἀπὸ τὸν ΠΟΝΟ
τῆς προσφυγιᾶς στὴ ΔΟΞΑ τῶν Προ-
σφύγων22
. Δίκαια, λοιπόν, θὰ μποροῦσε
νὰ χαρακτηριστεῖ ἡ Θεσσαλονίκη ὡς
Μητρόπολη τῶν προσφύγων ὅλης τῆς
Μακεδονίας.
Ἐξάλλου, πολὺ σωστὰ ὁ Γιῶργος Ἰω-
άννου τὴν χαρακτήρισε: «ΠΡΩΤΕΥΟΥ-
ΣΑ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ».
γ) ΠΑΛΙΝΝΟΣΤΟΥΝΤΕΣ
ΟΜΟΓΕΝΕΙΣ
Προσφυγομάνα, λοιπόν, ἡ Θεσσαλο-
νίκη γιὰ τὸν Ἑλληνισμὸ τῆς Ἀνατολῆς,
στὶς ἀρχὲς τοῦ 20ου
αἰώνα.
Προσφυγομάνα, ὅμως, καὶ στὴ λήξη
τοῦ 20ου
αἰώνα, γιὰ τοὺς Ἕλληνες τῆς
πρώην Σοβιετικῆς Ἕνωσης.
Ὑπολογίζεται ὅτι, ἀπὸ τοὺς 150.000
περίπου Ἕλληνες ποὺ ἀναγκάστηκαν
νὰ καταφύγουν στὴν Ἑλλάδα, μὲ τὴν
κατάρρευση τοῦ Κομμουνισμοῦ (1990),
οἱ 70.000 ἔχουν ἐγκατασταθεῖ στὴ Μα-
κεδονία, κυρίως στὴ Θεσσαλονίκη (περί-
που 50%)23
.
Στὴν πόλη αὐτὴ βρῆκαν θαλπωρὴ καὶ
φιλοξενία ἀπὸ κρατικοὺς φορεῖς (Γενικὴ
Γραμματεία Ὑπουργείου Μακεδονίας
καὶ Θράκης, Νομαρχία Θεσσαλονίκης,
Διευθύνσεις Ἐκπαίδευσης, Ἀριστοτέλειο
Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης) ἀλλὰ καὶ
ἀπὸ ἰδιωτικοὺς παράγοντες (Σύλλογοι,
Ὁμοσπονδίες, Δῆμος Θεσσαλονίκης)24
.
Ὡς καταφύγιο, λοιπόν, ἡ Θεσσαλονί-
κη γιὰ τὸ μεγάλο αὐτὸ μέγεθος τῶν νε-
οπροσφύγων Ἑλλήνων ἀπὸ τὴν πρώην
Σοβιετικὴ Ἕνωση δὲν λειτούργησε μό-
νον ὡς χορηγὸς γιὰ τὰ οἰκονομικὰ καὶ
βιοποριστικά τους προβλήματα. Ἐπιπλέ-
ον, κατέστρωσε καὶ προγράμματα γιὰ τὴ
στέγαση καὶ τὴ μόνιμη ἀποκατάστασή
τους, μὲ βάση τὸν Νόμο 2790/200025
.
Τελικά, ἡ μέχρι τώρα παρουσία τῶν
Παλιννοστούντων Ὁμογενῶν στὰ πο-
λιτιστικὰ δρώμενα τῆς Θεσσαλονίκης
ἔδειξε ὅτι, παρὰ τὰ ἀνοιχτὰ οἰκονομικὰ
καὶ βιοποριστικά τους προβλήματα, δη-
μιούργησαν εὐνοϊκὲς συνθῆκες γιὰ τὴν
ἀνανέωση καὶ μεταμόρφωση τοῦ πολιτι-
στικοῦ τοπίου αὐτῆς τῆς πόλης. Σ’ αὐτὸ
συνέβαλε σημαντικὰ ἡ «Πανελλήνια
Ὁμοσπονδία Σωματείων Ἑλληνοποντί-
ων Παλιννοστούντων», μὲ τοὺς 130,
περίπου, συλλόγους σὲ Μακεδονία καὶ
Θράκη, ἐκ τῶν ὁποίων οἱ 60 στὸν νομό
Θεσσαλονίκης.
Ε Π Ι Λ Ο Γ Ι Κ Α
Μὲ τὰ παραπάνω, θὰ ἔλεγε κανεὶς
ὅτι ἡ Θεσσαλονίκη δέχτηκε προσφυγικὰ
ρεύματα ὁμοεθνῶν καὶ ἀλλοεθνῶν πλη-
θυσμῶν μόνο στὶς ἀρχὲς καὶ περὶ τὸ τέ-
λος τοῦ 20ου
αἰώνα.
Καὶ ὅμως, ὁ ἱστορικός της βίος διαπο-
τίζεται ἀπὸ αὐτὸ τὸ στοιχεῖο σὲ ὅλες τὶς
φάσεις αὐτοῦ τοῦ αἰώνα.
Θὰ θυμίσουμε, ἁπλᾶ, ὅτι μὲ τὰ «Σε-
πτεμβριανὰ» τοῦ 1955 δρομολογεῖται
ἡ μαζικὴ διαρροή τοῦ Ἑλληνισμοῦ τῆς
Κων/πολης πρὸς τὴν Ἀθήνα ἀλλὰ καὶ
πρὸς τὴ Θεσσαλονίκη.
Μάλιστα, οἱ Κωνσταντινουπολῖτες

79. 78
τῆς Θεσσαλονίκης, γύρω στὰ 15.000 ἄτο-
μα, ἔχουν ἀνεβεῖ σὲ ἀνώτερες σφαῖρες
δημιουργίας, συσπειρωμένοι στὸν δρα-
στήριο σύλλογο τῶν «Κωνσταντινουπο-
λιτῶν Βορείου Ἑλλάδος» στὴν Καλαμα-
ριά. Ἴδια ἦταν καὶ ἡ μοῖρα τῶν Ἰμβρι-
ωτῶν μετὰ τὸ κλείσιμο τῶν ἑλληνικῶν
σχολείων (1964).
Ἀπὸ τοὺς 12.000 Ἕλληνες τῆς
Ἴμβρου, οἱ περισσότεροι διέρρευσαν
πρὸς τὴν Ἀθήνα, ἐνῷ οἱ 1.500-2.000 ποὺ
κατέφυγαν στὴ Θεσσαλονίκη βρῆκαν
θαλπωρή, ἡ ὁποία τοὺς ἀνέβασε σὲ
ὑψηλὰ ἐπίπεδα κοινωνικῶν καὶ πολιτι-
στικῶν δραστηριοτήτων στὸ ἰδιόκτητο
μεγαλοπρεπὲς μέγαρό τους, ὅπου ἐκδί-
δουν τὸ περίλαμπρο περιοδικὸ «ΙΜΒΡΙ-
ΩΤΙΚΑ» (Ἄνω Τούμπα)26
. Τὸ νῆμα τῆς
προσφυγιᾶς στὴ Θεσσαλονίκη συνεχίζε-
ται, σχεδὸν κάθε δέκα χρόνια. Πράγματι,
δέκα χρόνια ἀργότερα ἡ Θεσσαλονίκη
δέχεται καὶ φιλοξενεῖ γύρω στοὺς 10.000
πρόσφυγες ἀπὸ τὴν Κύπρο, μετὰ τὴν
εἰσβολὴ τοῦ Ἀττίλα καὶ τὴν τραγωδία
τοῦ νησιοῦ. Ὁ Ἑλληνισμὸς αὐτὸς δρα-
στηριοποιεῖται μέσῳ τῆς «ΕΝΩΣΗΣ ΚΥ-
ΠΡΙΩΝ Β. ΕΛΛΑΔΟΣ» (στὴν Τούμπα)
καὶ τῆς «ΕΣΤΙΑΣ ΚΥΠΡΙΩΝ Β. ΕΛΛΑ-
ΔΟΣ» (στὴν Καλαμαριά)27
.
Συχνή, λοιπόν, συνεχὴς καὶ τακτικὴ
ἡ ροὴ τῶν προσφυγικῶν ρευμάτων πρὸς
τὴ Θεσσαλονίκη, μὲ τὴ μία ἢ τὴν ἄλλη
μορφή, μὲ τὸν ἕνα ἢ τὸν ἄλλο στόχο.
ΤΕΛΙΚΗ ΕΚΤΙΜΗΣΗ
Ἀλήθεια, ἂν ἐξαιρέσομε τοὺς Ἑβραί-
ους πρόσφυγες, ποιά ἄλλα προσφυγικὰ
ρεύματα δέχτηκε ἡ τουρκοκρατούμενη
Θεσσαλονίκη σὲ διάστημα 482 χρόνων
(1430-1912); Ἀντίθετα, στοὺς ἄκρατους
καὶ δογματικοὺς ἐθνικισμοὺς τοῦ 20ου
αἰώνα, ἡ πόλη αὐτή, μὲ τὴν ἑλληνοχρι-
στιανικὴ παράδοση, ἔμαθε, διαχρονικά,
νὰ ἀντιτάσσει τὴ δυναμικὴ τοῦ σεβα-
σμοῦ κάθε πολιτισμοῦ, κάθε θρησκείας
καὶ ἐθνικότητας. Καὶ αὐτό, ὄχι λόγῳ
γεωγραφικῆς θέσης, ὅπως συνήθως ὑπο-
στηρίζεται, ἀλλὰ λόγῳ τοῦ ἑλληνοχρι-
στιανικοῦ πολιτιστικοῦ της φορτίου,
τόσο στὴ βυζαντινὴ περίοδο, ὅσο καὶ
στὸν μετὰ τὴν ἀπελευθέρωση ἀπὸ τοὺς
Τούρκους ἱστορικό της βίο, ὅπως κατέ-
δειξε ἡ παραπάνω ἔρευνα.

80. 79
ΠΗΓΕΣ
Ἀπογραφὴ Γ.Γ.Π.Ο. τοῦ ΥΠ--
ΜΑΘ, Θεσ/νίκη 1999
Ἀρχεῖο ἀστικῆς προσφυγικῆς-
ἀποκατάστασης Θεσσαλονίκης: Ἀπο-
κεντρωμένη Διοίκηση Μακεδονίας καὶ
Θράκης/ Τμῆμα Προστασίας Δημόσιας
Περιουσίας.
Α.Υ.Ε. /Φ.1923/Α/5/VI/10:-
ἀγγλικὴ ἔκθεση γιὰ τοὺς πρόσφυγες
Γ.Γ.Π.Ο. : Ἐκδόσεις γιὰ τοὺς-
Παλιννοστοῦντες
Ι.Α.Μ./Γ.Δ.Μ.-
Νέα Ἀλήθεια, 12 Ἀπριλίου 1914-
(ἐφημερίδα Θεσ/νίκης)
Πάλλης, Στατιστικὴ μελέτη-
Ὕπατη Ἁρμοστεία τοῦ Ο.Η.Ε.-
γιὰ τοὺς πρόσφυγες
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
α) Γ. Ἀναστασιάδη
Ὁ τύπος τῆς Θεσσαλονίκης στὸν1.
20ο
αἰῶνα, Θεσσαλονίκη, Μαλλιάρης –
Παιδεία, 2000.
Ἡ Θεσσαλονίκη τῶν ἐφημερί-2.
δων, Θεσσαλονίκη, U.S.P., 1994
β) Ἀπ. Βακαλόπουλου
Ἱστορία τῆς Θεσσαλονίκης 316π.Χ.-1983,
Θεσσαλονίκη 1983.
γ) Γιώργου Ἰωάννου
Ἡ Θεσσαλονίκη τῶν Προσφύγων. Πεζο-
γραφήματα, Ἀθήνα, Κέδρος, 1984.
δ) Στάθη Πελαγίδη
Ἀποκατάσταση τῶν προσφύγων1.
Προσφυγικὴ Ἑλλάδα2.
Ἡ Ἑλλάδα τῶν πολιτισμῶν3.
ε) Ἰ. Κ. Χασιώτη
Η ΑΡΜΕΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟΤΗΤΑ ΘΕΣ-
ΣΑΛΟΝΙΚΗΣ, Ἱστορία, σημερινὴ κατά-
σταση, προοπτικές, Θεσσαλονίκη, U.S.P.,
2005.
ΣΥΝΤΟΜΟΓΡΑΦΙΕΣ
ΑΠΟΓΡΑΦΗ 1920: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ
ΕΘΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, Πληθυσμὸς
τοῦ Βασιλείου τῆς Ἑλλάδος κατὰ τὴν
ἀπογραφήν τῆς 19ης
Δεκεμβρίου 1920, ἐν
Ἀθήναις 1921
ΑΠΟΓΡΑΦΗ 1928: ΥΠΟΥΡΓΕΙΟΝ
ΕΘΝΙΚΗΣ ΟΙΚΟΝΟΜΙΑΣ, Στατιστικὰ
ἀποτελέσματα τῆς ἀπογραφῆς τοῦ πλη-
θυσμοῦ τῆς Ἑλλάδος τῆς 15-16 Μαΐου
1928, ἐν Ἀθήναις 1933
ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥ-
ΓΩΝ: Εὐσταθίου Πελαγίδη, Ἡ ἀποκα-
τάσταση τῶν Προσφύγων στὴ Δυτικὴ
Μακεδονία (1923-1930). Θεσ/νίκη, ἐκδ.
Ἀδελφῶν Κυριακίδη, 1994
Α.Υ.Ε. : Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Ὑπουργείου
Ἐξωτερικῶν Ἑλλάδας
Γ.Γ.Π.Ο.: Γενικὴ Γραμματεία Πα-
λιννοστούντων Ὁμογενῶν
Γ.Δ.Μ. Γενικὴ Διοίκηση Μακεδονίας
(Θεσσαλονίκης)
ΗΕΛΛΑΔΑΤΩΝΠΟΛΙΤΙΣΜΩΝ: Στάθη
Πελαγίδη, Ἡ Ἑλλάδα τῶν Πολιτισμῶν.
Ὁμογενεῖς Παλιννοστοῦντες καὶ Ἀλλο-
γενεῖς Πρόσφυγες, τέλη 20ου
– ἀρχὲς 21ου
αἰώνα, Θεσ/νίκη, ἐκδ. Ἀδελφῶν Κυριακί-
δη, 2003
Ε.Β. Ἐφημερὶς τῶν Βαλκανίων (ἐφημε-
ρίδα Θεσ/νίκης)
Ι.Α.Μ.: Ἱστορικὸ Ἀρχεῖο Μακεδονίας
(Θεσσαλονίκη)
ΜΚΟ: Μὴ κυβερνητικὴ ὀργάνωση
ΠΑΛΛΗΣ: Α.Α. Πάλλης, Στατιστικὴ
Μελέτη περὶ τῶν φυλετικῶν μετανα-
στεύσεων Μακεδονίας-Θράκης κατὰ τὴν
περίοδον 1912-1924, Ἀθῆνα, 1925.
ΠΡΟΣΦΥΓΙΚΗ ΕΛΛΑΔΑ: Στάθη Πελα-
γίδη, Προσφυγικὴ Ἑλλάδα (1913-1930).
Ὁ Πόνος καὶ ἡ Δόξα, Θεσσαλονίκη, ἐκδ.
Ἀδελφῶν Κυριακίδη, 1997, 132
Τ.Β.Ε. Ταχυδρόμος Βορείου Ἑλλάδος
(Ἐφημερίδα Θεσ/νίκης)
ΥΠΑΤΗ ΑΡΜΟΣΤΕΙΑ: Ὕπατη Ἁρμο-
στεία τῶν Ἡνωμένων Ἐθνῶν γιὰ τοὺς
Πρόσφυγες, Γραφεῖο Ἀθήνας
ΥΠΜΑΘ: Ὑπουργεῖο Μακεδονίας
καὶ Θράκης
1. Ἀπ. Βακαλόπουλου, Ἱστορία τῆς Θεσ-

81. 80
σαλονίκης 316π.Χ. -1983, Θεσσαλονίκη
1983, 83-93.
2. Ι.Α.Μ./Γ.Δ.Μ./ΦΑΚ.76, δακτυλογρα-
φημένο σημείωμα, μὲ τίτλο «ΚΙΝΗΣΙΣ
ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ».
3. Ι.Α.Μ./Γ.Δ.Μ./ΦΑΚ.76, «ΜΕΤΑΝΑΣ-
ΤΕΥΣΙΣ ΜΟΥΣΟΥΛΜΑΝΩΝ».
4. Πάλλης, 14
5. Ι.Α.Μ./Γ.Δ.Μ./ΦΑΚ.76, ὅ.π.
6. Ἐφημερίδα ΝΕΑ ΑΛΗΘΕΙΑ Θεσ/νί-
κης, 12 Ἀπριλίου 1914: «ΑΙ ΕΛΛΗΝΟ-
ΤΟΥΡΚΙΚΑΙ ΣΧΕΣΕΙΣ. ΣΥΝΕΝΤΕΥ-
ΞΙΣ ΜΕΤΑ ΤΟΥ ΠΡΕΣΒΕΩΣ ΤΗΣ
ΤΟΥΡΚΙΑΣ ΓΚΑΛΗΠ ΒΕΗ».
7. Προσφυγικὴ Ἑλλάδα, 132.
8. Α.Υ.Ε.Φ1923/Α/5/VI/10, ἀγγλικὴ ἔκθε-
ση γιὰ τοὺς πρόσφυγες.
9. Γιὰ τὴν Ἀρμενικὴ Κοινότητα Θεσσα-
λονίκης, βλ. «Η ΑΡΜΕΝΙΚΗ ΚΟΙΝΟ-
ΤΗΤΑ ΤΗΣ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗΣ. ΙΣΤΟ-
ΡΙΑ, ΣΗΜΕΡΙΝΗ ΚΑΤΑΣΤΑΣΗ, ΠΡΟ-
ΟΠΤΙΚΕΣ». Ἐπιμέλεια: Ἰ.Κ. Χασιώτης,
Θεσσαλονίκη, U.S.P., 2005.
10. Ὕπατη Ἁρμοστεία, 1) «ΕΝΗΜΕ-
ΡΩΤΙΚΟ ΔΕΛΤΙΟ», Ἀθήνα 2002, 2) «Ο
ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΠΡΟΣΦΥΓΩΝ», Καλο-
καίρι τοῦ 2002: Περιοδικὴ ἔκδοση τῆς
Ὕπατης Ἁρμοστείας τοῦ Ο.Η.Ε. γιὰ τοὺς
πρόσφυγες, Γραφεῖο Ἀθήνας.
11. ΠΗΓΗ: ΕΝΤΥΠΟ ΣΗΜΕΙΩΜΑ της
«Κοινωνικῆς Ἀλληλεγγύης». Νὰ σημει-
ωθεῖ ὅτι ἡ «Κοινωνικὴ Ἀλληλεγγύη»
(ΜΚΟ) Θεσσαλονίκης ἔχει ἐπεκτείνει τὶς
ἀνθρωπιστικές της δραστηριότητες καὶ
σὲ ἄλλες κατευθύνσεις: Κόσοβο, Βόρεια
Ἤπειρο, Σερβία – Σλοβενία, ἐκπαίδεση
στελεχῶν γιὰ ἀποστολὲς ἀνθρωπιστικῆς
βοήθειας.
12. (1) Ὕπατη Ἁρμοστεία, Προστατεύο-
ντας τοὺς Πρόσφυγες, Ἀθήνα. (2) Στάθη
Πελαγίδη, Ἡ Ἑλλάδα τῶν Πολιτισμῶν,
156-158.
13. Πάλλης, 14.
14. Ι.Α.Μ./Γ.Δ.Μ./Φάκ.64.
15. Πάλλης, ὅ.π.
16. Προσφυγικὴ Ἑλλάδα, 109.
17. Ἀποκατάσταση τῶν Προσφύγων, 66.
18. Προσφυγικὴ Ἑλλάδα, 420-421.
19. Ἀρχεῖο ἀστικῆς προσφυγικῆς ἀποκα-
τάστασης Θεσσαλονίκης: Ἀποκεντρω-
μένη Διοίκηση Μακεδονίας – Θράκης /
Τμῆμα Προστασίας Δημόσιας Περιουσί-
ας.
20. Ἀπογραφὴ 1920.
21. Ἀπογραφὴ 1928.
22. Βλ. Γιώργου Ἰωάννου, Ἡ Θεσσα-
λονίκη τῶν Προσφύγων, ἀλλὰ καὶ τὶς
ἐφημερίδες τῆς ἐποχῆς: Ε.Β.: 6/9/1922,
19/9/1922, 2/10/1922, 5-7/10/1922,
17/7/1923, 23/8/1923 κ.ἄ. Τ.Β.Ε.:
17/9/1922, 22/9/1922, 8/11/1922,
28/9/1922, 4/11/1922 κ.ἄ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ:
16/10/1922, 13/2/1923 κ.ἄ.
Βλ. καὶ Γ.Χ. Γαβριηλίδη, Μέγας Ὁδηγὸς
Θεσσαλονίκης καὶ Περιχώρων 1932-
1933.
Ἀκόμη: Γ. Ἀναστασιάδη, Ἡ Θεσσαλονίκη
τῶν ἐφημερίδων (1994) καὶ Ὁ Τύπος τῆς
Θεσσαλονίκης στὸν 20ο
αἰῶνα (2000).
23. Ἀπογραφὴ Γενικῆς Γραμματείας Πα-
λιννοστούντων Ὁμογενῶν Ὑπουργείου
Μακεδονίας καὶ Θράκης, Θεσσαλονίκη
1999.
24. Ἡ Ἑλλάδα τῶν Πολιτισμῶν, 45-69.
25. (1) Γ.Γ.Π.Ο., Ἡ ἐγκατάσταση τῶν
Παλιννοστούντων Ὁμογενῶν ἀπὸ τὶς
χῶρες τῆς πρώην Σοβιετικῆς Ἕνωσης
στὴν Ἑλλάδα κατὰ Περιφέρειες, Ἰούνιος
2002.
(2) Γ.Γ.Π.Ο., Συνοπτικὸς ἀπολογισμὸς
τοῦ ἔργου τῆς Γ.Γ.Π.Ο., Θεσ/νίκη 1999.
(3) Γ.Γ.Π.Ο., Ὁ νέος Νόμος 2790/2000
γιὰ τὴν ἀποκατάσταση τῶν Παλιννο-
στούντων Ὁμογενῶν, Θεσσαλονίκη x.x.
26. Ἡ Ἑλλάδα τῶν Πολιτισμῶν, 177.
27. Ἡ Ἑλλάδα τῶν Πολιτισμῶν, ὅ.π.

82. 81
ΠΑΡΑΔΟΣΗ
ΤΟ ΠΝΕΥΜΑΤΙΚΟ
ΝΟΗΜΑ
ΤΗΣ ΠΑΡΑΔΟΣΗΣ
Μη­τροπ. Δι­ο­κλεί­ας
Καλ­λί­στου Ware*
Ἡ
Ὀρ­θό­δο­ξη ἱ­στο­ρί­α ση­μα­δεύ­ε­ται
ἐ­ξω­τε­ρι­κὰ ἀ­πὸ μί­α σει­ρὰ ἀ­συ­
νε­χει­ῶν: ἡ κα­τά­λη­ψη τῆς Ἀ­λε­
ξάν­δρει­ας, τῆς Ἀν­τι­ό­χει­ας καὶ τῆς Ἱ­ε­ρου­
σα­λὴμ ἀ­πὸ τοὺς Ἄ­ρα­βες μου­σουλ­μά­νους.
Ὁ ἐμ­πρη­σμὸς τοῦ Κι­έ­βου ἀ­πὸ τοὺς Μογ­
γό­λους. Οἱ δύ­ο λε­η­λα­σί­ες τῆς Κων­σταν­
τι­νού­πο­λης. Ἡ Ὀ­κτω­βρι­α­νὴ Ἐ­πα­νά­στα­
ση στὴ Ρω­σσί­α. Αὐ­τὰ ὅ­μως τὰ γε­γο­νό­τα,
ἐ­νῶ ἔ­χουν με­τα­μορ­φώ­σει τὴν ἐ­ξω­τε­ρι­κὴ
ἐμ­φά­νι­ση τοῦ Ὀρ­θοδόξου κό­σμου, δὲν
κα­τά­φε­ραν πο­τὲ νὰ δι­α­σπά­σουν τὴν ἐ­σω­
τε­ρι­κὴ συ­νέ­χει­α τῆς Ὀρ­θό­δο­ξης Ἐκ­κλη­
σί­ας. Τὸ πρᾶγ­μα ποὺ προ­κα­λεῖ ἔκ­πλη­ξη
σ᾿ ἕ­ναν ξέ­νο, ὅ­ταν αὐ­τὸς ἔρ­χε­ται σ᾿ ἐ­πα­φὴ
μὲ τὴν Ὀρ­θο­δο­ξί­α, εἶ­ναι συ­νή­θως κά­ποι­α
ἀρ­χαι­ο­πρε­πὴς ἀ­τμό­σφαι­ρα καὶ μί­α φαι­
νο­με­νι­κὴ ἀ­καμ­ψί­α. Ἀ­να­κα­λύ­πτει πὼς οἱ
Ὀρ­θό­δο­ξοι ἐ­ξα­κο­λου­θοῦν νὰ βα­πτί­ζον­ται
δι­ὰ τρι­πλῆς κα­τα­δύ­σε­ως, ὅ­πως ἀ­κρι­βῶς
γι­νό­ταν στὴν ἀρ­χαί­α Ἐκ­κλη­σί­α· τὰ μω­
ρὰ καὶ τὰ παι­δι­ὰ συμ­με­τέ­χουν στὴ θεί­α
Εὐ­χα­ρι­στί­α· στὴ Λει­τουρ­γί­α ὁ Δι­ά­κο­νος
ἐ­ξα­κο­λου­θεῖ νὰ ἐκ­φω­νεῖ:
«Τὰς θύ­ρας! τὰς θύ­ρας!», ἀ­να­κα­λών­
τας ἔτ­σι στὴ μνή­μη τὸν πα­λι­ὸ και­ρὸ ποὺ
οἱ εἴ­σο­δοι τῆς ἐκ­κλη­σί­ας φυ­λάσ­σον­ταν

83. 82
προ­σε­κτι­κά, καὶ κα­νεὶς ἄλ­λος ἐ­κτὸς τῶν
Χρι­στι­α­νῶν δὲν μπο­ροῦ­σε νὰ πα­ρα­κο­
λου­θή­σει τὴ λα­τρεί­α. Τὸ Σύμ­βο­λο τῆς
Πί­στε­ως ἐ­ξα­κο­λου­θεῖ ν᾿ ἀ­παγ­γέλ­λε­ται
χω­ρὶς κα­μμι­ὰ προ­σθή­κη.
Αὐ­τὰ δὲν εἶ­ναι πα­ρὰ λί­γα πα­ρα­δείγ­
μα­τα τῶν στοι­χεί­ων ποὺ δι­α­περ­νοῦν
κά­θε πτυ­χὴ τῆς Ὀρ­θό­δο­ξης ζω­ῆς. Ὅ­ταν
οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι κα­λοῦν­ται στὶς Δι­εκ­κλη­σι­
α­στι­κὲς συ­νε­λεύ­σεις νὰ συ­νο­ψί­σουν τὰ
ἰ­δι­αί­τε­ρα χα­ρα­κτη­ρι­στι­κά τῆς Ἐκ­κλη­
σί­ας τους, συ­χνὰ ἀ­να­φέ­ρον­ται σ᾿ αὐ­τὴν
ἀ­κρι­βῶς τὴ φαι­νο­με­νι­κὴ ἀ­κι­νη­σί­α της,
στὴν ἀ­πο­φα­σι­στι­κό­τη­τά της νὰ πα­ρα­μεί­
νει πι­στὴ στὸ πα­ρελ­θόν της, στὴν αἴ­σθη­
ση μί­ας ζων­τα­νῆς συ­νέ­χει­ας μὲ τὴν ἀρ­
χαί­α Ἐκ­κλη­σί­α. Στὶς ἀρ­χὲς τοῦ δεκά­του
ὀγδόου αἰ­ῶνα, μὲ φρα­σε­ο­λο­γί­α ποὺ θυ­μί­
ζει τὶς ἀ­πο­φά­σεις τῶν Οἰ­κου­με­νι­κῶν Συ­
νό­δων, οἱ Πα­τρι­άρ­χες τῆς Ἀ­να­το­λῆς ἀ­νέ­
φε­ραν ἀ­κρι­βῶς τὰ ἴ­δι­α πράγ­μα­τα στοὺς
Ἀ­νω­μό­τους:
«Δι­α­τη­ροῦ­με ἀ­ναλ­λοί­ω­τη τὴ Δι­δα­
σκα­λί­α τοῦ Κυ­ρί­ου μας, καὶ ἀ­κο­λου­θοῦ­
με στα­θε­ρὰ τὴν πί­στη ποὺ μᾶς με­τέ­δω­σε,
καὶ τὴν κρα­τοῦ­με ἀ­κη­λί­δω­τη καὶ ἀ­μεί­
ω­τη, ὡς Βα­σι­λι­κὸ θη­σαυ­ρὸ καὶ ἀ­τί­μη­το
μνη­μεῖ­ο, χω­ρὶς νὰ προ­σθέ­του­με, οὔ­τε ν᾿
ἀ­φαι­ροῦ­με κά­τι ἀ­π᾿ αὐ­τή».
Αὐ­τὴ ἡ ἰ­δέ­α τῆς ζων­τα­νῆς συ­νέ­χει­ας
συ­νο­ψί­ζε­ται γι­ὰ τοὺς Ὀρ­θο­δό­ξους στὴ
λέ­ξη Πα­ρά­δο­ση. «Οὐ με­ταί­ρο­μεν ὅ­ρι­α αἰ­
ώ­νι­α, ἃ ἔ­θεν­το οἱ πα­τέ­ρες ἡ­μῶν», γρά­φει
ὁ Ἰ­ω­άν­νης Δα­μα­σκη­νός, «ἀλ­λὰ κα­τέ­χο­
μεν τὰς πα­ρα­δό­σεις, κα­θὼς πα­ρε­λά­βο­
μεν».
Οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι μι­λοῦν πάν­το­τε γι­ὰ
τὴν πα­ρά­δο­ση. Τί ἐν­νο­οῦν ὅ­μως μ᾿ αὐ­τὴ
τὴ λέ­ξη; Ἡ συ­νη­θι­σμέ­νη ἀν­τί­λη­ψη εἶ­ναι
πὼς πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι ἡ με­τά­δο­ση ἀ­πὸ τοὺς
προ­γό­νους στοὺς ἀ­πο­γό­νους μί­ας γνώ­
μης, μί­ας πί­στης ἢ ἑ­νὸς ἐ­θί­μου. Ἀ­πὸ τὴν
ἄ­πο­ψη αὐ­τή, Χρι­στι­α­νι­κὴ Πα­ρά­δο­ση εἶ­
ναι ἡ πί­στη καὶ ἡ πρά­ξη ποὺ με­τέ­δω­σε ὁ
Ἰ­η­σοῦς Χρι­στὸς στοὺς Ἀ­πο­στό­λους, καὶ
ἡ ὁ­ποί­α ἀ­πὸ τὴν ἐ­πο­χὴ τῶν Ἀ­πο­στό­λων
ἔ­χει πα­ρα­δο­θεῖ, ἀ­πὸ γε­νι­ὰ σὲ γε­νι­ά, στὴν
Ἐκ­κλη­σί­α.
Γι­ὰ ἕ­ναν Ὀρ­θό­δο­ξο ὅ­μως Χρι­στι­α­νό,
Πα­ρά­δο­σηση­μαί­νεικά­τιπο­λὺπι­ὸσυγ­κε­
κρι­μέ­νο καὶ εἰ­δι­κό­τε­ρο ἀ­π᾿ αὐ­τό. Πα­ρά­
δο­ση εἶ­ναι τὰ βι­βλί­α τῆς Ἁ­γί­ας Γρα­φῆς, τὸ
Σύμ­βο­λο τῆς Πί­στε­ως, οἱ ἀ­πο­φά­σεις τῶν
Οἰ­κου­με­νι­κῶν Συ­νό­δων καὶ τὰ γραφ­τὰ
τῶν Πα­τέ­ρων, οἱ Κα­νό­νες, τὰ λει­τουρ­γι­
κὰ βι­βλί­α, οἱ Ἅ­γι­ες εἰ­κό­νες. Στὴν πρά­ξη
Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι ὁ­λό­κλη­ρο τὸ δογ­μα­τι­κὸ
σύ­στη­μα, ἡ ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ δι­οί­κη­ση, ἡ
λα­τρεί­α, ἡ πνευ­μα­τι­κό­τη­τα καὶ ἡ τέ­χνη
ποὺ ἔ­χουν δι­α­μορ­φώ­σει οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι μέ­
σα στοὺς αἰ­ῶ­νες. Οἱ ση­με­ρι­νοὶ Ὀρ­θό­δο­
ξοι Χρι­στι­α­νοὶ θε­ω­ροῦν τὸν ἑ­αυ­τό τους
ὡς κλη­ρο­νό­μο καὶ φύ­λα­κα μί­ας πλού­σι­
ας κλη­ρο­νο­μι­ᾶς ποὺ τὴν ἔ­λα­βαν ἀ­πὸ τὸ
πα­ρελ­θόν, καὶ πι­στεύ­ουν πὼς κα­θῆ­κον
τους εἶ­ναι νὰ με­τα­δώ­σουν αὐ­τὴν τὴν
κλη­ρο­νο­μι­ὰ ἀ­μεί­ω­τη στὸ μέλ­λον.
Ση­μει­ῶ­στε πὼς ἡ Ἁ­γί­α Γρα­φὴ ἀ­πο­
τε­λεῖ τμῆ­μα τῆς Πα­ρά­δο­σης. Με­ρι­κὲς
φο­ρὲς ἡ Πα­ρά­δο­ση ὁ­ρί­ζε­ται ὡς ἡ προ­φο­
ρι­κὴ δι­δα­σκα­λί­α τοῦ Χρι­στοῦ, ποὺ δὲν
ἔ­χει κα­τα­γρα­φεῖ ἀ­πὸ τοὺς ἄ­με­σους μα­
θη­τές Του. Ὄ­χι μό­νο οἱ μὴ Ὀρ­θό­δο­ξοι,
ἀλ­λὰ καὶ πολ­λοὶ Ὀρ­θό­δο­ξοι συγ­γρα­φεῖς
ἔ­χουν υἱ­ο­θε­τή­σει αὐ­τὸν τὸν τρό­πο σκέ­
ψης, δι­α­χω­ρί­ζον­τας τὴν Ἁ­γί­α Γρα­φὴ ἀ­πὸ
τὴν Πα­ρά­δο­ση, θε­ω­ρών­τας πὼς εἶ­ναι δύ­ο
δι­α­κε­κρι­μέ­νες πη­γὲς τῆς χρι­στι­α­νι­κῆς πί­
στης. Στὴν πραγ­μα­τι­κό­τη­τα δὲν ὑ­πάρ­χει
πα­ρὰ μό­νο μί­α πη­γή, ἀ­φοῦ ἡ Ἁ­γί­α Γρα­φὴ
ἐμ­πε­ρι­έ­χε­ται στὴν Πα­ρά­δο­ση. Φτω­χαί­
νου­με λοι­πὸν τὴν ἰ­δέ­α καὶ τῶν δύ­ο ἂν
τὶς ξε­χω­ρί­σου­με καὶ τὶς φέ­ρου­με ἀν­τι­μέ­
τω­πες.
Οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι, ἂν καὶ σέ­βον­ται τὴν
κλη­ρο­νο­μι­ὰ τοῦ πα­ρελ­θόν­τος, γνω­ρί­
ζουν ταυ­τό­χρο­να πὼς ὅ,τι ἔ­χουν δεχ­τεῖ
ἀ­π᾿ τὸ πα­ρελ­θὸν δὲν ἀ­ξί­ζει τὸ ἴ­δι­ο. Με­
τα­ξὺ τῶν δι­α­φό­ρων στοι­χεί­ων τῆς Πα­
ρά­δο­σης, αὐ­τὰ ποὺ δι­α­θέ­τουν μο­να­δι­κὴ
ἀ­ξί­α εἶ­ναι ἡ Ἁ­γί­α Γρα­φή, τὸ Σύμ­βο­λο τῆς
Πί­στε­ως καὶ οἱ δογ­μα­τι­κοὶ ὅροι τῶν Οἰ­

84. 83
κου­με­νι­κῶν Συ­νό­δων: τὰ στοι­χεῖ­α αὐ­τὰ
οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι τὰ δέ­χον­ται ὡς κά­τι τὸ ἀ­πό­
λυ­το καὶ ἀ­με­τά­βλη­το, κά­τι ποὺ δὲν μπο­
ρεῖ ν᾿ ἀ­κυ­ρω­θεῖ ἢ νὰ ἀ­να­σκευ­α­στεῖ. Τὰ
ἄλ­λα στοι­χεῖ­α τῆς Πα­ρά­δο­σης δὲν ἔ­χουν
ἀ­κρι­βῶς τὸ ἴ­δι­ο κῦ­ρος. Οἱ ἀ­πο­φά­σεις τῶν
συ­νό­δων τοῦ Ἰ­α­σί­ου ἢ τῆς Ἱ­ε­ρου­σα­λὴμ
δὲν βρί­σκον­ται στὸ ἴ­δι­ο ἐ­πί­πε­δο μὲ τὸ
Σύμ­βο­λο τῆς Νί­και­ας, οὔ­τε τὰ γραφ­τὰ
ἑ­νὸς Ἀ­θα­να­σί­ου ἢ ἑ­νὸς Συ­με­ὼν τοῦ Νέ­
ου Θε­ο­λό­γου κα­τέ­χουν τὴν ἴ­δι­α θέ­ση μὲ
τὸ κα­τὰ Ἰ­ω­άν­νην Εὐ­αγ­γέ­λι­ο.
Οὔ­τε κα­θε­τὶ ποὺ πα­ρα­λά­βα­με ἀ­πὸ τὸ
πα­ρελ­θὸν ἔ­χει τὴν ἴ­δι­α ἀ­ξί­α οὔ­τε εἶ­ναι
κα­τ᾿ ἀ­νάγ­κην ἀ­λη­θές. Σύμ­φω­να μὲ ὅ­σα
πα­ρα­τή­ρη­σε ἕ­νας Ἐπί­σκο­πος στὴ Σύ­νο­
δο τῆς Καρ­θα­γέ­νης τὸ 257: «Ὁ Κύ­ρι­ος εἶ­
πε. Ἐ­γὼ εἰ­μὶ ἡ ἀ­λή­θει­α. Δὲν εἶ­πε, Ἐ­γὼ
εἰ­μὶ τὸ ἔ­θι­μον». Ὑ­πάρ­χει μί­α δι­α­φο­ρὰ με­
τα­ξὺ τῶν λέ­ξε­ων «Πα­ρά­δο­σις» καὶ «πα­
ρα­δό­σεις»: πολ­λὲς πα­ρα­δό­σεις ποὺ μᾶς
κλη­ρο­δό­τη­σε τὸ πα­ρελ­θὸν εἶ­ναι ἀν­θρώ­
πι­νες καὶ συμ­πτω­μα­τι­κές, ἁ­πλῶς εὐ­σε­
βεῖς γνῶ­μες, καὶ δὲν ἀ­πο­τε­λοῦν ἀ­λη­θι­νὸ
μέ­ρος τῆς μί­ας Πα­ρά­δο­σης, οὔ­τε θε­με­λι­
ῶ­δες χρι­στι­α­νι­κὸ μή­νυ­μα.
Εἶ­ναι ἀ­πό­λυ­τη ἀ­νάγ­κη ν᾿ ἀμ­φι­σβη­
τοῦ­με τὸ πα­ρελ­θόν. Στὴ Βυ­ζαν­τι­νὴ καὶ
στὴ με­τα­βυ­ζαν­τι­νὴ ἐ­πο­χή, οἱ Ὀρ­θό­δο­ξοι
δὲν ὑ­πῆρ­ξαν κα­θό­λου κρι­τι­κοὶ στὴ στά­
ση τους πρὸς τὸ πα­ρελ­θόν, μ᾿ ἀ­πο­τέ­λε­σμα
τὴ στα­σι­μό­τη­τα. Σή­με­ρα δὲν μπο­ρεῖ πλέ­
ον νὰ δι­α­τη­ρη­θεῖ αὐ­τὴ ἡ ἀ­δι­αμ­φι­σβή­τη­
τη καὶ στε­ρε­ό­τυ­πη στά­ση. Ὑ­ψη­λό­τε­ρα
ἐ­πί­πε­δα μόρ­φω­σης, πε­ρισ­σό­τε­ρες σχέ­σεις
μὲ τοὺς δυ­τι­κοὺς χρι­στι­α­νούς, ἡ εἴ­σο­δος
τῆς ἐκ­κο­σμί­κευ­σης καὶ τῆς ἀ­θε­ΐ­ας, ἀ­νάγ­
κα­σαν τοὺς Ὀρ­θο­δό­ξους αὐ­τοῦ τοῦ αἰ­
ῶνα νὰ πα­ρα­τη­ρή­σουν προ­σε­κτι­κό­τε­ρα
τὴν κλη­ρο­νο­μι­ά τους καὶ νὰ κά­νουν με­
γα­λύ­τε­ρη δι­ά­κρι­ση με­τα­ξὺ Πα­ρά­δο­σης
καὶ πα­ρα­δό­σε­ων.
Τὸ κα­θῆ­κον τῆς δι­ά­κρι­σης δὲν εἶ­ναι
εὔ­κο­λο. Εἶ­ναι ἀ­νάγ­κη ν᾿ ἀ­πο­φευ­χθεῖ ἀ­φ᾿
ἑνὸς τὸ λά­θος τῶν Πα­λαι­ο­πί­στων καὶ ἀ­φ᾿
ἑ­τέ­ρου τῆς «Ζώ­σης Ἐκ­κλη­σί­ας»: οἱ πρῶ­
τοι ἔ­πε­σαν σὲ ἀ­κραῖ­ο συν­τη­ρη­τι­σμὸ ποὺ
δὲν ἀ­νέ­χε­ται καμ­μι­ὰ ἀλ­λα­γή, ἀ­κό­μη καὶ
τῶν πα­ρα­δό­σε­ων, ἐ­νῶ ἡ δεύ­τε­ρη ὑ­πέ­κυ­
ψε σὲ πνευ­μα­τι­κὸ συμ­βι­βα­σμό, ὁ ὁ­ποῖ­ος
ὑ­πο­νό­μευ­σε τὴν Πα­ρά­δο­ση. Πα­ρ᾿ ὅ­λες
ὅ­μως τὶς ὁ­ρι­σμέ­νες ἀ­δυ­να­μί­ες, οἱ ση­με­
ρι­νοὶ Ὀρ­θό­δο­ξοι βρί­σκον­ται πι­θα­νῶς σὲ
κα­λύ­τε­ρη θέ­ση ἀ­π᾿ αὐ­τὴ ποὺ βρί­σκον­ταν
οἱ πρό­γο­νοί τους γι­ὰ αἰ­ῶ­νες, ὡς πρὸς τὴ
δυ­να­τό­τη­τα νὰ δι­α­κρί­νουν σω­στό­τε­ρα.
Συ­χνὰ δὲ ἡ ἐ­πα­φή τους μὲ τὴ Δύ­ση τοὺς
βο­η­θεῖ νὰ δοῦν κα­θα­ρό­τε­ρα τὸ τί εἶ­ναι
οὐ­σι­ῶ­δες στὴν κλη­ρο­νο­μι­ά τους.
Ἡ ἀ­λη­θι­νὴ Ὀρ­θό­δο­ξη πι­στό­τη­τα στὸ
πα­ρελ­θὸν πρέ­πει νὰ ση­μαί­νει μί­α δη­μι­
ουρ­γι­κὴ πι­στό­τη­τα. Ἡ ἀ­λη­θι­νὴ Ὀρ­θο­δο­
ξί­α δὲν μπο­ρεῖ νὰ μεί­νει ἱ­κα­νο­ποι­η­μέ­νη
ἀ­πὸ μί­α στεί­ρα «θε­ο­λο­γί­α τῆς ἐ­πα­νά­λη­
ψης», ἡ ὁ­ποί­α μὲ πα­πα­γα­λί­στι­κο τρό­πο
ἐ­πα­να­λαμ­βά­νει δι­α­μορ­φω­μέ­νες προ­τά­
σεις, χω­ρὶς ν᾿ ἀ­γω­νί­ζε­ται νὰ κα­τα­νο­ή­σει
τὸ τί κρύ­βε­ται πί­σω τους. Ἡ σω­στὴ πι­
στό­τη­τα στὴν Πα­ρά­δο­ση δὲν εἶ­ναι κά­τι
τὸ μη­χα­νι­κό, μί­α πα­θη­τι­κὴ καὶ αὐ­το­μα­
τι­κὴ δι­ερ­γα­σί­α με­τά­δο­σης τῆς συσ­σω­ρευ­
μέ­νης σο­φί­ας μί­ας ἐ­πο­χῆς τοῦ μα­κρι­νοῦ
πα­ρελ­θόν­τος.
Ὁ Ὀρ­θό­δο­ξος στο­χα­στὴς θὰ πρέ­πει
νὰ δεῖ τὴν Πα­ρά­δο­ση ἀ­πὸ τὰ μέ­σα, θὰ
πρέ­πει νὰ εἰ­σέλ­θει στὸ πνεῦ­μα της, θὰ
πρέ­πει νὰ ἀ­να­βι­ώ­σει τὸ νό­η­μα τῆς Πα­ρά­
δο­σης μ᾿ ἕ­να δι­ε­ρευ­νη­τι­κὸ καὶ θαρ­ρα­λέ­ο
τρό­πο, χρη­σι­μο­ποι­ών­τας τὴ δύ­να­μη τῆς
φαν­τα­σί­ας του. Γι­ὰ νὰ ζή­σει κα­νεὶς μέ­
σα στὴν Πα­ρά­δο­ση, δὲν φτά­νει νὰ συγ­
κα­τα­τί­θε­ται δι­α­νο­η­τι­κὰ σ᾿ ἕ­να δογ­μα­τι­κὸ
σύ­στη­μα. Ἐ­πει­δὴ ἡ Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι κά­τι
πε­ρισ­σό­τε­ρο ἀ­πὸ ἕ­να σύ­νο­λο ἀ­φη­ρη­μέ­
νων προ­τά­σε­ων εἶ­ναι ἡ ζω­ή· ἡ προ­σω­
πι­κὴ συ­νάν­τη­ση μὲ τὸν Χρι­στὸ ἐν ἁ­γί­ῳ
Πνεύ­μα­τι. Ἡ Πα­ρά­δο­ση δὲν φυ­λάσ­σε­ται
μό­νο ἀ­πὸ τὴν Ἐκ­κλη­σί­α — ζεῖ στὴν Ἐκ­
κλη­σί­α, εἶ­ναι ἡ ζω­ὴ τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­
τος στὴν Ἐκ­κλη­σί­α.
Ἡ Ὀρ­θό­δο­ξη ἀν­τί­λη­ψη γι­ὰ τὴν Πα­
ρά­δο­ση δὲν εἶ­ναι στα­τι­κὴ ἀλ­λὰ δυ­να­μι­

85. 84
κή, δὲν τὴν θε­ω­ρεῖ ὡς μί­α νε­κρὴ ἀ­πο­δο­
χὴ τοῦ πα­ρελ­θόν­τος ἀλ­λ᾿ ὡς μί­α ζῶ­σα
ἀ­να­κά­λυ­ψη τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­τος στὸ
πα­ρόν. Ἡ Πα­ρά­δο­ση, ἐ­νῶ ἐ­σω­τε­ρι­κὰ εἶ­
ναι ἀ­με­τάλ­λα­κτη (ἐ­πει­δὴ ὁ Θε­ὸς δὲν με­
τα­βάλ­λε­ται), συ­νε­χῶς ἀ­να­λαμ­βά­νει και­
νού­ργι­ες μορ­φές, ποὺ συμ­πλη­ρώ­νουν
τὶς πα­λι­ὲς χω­ρὶς νὰ τὶς ἐ­κτο­πί­ζουν. Οἱ
Ὀρ­θό­δο­ξοι συ­χνὰ ἐκ­φρά­ζον­ται σὰν νὰ
ἔ­χει τε­λει­ώ­σει ἡ πε­ρί­ο­δος τῆς δι­α­μόρ­φω­
σης τῶν δογ­μά­των, ἀλ­λ᾿ αὐ­τὸ δὲν εἶ­ναι
ἀ­λή­θει­α. Ἐ­ὰν συγ­κλη­θεῖ στὶς μέ­ρες μας
μί­α νέ­α Οἰ­κου­με­νι­κὴ Σύ­νο­δος, τό­τε ἡ
Πα­ρά­δο­ση θὰ πλου­τι­στεῖ μὲ και­νού­ργι­
ους ὅρους σχε­τι­κὰ μὲ τὴν πί­στη.
Ὁ π. Γε­ώρ­γι­ος Φλο­ρόφ­σκυ ἔ­χει ἐκ­
φρά­σει μὲ τὸν κα­τάλ­λη­λο τρό­πο τὴν ἰ­δέ­α
πὼς ἡ Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι μί­α ζῶ­σα πραγ­μα­
τι­κό­τη­τα:
«Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι ἡ μαρ­
τυ­ρί­α τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­τος,
ἡ ἀ­στα­μά­τη­τη ἀ­πο­κά­λυ­ψη
τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­τος καὶ
ἡ ἀ­ναγ­γε­λί­α τῶν κα­λῶν νέ­
ων… Γι­ὰ ν᾿ ἀ­πο­δεχ­τοῦ­με
καὶ νὰ κα­τα­νο­ή­σου­με τὴν
Πα­ρά­δο­ση, θὰ πρέ­πει νὰ ζή­
σου­με μέ­σα στὴν Ἐκ­κλη­σί­α,
θὰ πρέ­πει νὰ συ­νει­δη­το­ποι­
ή­σου­με τὴ χα­ρι­τό­βρυ­τη πα­
ρου­σί­α τοῦ Κυ­ρί­ου. Θὰ πρέ­
πει νὰ νοι­ώ­σου­με μέ­σα της
τὴν πνο­ὴ τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­
μα­τος… Ἡ Πα­ρά­δο­ση δὲν
εἶ­ναι μό­νο μί­α προ­στα­τευ­τι­
κή, συν­τη­ρη­τι­κὴ ἀρ­χή. Εἶ­
ναι πρω­ταρ­χι­κὰ ἡ ἀρ­χὴ τῆς
ἀ­νά­πτυ­ξης καὶ τῆς ἀ­να­γέν­
νη­σης… Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι ἡ
συ­νε­χὴς πα­ρου­σί­α τοῦ ἁ­γί­
ου Πνεύ­μα­τος καὶ ὄ­χι μό­νο
ἡ μνή­μη τῶν λό­γων».
Πα­ρά­δο­ση εἶ­ναι ἡ μαρ­
τυ­ρί­α τοῦ ἁ­γί­ου Πνεύ­μα­
τος: σύμ­φω­να μὲ τὰ λό­για­
τοῦ Χρι­στοῦ, «Ὅ­ταν δὲ ἔλ­
θη ἐ­κεῖ­νος, τὸ Πνεῦ­μα τῆς
ἀ­λη­θεί­ας, ὁ­δη­γή­σει ὑ­μᾶς
εἰς πᾶσαν τὴν ἀ­λή­θει­αν».
(Ἰ­ω­άν. 16, 13). Αὐ­τὴ ἡ Θεί­α
ὑ­πό­σχε­ση σχη­μα­τί­ζει τὴ βά­
ση τῆς Ὀρ­θό­δο­ξης ἀ­φο­σί­ω­σης στὴν Πα­
ρά­δο­ση.
*Ἡ Ὀρ­θό­δο­ξη Ἐκ­κλη­σί­α,
ἐκδ. Ἀ­κρί­τας, σ. 309-315.

86. 85
Ρωμαιικη τεχνη
και μουσικη
ΣΥΝΤΟΜΗ
ΙΣΤΟΡΙΚΗ
ΑΝΑΔΡΟΜΗ
ἐπὶ τῶν ἐτῶν
τῆς μουσικῆς
μεταρρυθμίσεως
τοῦ 1814
Δημητρίου Ἐ. Περσυνάκη
ἱεροψάλτου
Κ
ατὰ τὸ πα­ρὸν ἔ­τος συμ­πλη­ρώ­
νον­ται δι­α­κό­σι­α χρό­νι­α ἀ­πὸ τὴν
σύ­στα­ση τῆς ἐ­πι­τρο­πῆς ποὺ δι­
α­μόρ­φω­σε, σὲ δι­ά­στη­μα δύ­ο πε­ρί­που
ἐ­τῶν (1814-1816), τὴν νέ­α ἐν χρή­σει ση­
μει­ο­γρα­φί­α τῆς ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς μου­σι­
κῆς. Αὐ­τὴ συ­νή­θως κα­λεῖ­ται «Νέ­α Μέ­
θο­δος». Οἱ ἀ­παι­τή­σεις πο­λυ­ε­τοῦς ἐ­κμα­
θή­σε­ως τῆς πα­λαι­ᾶς ση­μει­ο­γρα­φί­ας (στὸ
ἑ­ξῆς «Παλαι­ὰ Γρα­φή») καὶ τὸ δι­αρ­κῶς
αὐ­ξα­νό­με­νο πλῆ­θος τῶν μου­σι­κῶν συν­
θέ­σε­ων, ἀ­πέ­τρε­παν τοὺς πολ­λοὺς ἀ­πὸ
τὴν μύ­η­ση στὴν ψαλ­τι­κὴ τέ­χνη, μὲ ἀ­πο­
τέ­λε­σμα νὰ ὑ­πάρ­χη ἔν­το­νο πρό­βλη­μα
ἐπανδρώσεως τῶν ἱερῶν ἀναλογίων. Τὸ
ἔτος 1814, ὥ­ρι­μη πλέ­ον ἡ Ἱ­ε­ραρ­χί­α καὶ
ἡ τά­ξη τῶν ἱ­ε­ρο­ψαλ­τῶν ἀ­πὸ τὶς ἕ­ως τό­
τε1
ζυμώσεις καὶ διεργασίες πρὸς ἁ­πλο­

87. 86
ποί­η­ση τῆς Πα­λαι­ᾶς Γρα­φῆς, βαί­νουν
πρὸς ὁ­λο­κλή­ρω­ση τῆς τά­σε­ως αὐ­τῆς.
Τὸ Οἰ­κου­με­νι­κὸ Πα­τρι­αρ­χεῖ­ο ἀ­να­θέ­
τει τὴν εὐ­θύ­νη τοῦ ἔργου αὐ­τοῦ στοὺς
τρεῖς δι­α­κε­κρι­μέ­νους
μου­σι­κούς: τὸν Ἱ­ε­
ρο­μό­να­χο Χρύ­σαν­θο
(με­τέ­πει­τα Μη­τρο­πο­
λί­τη Δυρ­ρα­χί­ου), τὸν
Λαμ­πα­δά­ρι­ο (με­τέ­πει­
τα Πρω­το­ψάλ­τη) τῆς
Μ.τ.Χ.Ε. Γρη­γό­ρι­ο,
καὶ τὸν Χουρ­μού­ζι­ο
(με­τέ­πει­τα τι­μη­θέντα
μὲ τὸ ὀφίκ­κι­ο τοῦ
Χαρ­το­φύ­λα­κος τῆς
Μ.τ.Χ.Ε.).
Τὸ 1815, ἱ­δρύ­ε­ται
ἡ Δ΄ Πα­τρι­αρ­χι­κὴ
μου­σι­κὴ Σχο­λὴ στὴν
Κων­σταν­τι­νού­πο­
λη ὅ­που δι­δά­σκουν
οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι.
Ὁ Χρύ­σαν­θος ἀ­να­
λαμ­βά­νει κατὰ βάσιν
τὸ θε­ω­ρη­τι­κὸ μέ­ρος,
ἐ­νῶ ὁ Γρη­γό­ρι­ος καὶ
ὁ Χουρ­μού­ζι­ος τὸ
πρα­κτι­κό. Ἡ Νέ­α Μέ­
θο­δος ἀρ­χί­ζει νὰ δι­α­
δί­δε­ται μὲ κα­θο­λι­κὴ
ἐ­πι­τυ­χί­α καὶ πλῆ­θος
μα­θη­τῶν ἀ­πο­φοι­τοῦν
ἀ­πὸ τὴν Σχο­λή. Με­τὰ
ἀ­πὸ δι­ε­τῆ ἐκ­παί­δευ­ση
οἱ μα­θη­τὲς ἀπο­κτοῦν
ἱ­κα­νο­ποι­η­τι­κὴ γνώ­
ση ὅ­λων τῶν «μα­θη­
μά­των», ἀ­κό­μη καὶ
αὐ­τῶν τῶν «δει­νῶν
θέ­σε­ων», ἐ­νῶ μὲ τὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­φὴ
ἀ­παι­τοῦν­ταν δε­κα­πέν­τε καὶ πλέ­ον ἔ­τη.
Οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι γι’ αὐ­τό τους τὸ ἔρ­
γο θε­ω­ρή­θη­καν ἐ­θνι­κοὶ εὐερ­γέ­τες.
Μι­ὰ νέ­α πε­ρί­ο­δος ἀρχίζει γι­ὰ τὴν
ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ μου­σι­κή, χα­ρα­κτηρι­ζό­
με­νη ἀ­πὸ τὴν συ­νε­χῶς αὐ­ξα­νό­με­νη δι­
ά­δο­ση τῆς ἱ­ε­ρᾶς μου­σι­κῆς καὶ τὴν ἀ­να­
ζω­ο­γό­νη­ση τῶν ἱ­ε­ρῶν ἀ­να­λο­γί­ων. Πλέ­
ον, πο­λὺ εὔ­κο­λα μπο­ρεῖ κα­νεὶς νὰ κα­
τα­γρά­ψη τὶς μου­σι­κὲς ἐμ­πνεύ­σεις του
χωρίς περιορισμοὺς καὶ νὰ τὶς δι­α­δώ­ση.
Ἡ νέ­α με­λο­ποι­η­τι­κὴ τα­κτι­κή, ποὺ εἶ­
χε ἤ­δη ἐγ­και­νι­α­σθῆ στὰ πα­πα­δι­κὰ μέ­λη
(κυ­ρί­ως Χε­ρου­βι­κὰ καὶ Κοι­νω­νι­κά) ἀ­πὸ
μου­σι­κοὺς τῆς τε­λευ­ταί­ας πε­ρι­ό­δου τῆς
Θεωρητικό Χουρμουζίου Χαρτοφύλακος, ἰδιόγραφο.

88. 87
Πα­λαι­ᾶς Γρα­φῆς (Ἰ­ω­άν­νης Τρα­πε­ζούν­
τι­ος, Δα­νι­ήλ Πρω­το­ψάλ­της, Πέ­τρος
Λαμ­πα­δά­ρι­ος κ.ἄ.), ἐ­πι­κρα­τεῖ σχε­δὸν
ὁ­λο­κλη­ρω­τι­κὰ μὲ τὴν Νέ­α Μέ­θο­δο.
Βαθμηδὸν ἐ­πε­κτεί­νε­ται καὶ σὲ συν­το­
μώτερα μέ­λη, ἐ­νῶ οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι
καὶ οἱ μα­θη­τές τους ἀ­κο­λου­θοῦν καὶ
αὐ­τοὶ τὸ ρεῦ­μα τῆς ἐπο­χῆς τους. Ὡς κα­-
τ᾿ ἐ­ξο­χὴν Δι­δά­σκα­λος τῆς Νέ­ας Με­θό­
δου ἔ­μει­νε γνω­στὸς ὁ Χουρ­μού­ζι­ος, κα­
θὼς ὁ μὲν Χρύ­σαν­θος προ­βι­βά­στη­κε τὸ
1820 σὲ Μη­τρο­πο­λί­τη Δυρ­ρα­χί­ου ἐγ­κα­
τα­λεί­πον­τας τὴν Πό­λη καὶ τὴν Σχο­λή,
ἐ­νῶ ὁ Γρη­γό­ρι­ος ἀ­πε­βί­ω­σε ἕ­να χρό­νο
ἀρ­γό­τε­ρα ἐ­ξ αἰ­τί­ας λοι­μώ­δους νό­σου.
Ὁ Χουρ­μού­ζι­ος μέ­νει μό­νος του, ση­
κώ­νον­τας τὸ βά­ρος τῆς
δι­α­δό­σεως ἀλ­λὰ καὶ τε­
λει­ο­ποιή­σεως τῆς Νέ­ας
Με­θό­δου. Μὲ ἀ­ξι­ο­θαύ­
μα­στο ζῆ­λο, ἐ­πι­μο­νὴ
καὶ ἐ­πι­μέ­λει­α δι­δά­σκει,
ψάλ­λει, ἐκ­δί­δει μου­σι­
κὰ βι­βλί­α καὶ ἐρ­γά­ζε­
ται στὴν βελ­τί­ω­ση τῆς
θε­ω­ρη­τι­κῆς ὑ­πο­δο­μῆς
τοῦ νέ­ου συ­στή­μα­τος.
Γι­ὰ ἐ­μᾶς ὅ­μως, ποὺ
δὲν γνω­ρί­ζου­με «κα­τὰ
παράδοσιν» τὴν Πα­
λαι­ὰ Γρα­φή, ἡ σπου­
δαι­ό­τε­ρη προ­σφο­ρὰ
τοῦ Χουρ­μου­ζί­ου ποὺ
συνόδευσε τὸ ἱστορικὸ
γεγονὸς τῆς Νέας
Μεθόδου, ἀναφαίνεται
στὶς ἡ­μέ­ρες μας καὶ
εἶ­ναι τὸ «ἐξηγητικό»
του ἔρ­γο. Ὁ χαλ­κέν­
τε­ρος Δι­δά­σκα­λος,
προ­βλέ­πον­τας ὅ­τι σὲ
με­ρικὰ χρό­νια οὐ­δεὶς
θὰ γνω­ρί­ζη τὴν Πα­
λαι­ὰ Γρα­φὴ, θε­ώ­ρη­σε
ὑπο­χρέ­ω­σή του νὰ μᾶς
πα­ρα­δώ­ση ἕ­να «σύν­δε­
σμο» μὲ αὐ­τήν. Γιὰ τὸν
λόγο αὐτόν, «ἐξηγεῖ»
στὴν Νέ­α Μέ­θο­δο τὰ πε­
ρισ­σό­τε­ρα ἀ­πὸ τὰ μέ­λη
ποὺ κα­τε­γρά­φη­σαν στὴν Πα­λαι­ὰ Γρα­
φή. Ἔρ­γο ὀγ­κω­δέ­στα­το καὶ κο­πι­ῶ­δες,
πε­ρι­κλει­ό­με­νο σὲ ἑ­βδο­μήν­τα χει­ρο­γρά­
φους κώ­δι­κες, οἱ ὁ­ποῖ­οι ἀ­γο­ρά­στη­καν
τὸ 1838 ἀπὸ τὸν τό­τε Πα­τρι­άρ­χη Ἱ­ε­
ρο­σο­λύ­μων Ἀ­θα­νά­σι­ο καὶ ἀ­πο­θη­σαυ­
ρί­σθη­καν στὸ Με­τό­χι­ον τοῦ Πα­να­γί­ου
Τά­φου (ΜΠΤ) στὴν Κων­σταν­τι­νού­πο­
Θεωρητικό τῆς νέας μεθόδου ὅπου διασώζεται
ἡ προσφορά τοῦ Χουρμουζίου στὴν θεωρητική ὑποδομή
τοῦ νέου συστήματος.

89. 88
λη. Ἐ­κεῖ ἔ­τυ­χαν φι­λο­κά­λου με­ρί­μνης
καὶ συ­νε­πή­χθη­σαν σὲ τρι­αν­τα­πέν­τε τό­
μους. Τὰ ὀ­νό­μα­τα τῶν με­λο­ποι­ῶν (τὰ
περισσότερα ἄ­γνω­στα) ποὺ συ­ναν­τῶν­
ται στὰ ἐν λό­γῳ χει­ρό­γρα­φα, ξε­κι­νοῦν
χρο­νο­λο­γι­κὰ ἀ­πὸ τὸν ἅ­γι­ο Ἰ­ω­άν­νη τὸν
Δα­μα­σκη­νὸ καὶ ἐ­κτεί­νον­ται γι­ὰ χί­λι­α
καὶ πλέ­ον ἔ­τη. Με­λε­τῶν­τας καὶ ψάλ­
λον­τας κα­νεὶς τὰ μέ­λη αὐ­τά, ἀ­παν­τᾶ δε­
σπό­ζου­σα τὴν «δι­ὰ θέ­σε­ων» με­λο­ποι­ΐ­α.
T­ὸ ἁπλόν, τὸ πε­ρι­ε­κτι­κὸν καὶ τὸ ἱ­ε­ρο­
πρε­πὲς, εἶ­ναι συ­ναρ­μο­σμέ­να ἐντέχνως
μὲ τὸ με­γα­λο­πρε­πὲς καὶ γνησίως πα­νη­
γυ­ρι­κὸν, ἀποπνέοντας ἕ­να δι­α­φο­ρε­τι­κὸ
ἄρω­μα ἐκ­κλη­σι­α­στι­κῆς με­λο­ποι­ΐ­ας ἀ­πὸ
αὐ­τὸ ποὺ ἔ­χου­με συ­νη­θίσει στὴν σύγ­
χρο­νη ψαλ­τι­κὴ προ­φο­ρι­κὴ πα­ρά­δο­ση.
Ὁ «ἐξηγηματικὸς» ἄ­θλος τοῦ Χουρ­
μου­ζί­ου προκαλεῖ θαυμασμό καὶ ἀπο­
ρί­α. Ἐμ­φα­νί­ζε­ται ἕ­νας Χουρ­μού­ζι­ος
ποὺ ἀ­πὸ τὸ 1814 ἕ­ως τὴν κοί­μη­σή του
τὸ 1840, δι­δά­σκει, ψάλ­λει καὶ συν­θέ­τει
κατὰ τὸν νε­ώ­τε­ρο με­λο­ποι­η­τι­κὸ τρό­πο
ὡς ἐ­πὶ τὸ πλεῖ­στον, ἀσχολούμενος ταυ­
τό­χρο­να καὶ μὲ τὴν ἐ­ξω­τε­ρι­κὴ μου­σι­
κή. Ἐ­νῶ πα­ρά­λλη­λα, τὴν ἴ­δι­α πε­ρί­ο­δο
(1817-1832), ὁ­λο­κλη­ρώ­νει ἀ­θό­ρυ­βα τὸ
«ἐ­ξη­γη­τικό» του ἔρ­γο. Μι­ὰ ἐργασία
ποὺ ξε­περ­νᾶ τὶς εἰ­κο­σι­πέν­τε χι­λι­ά­δες
σε­λί­δες χει­ρο­γρά­φου, καὶ ἡ ὁ­ποί­α γι­ὰ
τὰ ση­με­ρι­νὰ ἔν­τυ­πα βι­βλί­α ἀν­τι­στοι­χεῖ
του­λά­χι­στον σὲ τρι­αν­τα­πέν­τε χι­λι­ά­δες
σε­λί­δες. Παραδόξως ὅμως τὰ πε­ρισ­σό­τε­
ρα ἀ­πὸ τὰ μέ­λη αὐτὰ τέθηκαν σὲ ἀ­χρη­
σί­α ἀπὸ τοὺς τότε ἱ­ε­ρο­ψάλ­τες, ἐνῶ ἀ­πὸ
πολ­λοὺς ἀπε­δο­κι­μά­σθη­σαν ὡς μο­νό­το­
να καὶ κου­ρα­στι­κά.
Γι­α­τί ἆ­ρα­γε ἐμ­φα­νί­ζε­ται αὐ­τὴ ἡ
στάση ἡ ὁποῖα παγιώθηκε γιὰ ἀρκετὲς
δεκαετίες ἔπειτα;
Πολ­λὲς αἰ­τί­ες μπο­ρεῖ νὰ ἐν­το­πί­ση
κα­νείς, χω­ρὶς νὰ εἶ­ναι εὔ­κο­λο νὰ τὶς ἱ­ε­
ραρ­χή­ση. Ὁ­πωσ­δή­πο­τε ἡ συ­νε­χῶς ἐ­ξε­
λισ­σό­με­νη ἀ­να­λυ­τι­κο­ποί­η­ση τῆς πα­ρα­
ση­μαν­τι­κῆς ποὺ στιγ­μά­τι­σε ὁ­λό­κλη­ρο
τὸν 18ο αἰ­ῶ­να διαδραμάτισε πο­λὺ ση­
μαν­τι­κὸ ρό­λο. Ὁ με­λο­ποι­ὸς εἶχε πλέ­ον
τὴν δυ­να­τό­τη­τα νὰ κα­τα­γρά­ψη ὁ­ποι­
α­δή­πο­τε προ­σω­πι­κὴ ἔμ­πνευ­ση, χω­ρὶς
νὰ δε­σμεύ­ε­ται ἀ­πὸ τὰ προ­ϋ­πάρ­χον­τα
μουσικὰ πλαί­σι­α. Ὁ πει­ρα­σμὸς ἦταν με­
γά­λος καὶ δύ­σκο­λα κά­ποι­ος μπορούσε
νὰ τὸν ἀ­πο­φύ­γη. Παράλληλα, ὁ ρυθ­μὸς
τῆς πα­λαι­ᾶς με­λο­ποι­ΐ­ας ὡς κύ­ριο δο­
μι­κὸ συ­στα­τι­κό της, φαί­νε­ται πὼς δὲν
κα­το­χυ­ρώ­θηκε θε­ω­ρη­τι­κὰ καὶ μετα­
δόθηκε ἀ­προσ­δι­ο­ρί­στως στοὺς μα­θη­
τὲς μέ­σα στὰ γε­νι­κώτε­ρα πλαί­σι­α τῆς
ἐκμα­θή­σε­ως τῶν θέ­σε­ων. Οἱ νέ­οι με­
λουρ­γοὶ συ­νε­πῶς δὲν εἶχαν οὔ­τε κά­
ποι­α ἰδι­αί­τε­ρη ἀ­να­στο­λὴ οὔ­τε –τὸ πι­θα­
νώτε­ρο– ἐπίγνωση στὴν ἀ­γνό­η­σή του.
Ἐπιπλέον, οἱ κα­νό­νες ποὺ δι­έ­πουν τὴν
πα­λαι­ὰ με­λο­ποι­ΐ­α καὶ προ­κύ­πτουν ἀπὸ
τὴν ἴ­δι­α τὴν φύ­ση τῆς πα­λαι­ᾶς πα­ρα­
ση­μαν­τι­κῆς δὲν ἔ­χουν ξε­κά­θα­ρη ὑπό­
στα­ση. Ἔτσι, ἡ ὁ­λο­έ­να καὶ πι­ὸ ἀ­να­λυ­
τι­κὴ γρα­φὴ ἀρχίζει νὰ ἀπο­δε­σμεύ­ε­ται
σταδιακὰ καὶ ἀ­πὸ ὅ­λα τὰ ἀ­δι­α­μόρ­φω­τα
ἢ ἀ­κα­θό­ρι­στα συ­στα­τι­κὰ τῆς πα­λαι­ᾶς
ση­μει­ο­γρα­φί­ας, χαράσσοντας μιὰ δική
της πορεία. Καί βέβαια δὲν μπορούσε νὰ
ἔχει συνοδοιπόρους, τὰ «συντηρητικά»
μέλη τῆς Παλαιᾶς Γραφής.
Οἱ μου­σι­κοὶ στὴν Νέα Μέθοδο, εὑ­
ρί­σκον­ται ἐ­νώ­πι­ον μι­ᾶς νέ­ας προ­ο­πτι­
κῆς. Οἱ καλ­λι­φω­νό­τε­ροι ἐξ αὐ­τῶν μπο­
ροῦν τώ­ρα στὸ ἀ­να­λό­γι­ο νὰ ἐ­πι­δεί­ξουν
τὰ προ­σόν­τα τους χω­ρὶς τοὺς πε­ρι­ο­ρι­
σμοὺς τῶν πα­λαι­ῶν θέ­σε­ων. Ἡ ἐξ ἀ­νάγ­
κης γε­νι­κὴ ἔλ­λει­ψη χο­ρῶν εὐνοεῖ τὴν
ὁ­ποι­α­δή­πο­τε τά­ση αὐ­το­σχε­δι­α­σμοῦ. Ὁ
συγ­χρω­τι­σμὸς τῶν ἐκκλησιαστικῶν
μουσικῶν μὲ τοὺς Ὀ­θω­μα­νούς προ­κα­
λεῖ ἕναν ἄ­τυ­πο, ἐ­νί­ο­τε καὶ ἀ­προ­κά­λυ­
πτο, συ­να­γω­νι­σμό. Ἡ και­νο­το­μί­α καὶ ἡ
ἐ­πι­δί­ω­ξη προ­σω­πι­κῆς σφρα­γί­δος στὴν
σύν­θε­ση ἀρ­χί­ζει νὰ γί­νε­ται ὄ­χι μό­νο
ἀπο­δε­κτή, ἀλ­λὰ καὶ ἐ­πι­βε­βλη­μέ­νο κρι­
τή­ρι­ο ἐ­πι­τυ­χί­ας. Καὶ φθά­νου­με στὸ
1820, ὁπό­τε ἡ νε­ο­ε­φευ­ρε­θεῖ­σα μουσικὴ
τυ­πο­γρα­φί­α ἐ­πι­βάλ­λει τὰ νέ­α μέ­λη, κα­

90. 89
θὼς ὄ­χι μό­νο ὑ­πο­γρά­φον­ται πα­ρὰ τῶν
πλέ­ον ἀ­νε­γνω­ρι­σμέ­νων πρω­το­ψαλ­τῶν,
ἀλ­λὰ συ­χνὰ καὶ ἐκ­δί­δον­ται ἀ­πὸ τοὺς ἴ­δι­
ους.
Ἀ­πὸ τὸ κα­θο­λι­κὰ ἐ­πι­βε­βλη­μέ­νο ρεῦ­
μα τῆς ἐ­πο­χῆς τους θὰ ἦ­ταν πα­ρά­δο­ξο νὰ
ἐκ­φύ­γουν καὶ οἱ τρεῖς Δι­δά­σκα­λοι. Τὴν
στιγμὴ μάλιστα ποὺ ὁ στόχος τους –καὶ
ὁ πόθος τους– ἦταν νὰ ἑδραιωθῆ καὶ
ἐξαπλωθῆ ἡ Νέα Μέθοδος, δηλαδή νὰ
βγῆ ἀ­πὸ τὸ ἀ­δι­έ­ξο­δο ἡ πο­ρεί­α τῆς ἐκ­κλη­
σι­α­στι­κῆς μου­σι­κῆς. Ἂν κά­ποι­ος ὅ­μως
ἐ­ρευ­νή­ση τὸ θέμα βα­θύ­τε­ρα, θὰ ἐν­το­
πί­ση στὴν ὅ­λη πα­ρου­σί­α τους καὶ μι­ὰ
δι­αί­σθη­ση δι­α­φο­ρε­τι­κή. Τὴν φω­νὴ μι­ᾶς
συ­νει­δή­σε­ως ποὺ ὑ­πε­δεί­κνυ­ε τὴν ἀ­στο­
χί­α τῆς τα­φό­πλα­κας ποὺ ἔ­τει­νε νὰ ἐ­ξα­
φα­νί­ση ὁ­λό­κλη­ρη τὴν πα­λαι­ὰ δη­μι­ουρ­
γί­α. Γι­ὰ ποι­ὸν ἄλ­λο λό­γο ὁ Χουρ­μού­ζι­ος
(ἀλ­λὰ καὶ ὁ Γρη­γό­ρι­ος στὰ λί­γα χρό­νι­α
ποὺ ἔ­ζη­σε) ἀ­φι­ε­ρώ­νει ὁ­λό­κλη­ρη τὴν
ζω­ή του στὴν «ἐ­ξή­γη­ση», ἀ­πὸ τὴν ὁ­ποί­α
δὲν ἤλ­πι­ζε νὰ προ­σπο­ρι­στῆ ἀ­πο­λύ­τως
τί­πο­τα; Σὰν νὰ κα­τέ­θε­τε σι­ω­πη­ρὰ τὴν
ἔνστασή του καὶ τὴν ἄ­φη­νε κλη­ρο­νο­μι­ὰ
στὶς ἑ­πό­με­νες γε­νε­ὲς ὥστε νὰ ἔ­χουν τὴν
δυ­να­τό­τη­τα νὰ ἀ­να­γνω­ρί­σουν τὸ νε­ω­
τε­ρι­στι­κὸ καὶ και­νο­φα­νὲς ποὺ πα­ρει­
σέ­φρυ­σε στὴν ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ μου­σι­κὴ
ἐ­πὶ τῶν ἡ­με­ρῶν του καὶ ἐ­ξα­πλώ­θη­κε
παράλληλα μὲ τὴν Νέ­α Γρα­φή.
Ὁ δὲ Χρύ­σαν­θος περιγράφει γραπτῶς
τὸ ἀ­νερ­χό­με­νο ρεῦ­μα. Στὸ θε­ω­ρη­τι­κό2
του ἱ­στο­ρεῖ ὅ­τι ὁ Πα­να­γι­ώ­της Χα­λάτ­
ζο­γλου (†1748) ἄρ­χι­σε νὰ συντέμνη
καὶ νὰ με­τα­βάλ­λη «τινὰς με­λωδίας τῶν
θέσεων» πρὸς τὸ «ἡ­δο­νι­κὸν καὶ καλ­λω­
πι­στι­κόν», δι­α­φο­ρο­ποι­ῶν­τας τὴν ἐπαγ­
γε­λί­α τῶν με­λῶν ὅ­πως τὴν πα­ρέ­λα­βε
στὸ Ἅ­γι­ον Ὄ­ρος, κα­τὰ τὴν μα­θη­τεία
του ἐ­κεῖ. Τὸ πνεῦ­μα αὐ­τὸ δι­α­δί­δει ἐκ τῆς
θέσεώς του καὶ ὁ μα­θη­τὴς–δι­ά­δο­χός του
Δα­νι­ὴλ Πρω­το­ψάλ­της, συνεχίζοντας
τὴν αὐ­τὴ πο­ρεί­α καὶ εἰ­σά­γον­τας και­νό­
τρο­πα καὶ ἐ­ξω­τε­ρι­κὰ μέ­λη.
Ἀ­πο­τι­μῶν­τας κα­νεὶς τὰ πα­ρα­πά­νω,
συ­νει­δη­το­ποι­εῖ ὅ­τι ἡ ἐκ­κλη­σι­α­στι­κὴ
μου­σι­κή μας, ὑ­πέ­στη κά­ποι­α τα­λαι­πω­
ρί­α κα­τὰ τὴν με­τά­βα­σή της ἀ­πὸ τὴν
Πα­λαι­ὰ Γρα­φὴ στὴν Νέ­α. Σὰν νὰ χά­θη­
καν κά­ποι­α «κομ­μά­τι­α» της στὸ δι­ά­βα
τοῦ χρό­νου. Ὄ­χι ἐ­σκεμ­μέ­να καὶ πο­λὺ
πε­ρισ­σό­τε­ρο κα­κο­προ­αί­ρε­τα, ἀλ­λὰ ἀ­πὸ
συγ­κυ­ρί­ες, ἱ­στο­ρι­κὰ γε­γο­νό­τα, ἀν­θρω­
πί­νους πα­ρά­γον­τες κ.ἄ. Ἡ «κρί­ση»
αὐ­τὴ ἔ­πλη­ξε κυ­ρί­ως τὰ ἀρ­γὰ μέ­λη, τὰ
ὁ­ποῖ­α τυγ­χά­νουν ὑ­ψί­στης ση­μα­σί­ας γι­ὰ
μι­ὰ ὁ­λο­κλη­ρω­μέ­νη μου­σι­κὴ παι­δεί­α,
στερῶντας ἔτσι ἀπὸ τοὺς Ἱεροψάλτες
ἕνα ἀπαραίτητο ἐφόδιο. Αὐ­τὸ προ­συ­πο­
γρά­φουν πα­λαι­ό­τε­ροι ἀλ­λὰ καὶ σύγ­χρο­
νοι σο­βα­ροὶ μου­σι­κο­δι­δά­σκα­λοι, ὑ­πο­
στη­ρί­ζον­τας ὅ­τι στὰ ἀρ­γὰ στι­χη­ρα­ρι­κὰ
καὶ στὰ πα­πα­δι­κὰ μέ­λη ἀ­πο­θη­σαυ­ρί­ζε­
ται τὸ κάλ­λος καὶ ἡ ἐ­πι­στή­μη τῆς ψαλ­
τι­κῆς τέ­χνης.
Ἐλ­πί­ζου­με μὲ τὴν σει­ρὰ «Ψαλ­τι­κὴ
Πα­ρά­δο­ση» νὰ προ­στε­θῆ ἀ­κό­μη ἕ­να λι­
θα­ρά­κι στὸ βά­θρο ποὺ πρέ­πει νὰ ἀ­νε­βοῦ­
με ὥ­στε νὰ ἀ­τε­νί­σου­με ὅ­λον τὸν πλοῦ­το
τῆς ἱ­ε­ρᾶς μου­σι­κῆς καὶ νὰ μπο­ρέ­σου­με
ἔτ­σι νὰ γευ­θοῦ­με τὴν ἔκ­φρα­ση τῆς Χά­
ρι­τος ποὺ ἔ­ζη­σαν οἱ ἐμπνευστές της.
Τῷ συνεργοῦντι Θεῷ ἡμῶν,
δόξᾳ καὶ κράτος
εἰς τοὺς αἰῶνας τῶν αἰώνων. Ἀμήν.
1. Πρωτεργάτης τῶν λεγομένων «ἐξηγή-
σεων» θεωρεῖται ὁ Ἱερεύς Μπαλάσης (17ος
αἰών), ἐνῶ ὁ σημαντικώτερος καινοτόμος
στὴν κατεύθυνση αὐτὴ ἦταν ἀναμφίβολα ὁ
Λαμπαδάριος Πέτρος (†1777).
2. §62, ὑποσ. (ε) καὶ §74 κ.ἑ.

91. 90

92. 91
ΤΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΠΕΖΟΓΡΑΦΟΥ,
ΚΡΙΤΙΚΟΥ, ΙΣΤΟΡΙΚΟΥ
ΑΓΓΕΛΟΥ Δ. ΦΟΥΡΙΩΤΗ (1914-1999)
Εὐαγγέλου Στ. Πονηροῦ
Δρ Θ., Μ.Φ. Σχολικοῦ συμβούλου θεολόγων-
Πειραιῶς, Δ΄ Ἀθηνῶν, Κυκλάδων
Σ
υμπληρώνονται ἐφέτος ἑκατὸ
ἔτη ἀπὸ τὴ γέννηση ἑνὸς μεγά-
λου Ἕλληνα, τοῦ Ἄγγελου Φου-
ριώτη1
. Γεννήθηκε στὴν Ἀθήνα στὶς
25/9/19142
ἀπὸ Κορίνθιο πατέρα, τὸν
Δημήτριο Φουριώτη, καὶ Συριανὴ μη-
τέρα, τὴν Καλλιόπη Παπαποστόλου·
ὑπῆρξε τὸ πρῶτο ἀπὸ τὰ ἑπτὰ παιδιά
τους.
Σταδιοδρόμησε (1940-1970) στὸ
Ὑπουργεῖο Ἐθνικῆς Παιδείας καὶ Θρη-
σκευμάτων, ὅπου χωρὶς κανένα πλάγιο
μέσον, παρὰ μόνον μὲ τὶς σπουδές, τὴν
ἐργασία καὶ τὴν τιμιότητά του ἔφθασε
καὶ στὸν βαθμὸ τοῦ διευθυντῆ Β΄. Τὴ
θέση αὐτὴ δὲν τὴ χρησιμοποίησε ὡς
ἐφαλτήριο γιὰ νὰ ἀποκτήσει ἄλλα ὀφέ-
λη καὶ ζοῦσε κυριολεκτικὰ μόνο ἀπὸ
τὸν μισθό του. Μολονότι δὲν τὸ δια-
τυμπάνιζε, γνωρίζουμε ὅτι ἦταν ὑπε-
ρήφανος ἐπειδὴ ἔφθασε νὰ προΐσταται
ἐπάξια τῆς διευθύνσεως γραμμάτων καὶ
τεχνῶν, τῆς ὁποίας πρῶτος προϊστάμε-
νος ὑπῆρξε ὁ μεγάλος μας ποιητὴς Γε-
ώργιος Δροσίνης3
.
Ἀπεβίωσε στὴ Νέα Φιλαδέλφεια
στὶς 20/3/1999, ἀπαρηγόρητος γιὰ τὴν
ἀπώλεια τῆς ἐπὶ μισὸν αἰῶνα συζύγου
του Ἀλκμήνης-Ἀθηνᾶς Κολάση (1919-
1996).
Ὁ Ἄγγελος Φουριώτης ὡς κριτικὸς
βιβλίου, ὄχι μόνον λογοτεχνικοῦ ἀλλὰ
καὶ ἱστορικοῦ, φιλοσοφικοῦ, φιλολο-
γικοῦ κ.λπ. περιεχομένου, ἄφησε τε-
ράστιο καὶ ἀνεκτίμητο ἔργο, τὸ ὁποῖο
δὲν ἔχει ἀκόμη συγκεντρωθεῖ πλήρως,
οὔτε ἀξιολογηθεῖ ἐπαρκῶς. Δάσκαλό
του στὴν κριτικὴ θεωροῦσε τὸν Φῶτο
Πολίτη, μολονότι τὸ ὕφος του δὲν θυ-
μίζει διόλου τὸ ἔντονο ὕφος ἐκείνου.
Τὰ κριτικά του σημειώματα βρίσκο-
νται σὲ διάφορα ἔντυπα καὶ χρονολο-
γικῶς ἐκτείνονται ἀπὸ τὸ 1959 μέχρι
καὶ τὸ 1999 καὶ τὸ μεγαλύτερο μέρος
τους βρίσκεται στὴν ἐφημερίδα «Ἀκρό-
πολις». Ἀπὸ τὶς ἐφημερίδες μὲ τὶς
ὁποῖες συνεργαζόταν, ποτὲ δὲν ἔλαβε
κανονικὸ μισθό, παρὰ μόνον κάποια
πενιχρὰ ὁδοιπορικά, διότι πίστευε πὼς
οἱ σοβαρὲς οἰκονομικὲς ἀπολαβὲς θὰ
συνεπάγονται μείωση τῆς ἐλευθερίας
τοῦ λόγου του.
Γιὰ τὸ κριτικό του ἔργο ἔχει γρα-
φεῖ ὅτι: «Γενικότερα ὁ Φουριώτης ἐπι-
χείρησε τὴν παρουσία μιᾶς συνεποῦς
κριτικῆς σκέψεως βασισμένης πάνω
σ΄ ἕνα κριτικό «πιστεύω», ποὺ θέλει
νὰ τὸ κατοχυρώσει ἀπ΄ ὅλες τὶς μεριές.
Ἀπέδειξε τὴν παρουσία ἑνὸς εὐρύτατου
«γνωστικοῦ» ὁπλισμοῦ, πρᾶγμα ποὺ
σημαίνει ὅτι ὁ μελετητὴς δὲν οἰκοδομεῖ
ἐπὶ ἁπλῶν ἐντυπώσεων, ὅπως μερικοὶ
παλιότεροι κριτικοί, ἀλλὰ ἔχει γνωρί-
σει, δηλαδὴ ἔχει ἀναγνωρίσει καλὰ τὸ

93. 92
ἔδαφος ποὺ τὸν ἀπασχολεῖ. Κατ΄ αὐτὸν
τὸν τρόπο κατοχυρωμένος ὁ μελετητὴς
προχωρεῖ σὲ παρατηρήσεις συχνὰ ὀξύ-
τατες ὅσο καὶ ἀποφασιστικὲς γιὰ τὴν
πνευματικὴ φυσιογνωμία τοῦ νεοελ-
ληνικοῦ παρόντος.4
»
Στὸν χῶρο τῆς πεζογραφίας τὸ βα-
σικό του δημιούργημα ὑπῆρξε τὸ δίτο-
μο ἱστορικό, καὶ κατὰ τὴν προσωπική
μου ἄποψη φιλοσοφικό, μυθιστόρημα
«Ὀδυσσέα πρώην βασιλέα τῆς Ἰθάκης
ἀπομνημονεύματα», ἐκδ. Δωδώνη,
Ἀθῆνα 1972, 1974, ἔργο τὸ ὁποῖο βρα-
βεύθηκε μέ Α΄ κρατικὸ βραβεῖο μυθι-
στορήματος τὸ 1973. Στὸ ἔργο αὐτὸ
δὲν περιορίζεται σὲ πιστὴ παρουσία-
ση τῆς ὁμηρικῆς ἐποχῆς, ἀλλὰ ἐκθέτει
ὅλη τὴν προσωπική του φιλοσοφία τῆς
ἱστορίας καὶ τῆς πολιτικῆς. Ἔχει παρα-
τηρηθεῖ γιὰ τὸν τρόπο μὲ τὸν ὁποῖον
ἔχει γράψει τὸ μυθιστόρημα αὐτό: «Ἡ
ματιὰ ποὺ ρίχνει στὰ πράγματα εἶναι
ματιὰ στοχαστῆ πολύπειρου, ἥμερου,
συγκρατημένου, ἕτοιμου κάθε στιγμὴ
νὰ μάθει καὶ νὰ πεῖ κάτι τὸ καινούργιο.
Ἀλλὰ τελικά, ἐμεῖς εἴμαστε ποὺ μαθαί-
νουμε μέσα ἀπὸ τὰ ἀπομνημονεύματα
αὐτά, τὰ ἥπια, τὰ κλασσικογραμμένα,
τὰ περισσότερο ἀνθρώπινα καὶ λιγότε-
ρο ἡρωικά.5
»
Ἀρκετὰ μικρὰ διηγήματα ἔχει δημο-
σιεύσει σὲ διάφορα περιοδικά, ὅπως τὸ
περιοδικὸ «Μακεδονικὸ ἡμερολόγιο»
μὲ ἕδρα τὴ Θεσσαλονίκη καὶ τὸ περι-
οδικὸ «Φιλολογικὴ Πρωτοχρονιὰ» μὲ
ἕδρα τὴν Ἀθῆνα.
Δύο βασικά του ἔργα ἱστορίας τῆς
λογοτεχνίας εἶναι:
α) «Τὸ μυθιστόρημα (2.100 π.Χ.-
1700 μ.Χ.)», ἐκδ. Δίφρος, Ἀθῆνα 1959.
Στὸ βιβλίο αὐτὸ ἀποδεικνύει κατ΄ ἀρχὰς
ὅτι ναὶ μὲν βρίσκουμε μυθιστόρημα καὶ
στὴν ἀρχαία Αἴγυπτο, ἀλλ΄ αὐτὸ ἀνα-
πτύχθηκε κυρίως στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα
γιὰ νὰ περάσει κατόπιν στὸ μεσαιωνικὸ
Βυζάντιο καὶ στὴ μεσαιωνικὴ καὶ νε-
ώτερη δυτικὴ καὶ κατόπιν καὶ ἀνατο-
λικὴ Εὐρώπη. Ἀναλύει δὲ καὶ κρίνει μὲ
ἀξιοθαύμαστη ὀξυδέρκεια, μεθοδικότη-
τα καὶ λεπτομέρεια ὅλη τὴν παραγωγὴ
μυθιστορημάτων καὶ τὴν ἐξέλιξη τοῦ
εἴδους ἀπὸ τὴν ἀρχαιότητα μέχρι καὶ
τὸ 1700 μ.Χ.
β) «Πνευματικὴ πορεία 1900-1950»,
ἐκδ. Μαυρίδης, Ἀθῆνα 1952, ὅπου πα-
ρουσιάζει καὶ ἀξιολογεῖ τὸ ἔργο τοῦ
Θανάση Διομήδη Πετσάλη ἀλλὰ καὶ
ὁλόκληρη τὴν παραγωγὴ μυθιστο-
ρήματος, διηγήματος, νουβέλας κατὰ
τὴν πρώτη πεντηκονταετία τοῦ εἰκο-

94. 93
στοῦ αἰῶνα στὴν Ἑλλάδα. Ἐπίσης ἔχει
ἀνιχνεύσει τὶς ξενικὲς ἐπιρροὲς στοὺς
Ἕλληνες λογοτέχνες τῆς ἐν λόγῳ πε-
ντηκονταετίας καὶ ἔχει κρίνει ἀκόμη
καὶ τὸ εὔστοχο ἢ ἄστοχο τῆς ἐπὶ τῶν
βιβλίων τοῦ Θ. Πετσάλη κριτικῆς. Γιὰ
νὰ γράψει τὸ βιβλίο αὐτὸ ὁ συγγραφέας
μελέτησε ὁλόκληρη βιβλιοθήκη, πλὴν
ὅμως δὲν πρόκειται γιὰ ἐρανιστικὸ
ἔργο! Ἀπὸ τὸ βιβλίο αὐτὸ μποροῦμε
ἐπίσης νὰ λάβουμε πληροφορίες καὶ
γιὰ τὶς ἀρχὲς βάσει τῶν ὁποίων ἔκρι-
νε βιβλία, τί ἀπαιτοῦσε ἀπὸ τοὺς συγ-
γγραφεῖς καὶ ποιά βιβλία θεωροῦσε
ἐπιτυχημένα.
Ἐντοπίσαμε ἑκατὸ μελέτες του δη-
μοσιευμένες σὲ διάφορα περιοδικὰ καὶ
συλλογικὲς ἐκδόσεις, μερικὲς δὲ ὡς
εἰσαγωγὲς σὲ μεταφράσεις ἔργων ξένης
λογοτεχνίας. Αὐτὲς ἔχουν ἔκταση ἀπὸ
πέντε ἕως καὶ ἑξῆντα σελίδες, ξεκινοῦν
δὲ ἀπὸ τὸ 1949 καὶ καταλήγουν στὸ
1999, ἔτος ἀποβιώσεως τοῦ συγγραφέα.
Ἔχει συγγράψει μελέτες γιὰ τὶς μεγα-
λύτερες μορφὲς τῆς νέας ἑλληνικῆς λο-
γοτεχνίας: Διον. Σολωμό, Ἀνδρ. Κάλ-
βο, Ἐμμ. Ροΐδη, Ἀρ. Βαλαωρίτη, Ἀλ.
Παπαδιαμάντη, Ἀλ. Μωραϊτίδη, Λορ.
Μαβίλη, Κ. Καβάφη, Γρ. Ξενόπουλο,
Κ. Θεοτόκη, Σωτ. Σκίπη, Κ. Οὐράνη,
Ἄ. Τερζάκη, Γ. Χατζίνη, Βασ. Βιτσαξή,
Μιχ. Στασινόπουλο, Βασ. Μοσκόβη.
Στὸν χῶρο τῆς ἱστορίας ἔχει δημο-
σιεύσει τὸ ἔργο «Ἡ Εὔβοια ὡς τὸν Ζ΄
π.Χ. αἰῶνα» (Ἀρχεῖο Εὐβοϊκῶν Με-
λετῶν τόμ. ΙΕ, ΙΣΤ΄), βιβλίο γραμμένο
μὲ πρότυπη ἐπιμέλεια, καὶ τὸ ἀξεπέρα-
στο τετράτομο σύγγραμμα «Κόρινθος»,
ἐκδ. «Κορινθιακὴ Βιβλιοθήκη», Νίκος
Θεοχαρόπουλος, Ἀθῆνα 1972-1975, τὸ
ὁποῖο βραβεύθηκε μὲ χρυσὸ μετάλλιο
ἀπὸ τὸν Δῆμο Κορίνθου.
Ἡ μετάφρασή του τοῦ ἔργου τοῦ
William Miller «Ἡ φραγκοκρατία στὴν
Ἑλλάδα», ἐκδ. Ἑλληνικὰ Γράμματα,
Ἀθῆνα 1960, ἔχει καταστεῖ κλασικὴ καὶ
ἀνατυπώθηκε ἐπανειλημμένως. Δὲν
πρόκειται γιὰ ἁπλῆ μετάφραση, ἀλλὰ
περιλαμβάνει καὶ συμπλήρωση τῶν
πηγῶν τοῦ ἔργου, γι΄ αὐτὸ τὸν λόγο
χρησιμοποιεῖται μέχρι καὶ σήμερα ἀπὸ
ὅποιον μελετᾶ τὴν ἱστορικὴ αὐτὴ ἐπο-
χή.
Ἐπισημαίνουμε καὶ τὸ γεγονὸς ὅτι
τὸ Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης ἔχει
περιλάβει στὴν ἱστοσελίδα του http://
cds.lib.auth.gr κριτικά του σημειώματα
καὶ ἄλλα ἄρθρα του, 1.635 τὸν ἀριθμό.
Ἐπίσης τὸ Πανεπιστήμιο Ἰωαννίνων
περιέλαβε στὴν ἱστοσελίδα του www.
kenef.phil.uoi.gr μελέτες ἱστορίας τῆς
λογοτεχνίας γραμμένες ἀπὸ ἐκεῖνον.
Ἔχοντας ἐνδελεχῆ γνώση τῆς ἱστο-
ρίας καὶ παρατηρῶντας τὴν καθοδικὴ
πορεία τοῦ πολιτικοῦ βίου τῆς σύγχρο-
νης Ἑλλάδος φοβόταν, καὶ τὸ ἐξέφραζε
συχνά, ὅτι ἡ πορεία αὐτὴ θὰ μᾶς ὁδη-
γήσει σὲ καταστροφὴ χειρότερη ἀπὸ τὴ
μικρασιατική. Ταυτόχρονα ὅμως δὲν
ἔχανε καὶ τὴν ἐλπίδα, τὴν ὁποία στή-
ριζε στὴν ἀνεξάντλητη δημιουργικὴ
δύναμη τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Θὰ συμμερι-
σθοῦμε τὴν ἐλπίδα αὐτή, εὐχόμενοι ὁ
Ἑλληνισμὸς νὰ ξαναβρεῖ τὸν ἑαυτό του
καὶ μάλιστα τὴν πολιτική του ἀρετή.
Μὲ ὅλα τὰ ταλέντα τὰ ὁποῖα διέθετε,
θὰ μποροῦσε νὰ εἶχε καλύτερη τύχη,
καλύτερη ἀναγνώριση σὲ ἄλλη χώρα,
σὲ ἄλλη ἤπειρο, ἡ ὁποία γνωρίζει νὰ
ἐκτιμᾶ καὶ νὰ ἐπιβραβεύει τὴν ἐργα-
τικότητα, τὴ γνώση, τὴν ἀκεραιότη-
τα χαρακτῆρος. Κι ὅμως προτίμησε νὰ
προσφέρει στὴν Ἑλλάδα, στὴν πατρίδα
τὴν ὁποίαν ἀγαποῦσε πάνω ἀπ΄ ὅλα. Νὰ
γίνει ἕνας ἀπὸ τοὺς μοχλούς, οἱ ὁποῖοι
ἐμποδίζουν τὸν ἀφανισμό της.
Τὸ γεγονὸς ὅτι μέχρι στιγμῆς δὲν
ἔχουν γράψει πολλοὶ γιὰ τὸ ἔργο τοῦ
ἀείμνηστου Ἄγγελου Δ. Φουριώτη πι-
στεύουμε ὅτι δὲν ἔχει τὴν παραμικρὴ
σημασία. Λόγῳ τῆς σεμνότητός του
ποτὲ δὲν ἐπεζήτησε προβολὴ καὶ δια-

95. 94
φήμιση, κρατήθηκε δὲ μακριὰ ἀπὸ τοὺς
πάσης φύσεως μηχανισμοὺς κατασκευῆς
«πνευματικῶν ἀνθρώπων», γι΄ αὐτὸ καὶ
μέχρι στιγμῆς τὸ ἔργο του δὲν ἔχει τύχει
τῆς ἀπαραίτητης μελέτης.
Ἂς μὴν ξεχνοῦμε καὶ τὸ γεγονός ὅτι
γιὰ παρόμοιους λόγους ὁ Ἀνδρέας Κάλβος
εἶχε ξεχασθεῖ τελείως καὶ θὰ παρέμενε γιὰ
πολλὰ χρόνια παντελῶς λησμονημένος,
ἂν ὁ νεαρὸς τότε Κωστῆς Παλαμᾶς δὲν
ἀγόραζε, κατόπιν φορτικῆς ἐπιμονῆς ἑνὸς
παλαιοβιβλιοπώλη ἔναντι εὐτελεστάτου
ἀντιτίμου, ἕνα σκονισμένο ἀντίτυπο τῶν
ὠδῶν του. Τὸ ἀντίτυπο αὐτὸ μελέτησε,
θαύμασε τὸν ποιητή, ποὺ τοῦ ἦταν μέχρι
τότε ἀπολύτως ἄγνωστος, καὶ ἀπεφάσισε
νὰ πραγματοποιήσει διάλεξη στὸν φιλο-
λογικὸ σύλλογο «Παρνασσός». Τὸ τυχαῖο
αὐτὸ γεγονὸς ἔβγαλε τὸν μεγάλο Ἀνδρέα
Κάλβο ἀπὸ τὴ λήθη6
.
1. Τὰ ἐπίσημα πιστοποιητικὰ τῆς οἰκογενείας του
ἀνέφεραν τὸ ἐπώνυμο ὡς «Φουργιώτης», ὅμως θε-
ωροῦσε ὡς πλέον σωστὴ τὴ μορφὴ «Φουριώτης»
καὶ αὐτὴν ἐπέβαλε σὲ ὅλα του τὰ δημοσιεύματα.
Τὸ βαπτιστικό του ὄνομα ἦταν «Εὐάγγελος»,
ὅμως κράτησε σὲ ὅλα του τὰ δημοσιεύματα τὸ
«Ἄγγελος», διότι ἔτσι τὸν ἀποκαλοῦσαν οἱ γονεῖς
του καὶ γενικὰ ἡ οἰκογένειά του ἀπὸ τὴν παιδική
του ἡλικία.
2. Σύμφωνα μὲ μαρτυρία τοῦ ἰδίου πρὸς ἐμέ, αὐτὴ
εἶναι ἡ ὀρθὴ χρονολογία γεννήσεώς του καὶ ὄχι
τὸ 1916, τὸ ὁποῖο ἀναφέρεται σὲ διάφορες ἐγκυ-
κλοπαίδειες καὶ λεξικά, οὔτε τὸ 1919, τὸ ὁποῖο
ἀναφερόταν στὰ ἐπίσημα πιστοποιητικά του.
3. Βλ. Γιάννης Καιροφύλας, Γεώργιος Δροσίνης,
ἐκδ. τοῦ συλλόγου Οἱ φίλοι τοῦ μουσείου Γεωρ-
γίου Δροσίνη, Κηφισιὰ 1999, σ. 44, 78.
4. Δημ. Γρ. Τσάκωνα, Ἱστορία τῆς νεοελληνικῆς
λογοτεχνίας καὶ πολιτικῆς κοινωνίας, ἔκδ. 2η,
τόμ. 8ος, ἐκδ. «Σώφρων», Ἀθῆναι 1992, σ. 69-70.
5. Ἄποψη Ἀ. Καραντώνη, ἔνθ΄ ἀνωτέρω σ. 69.
6. Βλ. Σπῦρος Μελᾶς, Δάσκαλοι τοῦ γένους,
Πνευματικὲς μορφές, ἐκδ. Μπίρης, Ἀθῆναι 1972,
σ. 65, 66.
ΠΕΡΙ ΑΓΑΠΗΣ
Ὁσίου Μαξίμου
τοῦ Ὁμολογητοῦ
Ἡ ἀγάπη εἶναι μία ἀγαθὴ δι-
άθεση τῆς ψυχῆς, ἡ ὁποία τὴν
κάνει νὰ μὴν προτιμᾶ κανένα
ἀπὸ τὰ ὄντα περισσότερο ἀπὸ
τὴ γνώση τοῦ Θεοῦ. Εἶναι
ὅμως ἀδύνατο νὰ φτάση ν'
ἀποκτήση σταθερὰ αὐτὴ τὴν
ἀγάπη ὅποιος ἔχει κάποια
ἐμπαθῆ κλίση σὲ κάτι ἀπὸ τὰ
γήϊνα.
Ὅποιος ἀγαπᾶ τὸν Θεόν, δὲν
μπορεῖ νὰ μὴν ἀγαπήση καὶ
κάθε ἄνθρωπο σὰν τὸν ἑαυτό
του, ἄν καὶ τὸν δυσαρεστοῦν
τὰ πάθη ἐκείνων ποὺ δὲν
ἔχουν ἀκόμη καθαριστεῖ.
Γι' αὐτὸ καὶ χαίρεται μὲ ἀμέ-
τρητη καὶ ἀνέκφραστη χαρὰ
γιὰ τὴ διόρθωσή τους.
Ἐκεῖνος ποὺ βλὲπει καὶ ἴχνος
μόνο μίσους μέσα στὴν καρ-
διά του, πρὸς ὁποιονδήποτε
ἄνθρωπο γιὰ ὁποιοδήποτε
φταίξιμό του, εἶναι ἐντελῶς
ξένος ἀπὸ τὴν ἀγάπη πρὸς τὸν
Θεό. Γιατὶ ἡ ἀγάπη πρὸς τὸν
Θεὸν δὲν ἀνέχεται διόλου τὸ
μῖσος κατὰ τοῦ ἀνθρώπου.
Μακάριος ὁ ἄνθρωπος ποὺ
μπορεῖ νὰ ἀγαπήση κάθε
ἄνθρωπο στὸν ἴδιο βαθμό.

96. 95
ειδησεισ
Ἀπὸ τὴν
παγκόσμια Ὀρθοδοξία
καὶ τὸν
Οἰκουμενικὸ Ἑλληνισμό
Τὸ περιοδικό μας,
σὲ κάθε τεῦχος, σὲ αὐτὴ τὴν ἑνότητα,
θὰ ἀφιερώνῃ αὐτὲς τὶς σελίδες
σὲ διάφορες συλλογικές, καλές, ἐθνωφελεῖς
καὶ πνευματικὲς προσπάθειες
καθὼς καὶ σὲ πρόσωπα
ποὺ εἶχαν ἤ ἔχουν ἀνάλογη προσφορά.
ΕΤΑΙΡΕΙΑ
ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
Ἐδῶ καὶ μερικοὺς μῆνες – τὸ κα-
λοκαίρι τοῦ 2013 – μία ὁμάδα ἀτόμων,
τὰ ὁποῖα δὲν ἔχουμε ξεχάσει τὴν κατα-
γωγὴ καὶ τὶς ρίζες μας, εἴτε δεύτερης
εἴτε τρίτης γενιᾶς Μικρασιάτες, ἀποφα-
σίσαμε νὰ ἱδρύσωμε μιὰ ἀστικὴ μὴ κερ-
δοσκοπικὴ ἑταιρεία, ὥστε μέσῳ αὐτῆς
νὰ ἑνώσωμε τὶς δυνάμεις, νοσταλγίες,
μνῆμες, ὁράματα, προκειμένου νὰ μὴ
σβήση τὸ καντήλι ἢ ἀκόμα καὶ ἡ σπί-
θα ποὺ σιγοκαίει εἴτε μέσα μας εἴτε
ἀκόμα καὶ στὰ Μικρασιατικὰ παράλια
ἀλλὰ καὶ στὴν ἐνδοχώρα, κρυμμένη σὲ
κάποια βαθειὰ ὑπόγεια ἐκκλησιὰ τῆς
ψυχῆς κάποιων ἀνθρώπων ἀπέναντι.
Ὑπάρχει μιὰ κοινὴ προσπάθεια γιὰ τὴν

97. 96
ἀνάδειξη καὶ ἀξιοποίηση τῶν ἱερῶν
Σκηνωμάτων στὰ μαρτυρικὰ χώμα-
τα τῆς Παμφυλίας, τῆς Πισιδίας, τῆς
Λυκίας, τῆς δυτικῆς Κιλικίας, ποὺ
σήμερα περιλαμβάνονται στὴ διοι-
κητικὴ περιφέρεια τῆς Ἀττάλειας.
Κατὰ τὴν τελευταία τριετία,
ὕστερα ἀπὸ προσπάθειες τοῦ Οἰκου-
μενικοῦ Πατριαρχείου, ἐπαναποκτή-
θηκε, ἀναστηλώθηκε καὶ ἐξοπλίσθη-
κε ὁ Ἱερὸς Ναὸς τῶν Ἁγίων Ἀλυπίου
καὶ Παύλου στὴν Ἀττάλεια. Ὅλοι
ἀσφαλῶς αἰσθανόμαστε ἱκανοποίη-
ση γιὰ τὴν ὁλοκλήρωση τῶν ἔργων
ποὺ ἔγιναν καὶ γιὰ τὸ γεγονὸς ὅτι ὁ
ἱερὸς αὐτὸς ναὸς λειτουργεῖ κανο-
νικὰ κάθε Κυριακὴ ἀπὸ διετίας, μὲ
μόνιμο ἱερέα, καὶ οἱ ἐκεῖ παρεπιδη-
μοῦντες σλαβόφωνοι ὀρθόδοξοι χρι-
στιανοί , ὅπως καὶ οἱ συχνὰ ἐρχόμε-
νοι Ἕλληνες προσκυνητὲς, ἔχουν
τὴ δυνατότητα νὰ ἐκκλησιάζωνται
καὶ νὰ λατρεύουν ἄνετα τὸν Θεό.
Ἀπὸ τὰ περασμένα Χριστούγεννα
ἄρχισε νὰ λειτουργῇ κάθε μῆνα καὶ
ὁ Ἱερὸς Ναὸς τοῦ Ἁγίου Γεωργίου
τοῦ Βουνοῦ στὴν Ἀλάγια (σημερινὴ
Alanya), ὅπου ἔχουν ἐγκατασταθεῖ
ἄνω τῶν τριῶν χιλιάδων σλαβόφωνοι
καὶ ἄλλοι, προερχόμενοι ἀπὸ ὀρθόδο-
ξες χῶρες. Ἡ χαρὰ καὶ ἡ συγκίνησή
τους γιὰ τὴν ἐπαναλειτουργία τοῦ
ναοῦ δὲν περιγράφεται. Ὁ πράγματι
προοδευτικὸς Δήμαρχος τῆς πόλεως
ἔχει ξεκινήσει τὴν προσπάθεια γιὰ
τὴν ἀνακαίνιση τοῦ ναοῦ, ἡ ὁποία
ὑπολογίζεται νὰ ἀρχίσῃ σύντομα.
Προσπάθεια γίνεται γιὰ τὴν ἀπόκτη-
ση καταλλήλου χώρου πρὸς τέλεση
θείων Λειτουργιῶν καὶ στὴν ἱστο-
ρικὴ Σίδη. Ἐλλείψει οἰκονομικῶν
πόρων ἐκκρεμεῖ ἀκόμη ἡ ἀνακαίνιση
τοῦ Ἱεροῦ Ναοῦ τῶν Ἁγίων Ἀναργύ-
ρων στὸ Νησὶ τῆς λίμνης Ἐγίρδιρ.
Γιὰ νὰ ὑπάρξῃ ἡ δυνατότητα ἐξα-
σφαλίσεως πόρων γιὰ τὰ μελλοντικὰ
ἔργα ἀλλὰ καὶ γιὰ τὴ λειτουργία
τῶν ναῶν, ἱδρύθηκε, ὅπως προανα-
φέραμε, ἡ «ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΣΟΓΕΙ-
ΑΚΟΥ ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ», μὲ ἕδρα τὸν
Ὑμηττὸ Ἀττικῆς (Κωνσταντινουπό-
λεως 16).
Μεταξὺ τῶν ἄλλων δραστηριοτή-
των της ἡ Ἑταιρεία ἔχει ἐκδώσει τὸ
βιβλίο: ΑΤΤΑΛΕΙΑ-Η ΑΡΧΟΝΤΙΣ-
ΣΑ ΤΗΣ ΜΕΣΟΓΕΙΟΥ, μὲ πλούσιο
φωτογραφικὸ ὑλικὸ ἀπὸ τὴν Ἀττά-
λεια καὶ Πισιδία, καὶ τὸ ΗΜΕΡΟΛΟ-
ΓΙΟ τοίχου, τοῦ ἔτους 2014.
Τὰ ἔσοδα ἀπὸ τὴ διάθεσή τους θὰ
διατεθοῦν ἐξ ὁλοκλήρου γιὰ τοὺς
σκοποὺς ποὺ ἐπιδιώκουμε ὅλοι.
Κοινὴ ἐπιθυμία ὅλων μας εἶναι νὰ
συντελέσωμε μὲ κάθε δυνατὸ τρόπο
στὴν εὐόδωση τῶν εὐγενῶν ἐπιδιώ-
ξεών μας, ἀλλὰ καὶ νὰ τονώσωμε τὸ
ἐνδιαφέρον ὅλο καὶ περισσότερων
Ἑλλήνων, γιὰ νὰ ἐπισκέπτωνται τὴν
περιοχὴ αὐτὴ τῆς Νοτιοανατολικῆς
Μικρᾶς Ἀσίας, σὲ μιὰ προσπάθεια
γνωριμίας καὶ ἀναβίωσης τοῦ ἑλλη-
νικοῦ πολιτισμοῦ καὶ τῆς ἑλληνικῆς
ἱστορίας ποὺ κρύβουν οἱ ἀλησμόνη-
τες πατρίδες μας.
Σκοποὶ τῆς ἑταιρείας βάσει τοῦ
καταστατικοῦ:
Οἱ σκοποὶ τῆς Ἑταιρείας εἶναι
ἀποκλειστικὰ κοινωφελεῖς, πολιτι-
στικοί, ἀνθρωπιστικοὶ καὶ περιλαμ-
βάνουν ἐνδεικτικά:
α. Τὴ σύσφιγξη τῶν δεσμῶν
μεταξὺ ἀνθρώπων ποὺ ἀγαποῦν
τὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ ἰδιαίτερα τὸ
νοτιοδυτικὸ τμῆμα της (Παμφυ-
λία, Πισιδία, Λυκία, δυτικὴ Κιλι-
κία), ποὺ φθάνει μέχρι τὶς ἀκτὲς
τῆς βορειοανατολικῆς Μεσογείου.
β. Τὴν παροχὴ κάθε δυνατῆς συν-
δρομῆς γιὰ τὴν πρόληψη ἀπὸ τὴν
περαιτέρω καταστροφὴ καὶ τὴ δι-
ατήρηση καὶ ἀποκατάσταση τῶν
ἱστορικῶν μνημείων τῆς περιοχῆς.

98. 97
Ἰδιαίτερα ὅσων προέρχονται ἀπὸ
τὴν ἑλληνικὴ ἀρχαιότητα, τοὺς βυ-
ζαντινοὺς χρόνους καὶ τοὺς μετέ-
πειτα αἰῶνες τῆς Ρωμηοσύνης.
γ. Τὴν παροχὴ τεχνογνωσίας
ἀλλὰ καὶ πάσης φύσεως οἰκονομικῆς
καὶ ὑλικοτεχνικῆς συνδρομῆς σὲ το-
πικοὺς φορεῖς τῶν παραπάνω περι-
οχῶν, ποὺ ἀναλαμβάνουν τὴν ἀνα-
στήλωση καὶ ἀποκατάσταση μνη-
μείων καὶ μάλιστα χριστιανικῶν
ἱερῶν ναῶν, ποὺ ζητοῦν αὐτὴν
τὴ βοήθεια.
δ. Τὸν ἐξοπλισμὸ κτηρίων
καὶ μάλιστα ἱερῶν ναῶν μὲ τὴν
ἀναγκαία ὑλικοτεχνικὴ ὑπο-
δομή, ὥστε νὰ εἶναι δυνατὴ
ἡ λειτουργία τους, πάντοτε
φυσικὰ μὲ τὴν ἄδεια τῶν το-
πικῶν ἀρχῶν καὶ παραγόντων.
ε. Τὴν κάλυψη δαπανῶν γιὰ με-
τακινήσεις προσώπων ποὺ θὰ
μεταβαίνουν στὴν περιοχὴ μὲ
εἰδικὴ ἀποστολὴ πρὸς ἐκπλήρω-
ση τῶν σκοπῶν τῆς Ἑταιρείας.
στ. Τὴν ἀνάπτυξη καὶ τό-
νωση τοῦ ἐνδιαφέροντος τῶν
καταγόμενων ἀπὸ τὶς παραπά-
νω περιοχὲς ἀλλὰ καὶ ἄλλων ὁμο-
γενῶν, ὥστε νὰ ἐπισκέπτωνται
τὶς ἀρχαῖες αὐτὲς κοιτίδες τοῦ
ἑλληνοχριστιανικοῦ πολιτισμοῦ.
ζ. Τὴ διατήρηση τῆς ἱστορικῆς μνή-
μης τῶν ἀλησμόνητων, ἴσως κρυμ-
μένων, πατρίδων καὶ τὴν πνευ-
ματικὴ συμπαράσταση σὲ ὅσους
χριστιανοὺς ὀρθοδόξους, ἀσχέτως
καταγωγῆς, κατοικοῦν σὲ αὐτές.
η. Τὴ διεύρυνση τῶν γνώσεων, σὲ
ὅσο τὸ δυνατὸν εὐρύτερο κύκλο,
ἀνθρώπων τῆς πολιτικῆς, τῶν γραμ-
μάτων, τῶν ἐπιστημῶν, τῆς καθημε-
ρινῆς βιοπάλης, γιὰ τὸν πολιτισμὸ
καὶ τὴν ἱστορία ποὺ ἀναπτύχθηκε
στὶς περιοχὲς αὐτὲς καὶ τὴ διατήρη-
ση καὶ ἀναζωογόνηση πολιτιστικῶν
παραδόσεων καὶ ἐθίμων μὲ ὀργάνω-
ση διαλέξεων, μουσικῶν ἐκδηλώσε-
ων, χορῶν κ.λπ.
Ἡ πραγματοποίηση τῶν σκοπῶν
τῆς Ἑταιρείας, ἡ ὁποία εἶναι ὑπόθε-
ση καὶ ὑποχρέωση ὅλων τῶν μελῶν
της, ὑλοποιεῖται:
α. Μὲ τὴ διοργάνωση συνεδρίων,
ἡμερίδων καὶ διαλέξεων.
β. Μὲ τὴν ἔκδοση βιβλίων
καὶ λευκωμάτων σχετικῶν μὲ
τὴν ἱστορία, τὸν πολιτισμό, τὰ
ἤθη, τὰ ἔθιμα, τὶς παραδόσεις
καὶ τὴ ζωὴ στὶς περιοχὲς αὐτές.
γ. Μὲ τὴ διοργάνωση ἐκδηλώσε-
ων μὲ ἀναφορὰ στὴ μικρασιατικὴ
παράδοση (συναυλίες, παραδοσι-
ακοὶ χοροί, συνεστιάσεις κ.λπ.)
δ. Μὲ τὴ διοργάνωση προσκυνημα-
τικῶν ἐπισκέψεων στὶς περιοχὲς
αὐτές, τὴ συνεργασία μὲ τουριστι-
κοὺς φορεῖς καὶ ταξιδιωτικὰ γραφεῖα
γιὰ τὴν ὑλοποίηση προγραμμάτων
μὲ προορισμὸ τὶς περιοχὲς αὐτές.
ε. Μὲ τὴ συνεργασία μὲ Μικρασιατι-
κοὺς Συλλόγους καὶ ἄλλους φορεῖς
ἢ ἑταιρεῖες, ποὺ ἔχουν τοὺς ἴδιους
μὲ αὐτὴν σκοπούς.
Κλείνοντας, θέλουμε νὰ ἐπισημά-

99. 98
νωμε ὅτι σὲ μιὰ Ἑλλάδα στὴν ὁποία
οἱ ἀξίες καταρρέουν, ἔχουμε χρέος,
ὁ καθένας ἀπὸ τὸ δικό του μετερίζι,
καὶ ἰδιαίτερα ὁ δάσκαλος καὶ ὁ γο-
νιός, νὰ μιλοῦμε γιὰ τὶς ρίζες μας καὶ
νὰ κρατοῦμε ἄσβηστη τὴ φλόγα γιὰ
τὶς ἀλησμόνητες πατρίδες. Ἔχουμε
χρέος νὰ ἐπισκεπτώμαστε τὴν Πόλη,
τὴ Μικρὰ Ἀσία καὶ τὸν Πόντο ὡς
προσκυνητὲς καὶ νὰ ὑποστηρίζωμε
τὸν ἐρημίτη Πατριάρχη, ποὺ κάτω
ἀπὸ ἀντίξοες συνθῆκες λειτουργεῖ
τὶς ἐγκαταλειμμένες ἢ μισογκρεμι-
σμένες ἐκκλησιές μας. Μόνο μὲ τὴ
ζωντανὴ παρουσία τῶν Ἑλλήνων
στὶς ἀλησμόνητες πατρίδες ζωντα-
νεύει ἡ μνήμη καὶ δὲν ξεχνιέται, ἀπὸ
τοὺς ἐδῶ καὶ τοὺς ἐκεῖ, ἡ Ὀρθοδοξία
καὶ ὁ ἑλληνισμός.
Στοιχεῖα τῆς Ἑταιρείας:
ΕΤΑΙΡΕΙΑ ΜΕΣΟΓΕΙΑΚΟΥ
ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΥ
Κωνσταντινουπόλεως 16, Τ.Κ.172
37 Ὑμηττὸς Ἀττικῆς
Τηλέφωνο 210-76.10.111
Email: info.emepol@gmail.com
Ἱστοσελίδα: www.emepol.com
(ΑΦΜ: 997752939 Δ.Ο.Υ. ΑΓΙΟΥ
ΔΗΜΗΤΡΙΟΥ
Ἡμερομηνία ἔναρξης : 31/7/2013
Ἡμερομηνία ἐπικύρωσης καταστα-
τικοῦ: 31/7/2013
Ἀριθ. ΓΕΜΗ /ΕΒΕΑ 126462501000)
ΗΕΛΛΗΝΙΚΗ
ΟΜΑΔΑ
ΠΟΥΚΕΡΔΙΣΕ
ΤΟΧΑΡΒΑΡΝΤ!
Γιὰ ἄλλη μία φορὰ τὰ ἑλληνόπου-
λα ἀπέδειξαν ὅτι, παρὰ τὶς κακου-
χίες, τὰ προβλήματα καὶ τὴν κρίση
ποὺ ἔχουν σαφῶς ἐπηρεάσει καὶ τὸν
τομέα τῆς Παιδείας, τὰ ἑλληνικὰ Πα-
νεπιστήμια μποροῦν νὰ συγκριθοῦν
ἀκόμη καὶ μὲ κορυφαῖα ἐκπαιδευτικὰ
ἱδρύματα σὲ σχέση μὲ τὴν ποιότητα
τῶν γνώσεων ποὺ παρέχουν.
Ἡ Νομικὴ Ἀθηνῶν κατάφερε νὰ
διακριθεῖ καὶ νὰ κατακτήσει τὴν
πρωτιὰ στὸν τελικὸ Διεθνοῦς Διαγω-
νισμοῦ Εἰκονικῆς Δίκης, ἔπειτα ἀπὸ
διαγωνισμὸ μὲ ἀντιπάλους φοιτητὲς
τοῦ Harvard.
Ὁ σχετικὸς διαγωνισμὸς διοργα-
νώθηκε γιὰ δωδέκατη φορὰ φέτος καὶ
ἀφοροῦσε προσομοίωση τῆς διαδικα-
σίας δικαστικῆς ἐπίλυσης διακρα-
τικῶν ἐμπορικῶν διαφορῶν.
Στὸν διαγωνισμὸ συμμετεῖχαν 117
συνολικὰ Πανεπιστήμια παγκοσμίως
καὶ ἡ ἑλληνικὴ ὁμάδα βρέθηκε στὴν

100. 99
τελικὴ 20άδα καὶ ἀνάμεσα σὲ κορυ-
φαῖα ἱδρύματα ὅπως τὸ Harvard, τὸ
Πανεπιστήμιο τοῦ Hong Kong καὶ
τὸ University of Geneva.
Ἐφημ. «Καθημερινή»
Η ΚΡΙΣΗ
ΣΚΟΤΩΝΕΙ
Μείωση
του πληθυσμού
στην Ελλάδα
κατά το έτος 2012,
για πρώτη φορά
μετά το 1941!!!
Τοῦ Γιάννη Ἀνδρεάκη
Στοιχεῖα – σὸκ ποὺ ἀποδεικνύ-
ουν τὴ μείωση τοῦ πληθυσμοῦ
στὴν Ἑλλάδα κατὰ τὸ ἔτος 2012,
γιὰ πρώτη φορὰ μετὰ τὸ 1941, ἀνέ-
δειξαν στὸ πλαίσιο συνέντευξης τύ-
που ποὺ παραχώρησαν καθηγητὲς
τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλίας.
«Τὸ 2012 εἴχαμε 16.000 περισ-
σότερους θανάτους σὲ σχέση μὲ τὸν
ἀριθμὸ γεννήσεων, πρᾶγμα τὸ ὁποῖο
παρατηρεῖται γιὰ πρώτη φορὰ σὲ
τέτοια ἔκταση στὴν Ἑλλάδα μετὰ
τὸ 1941 καὶ εἶχε ὡς ἀποτέλεσμα τὴ
μείωση τοῦ πληθυσμοῦ», ἐπισήμα-
νε ὁ Χρῆστος Χατζηχριστοδούλου,
Καθηγητὴς Ὑγιεινῆς καὶ Ἐπιδη-
μιολογίας τοῦ Ἰατρικοῦ Τμήμα-
τος Πανεπιστημίου Θεσσαλίας καὶ
πρόσθεσε πὼς «ἡ παραπάνω κατα-
γραφὴ ὀφείλεται τόσο στὴν αὔξηση
τοῦ ἀριθμοῦ τῶν θανάτων, ὅσο καὶ
στὴ μείωση τοῦ ἀριθμοῦ τῶν γεν-
νήσεων».
Ὁ Ἐπίκουρος Καθηγητὴς Ἐπι-
δημιολογίας τοῦ Ἰατρικοῦ Τμή-
ματος Πανεπιστημίου Θεσσαλίας
Γιῶργος Ραχιώτης δήλωσε ἀπὸ τὴν
πλευρά του ὅτι «γίνεται μεγάλη συ-
ζήτηση γιὰ τὶς ἐπιπτώσεις ποὺ ἔχει
ἡ κρίση στὴν Ὑγεία τῶν πολιτῶν».
Στὴ συνέχεια ἔκανε λόγο γιὰ «πολὺ
ἀπότομη μεταβολὴ τῶν δεικτῶν
ποὺ μπορεῖ νὰ ἀποδοθεῖ καὶ στὶς
σημαντικὲς κοινωνικὲς καὶ οἰκο-
νομικὲς μεταβολὲς τῶν τελευταίων
ἐτῶν».
larissanet.gr

101. 100
ΕΠΕΤΕΙΑΚΟ
ΓΡΑΜΜΑΤΟΣΗΜΟ
ΓΙΑ ΤΟΝ
ΑΓ. ΚΟΣΜΑ
ΤΟΝ ΑΙΤΩΛΟ
Στὴν πόλη τοῦ Θέρμου καὶ στὸν
Ἱερὸ Ναὸ Κοιμήσεως Θεοτόκου, τὴν
Κυριακή τῆς Ὀρθοδοξίας, πραγμα-
τοποιήθηκε ἐκδήλωση κατὰ τὴν
ὁποία παρουσιάστηκε τὸ ἐπετειακὸ
γραμματόσημο ποὺ ἐξέδωσαν τὰ
Ἑλληνικὰ Ταχυδρομεῖα μὲ θέμα τὸν
ἅγιο Κοσμᾶ τὸν Αἰτωλὸ ἐξ ἀφορμῆς
τῆς συμπληρώσεως 300 ἐτῶν ἀπὸ τὴ
γέννησή του.
Ὁ Σεβασμιώτατος Μητροπολίτης
Αἰτωλίας καὶ Ἀκαρνανίας κ. Κοσμᾶς
ἀνέφερε τὰ ἑξῆς:
«Στεκόμαστε μὲ πολὺ εὐγνω-
μοσύνη καὶ σεβασμὸ μπροστὰ στὴ
μορφὴ τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ τοῦ Αἰτω-
λοῦ.
Ὁ ἅγιος Κοσμᾶς ὑπῆρξε ὁ ἀναμορ-
φωτὴς τῆς Πατρίδος κι αὐτὸς ποὺ
διέσωσε τὴν ταυτότητα τοῦ Γένους
μας, προσέφερε καὶ προσφέρει ἰδα-
νικὰ καὶ ἀξίες.
Νὰ συγχαρῶ ἰδιαιτέρως τὰ Ἑλλη-
νικὰ Ταχυδρομεῖα γιὰ τὴν πρωτο-
βουλία τους αὐτή, μὲ τὴν ὁποία ταξι-
δεύουν τὴν μορφὴ τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ
σὲ ὅλο τὸν κόσμο,
σὲ ὅποιον τόπο
φθάσει αὐτὸ τὸ
γραμματόσημο».
Κατὰ τὸν δικό
του χαιρετισμὸ ὁ
Πρόεδρος τοῦ Δ.
Σ. καὶ Διευθύ-
νων Σύμβουλος
ΕΛ.ΤΑ. κ. Κων-
σταντῖνος Μελα-
χροινός, ἐξήγησε
γιατί ἀποτυπώ-
θηκε ἡ μορφὴ τοῦ
ἁγίου Κοσμᾶ σὲ
ἕνα γραμματόση-
μο: «Ἀποφασίσα-
με νὰ ἀποτυπώσουμε τὴ μορφὴ τοῦ
ἁγίου Κοσμᾶ γιατί ὑπῆρξε πολὺ σύγ-
χρονος σὲ σχέση μὲ τὴν ἐποχή του
καὶ γιατί στὰ σχολεῖα τὰ ὁποῖα ἵδρυ-
σε διδάσκονταν ἡ ἑλληνικὴ γλῶσσα.
Ὁ Ἅγιος Κοσμᾶς ὑπῆρξε πατριώτης,
ὑπῆρξε καὶ ἐπαναστάτης, διότι δὲν
ὑπέκυψε σὲ ἐγχώριες καὶ ξένες πιέ-
σεις καὶ ἔφθασε τὸν ἀγῶνα του μέχρι
τὴ θυσία».
Ἀκολούθως τὸν λόγο ἔλαβε ἡ
ὑπεύθυνη Δημοσίων σχέσεων τῶν
ΕΛΤΑ κα Ἑλένη Κοντοῦ, ἀνέφερε
ὅτι τὸ ἐν λόγῳ γραμματόσημο, τὸ

102. 101
ὁποῖο ἔχει ἰδιαίτερη συλλεκτικὴ
ἀξία καὶ τυπώθηκε σὲ 100.000 ἀντί-
τυπα, δόθηκε στὴν κυκλοφορία στὶς
17/2/2014 καὶ θὰ παραμείνει στὴν
κυκλοφορία γιὰ ἕνα χρόνο.
Ἡ ἀπεικόνιση τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ
προέρχεται ἀπὸ τὸ ψηφιδωτὸ ποὺ
κοσμεῖ τὴν εἴσοδο τῆς ὁμώνυμης
Ἱερᾶς Μονῆς Μεγάλου Δένδρου Θέρ-
μου, στὴν γενέτειρα τοῦ Ἁγίου.
Ἐπιπλέον, ἐπειδὴ ὅλο τὸ ἔργο
τοῦ Ἁγίου ἦταν συνδεδεμένο μὲ τὴν
Παιδεία, ἔγινε ἐκτύπωση ἑνὸς τε-
τραδίου, τὸ ὁποῖο περιλαμβάνει (σὲ
ἔνθετο) ἱστορικὰ στοιχεῖα γιὰ τὸν
τόπο γεννήσεως τοῦ ἁγίου Κοσμᾶ.
Ἐπίσης, τυπώθηκαν εἰκονογρα-
φημένοι φάκελοι (6.000 σὲτ) τῆς
πρώτης ἡμέρας κυκλοφορίας. Οἱ
φάκελοι ποὺ διατέθηκαν κατὰ τὴν
ἐκδήλωση, ἔφεραν τὸ Γραμματόση-
μο καὶ τὴν σφραγίδα τῶν ΕΛ.ΤΑ.
Θέρμου μὲ ἡμερομηνία 09/03/2014,
ποὺ καθιστᾶ ἰδιαίτερα συλλεκτικὴ
τὴν ἀξία τους.
Ὁ Ἀρχιερατικὸς Ἐπίτροπος
Θέρμου ἀρχιμ. Θεόκλητος Ράπτης,
κατὰ τὴν ὁμιλία του, τόνισε ὅτι τὰ
Ἑλληνικὰ Ταχυδρομεῖα σήμερα, μὲ
τὴν πρωτοβουλία τους αὐτή, τιμοῦν
ἕναν ταχυδρόμο, τὸν ταχυδρόμο τοῦ
Εὐαγγελίου τοῦ Θεοῦ.
Ἐπὶ 20 χρόνια ὁ Ἅγιός μας, ὁ
Ταχυδρόμος τῆς Ἀγάπης τοῦ Θεοῦ,
μετέφερε τὸ μήνυμα τοῦ Θεοῦ στὸν
κόσμο».
ΤΟ ΟΡΕΙΝΟ
ΠΟΛΥΤΕΚΝΟ ΧΩΡΙΟ
Εἶναι ἡ Κέλλη, σὲ ὑψόμετρο 934
μέτρα, κοντὰ στὰ ἑλληνοσκοπιανὰ
σύνορα, στὸν νομὸ Φλωρίνης.
Σὲ αὐτὴ ζοῦν 820 κάτοικοι
καὶ οἱ τρεῖς στὶς πέντε οἰκογένει-
ες εἶναι πολύτεκνες. Ἡ Ἀκαδημία
Ἀθηνῶν τίμησε τὸ χωριὸ γιὰ τὴ
συμβολή του στὴν ἀντιμετώπιση
τοῦ δημογραφικοῦ προβλήματος
τῆς Ἑλλάδας.
Τὸν ἔπαινο παρέλαβε ὁ πρόεδρος
τοῦ χωριοῦ Ἀθανάσιος Τάσκας ποὺ
εἶπε: «Ἡ Κέλλη ἦταν πάντα ἕνα
χωριὸ πολυτέκνων, τεκνοποιοῦμε
κατὰ θρησκευτικὴ παράδοση.
Καὶ τὸ κάνουμε ἀκόμη καὶ
τώρα ποὺ ἡ πολιτεία θεωρεῖ τεκμή-
ριο τὰ παιδιά.
Ἀκόμη καὶ τώρα ποὺ δὲν παίρ-
νουμε τὸ βοήθημα τῶν 300 εὐρώ,
θὰ συνεχίσουμε νὰ ὑπερηφανευό-
μαστε ποὺ εἴμαστε πολύτεκνοι».
Τὸ χωριὸ διαθέτει ἀπὸ παιδικὸ
σταθμὸ μέχρι καὶ λύκειο, ἡ δὲ κύ-
ρια ἀσχολία τῶν κατοίκων του
εἶναι ἡ γεωργία καὶ κτηνοτροφία,
μὲ τὶς ὁποῖες συντηροῦνταν τὰ
παλιότερα χρόνια οἱ πλεῖστες ἑλλη-
νικὲς οἰκογένειες.
Περιοδικό «Πολύτεκνη οἰκογένεια»,
Ἰανουάριος-Μάρτιος 2014

103. 102
«ΤΟ RFID
(ΧΑΡΑΓΜΑ)
ΕΙΝΑΙ ΕΥΛΟΓΙΑ!»
Πάπας Φραγκίσκος
Σὲ μιὰ ἀμφιλεγόμενη κίνηση κατὰ
τὴν καθολικὴ ἐκκλησία, ὁ πάπας
Francis ὑποστήριξε ξεκάθαρα καὶ τά-
χθηκε ὑπέρ τῶν τεχνολογιῶν RFID
Chip καὶ τὸ ἐξαιρετικὸ δυναμικὸ ποὺ
διαθέτουν γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα.
«Ἔχουμε ἐξετάσει τὶς γραφὲς
καλά, καὶ μπορῶ μὲ βεβαιότητα νὰ
πῶ ὅτι δὲν ὑπάρχει τίποτα ποὺ νὰ
βεβαιώνει ὅτι τὰ τσὶπ RFID εἶναι
σατανικά. Ἂν μὴ τι ἄλλο, αὐτὲς οἱ
συσκευὲς εἶναι μιὰ εὐλογία ἀπὸ τὸν
Θεὸ τὸν ἴδιο, ὁ ὁποῖος τὰ παραχώρη-
σε στὴν ἀνθρωπότητα, γιὰ νὰ λύσει
πολλὰ ἀπὸ τὰ δεινὰ τοῦ κόσμου», συ-
μπλήρωσε ὁ πάπας.
Ὁ πάπας ἐξήγησε στοὺς παρευρι-
σκομένους τὸν ἐνθουσιασμό του γιὰ
τὴν ἐμφύτευση RFID καὶ πὼς θὰ
καταστεῖ στὸ ἄμεσο μέλλον ὑποχρε-
ωτικὴ ἡ διαδικασία ἐμφύτευσης γιὰ
ὅλους τοὺς ἐργαζόμενους καὶ τοὺς
κατοίκους τοῦ Βατικανοῦ.
Τὸν περασμένο μῆνα τὸ NBC
προέβλεψε ὅτι μέχρι τὸ 2017, κάθε
Ἀμερικανὸς θὰ ἔχει ἀγοράσει ἕνα
ἐμφύτευμα RFID. Δὲν προκαλεῖ κα-
θόλου ἔκπληξη, λαμβάνοντας ὑπόψη
τὴν συνεχῶς αὐξανόμενη ἐξάρτηση
τῶν ἀνθρώπων ἀπὸ τὴν τεχνολογία.
Μὲ τὴν ἔλευση προϊόντων ὅπως τὸ
Google Glass, ἡ δημιουργία «ἀνθρώ-
πων μηχανῶν» ζυγώνει κάθε μέρα. Ἡ
εὐρεῖα ἐμφύτευση τοῦ τσὶπ RFID σὲ
ὅλουςτοὺςκατοίκουςτοῦπλανήτηθὰ
εἶναι ἕνα τεράστιο καὶ ἱστορικὸ ἅλμα
γιὰ τὴν ἀνθρωπότητα, συμπληρώνει
τὸ NBC, προπαγανδίζοντας ὑπὲρ τῆς
ἐμφύτευσης.
Ἡ ἔγκριση καὶ ἡ εὐλογία τοῦ
πάπα, ἀλλὰ καὶ τὸ ἐνδιαφέρον του γιὰ
τὴν ἐμφύτευση RFID, θὰ σπρώξει τὰ
μέλη τῆς ἐκκλησίας σὲ μιὰ εὐρύτερη
ἀποδοχή. Αὐτὴ ἡ κίνηση τοῦ ποντί-
φικα θὰ μποροῦσε ἐνδεχομένως νὰ
εἶναι ἡ ὤθηση ποὺ αὐτὴν τὴ στιγμὴ
ἡ ἀτζέντα χρειάζεται, γιὰ νὰ κερδί-
σει τὴν ἀναγνώριση τοῦ ἐμφυτεύμα-
τος RFID ἀπὸ τὴν πλειοψηφία τῶν
ἀνθρώπων.
Ἐμεῖς ὡς χριστιανοὶ καὶ ὡς Ἕλλη-
νες θὰ πρέπει νὰ γυρίσουμε τὴν πλά-
τη σὲ ὁτιδήποτε ποὺ ἐνδεχομένως
προσβάλλει τὰ πιστεύω μας, ἀλλὰ καὶ
μετατρέπει τοὺς ἀνθρώπους σὲ ἄμορ-
φες μᾶζες, εὔκολα διαχειρίσιμες ἀπὸ
τοὺς ἄθεους παγκοσμιοποιητές.
nationalreport

104. 103
ὀρθόδοξο κόσμο, ἐνῷ ἰδιαίτερη
αἴσθηση προκάλεσε ἡ παρέμβαση
τοῦ γενικοῦ διευθυντῆ τῆς Ἀπο-
στολικῆς Διακονίας, ἐπισκόπου
Φαναρίου κ. Ἀγαθαγγέλου ὁ ὁποῖος
ἀναφέρθηκε στὴν ἀνάγκη τῆς κα-
τήχησης, τὴν ὁποία χαρακτήρισε
«ὅπλο» στὴν προσπάθεια αὐτή.
Γιὰ τὸ πῶς ἔβλεπαν οἱ Πατέ-
ρες τῆς Ἐκκλησίας τὴν οἰκογένεια
μίλησε καὶ ὁ Λέκτορας τοῦ Πανε-
πιστημίου Ἀθηνῶν καὶ Γενικὸς
Γραμματέας Μ.Μ.Ε. κ. Ἰωάννης
Παναγιωτόπουλος, ἐνῷ ἰδιαίτερο
ἐνδιαφέρον εἶχε ἡ τοποθέτηση τοῦ
προέδρου τῆς ΣΤΑ.ΣΥ κ. Νικόλα-
ου Παπαθανάση, ποὺ ἀναφέρθηκε
στὶς δράσεις ὑποστήριξης τῆς οἰκο-
γένειας ποὺ θὰ μποροῦσαν νὰ πά-
ρουν οἱ μεγάλοι ἐργοδότες.
dogma.gr
ΗΜΕΡΙΔΑΜΕΘΕΜΑ:
«ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ
ΘΕΡΑΠΕΙΕΣ,
ΗΙΑΤΡΙΚΗΤΗΣ
ΝΕΑΣΕΠΟΧΉΣ»
Τὸ Σάββατο 17 Μαΐου 2014, στὸ
Πολεμικὸ Μουσεῖο διοργανώθη-
κε Ἡμερίδα ἀπὸ τὴν Ἑστία Πατε-
ΣΤΗΡΙΖΟΝΤΑΣ
ΤΗΝ ΟΡΘΟΔΟΞΗ
ΟΙΚΟΓΕΝΕΙΑ
Στὶς προσπάθειες ποὺ πρέπει νὰ
καταβληθοῦν ὥστε νὰ ἐνισχυθεῖ ὁ
θεσμὸς τῆς οἰκογένειας, ἀναφέρθη-
καν ἐπιφανεῖς Ἕλληνες καὶ Ρῶσοι
πολῖτες κατὰ τὴ διάρκεια συζήτησης
στρογγυλῆς τραπέζης ποὺ πραγματο-
ποιήθηκε χθὲς στὴν Ἀθήνα μὲ θέμα:
«Οἱ χριστιανικὲς οἰκογενειακὲς
ἀξίες στὴν ἐποχή μας».
Ἡσυζήτησηποὺσυνδιοργάνωσαν
ὁ πρέσβης τῆς Ρωσίας στὴν Ἑλλάδα κ.
Vladimir Chkhikvishvili καὶ ὁ γενικὸς
διευθυντὴς τοῦ ἱδρύματος «Ἀπόστο-
λος Ἀνδρέας ὁ Πρωτόκλητος» στὴν
Ἑλλάδα κ. Σεργκέι Γκολοβὶν κινή-
θηκε γύρω ἀπὸ τὸν ἄξονα τῆς ἀνά-
δειξης τρόπων ποὺ θὰ βοηθήσουν
στὸ νὰ ἐπιστρέψουν οἱ παραδοσιακὲς
χριστιανικὲς ἀξίες στὴν οἰκογένεια.
Ὁ κ. Γκολοβὶν ἀναφέρθηκε στὴν
ἀνάγκη νὰ ὑπάρξει κοινὴ δράση
στὴν κατεύθυνση τῆς στήριξης τῶν
οἰκογενειακῶν ἀξιῶν σημειώνοντας
πὼς «εἶναι σημαντικὸ νὰ ἑνώσουμε
τὶς δυνάμεις μας, ὥστε νὰ τονωθοῦν
οἱ χριστιανικὲς ἀξίες».
Τόσο ὁ Ρῶσος Πρέσβης ὅσο καὶ ὁ
ὑφυπουργὸς Πολιτισμοῦ κ. Γιάννης
Ἀνδριανὸς ἔδωσαν μεγάλη βαρύτητα
στὶς κοινὲς παραδόσεις τῶν δυὸ λαῶν
καὶ στὴ δεσπόζουσα θέση τους στὸν

105. 104
γος, ἀνέπτυξε τὸ θέμα:
Οἱ περιπτώσεις ἀσκήσεως προση-
λυτισμοῦ ἢ ἄλλων ἀξιοποίνων πρά-
ξεων διὰ τῶν ἐναλλακτικῶν «θερα-
πειῶν».
ΜΟΝΟΝ ΕΛΛΗΝΙΚΑ!
Ἐπιμένουμε ἑλληνικὰ.
Ἡ Ἑλλάδα παράγει:
-Ψάρια, φέτα, γιαούρτι, ἐλαιόλαδο, σι-
τάρι σκληρὸ, ρύζι, σταφύλια, σταφίδα,
πορτοκάλια, ἀκτινίδια, καρπούζια, βε-
ρίκοκα, ἀγγούρια ἄνω τοῦ 250% καὶ
ἐλιὲς 1000% τῆς διατροφικῆς αὐτάρ-
κειας τοῦ πληθυσμοῦ.
-Κρέας αἰγοπρόβειο, γάλα αἰγοπρό-
βειο, βρώμη, κρασί, ντομᾶτες, μῆλα
καὶ πεπόνια ἄνω τοῦ 100%
-Κρέας πουλερικῶν, αὐγὰ, γραβιέ-
ρα, κασέρι, πατᾶτες, ἀραβόσιτος καὶ
ἀχλάδια ἄνω τοῦ 80%
-Κεφαλοτῦρι, ἀγελαδινὸ γάλα, κριθά-
ρι, λεμόνια καὶ φασόλια ἄνω τοῦ 50%
-Κρέας χοιρινὸ καὶ βοδινὸ, μαλακὸ
σιτάρι, ζάχαρη καὶ φακὲς κάτω τοῦ
50%
Ἀγοράζοντας ἑλληνικὰ προϊόντα, τὰ
χρήματα ξαναγυρίζουν σὲ ἐσᾶς.
Ἀλέξιος Ῥαφαηλίδης
filonoi.gr
ρικῶν Μελετῶν, ὑπὸ τὴν αἰγίδα τῆς
Ἱερᾶς Μητροπόλεως Γλυφάδας Ε. Β.
Β. καὶ Β., μὲ τὴ συμμετοχὴ πολλῶν
κληρικῶν καὶ λαϊκῶν, σὲ ἕνα κατά-
μεστο Ἀμφιθέατρο.
Τὸν συντονισμὸ τῆς Ἡμερί-
δας εἶχε ὁ κ. Παναγιώτης Κίκιλης,
Ἰατρὸς Νεφρολόγος, Διευθυντὴς μο-
νάδος αἱμοκάθαρσης τοῦ Νοσοκομεί-
ου τῆς Καλύμνου.
Τὴν πρώτη εἰσήγηση ἔκανε ὁ
Μοναχὸς Ἀρσένιος Βλιαγκόφτης,
Διδ. Θεολογίας – Πτυχ. Φιλοσοφί-
ας, μὲ θέμα: Θεωρητικὴ τεκμηρίω-
ση τῆς Ὁμοιοπαθητικῆς κατὰ τούς
διδασκάλους της. Τὴ δεύτερη εἰσή-
γηση ἔκανε ὁ κ. Κωνσταντῖνος Κα-
ρακατσάνης, καθηγητὴς Πυρηνικῆς
Ἰατρικῆς Σχολῆς τοῦ Ἀριστοτελείου
Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης μὲ
θέμα: Ἐπιστημονικὸς καὶ πνευμα-
τικὸς ἔλεγχος τῆς Ὁμοιοπαθητικῆς.
Τὴν τρίτη εἰσήγηση ἔκανε ὁ κ.
Μιχαήλ Ράλλης, καθηγητὴς Φαρμα-
κευτικῆς Τεχνολογίας, Πανεπιστη-
μίου μὲ θέμα: Σκευάσματα-Προϊόντα
τῶν Ἐναλλακτικῶν «θεραπειῶν»
στὰ Φαρμακεῖα.
Τὴν τέταρτη εἰσήγηση εἶχε ἡ
κ. Κωνσταντίνα Ἀλεβίζου, ἰατρός-
μικροβιολόγος, ἐκπαιδευτικὸς μὲ
θέμα: Ἄλλες εὐρέως διαδεδομένες
ἐναλλακτικὲς «θεραπεῖες». Τὴν πέ-
μπτη καὶ τελευταία εἰσήγηση πρὶν
ἀπὸ τὸ διάλειμμα, εἶχε ὁ π. Κων-
σταντῖνος Στρατηγόπουλος, Ἐφη-
μέριος τοῦ Ἱ. Ν. Κοιμήσεως Θεοτό-
κου Δικηγορικῶν Γλυφάδας, Δρ.
Θεολογίας, - Δρ. Οικονομικῶν μὲ
θέμα: Ἐνέργειες; Ποιὲς ἐνέργειες;
Θεραπευτὲς ἢ μέντιουμ; Ἀπάτη ἢ
marketing;
Ἀκολούθησε εἰκοσάλεπτο διά-
λειμμα. Μετὰ τὴν ὁλοκλήρωση τοῦ
διαλείμματος, ὁ κ. Γεώργιος Κρίπ-
πας, Δρ. Νομικῆς – Συνταγματολό-

106. 105
ΑΝΔΡΕΣ ΤΩΝ ΜΑΤ
ΔΙΔΑΣΚΟΥΝ ΟΡΘΟΓΡΑΦΙΑ
ΚΑΙ ΕΚΘΕΣΗ
ΣΕ ΟΡΦΑΝΑ ΠΑΙΔΙΑ
ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ!!!
Σὲ ἐκπαιδευτικὸ καταφύγιο γιὰ τὰ
παιδιά του ἔχει μετατραπεῖ τὰ τελευ-
ταῖα τρία χρόνια τὸ Παπάφειο Κέντρο
Παιδικῆς Μέριμνας στὴ Θεσσαλονίκη.
Δάσκαλοι τῶν 20 καὶ πλέον μαθητῶν
εἶναι τέσσερις ἄνδρες τῶν ΜΑΤ, οἱ
ὁποῖοι κάθε Κυριακὴ προσφέρουν ἐθε-
λοντικὰ τὶς ὑπηρεσίες τους στὰ παιδιὰ
τοῦ Κέντρου, διδάσκοντας Ἠλεκτρονι-
κοὺς Ὑπολογιστές, Ὀρθογραφία, Ἔκθε-
ση καὶ Ἱστορία.
Οἱ τέσσερις ἀστυνομικοί, οἱ ὁποῖοι
ἔχουν κατάρτιση στὰ παραπάνω ἀντι-
κείμενα, ἐπέλεξαν νὰ βοηθήσουν αὐτὰ
τὰ παιδιὰ στὸ πλαίσιο ἐξωσχολικῶν
δραστηριοτήτων ἀλλὰ καὶ μιᾶς ἄτυπης
ἐνισχυτικῆς διδασκαλίας. Μὲ αὐτὸν τὸν
στόχο κάθε Κυριακὴ οἱ τέσσερις ἀστυνο-
μικοί, ὁ Σάββας Ταχματζίδης, ὁ Ἀλέξαν-
δρος Γεωργιάδης, ὁ Ἰωάννης Πανάγος
καὶ ὁ Μενέλαος Λυμπεράκης, ντύνονται
μὲ τὰ πολιτικά τους, ἀφήνουν πίσω τους
τὰ προβλήματα καὶ τὸ ἄγχος ἀπὸ τὴν
ἐπικίνδυνη δουλειά τους στὶς εἰδικὲς
δυνάμεις καταστολῆς καὶ ἀφιερώνονται
στὰ παιδιὰ ποὺ φιλοξενοῦνται στὸ Πα-
πάφειο Κέντρο Παιδικῆς Μέριμνας. Ὁ
γενικὸς ἀστυνομικὸς διευθυντὴς κ. Τζι-
μόπουλος ἀναφέρει ὅτι πρόκειται γιὰ
μιὰ ἀξιέπαινη προσπάθεια, τονίζοντας:
προσωπικὰ χαίρομαι ἰδιαίτερα γιὰ τὴν
προσπάθεια ποὺ κάνουν οἱ ἀστυνομι-
κοὶ νὰ βοηθήσουν αὐτὰ τὰ παιδιὰ καὶ
θεωρῶ ὅτι εἶναι μιὰ πρωτοβουλία ποὺ
ἀξίζει νὰ βρεῖ μιμητές..
πηγή: seleo.gr
ΕΝΩΜΕΝΟΙ
ΜΠΟΡΟΥΜΕ ΚΑΛΥΤΕΡΑ
Στὴν Ἀμερικὴ ἔχει ἀρχίσει τὸ ἑξῆς
φαινόμενο:
Στὰ καλὰ τοῦ καθουμένου, ἐκεῖ
ποὺ κάποιο μαγαζὶ πάει γιὰ κλείσιμο,
λόγω χρεῶν, πέφτει «σύρμα» (SMS,
FACEBOOK) καὶ πλακώνει κόσμος
ποὺ ἀρχίζει νὰ ἀγοράζει ὅ,τι βρεῖ μπρο-
στά του. Οἱ ἰδιοκτῆτες, ἀπὸ ἄφραγκοι
καὶ χρεωμένοι, ξεπουλᾶνε σὲ μία μέρα!
Καὶ γλυτώνουν τὸ κλείσιμο. Αὐτὸ γιὰ
τοὺς ξένους λέγεται κοινωνικὴ αλλη-
λεγγύη. Κάτι πού, στὴ χώρα μας, ἔχει
ἐκλείψει ἀπὸ τὸ '60!!!
Καιρὸς καὶ ἐμεῖς νὰ κάνουμε κάτι.
Κατ' ἀρχάς: στηρίξτε τὰ μικρομάγα-
ζα τῆς γειτονιᾶς σας. Κάτι καλὸ θὰ ἔχουν
καὶ αὐτά! Γιατί ὅταν θὰ τὰ χρειαστεῖτε,
δὲν θὰ ὑπάρχουν πιά. Ἑλληνικὰ λαχα-
νικά, φροῦτα καὶ χυμούς. Προτιμᾶμε
ἑλληνικὰ προϊόντα-τὸ χρῆμα νὰ μένει
στὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ κάνει κύκλο ἐδῶ
καὶ ὄχι μέσω τῆς τσέπης κάποιου ξένου
ἐπιχειρηματία.
Ἂς ὀργανωθοῦμε: ἐνημερῶστε φί-
λους καὶ γνωστοὺς γιὰ εὐκαιρίες!
Στὰ ψώνια, τὴ βενζίνη, τὸ γάλα, τὰ
ροῦχα, τὸ ψωμί. Ἐπιτέλους, φτιάξτε
γιὰ πρώτη φορὰ μόνοι σας ἕνα κέικ ἢ
τιμῆστε τὸ ζαχαροπλαστεῖο τῆς γωνίας
(φρεσκότατο σχεδὸν πάντα) καὶ μὴν τὸ
πάρετε ἕτοιμο ἀπὸ τὸ super market μιᾶς
πολυεθνικῆς! Κυνηγῆστε ποιότητα καὶ
καλὴ τιμή. Τὸ δικαιοῦστε καὶ τὸ ἀξίζε-
τε. Δὲν σᾶς κάνουν χάρη!!!
Ἡ κρίση τὸ ἀπαιτεῖ: ἑνωμένοι μπο-
ροῦμε καλύτερα!!!

107. 106
Τὰ μέλη τῆς λέσχης ἐργάζονται γιὰ
τὴν ἀλληλεπίδραση μὲ τὰ μέλη τῆς ὁμο-
γένειας καὶ τὴν ἐκτέλεση τῶν καθηκό-
ντων τῆς λέσχης. Οἱ ἐργασίες εἶναι σὲ
ἐξέλιξη γιὰ νὰ δημιουργηθεῖ μιὰ βάση
δεδομένων τῆς διασπορᾶς καὶ τῶν οἰκο-
γενειῶν τους.
Ἡ λέσχη ἔχει θέσει ὡς στόχο τὴν
ἕνωση τῆς ἑλληνικῆς κοινότητας, τὴ
διατήρηση τῆς ἑλληνικῆς ταυτότητας,
τῆς θρησκείας, τὴ διατήρηση τῆς γλώσ-
σας, τοῦ πολιτισμοῦ, τῶν παραδόσεων,
τιμῶντας τὴ μνήμη τῶν προγόνων μας
καὶ σεβόμενοι τὸ μέλλον τῶν παιδιῶν
μας. Συνειδητοποιῶντας ὅτι ζοῦμε στὸν
σύγχρονο κόσμο καὶ σὲ μιὰ μεγάλη μη-
τρόπολη, καταλαβαίνουμε ὅτι αὐτὸ δὲν
εἶναι εὔκολο ἔργο, ἐμεῖς ὅμως εἴμαστε
σίγουροι γιὰ τὴν ἐπιτυχία, γιατὶ εἴμα-
στε Ἕλληνες ἀλλὰ καὶ Πόντιοι.
Ὅπου κι ἂν μᾶς ἔριξε ἡ μοῖρα, ἐπι-
βιώσαμε πάντα χάρις στὴν ἑνότητά μας
καὶ διατηρήσαμε ὅλες τὶς ἀρετὲς ποὺ
ἁρμόζουν στοὺς Ἕλληνες. Δὲν εἶναι τυ-
χαῖο τὸ σύνθημα τῆς λέσχης:
ΟΛOΙ ΜΑΖΙ, ΟΛOΙ ΟΝΤΑΜΑ, ВСЕ
ВМЕСТЕ! -ΠΑΝΤΑ ΜΑΖΙ, ΠΑΝΤΑ
ΟΝΤΑΜΑ, ВСЕГДА ВМЕСТЕ!
ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ
Club
ΣΤΗΝ ΜΟΣΧΑ!
Ὅπου κι ἂν μᾶς ἔριξε ἡ «μοῖρα»,
ἐπιβιώναμε πάντα χάρις στὴν Ἑνότητά
μας...
Ἀγαπητὰ μέλη τῆς διασπορᾶς!
Ἀγαπητοὶ Ἕλληνες!
Πολλοὶ ἀπὸ ἐσᾶς ἴσως ἔχετε ἀκού-
σει γιὰ τὴ λέσχη «Ρωμηοσύνη»
ποὺ λειτουργεῖ κάθε Σαββατοκύριακο
στὸ ἑστιατόριο «Шантиль».
Κάθε Κυριακή, στὴν «Ρωμηοσύ-
νη» μαζευόμαστε Ἕλληνες ποὺ δι-
ψοῦμε γιὰ ἐπικοινωνία καὶ νέες γνωρι-
μίες. Βλέποντας ταινίες καὶ ἀκούγοντας
ἑλληνικὴ μουσική, μὲ ἕνα φλιτζάνι
ζεστὸ καφὲ συζητοῦμε γιὰ τὶς πολιτικὲς
ἐξελίξεις, μιλοῦμε γιὰ τὸν πολιτισμὸ
τῶν προγόνων μας καὶ θυμόμαστε τὴν
πατρίδα μας.
Μὲ ἀφορμὴ αὐτὲς τὶς συναντήσεις
γεννήθηκεἡἰδέανὰμετατραπεῖἡμορφὴ
τῆς λέσχης σὲ μονίμως ἐνεργή. Σήμερα,
ἡ λέσχη ἔχει ἕνα μόνιμο γραφεῖο, ἐξο-
πλισμένο μὲ ὅλα ὅσα χρειάζονται, στὸ
κέντρο τῆς πόλης, πέντε λεπτὰ μὲ τὰ πό-
δια ἀπὸ τὸν καθεδρικὸ ναὸ τῶν Ἁγίων
Πάντων, στὸ κέικ Πάσχα, ὁ ἡγούμενος
τοῦ ὁποίου εἶναι ὁ Σεβασμιώτατος Μη-
τροπολίτης Kirinskiy Ἀθανάσιος, ἕνας
Ἕλληνας ἐκ γενετῆς.

108. ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Κυκλοφορεῖ σὲ β΄ ἔκδοση ἀπὸ τὶς
ἐκδόσεις Παρουσία τῆς Ἱερᾶς Μητροπό-
λεως Φιλίππων, Νεαπόλεως Θάσου,
τὸ βιβλίο τοῦ Καβαλιώτη δικηγόρου
Δημήτρη Ἀποστολίδη μὲ τίτλο «Μέγας
Κωνσταντῖνος ὁ Ἰσαπόστολος». Καρπὸς
πολύχρονης καὶ κοπιαστικῆς ἔρευνας
το ἐξαιρετικὸ αὐτὸ πόνημα χωρίζεται
στα ἐξῆς κεφάλαια: 1. Ὁ δρόμος πρὸς τὴ
Ρώμη, 2. Ἡ πρώτη οἰκουμενικὴ σύνοδος,
3. Ἡ ἑπόμενη μέρα, 4. Ἀπὸ τὴ Ρώμη στὸ
Βυζάντιο, 5. Ἡ πνευματικὴ κορύφωση,
6. Ὁ Μέγας Κωνσταντῖνος ὡς ἐκκλησια-
στικὴ προσωπικότητα και Ἐπιλεγόμενα.
Τὸ ἔργο συμπληρώνεται ἀπὸ Εὑρετήριο
ὀνομάτων, ἕναν κατατοπιστικὸ κατά-
λογο μὲ τὶς Πηγὲς τῆς Βυζαντινῆς καὶ
Μεταβυζαντινῆς Περιόδου ποὺ ἀναφέ-
ρονται στὸ βιογραφούμενο ἅγιο, καὶ μία
πλήρη βιβλιογραφία.
Ὁ συγγραφέας στέκεται μὲ διάθε-
ση ἀντικειμενικότητας μπροστὰ στὴν
ἱστορία καὶ τὴν προσωπικότητα τοῦ
Μεγάλου Κωνσταντίνου καὶ μακριὰ ἀπὸ
ἐγκωμιαστικὲς ὑπερβολὲς σκιαγραφεῖ
τὴν προσωπικότητα τοῦ «ἥρωά» του,
ὅπως αὐτὴ ἀναδύεται μέσα ἀπὸ τὰ γεγο-
νότα καὶ τὶς ἱστορικὲς μαρτυρίες. Κρα-
τώντας ὡς σταθερὴ ἀρχὴ τὴν ἀναζήτηση
τῆς ἀλήθειας, ἐπιδιώκει καὶ ἐπιτυγχάνει
μέσα ἀπὸ μιὰ σύνθεση ἱστορικοῦ καὶ
πνευματικοῦ λόγου, νὰ διεισδύση στὸν
πυρήνα τῶν γεγονότων τῆς ἐποχῆς τοῦ
Μ. Κωνσταντίνου, ὥστε νὰ κατανοηθῆ
εὐχερέστερα ἡ προσωπικότητα τοῦ με-
γάλου ἐκκλησιαστικοῦ ἄνδρα, ὅπως
αὐτὴ παραδίδεται μέσα ἀπὸ τὶς ἱστορικὲς
μαρτυρίες. Παράλληλα, ὅπως κι ὁ ἴδι-
ος ὁ συγγραφέας τονίζει στὸν πρόλογό
του, ἀφήνει τὸ ἔργο νὰ ἐξελιχθῆ σὲ μία
διαλεκτικὴ ἀντιπαράθεση ἀντιθέτων
ἀπόψεων, γιατί «μόνον ἔτσι ἡ ἱστορικὴ
ἀλήθεια μπορεῖ νὰ καταστῆ πραγματικὴ
κατάκτηση πνευματικῆς καὶ ταυτόχρο-
να ἐπιστημονικῆς ἔρευνας».
Κι ἀναρωτιέται ὁ συγγραφέας: «Ποιὸς
ἦταν λοιπὸν πραγματικὰ ὁ Μ. Κων-
σταντῖνος; Χριστιανὸς ἢ εἰδωλολάτρης;
Ἄθρησκος ἢ πιστός; Συνειδητοποιημέ-
νος ἢ ὑποκριτὴς χριστιανός; Εγκλημα-
τίας ἢ ἐνάρετος; Μεγάλος ἢ ἀσήμαντος;
Εὐφυὴς ἢ κοινὸς πολιτικὸς νοῦς; Ένας
ὑπερμεγέθης καὶ ἐπίπλαστος ἱστορικὸς
μύθος κεντημένος γύρω ἀπὸ ἕνα μικρὸ
ἀληθινὸ πυρήνα ἢ μιὰ ἱστορικὴ πραγμα-
τικότητα; Ἅγιος καὶ Ἰσαπόστολος ἢ ἕνας
πολιτικὸς τυχοδιώκτης;»
Ὁ Δημήτρης Ἀποστολίδης ὅμως δὲν
περιορίζεται σὲ μία ἄγονη κριτικὴ ἀξι-
ολόγηση τῆς προσωπικότητας τοῦ Μ.
Κωνσταντίνου, ἀλλὰ καταγράφει τὰ γε-

109. γονότα καὶ τὶς ἀντιλήψεις τῆς ἐποχῆς,
ἀφοῦ ὅπως ὁ ἴδιος σωστὰ ἐπισημαίνει
«μιὰ σοβαρὴ προσπάθεια διείσδυσης
στὸν ψυχικὸ κόσμο τοῦ Μ. Κωνστα-
ντίνου προϋποθέτει καλὴ γνώση τῶν
συνθηκῶν, τῶν κοινονικοπολιτικῶν
δεδομένωνκαὶτῶνθρησκευτικῶνσυ-
σχετισμῶν, ὅπως εἶχαν διαμορφωθεῖ
στὰ τέλη τοῦ 3ου καὶ στὶς ἀρχὲς τοῦ
4ου αἰῶνα, ὅποτε καὶ κορυφώνεται ἡ
προσωπικότητα τοῦ Μ. Κωνσταντί-
νου μέσα ἀπὸ τὴ δημόσια δράση του».
Καὶ συνεχίζει ὁ συγγραφέας: «Εἶναι
χρήσιμο νὰ γνωρίζουμε πῶς ἡ ἐποχὴ
τοῦ Μ. Κωνσταντίνου δὲν συνιστᾶ
μιὰ ἁπλὴ ἐνδιάμεση χρονικὴ παρέν-
θεση ἀνάμεσα στὴν εἰδωλολατρία καὶ
τὸν χριστιανισμό. Δὲν γίνεται λόγος
γιὰ μιὰ συνηθισμένη μεταβατικὴ πο-
λιτισμικὴ περίοδο στὴν ἀνθρώπινη
ἱστορία, ἀλλὰ γιὰ μιὰ ἀνατροπὴ ὁλό-
κληρού του θεσμικοῦ πλέγματος τοῦ
δημόσιου βίου καὶ γιὰ ἕνα ριζικὸ με-
ταβολισμὸ τοῦ κοινωνικοῦ γίγνεσθαι.
Ἐκεῖνο ποῦ τροφοδοτεῖ αὐτὲς τὶς κο-
σμογονικὲς ἀλλαγὲς δὲν εἶναι ἁπλῶς
ἕνας διαφορετικὸς φιλοσοφικὸς στο-
χασμὸς τῆς ἀνθρώπινης σκέψης, ἀλλὰ
ἡ μεταμόρφωση τοῦ ἴδιου του ἀνθρώ-
που, ὁ ὁποῖος ἔχοντας ὡς ἀκαταγώνι-
στο σύμμαχό του τὴ διδασκαλία τοῦ
Κυρίου μας ἀλλάζει προσανατολισμὸ
καὶ πορεύεται στὴ βάση μιᾶς νέας
πνευματικῆς προοπτικῆς».
«Ο Μ. Κωνσταντῖνος», σημειώνει
ὁ Δημήτρης Ἀποστολίδης, «βρέθηκε
στὸ ἐπίκεντρο ὅλων αὐτῶν τῶν ἐξελί-
ξεων. Δὲν παρακολούθησε ἁπλῶς τὰ
γεγονότα οὔτε σύρθηκε ἀπὸ τὶς ἐξε-
λίξεις. Ἐκεῖνο ποὺ τὸν ἐνδιέφερε δὲν
ἦταν ἡ πολιτικὴ τοῦ ἐπιβίωση μέσα
ἀπὸ τὶς ἀντιφάσκουσες πνευματικὲς
συνιστῶσες καὶ τὶςἀντίρροπεςκοινω-
νικὲς δυνάμεις, ἀλλὰ ἡ ἑδραίωση τοῦ
ἐκκλησιαστικοῦ λόγου. Ὅσο κι ἂν ξε-
νίζη τὴ δυτικὴ λογιοσύνη, ὁ Μ. Κων-
σταντῖνος εἶχε πνευματικὴ ἄποψη.
Ἐλάχιστα ἐνδιαφέρει ἂν ἡ θεολογική
του συγκρότηση, σ' ἕνα μεγάλο μέρος
τῆς ζωῆς του δὲν ἦταν τόσο ἐπαρκῆς,
ὥστε νὰ μπορεῖ νὰ κατανοῆ καὶ νὰ
ἀφομοιώνη τὶς δογματικὲς ἀλήθειες
τῆς πίστης μας. Τὸ κρίσιμο στοιχεῖο
εἶναι πῶς ὁ Μ. Κωνσταντῖνος φρόντι-
σε ἀπὸ τὰ ἐναρκτήρια ἀκόμη βήματα
τοῦ δημόσιου βίου του, νὰ ἀπαλλαγῆ
ἀπὸ τὰ δεσμὰ τοῦ ρωμαϊκοῦ παγανι-
σμοῦ καὶ νὰ βαδίση στὸ μονοπάτι τῆς
χριστιανικῆς πίστης σύμφωνα μὲ τὶς
ὑποδείξεις τῆς μητέρας του. Θὰ ἔχου-
με τὴν εὐκαιρία νὰ διαπιστώσουμε
πῶς ἡ θρησκευτικὴ συνείδηση τοῦ
Μ. Κωνσταντίνου ὑπῆρξε μιὰ διαρκῆς
ροπὴ πρὸς τὶς χριστιανικὲς ἀλήθει-
ες καὶ παραδόσεις. Ὅμως ὁ Μ. Κων-
σταντῖνος δὲν στάθηκε μόνο σ' αὐτό.
Δὲν τοῦ ἦταν ἀρκετὸ τὸ ὅτι ἦταν ὁ
πρῶτος χριστιανὸς αὐτοκράτορας.
Φρόντισε ἡ προσωπικὴ πνευματι-
κή του ἐμπειρία νὰ καταστῆ κτῆμα
ὁλόκληρής της κοινωνίας τὴν ὁποία
κυβερνοῦσε. Μὲ μιὰ σειρὰ θεσμικῶν,
νομοθετικῶν, διοικητικῶν καὶ οἰκο-
νομικῶν μέτρων στήριξε τὸ ἔργο
τῆς Ἐκκλησίας ποῦ μόλις πρὶν λίγα
χρόνια τελοῦσε ὑπὸ διαρκῆ διωγμό.
Ἔτσι, στὴ χριστιανικὴ συνείδηση
ὁ Μ. Κωνσταντῖνος δὲν εἶναι μόνο
ὁ προστάτης αὐτοκράτορας, ἀλλὰ ὁ
ἰσαπόστολος ποὺ μὲ τὸ μεγαλεῖο της
ψυχῆς τοῦ ἀγκαλιάζει καὶ προστα-
τεύει τὴν Ἐκκλησία».
Χαράλαμπος Στεργιούλης
Δρ. Βυζαντινῆς Φιλολογίας

110. ΒΙΒΛΙΟΠΑΡΟΥΣΙΑΣΗ
Καινοτομία καὶ Παράδοση
Γεωργίου Ἰ. Μαντζαρίδη
Ἱερὰ Μεγίστη Μονὴ Βατοπαιδίου - Ἅγιον Ὄρος 2014
σσ. 324.

111. Πολυσέλιδο καλαίσθητο βι-
βλίο τοῦ Ὁμότιμου Καθηγητοῦ
τῆς Θεολογικῆς Σχολῆς Θεσσα-
λονίκης, κ. Γ. Μαντζαρίδη.
Τὸ ἔργο προλογίζει ὁ Πα-
νοσιολογιότατος Καθηγούμε-
νος τῆς Ἱερᾶς Μεγίστης Μονῆς
Βατοπαιδίου, Ἀρχιμανδρίτης
Ἐφραίμ, ποὺ ἀνέλαβε τὴν ἔκδο-
ση τοῦ ἔργου.
Στὴν εἰσαγωγή του ὁ κ.
Μαντζαρίδης ἐξηγεῖ ὅτι στόχος
τοῦ βιβλίου εἶναι νὰ συζητήσει
τὴ σχέση παράδοσης καὶ ἀνα-
νέωσης στὴν Ἐκκλησία.
Στὴν ἀνάπτυξη τοῦ βιβλίου
του ὁ κ. Μαντζαρίδης ἐξετάζει
τὸ θέμα ἀπὸ πολλὲς σκοπιὲς
καὶ καταλήγει στὸ συμπέρα-
σμα ὅτι ἡ παράδοση καὶ ἡ ἀνα-
νέωση εἶναι τὰ δομικὰ στοιχεῖα
τῆς ζωῆς τῆς Ἐκκλησίας.
Ἐνδιαφέρον βιβλίο ἑνὸς
καταξιωμένου ἀκαδημαϊκοῦ
θεολόγου ποὺ ἐκδίδεται τὴν
κατάλληλη στιγμή, ἀφοῦ ἡ
λεγόμενη «μεταπατερικὴ θεο-
λογία» μεσουρανεῖ στὶς θεολο-
γικὲς συζητήσεις τῶν ἡμερῶν
μας. Παρ' ὅλο ὅτι ὁ κ. καθη-
γητὴς δὲν ἀναφέρεται εὐθέως
σ' αὐτήν, ἐντούτοις ἡ θεωρη-
τικὴ ὑποδομὴ τοῦ βιβλίου του
ἔρχεται νὰ ἀπαντήσει ἔμμεσα
σ' αὐτὸ τὸ ἐρώτημα.

113. Πολλοὶ πιστεύουν ὅτι ἡ Ἑνωμένη Ρωμηοσύνη ἔχει χρήματα,
ἐπειδὴ προσφέρει δωρεὰν (ἢ σχεδὸν δωρεὰν) τὰ βιβλία καὶ τοὺς
ὀπτικοακουστικοὺς δίσκους ποὺ παράγει. Ἡ ἀλήθεια ὅμως εἶναι
ὅτι αὐτὰ ἐκδίδονται μὲ πολὺν κόπο, ἀπὸ ἀνιδιοτελεῖς ἐθελοντὲς
καὶ τὰ σχετικὰ ἔξοδα καλύπτονται ἀπὸ τὸ ὑστέρημα μελῶν τοῦ
σωματείου καὶ μερικῶν δωρητῶν. Οἱ ἀνελαστικὲς ἀνάγκες μας
ὅμως εἶναι πάντοτε μεγαλύτερες ἀπὸ τὰ ἔσοδα ποὺ δύνανται νὰ
εὑρεθοῦν μὲ αὐτὸν τὸν τρόπο. Καὶ βέβαια ἡ ἔλλειψη χρημάτων
εἶναι καὶ ἡ κύρια αἰτία ποὺ καθυστερεῖ ἡ ἔκδοση τῶν περιοδικῶν
μας.
Ὅμως, ἐπειδὴ τελοῦμε σὲ ἀπόλυτη ἐπίγνωση τῶν δυσκολιῶν
τῶν συνανθρώπων μας, εἶναι ἀρχή μας νὰ μὴν ζητοῦμε βοήθεια,
ἀλλά ἀντιθέτως, ὅπου μποροῦμε, νὰ προσφέρουμε καὶ νὰ ἐνι-
σχύσουμε.
Ἀρωγὸς σὲ αὐτή μας τὴ στάση εἶναι βέβαια καὶ οἱ συνδρομητὲς
τῶν περιοδικῶν μας, ἰδίως ἂν πλήρωναν ὅλοι τους τὴ συνδρομή
τους. Τὸ τελευταῖο θὰ ἦταν μία μεγάλη βοήθεια γιὰ νὰ συνεχί-
σουμε τὴ μικρὴ προσφορά μας...
…
ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ
ΣΗΜΕΙΩΜΑ
ΠΡΟΣ ΤΟΥΣ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΕΣ
Ἀγαπητοὶ συνδρομητές,

114. 113
ΠΑΡΑΚΟΛΟΥΘΕΙΤΕ ΤHN
ΑΧΕΛΩΟΣ TV
«ΣΤΟ ΚΕΝΤΡΟ Ο ΑΝΘΡΩΠΟΣ»
ΔΕΛΤΙΟ ΣΥΝΔΡΟΜΗΣ
ΕΤΗΣΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗ: ΕΣΩΤΕΡΙΚΟΥ: 20 ΕΥΡΩ, ΕΞΩΤΕΡΙΚΟΥ: 40 ΕΥΡΩ
ΤΡΑΠΕΖΙΚΟΣ ΛΟΓΑΡΙΑΣΜΟΣ: Eurobank, IBAN: GR4002603220000140200352972, BIC: EFGBGRAA
ΠΕΙΡΑΙΩΣ: SWIFT-BIC: PIRBGRAA 5253-059675-650, IBAN: GR67 0172 2530 0052 5305 9675 650
Πρός: «ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ» ΚΕΝΤΡΟΝ ΕΝΟΤΗΤΟΣ ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
Μοναστηρίου 225, 54628 Μενεμένη-Θεσσαλονίκη, τηλέφωνο.: 2310 552207, τηλεομοιότυπο.: 2310 552209
ΣΤΟΙΧΕΙΑ ΣΥΝΔΡΟΜΗΤΗ
ΟΝΟΜΑΤΕΠΩΝΥΜΟ:
ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
Τ. Κ.: ΠΟΛΗ: ΧΩΡΑ:
ΕΠΑΓΓΕΛΜΑ / ΙΔΙΟΤΗΤΑ:
ΤΗΛΕΦΩΝΑ:
ΗΛΕΚΤΡΟΝΙΚΗ ΔΙΕΥΘΥΝΣΗ:
(ΠΑΡΑΚΑΛΟΥΜΕ ΣΥΜΠΛΗΡΩΣΤΕ ΟΛΑ ΤΑ ΠΕΔΙΑ)

115. Τηλέφωνo: 2310 55 22 07, Email: contact@enromiosini.gr
www.enromiosini.gr
ΕΚΔΟΣΗ ΤΟΥ ΚΕΝΤΡΟΥ ΕΝΟΤΗΤΟΣ
ΚΑΙ ΜΕΛΕΤΗΣ-ΠΡΟΒΟΛΗΣ ΤΩΝ ΑΞΙΩΝ ΜΑΣ
«ΕΝΩΜΕΝΗ ΡΩΜΗΟΣΥΝΗ»