SlideShare a Scribd company logo
1 of 20
ЛЕКЦ 12
 Халдварт өвчин, вирус
 «Вирус» гэдэг нь маш жижиг, өвчин үүсгэгч
бөгөөд микробыг шүүж тогтоодог жижигхэн
нүхтэй шүүрийг нэвчин өнгөрөх чадалтай тул
түүнийг «шүүрдэг» вирус гэж нэрэлдэг.
 Вирус өөрийн химийн найрлагаараа эсийн
протоплазмийн уурагтай төстэй
нуклепротейд юм. Вирусын онцлог нь амьд
эсийн дотор үржин хуримтлагдаж чадах
бөгөөд амьд бие махбодиос гадна тусгайдаа
амьдарч чаддаггүй явдал мөн.
АНХ НЭЭСЭН ХҮН
 Вирусын тухай сургаалын үндсийг оросын
эрдэмтэн Д. И. Ивановский (1864—1920)
тавьжээ. Тэрээр өнгөрсөн зууны сүүлч үед
(1892), олон тооны ажиглалт туршилтын
үндсэнд тамхины цоохордох өнчинг
үүсгэгчийн талаар вирусын тухай агуу их
санааг гаргаж дэлхийн нийтэд алдаршив.
 Д. И. Ивановский, вирусыг нээж түүний
зөвхөн амьд амьтны биед үржин хөгждөг
гэж үзсэн нь одоо хүртлэх үеийн
судалгаануудад батлагдсаар байна.
 1935 онд тамхины цоохордолтыг үүсгэгч
вирусыг анх удаа Америкийн био химич,
вирусологч Стенли, талст байдлаар гарган
авчээ.
ВИРУСЫН ОНЦЛОГ
 Вирусын онцлог нь амьд эсийн дотор үржин
хуримтлагдаж чадах бөгөөд амьд бие
махбодиос гадна тусгайдаа амьдарч
чаддаггүй явдал мөн. Өвчтэй ургамлаас
эрүүл ургамалд вирусын тархахад хатган
сорох амны эрхтэнтэй шавжууд чухал үүрэг
гүйцэтгэнэ. Бүх вирусууд их халуун, химийн
бодист сайн тэсвэртэй. Зарим вирус
халдварлах чадвараа алдалгүйгээр 90°-ын
халууныг даана. улема, формалин мэтийн
химийн хорт бодисууд их концентрацтай
байхдаа вирусыг сулруулан доройтуулж
чаддаг.
ВИРУСЫН БҮТЭЦ
 вирусын молекулын жинг усны молекулын
жинтэй харьцуулан үзэхэд 30 000 000-д хүрэх
буюу усны молекул жингээс бараг 2 сая
дахин их болох нь илрэв. Иймд вирусын
бүтэц хэдий хир нарийн болох нь илт байна.
 Вирусын бүтцийг судлахад минутад 100—200
мянган эргэх чадвартай центрифуг,
электроны (30 000—50 000 дахин өсгөх
чадал бүхий) микроскоп, рентгений туяа
зэрэг судалгааны орчин үеийн аргууд их тус
үзүүлж байна.
ВИРУСЭН ӨВЧНИЙ ЭХ ҮҮСВЭР
 Вирусын өвчний эх үүсвэр үндэс үр,
булцуу заримдаа үрийн дотор өвөлждөг.
Иймд вирусын өвчнийг жилээс жилд
дамжуулагч гол эх үүсвэр нь тариалах
материал болж өгнө. Мөн түүнчлэн хоёр
ба олон наст зэрлэг ургамалд үлдэн
хоцорч таримал ургамалд өвчин тарааж ч
болдог. Зарим вирус, тараагч шавжийн
биед өвөлждөг.
ХАЛДВАРЛАЛТ
 Вирус ургамлын эсийн шүүсэнд байдаг тул
өвчтэй ургамлаас эрүүлд шилжих явдал
түүний шүүсээр дамждаг. Ургамлын
ургалтын хугацаанд вирусын өвчний
шилжин тархах явдал голчлон хатган
сорох амны эрхтэнтэй цикад, баясаа,
ургамлын бөөс, трипс мэтийн шавжийн
тусламжаар явагдана.
 Үүнд: шавжууд амны сорох хоолойгоор
вирус бүхий шүүсийг сорон авах ба дахин
эрүүл ургамал дээр очиж хооллох үедээ
түүнийг хатган шүүсний хоолойгоор
ургамлын эдрүү шүлсээ хийхэд вирусыг
хамт оруулна. Жишээлбэл: ургамлын
бөөсний шүлсний хоолойн хөндлөн огтлол
0,2—0,3 микрон байхад ихэнхи вирусын
хэмжээ 0,015— 0,03 микрон байдаг.
ӨВЧИН ТАРААХ БАЙДЛААР 2 АНГИЛНА.
1. Вирус, түүнийг тараагч шавьж хоёрын
холбоо янз бүр байдаг. Энэ харилцаа
холбооны байдлыг харгалзан өвчин
тараагч шавьжийг хоёр хэсэгт хувааж
болох юм. Үүнд: нэг хэсэг шавьжууд
өвчтэй ургамлын вирусыг эрүүл ургамалд
хооллосныхаа дараа тэр дор нь
дамжуулна. Ийм шавжид ургамлын бөөс,
бясаа орох ба иймд эдгээр нь вирусыг
тараагч жинхэнэ дамжуулагчид биш юм.
2. Харин зарим шавж өвчтэй ургамлаас
халдварыг авмагц дамжуулалгүй нилээд
хугацаа өнгөрсний дараа дамжуулна. Энэ
хугацаанд өвчин үүсгэгч вирус шавжийн
биед халдварлуулах чадвараа алдалгүй
хадгалагдаж байдаг. Үүний тоонд юуны өмнө
цикад орно. Зарим шавьж тодорхой дүрсийн
өвчин үүсгэгч вирусыг дамжуулах
зохилдоотой болсон байдаг. Тухайлбал:
овъёосны сагсайх өвчний вирусыг хар цикад
тараадаг.
ВИРУСЭН ӨВЧНИЙ ИЛРЭЛЭХ БАЙДАЛ
 Вирусэн өвчинг хээрийн нөхцөлд түүний гадаад
илрэлийн байдлаар танина. Вирусэн өвчний
хамгийн их тарахмал шинжийн нэгд навч ба
ургамлын бусад эрхтний өнгө өөрчлөгдөх явдал
мөн. Өвчилсөн эд цайвар ногоон, цайвар шаргал
хэсгүүдтэй байдаг. Цоохордохын хажуугаар
навчны илтэс үрчлээтэх, буржийх, никрозод орох
(үхэх) зэрэг шинжүүд илрэнэ. Ийм шинжийг
цоохордолт гэдэг.
 Вирусаар өвчилсөн ургамлын эс богиносон
хлоропластууд гэмтэж түүний ассимляцлах
ажиллагаа багасана. Тухайлбал: цоохордолтоор
чихрийн манжин өвчлөхөд түүний сахарын хэмжээ
13%-иар буурах ба төмсний ургац 50% хүртэл
 Вирусын зарим өвчин гаднаас харахад
танигдахгүй шахам байдаг тул түүний
шүүсээр эрүүл ургамлыг халдварлуулж
танина. Харин вирусууд голчлон тодорхой
дүрсийн ургамалд халдварладгийг санах
хэрэгтэй. .
 Их дулаан уед вирусын өвчин их тархаж
хөнөөл учруулна. Иймд дулаан, халуун өмнө
зүгийн нутгуудад их хөнөөл учруулдаг. Харин
сэрүүн бүсэнд овъёосны сагсайх өвчин
(Эрхүү муж г. м.) тархжээ.
ТЭМЦЭХ АРГА
 Вирусэн өвчинтэй тэмцэхэд урьчилан
сэргийлэх ажил чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд:
тариалах материалыг зөв сонгон авах
хэрэгтэй. Ийм учраас ургалтын хугацаанд
өвчний тархалтыг хязгаарлахын тулд өвчтэй
ургамлыг түүж устгана. Ялангуяа үрийн
талбайд энэ арга хэмжээг заавал авч явуулах
хэрэгтэй.
 Ээлжлэн тариалалт чухал үүрэгтэй.
 Зарим үед вирус тараагч хортон шавьжийн
эсрэг химийн аргаар тэмцэнэ.

More Related Content

What's hot

Buurnii lekts13pptx
Buurnii lekts13pptxBuurnii lekts13pptx
Buurnii lekts13pptxbulgaaubuns
 
Зүрхний анатоми ба физиологи
Зүрхний анатоми ба физиологиЗүрхний анатоми ба физиологи
Зүрхний анатоми ба физиологиCardiologistofmnums
 
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetseg
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetsegарьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetseg
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.UyangatsetsegSosoo Byambaa
 
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309Ganhuyag Hishigmaa
 
хоолны хордлого
хоолны хордлогохоолны хордлого
хоолны хордлогоSosoo Byambaa
 
бшдз ын онцлог
бшдз ын онцлогбшдз ын онцлог
бшдз ын онцлогАШУҮИС
 
бөөр ялгаруулах тогтолцооны эмгэг
бөөр ялгаруулах тогтолцооны  эмгэгбөөр ялгаруулах тогтолцооны  эмгэг
бөөр ялгаруулах тогтолцооны эмгэгOyundari.Ts mph
 
шүлтийн металл
шүлтийн металлшүлтийн металл
шүлтийн металлBavuuhand Bavuu
 
давсганд гуурс тавих
давсганд гуурс тавихдавсганд гуурс тавих
давсганд гуурс тавихSosoo Byambaa
 
Биологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxБиологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxGanzorigUlziidash1
 

What's hot (20)

Buurnii lekts13pptx
Buurnii lekts13pptxBuurnii lekts13pptx
Buurnii lekts13pptx
 
Зүрхний анатоми ба физиологи
Зүрхний анатоми ба физиологиЗүрхний анатоми ба физиологи
Зүрхний анатоми ба физиологи
 
чихрийн шижин
чихрийн шижинчихрийн шижин
чихрийн шижин
 
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetseg
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetsegарьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetseg
арьсны мөөгөнцөрт өвчний эмчилгээ.Uyangatsetseg
 
Mb l7
Mb l7Mb l7
Mb l7
 
Lecture 1
Lecture 1Lecture 1
Lecture 1
 
Hla
HlaHla
Hla
 
Lecture9
Lecture9Lecture9
Lecture9
 
Цусны эргэлт
Цусны эргэлт Цусны эргэлт
Цусны эргэлт
 
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309
Blok 17.-hepatobiliary-and-pancreatic-disorders-0309
 
хоолны хордлого
хоолны хордлогохоолны хордлого
хоолны хордлого
 
бшдз ын онцлог
бшдз ын онцлогбшдз ын онцлог
бшдз ын онцлог
 
бөөр ялгаруулах тогтолцооны эмгэг
бөөр ялгаруулах тогтолцооны  эмгэгбөөр ялгаруулах тогтолцооны  эмгэг
бөөр ялгаруулах тогтолцооны эмгэг
 
шүлтийн металл
шүлтийн металлшүлтийн металл
шүлтийн металл
 
Lecture 4
Lecture 4Lecture 4
Lecture 4
 
Хоол боловсруулах тогтолцоо
Хоол боловсруулах тогтолцооХоол боловсруулах тогтолцоо
Хоол боловсруулах тогтолцоо
 
давсганд гуурс тавих
давсганд гуурс тавихдавсганд гуурс тавих
давсганд гуурс тавих
 
Биологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptxБиологийн молекулууд.pptx
Биологийн молекулууд.pptx
 
тамжид
тамжидтамжид
тамжид
 
Mb l5
Mb l5Mb l5
Mb l5
 

Viewers also liked

Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheelatuya68
 
хичээлийн хөтөлбөр энто
хичээлийн хөтөлбөр энтохичээлийн хөтөлбөр энто
хичээлийн хөтөлбөр энтоbatsaikhan khongorzul
 
вакцин
вакцинвакцин
вакцинtuya0507
 
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдал
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдалгазрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдал
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдалMunhuu
 
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээл
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээлЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээл
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээлBayarlkham Byambaa
 
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийн
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийнмубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийн
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийнhuugii hudree
 
менингит - -мэдрэл судлал
менингит - -мэдрэл судлалменингит - -мэдрэл судлал
менингит - -мэдрэл судлалМөнхтуул Г
 
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүх
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүхургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүх
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүхswsaraa
 

Viewers also liked (20)

вирус
вирусвирус
вирус
 
Lekts7
Lekts7Lekts7
Lekts7
 
Trichomonas vaginalis
Trichomonas vaginalisTrichomonas vaginalis
Trichomonas vaginalis
 
Altaa hicheel
Altaa hicheelAltaa hicheel
Altaa hicheel
 
Boom
BoomBoom
Boom
 
боом
боомбоом
боом
 
лекц 11 энто
лекц 11 энтолекц 11 энто
лекц 11 энто
 
хичээлийн хөтөлбөр энто
хичээлийн хөтөлбөр энтохичээлийн хөтөлбөр энто
хичээлийн хөтөлбөр энто
 
вакцин
вакцинвакцин
вакцин
 
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдал
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдалгазрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдал
газрын тосны бүтээгдэхүүний алдагдал
 
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээл
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээлЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээл
ЖДҮ эрхлэгчдэд зориулсан Байгаль орчны зээл
 
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийн
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийнмубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийн
мубис н математик байгалын ухааны сургуулийн биологийн 3-р ангийн
 
вирус гэж юу вэ
вирус гэж юу вэвирус гэж юу вэ
вирус гэж юу вэ
 
вирус
вирусвирус
вирус
 
Нян
НянНян
Нян
 
менингит - -мэдрэл судлал
менингит - -мэдрэл судлалменингит - -мэдрэл судлал
менингит - -мэдрэл судлал
 
лекц 14 энто
лекц 14 энтолекц 14 энто
лекц 14 энто
 
Боом өвчин Boom
Боом өвчин BoomБоом өвчин Boom
Боом өвчин Boom
 
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүх
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүхургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүх
ургцуёөамал судлалын шинжлэх ухаан хөгжсөн түүх
 
лекц 11 энто
лекц 11 энтолекц 11 энто
лекц 11 энто
 

Similar to лекц 12 энто

Presentation 14 fowel diseases
Presentation 14 fowel diseasesPresentation 14 fowel diseases
Presentation 14 fowel diseasesbatsuuri nantsag
 
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2batsuuri nantsag
 
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон batsuuri nantsag
 
Биологийн хичээлийн лекц 8
Биологийн хичээлийн лекц 8Биологийн хичээлийн лекц 8
Биологийн хичээлийн лекц 8enkhmaa1986
 
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэг
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэглекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэг
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэгbatsuuri nantsag
 
лекц 3. ям, балцруу
лекц 3. ям, балцруу лекц 3. ям, балцруу
лекц 3. ям, балцруу batsuuri nantsag
 
Presentation2 infection and infectious disease
Presentation2 infection and infectious diseasePresentation2 infection and infectious disease
Presentation2 infection and infectious diseasebatsuuri nantsag
 
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэл
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэллекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэл
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэлbatsuuri nantsag
 
зайн сургалт.вирус
зайн сургалт.вирусзайн сургалт.вирус
зайн сургалт.вирусChangmi Rose
 
халдварт саа
халдварт саахалдварт саа
халдварт сааHongoroo Zayts
 

Similar to лекц 12 энто (20)

лекц 12 энто
лекц 12 энтолекц 12 энто
лекц 12 энто
 
Presentation 14 fowel diseases
Presentation 14 fowel diseasesPresentation 14 fowel diseases
Presentation 14 fowel diseases
 
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2
лекц 2. бруцеллез, цусан халдварт 2
 
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон
лекц 16. ку чичрэг, энзоот зулбалт, сохор догол, годрон
 
Биологийн хичээлийн лекц 8
Биологийн хичээлийн лекц 8Биологийн хичээлийн лекц 8
Биологийн хичээлийн лекц 8
 
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэг
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэглекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэг
лекц 6. цэцэг, шөвөг яр, эфимер чичрэг
 
Шувууны томуу
Шувууны томууШувууны томуу
Шувууны томуу
 
лекц 3. ям, балцруу
лекц 3. ям, балцруу лекц 3. ям, балцруу
лекц 3. ям, балцруу
 
Presentation2 infection and infectious disease
Presentation2 infection and infectious diseasePresentation2 infection and infectious disease
Presentation2 infection and infectious disease
 
Covid-19 /Хүүхдийн их эмч, хоол судлагч, АУ-ны доктор Ч.Өлзийбүрэн/
Covid-19 /Хүүхдийн их эмч, хоол судлагч, АУ-ны доктор Ч.Өлзийбүрэн/  Covid-19 /Хүүхдийн их эмч, хоол судлагч, АУ-ны доктор Ч.Өлзийбүрэн/
Covid-19 /Хүүхдийн их эмч, хоол судлагч, АУ-ны доктор Ч.Өлзийбүрэн/
 
Эбола вирус
Эбола вирусЭбола вирус
Эбола вирус
 
Mb l8
Mb l8Mb l8
Mb l8
 
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэл
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэллекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэл
лекц 4 лептоспироз, вибриоз, уушиг гялтангийн үрэвсэл
 
Presentation 7 zoonosis 1
Presentation 7 zoonosis 1Presentation 7 zoonosis 1
Presentation 7 zoonosis 1
 
Mb l3
Mb l3Mb l3
Mb l3
 
зайн сургалт.вирус
зайн сургалт.вирусзайн сургалт.вирус
зайн сургалт.вирус
 
халдварт саа
халдварт саахалдварт саа
халдварт саа
 
Lekts mb 1
Lekts mb 1Lekts mb 1
Lekts mb 1
 
Ppth8
Ppth8Ppth8
Ppth8
 
Ppth8
Ppth8Ppth8
Ppth8
 

More from batsaikhan khongorzul

хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалbatsaikhan khongorzul
 
хичээлийн төлөвлөгөө гео
хичээлийн төлөвлөгөө геохичээлийн төлөвлөгөө гео
хичээлийн төлөвлөгөө геоbatsaikhan khongorzul
 
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжхичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжbatsaikhan khongorzul
 
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалbatsaikhan khongorzul
 
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжхичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжbatsaikhan khongorzul
 
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалbatsaikhan khongorzul
 

More from batsaikhan khongorzul (20)

цэц лекц 5
цэц лекц 5цэц лекц 5
цэц лекц 5
 
цэц лекц 4
цэц лекц 4цэц лекц 4
цэц лекц 4
 
цэц лекц 3fg
цэц лекц 3fgцэц лекц 3fg
цэц лекц 3fg
 
цэц лекц 3fg
цэц лекц 3fgцэц лекц 3fg
цэц лекц 3fg
 
цэц лекц 2
цэц лекц 2цэц лекц 2
цэц лекц 2
 
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
 
хичээлийн төлөвлөгөө гео
хичээлийн төлөвлөгөө геохичээлийн төлөвлөгөө гео
хичээлийн төлөвлөгөө гео
 
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжхичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
 
үаа лекц 7
үаа лекц 7үаа лекц 7
үаа лекц 7
 
үаа лекц 8
үаа лекц 8үаа лекц 8
үаа лекц 8
 
үаа лекц 5
үаа лекц 5үаа лекц 5
үаа лекц 5
 
үаа лекц 4
үаа лекц 4үаа лекц 4
үаа лекц 4
 
үаа лекц 3
үаа лекц 3үаа лекц 3
үаа лекц 3
 
үаа лекц 2
үаа лекц 2үаа лекц 2
үаа лекц 2
 
үаа лекц 1
үаа лекц 1үаа лекц 1
үаа лекц 1
 
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
 
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойжхичээлийн төлөвлөгөө ойж
хичээлийн төлөвлөгөө ойж
 
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлалхичээлийн төлөвлөгөө судлал
хичээлийн төлөвлөгөө судлал
 
лекц 15 энто
лекц 15 энтолекц 15 энто
лекц 15 энто
 
лекц 10 энто
лекц 10 энтолекц 10 энто
лекц 10 энто
 

лекц 12 энто

  • 1. ЛЕКЦ 12  Халдварт өвчин, вирус  «Вирус» гэдэг нь маш жижиг, өвчин үүсгэгч бөгөөд микробыг шүүж тогтоодог жижигхэн нүхтэй шүүрийг нэвчин өнгөрөх чадалтай тул түүнийг «шүүрдэг» вирус гэж нэрэлдэг.  Вирус өөрийн химийн найрлагаараа эсийн протоплазмийн уурагтай төстэй нуклепротейд юм. Вирусын онцлог нь амьд эсийн дотор үржин хуримтлагдаж чадах бөгөөд амьд бие махбодиос гадна тусгайдаа амьдарч чаддаггүй явдал мөн.
  • 2.
  • 3.
  • 4.
  • 5. АНХ НЭЭСЭН ХҮН  Вирусын тухай сургаалын үндсийг оросын эрдэмтэн Д. И. Ивановский (1864—1920) тавьжээ. Тэрээр өнгөрсөн зууны сүүлч үед (1892), олон тооны ажиглалт туршилтын үндсэнд тамхины цоохордох өнчинг үүсгэгчийн талаар вирусын тухай агуу их санааг гаргаж дэлхийн нийтэд алдаршив.
  • 6.  Д. И. Ивановский, вирусыг нээж түүний зөвхөн амьд амьтны биед үржин хөгждөг гэж үзсэн нь одоо хүртлэх үеийн судалгаануудад батлагдсаар байна.  1935 онд тамхины цоохордолтыг үүсгэгч вирусыг анх удаа Америкийн био химич, вирусологч Стенли, талст байдлаар гарган авчээ.
  • 7. ВИРУСЫН ОНЦЛОГ  Вирусын онцлог нь амьд эсийн дотор үржин хуримтлагдаж чадах бөгөөд амьд бие махбодиос гадна тусгайдаа амьдарч чаддаггүй явдал мөн. Өвчтэй ургамлаас эрүүл ургамалд вирусын тархахад хатган сорох амны эрхтэнтэй шавжууд чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Бүх вирусууд их халуун, химийн бодист сайн тэсвэртэй. Зарим вирус халдварлах чадвараа алдалгүйгээр 90°-ын халууныг даана. улема, формалин мэтийн химийн хорт бодисууд их концентрацтай байхдаа вирусыг сулруулан доройтуулж чаддаг.
  • 8.
  • 9. ВИРУСЫН БҮТЭЦ  вирусын молекулын жинг усны молекулын жинтэй харьцуулан үзэхэд 30 000 000-д хүрэх буюу усны молекул жингээс бараг 2 сая дахин их болох нь илрэв. Иймд вирусын бүтэц хэдий хир нарийн болох нь илт байна.  Вирусын бүтцийг судлахад минутад 100—200 мянган эргэх чадвартай центрифуг, электроны (30 000—50 000 дахин өсгөх чадал бүхий) микроскоп, рентгений туяа зэрэг судалгааны орчин үеийн аргууд их тус үзүүлж байна.
  • 10.
  • 11. ВИРУСЭН ӨВЧНИЙ ЭХ ҮҮСВЭР  Вирусын өвчний эх үүсвэр үндэс үр, булцуу заримдаа үрийн дотор өвөлждөг. Иймд вирусын өвчнийг жилээс жилд дамжуулагч гол эх үүсвэр нь тариалах материал болж өгнө. Мөн түүнчлэн хоёр ба олон наст зэрлэг ургамалд үлдэн хоцорч таримал ургамалд өвчин тарааж ч болдог. Зарим вирус, тараагч шавжийн биед өвөлждөг.
  • 12. ХАЛДВАРЛАЛТ  Вирус ургамлын эсийн шүүсэнд байдаг тул өвчтэй ургамлаас эрүүлд шилжих явдал түүний шүүсээр дамждаг. Ургамлын ургалтын хугацаанд вирусын өвчний шилжин тархах явдал голчлон хатган сорох амны эрхтэнтэй цикад, баясаа, ургамлын бөөс, трипс мэтийн шавжийн тусламжаар явагдана.
  • 13.  Үүнд: шавжууд амны сорох хоолойгоор вирус бүхий шүүсийг сорон авах ба дахин эрүүл ургамал дээр очиж хооллох үедээ түүнийг хатган шүүсний хоолойгоор ургамлын эдрүү шүлсээ хийхэд вирусыг хамт оруулна. Жишээлбэл: ургамлын бөөсний шүлсний хоолойн хөндлөн огтлол 0,2—0,3 микрон байхад ихэнхи вирусын хэмжээ 0,015— 0,03 микрон байдаг.
  • 14. ӨВЧИН ТАРААХ БАЙДЛААР 2 АНГИЛНА. 1. Вирус, түүнийг тараагч шавьж хоёрын холбоо янз бүр байдаг. Энэ харилцаа холбооны байдлыг харгалзан өвчин тараагч шавьжийг хоёр хэсэгт хувааж болох юм. Үүнд: нэг хэсэг шавьжууд өвчтэй ургамлын вирусыг эрүүл ургамалд хооллосныхаа дараа тэр дор нь дамжуулна. Ийм шавжид ургамлын бөөс, бясаа орох ба иймд эдгээр нь вирусыг тараагч жинхэнэ дамжуулагчид биш юм.
  • 15. 2. Харин зарим шавж өвчтэй ургамлаас халдварыг авмагц дамжуулалгүй нилээд хугацаа өнгөрсний дараа дамжуулна. Энэ хугацаанд өвчин үүсгэгч вирус шавжийн биед халдварлуулах чадвараа алдалгүй хадгалагдаж байдаг. Үүний тоонд юуны өмнө цикад орно. Зарим шавьж тодорхой дүрсийн өвчин үүсгэгч вирусыг дамжуулах зохилдоотой болсон байдаг. Тухайлбал: овъёосны сагсайх өвчний вирусыг хар цикад тараадаг.
  • 16.
  • 17. ВИРУСЭН ӨВЧНИЙ ИЛРЭЛЭХ БАЙДАЛ  Вирусэн өвчинг хээрийн нөхцөлд түүний гадаад илрэлийн байдлаар танина. Вирусэн өвчний хамгийн их тарахмал шинжийн нэгд навч ба ургамлын бусад эрхтний өнгө өөрчлөгдөх явдал мөн. Өвчилсөн эд цайвар ногоон, цайвар шаргал хэсгүүдтэй байдаг. Цоохордохын хажуугаар навчны илтэс үрчлээтэх, буржийх, никрозод орох (үхэх) зэрэг шинжүүд илрэнэ. Ийм шинжийг цоохордолт гэдэг.  Вирусаар өвчилсөн ургамлын эс богиносон хлоропластууд гэмтэж түүний ассимляцлах ажиллагаа багасана. Тухайлбал: цоохордолтоор чихрийн манжин өвчлөхөд түүний сахарын хэмжээ 13%-иар буурах ба төмсний ургац 50% хүртэл
  • 18.  Вирусын зарим өвчин гаднаас харахад танигдахгүй шахам байдаг тул түүний шүүсээр эрүүл ургамлыг халдварлуулж танина. Харин вирусууд голчлон тодорхой дүрсийн ургамалд халдварладгийг санах хэрэгтэй. .  Их дулаан уед вирусын өвчин их тархаж хөнөөл учруулна. Иймд дулаан, халуун өмнө зүгийн нутгуудад их хөнөөл учруулдаг. Харин сэрүүн бүсэнд овъёосны сагсайх өвчин (Эрхүү муж г. м.) тархжээ.
  • 19.
  • 20. ТЭМЦЭХ АРГА  Вирусэн өвчинтэй тэмцэхэд урьчилан сэргийлэх ажил чухал үүрэг гүйцэтгэнэ. Үүнд: тариалах материалыг зөв сонгон авах хэрэгтэй. Ийм учраас ургалтын хугацаанд өвчний тархалтыг хязгаарлахын тулд өвчтэй ургамлыг түүж устгана. Ялангуяа үрийн талбайд энэ арга хэмжээг заавал авч явуулах хэрэгтэй.  Ээлжлэн тариалалт чухал үүрэгтэй.  Зарим үед вирус тараагч хортон шавьжийн эсрэг химийн аргаар тэмцэнэ.