Mangle 2451
Upcoming SlideShare
Loading in...5
×
 

Like this? Share it with your network

Share

Mangle 2451

on

  • 1,571 views

 

Statistics

Views

Total Views
1,571
Views on SlideShare
1,571
Embed Views
0

Actions

Likes
0
Downloads
7
Comments
0

0 Embeds 0

No embeds

Accessibility

Categories

Upload Details

Uploaded via as Adobe PDF

Usage Rights

© All Rights Reserved

Report content

Flagged as inappropriate Flag as inappropriate
Flag as inappropriate

Select your reason for flagging this presentation as inappropriate.

Cancel
  • Full Name Full Name Comment goes here.
    Are you sure you want to
    Your message goes here
    Processing…
Post Comment
Edit your comment

Mangle 2451 Document Transcript

  • 1. Ulah Sakadar Nurutan L elang Jabatan, kadieunakeun mah remen jadi kacapangan. Kitu téh, di antaran satutas Joko Widodo (Jokowi), Gubernur DKI, ngayakeun lélang jabatan. Carana, sajumlah jabatan diparebutkeun kalayan ngaliwatan tes. Saperti nu kabandungan sawatara waktu ka tukang, apan jabatan lurah jeung camat gé, ngaliwatan lélang di Batawi mah. Cara jeung gaya Jokowi loba nu nurutan. Ngan, tangtu wé nu tumali jeung jabatan mah ulah sakadar nurutan. Hartina, dina nataharkeun jeung ngagunakeunana kudu bener-bener daria tur pinuh ku balitungan. Mémang, nangtukeun pajabat saperti di DKI Jakarta atawa di Kota Badung, hak prerogatif gupernur atawa walikota. Atuh, upama pajabat ngagunakeun hak, taya salahna. Asal, tujuanan geusan kamaslahatan balaréa. Atuh, si éta pajabat deuih sakuduna leuwih mentingkeun masarakat batan pamingpinna. Mitra, tumali sareng jabatan, dina nomer ieu Manglé ngolongan pamanggih Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., Dokotr Administrasi Publik wedalan Universitas Padjadjaran. Ceuk H. Deden, nangtukeun jabatan téh kudu neueul kana tujuan, demi kapentingan palayanan ka masarakat. Ku lantaran kitu, nu dipilih téh, cenah, kudu dumasar kana ‘merit system’ sangkan nu kapilih luyu jeung kekecapan ‘the right men on the right place’ téa. Hartina, éta jabatan téh ditempatan ku jalma nu pangmerenahna. Geusan ngahasilkeun pajabat nu merenah dina tempatna, ceuk H. Deden gumantung kana cara jeung saha nu milihna. Dina milihna ogé kudu ‘obyektif’. Kudu bener-bener nu kapilih téh nu panghadena. Ulah lantaran ‘deuheus’ atawa aya kapentingan nu nyamuni, saperti ‘males budi’.*** PAMEDAL PT. Manglé Panglipur, PANARATAS R.H. Oeton Muchtar (Alm), Ny. RHE. Rohamina Sudarmika (Almh), Wahyu Wibisana, PUPUHU/GIRANG RUMPAKA Oedjang Daradjatoen M., PANASEHAT USAHA Teddy Kharsadi, WAKIL PUPUHU Abdullah Mustappa, RUMPAKA SENIOR Karno Kartadibrata, Ny. Hana Rohana S., RUMPAKA Elin Samsuri, Ensa Wiarna, Dian 0SIUPP: No. 034/SK/Menpen/SIUPP/CI/1986 Hendrayana, Eep Nandang R, Narti. PANANGKES: Ensa Wiarna; SEKREANGGOTA SPS JABAR No. 50/AB/BAFD/XII/69 TARIS RUMPAKA Rudi H. Tarmidzi, PANATA LAKSANA Ayi Sundana, DOKUBANK: Bank Mandiri Cab. Bandung Alun-alun No. 130-00920.32518, MENTASI Ny. Ai Suryati, JURU-POTRET Reisyan, PANATA RUPA/PRACETAK Bank BNI Cab. A-A No. 24455350 Cucu Rahmat S, Bachrudin, ILUSTRATOR Agus Mulyana, KORESPONDEN ISSN: 0852-8217 Asep GP, Hj. Cucu (Kota Bandung); Enung (Kab. Bandung); Uun Juharyanti ALAMAT REDAKSI/TU/IKLAN: (Tasikmalaya); Gun-Gun (Purwakarta); Aam Amirah (Karawang); Armega Sista Jl. Lodaya No. 19 Bandung 40262 Telp. 022-7303438 Fax 022(Pandeglang); Dali Sumarli, S.Pd. (Sumedang). PRODUKSI Endang, Jaja, Ade, 7309720 IKLAN Unay Sunardi, Dedi Asmarahadi PANATA HARTA Herno Hernawan, E-MAIL: - redaksimangle@yahoo.com Ai Nawangsih, PANATA DUUM Dicky M. Rafiudin, Dikdik Djoko S. - facebook: Majalah Sunda Mangle
  • 2. 20 Srikandi Lain Dewi Panonpoé nu keur sumedeng mentrangan, mawa hanaang jeung bayeungyang nu teu bisa disingkahan deui. Malah di sabudeureun, kebul knalpot tina mobil-mobil nu ngareteyep masih anteng maturan sapangeusi mobil nu harita keur ditumpakan. Teu ngan semet dinya, lampu beureum stopan milu moncorong, mobil ngarengkog eureun dina tengah-tengah keukeupan.... 6 LAPORAN Atlit Mancanagra Ngjajal Umpalan Citarum IMPLIK-IMPLIK Pasanggiri Tembang Sunda Cianjuran sa-Jawa Barat Piala Ida Widawati 2013 ........................................................... 8 PURIDING PURINGKAK Ririwa di Pakemitan Féndy Sy. Citrawarga ..................... 24 Potret : Reisyan SAJAK S ­ ekar­Manglé ELVIRA Panata Rias & Raksukan: Sanggar Ayu Busana (Galery Rias Pengantin) Komplek Neglasari Jl. Neglarasa No. 9 Ujung Berung – Bandung Telp. 022 – 70432343 HP: 08122395408 Ti Lebah Maruyung Keur nu nganteur Atép Kurnia .................................... 27 Sabot Nungguan Budak Sakola Nyi Roro ............................................. 26 NU MANEUH Lawang Saketeng ................................. 1 Kaca Tilu ............................................. 3 Munara Cahya ................................... 14 Dongeng Aki Guru ............................ 17 Mimbar Atikan .................................. 21 Gedong Sate ...................................... 28 Mangle Rumaja .................................. 31 Katumbiri .......................................... 36 Nyusur Galur ..................................... 42 Carpon Lucu ..................................... 49 Pangalaman Para Mitra ..................... 50 Ha... Ha... Ha ..................................... 52 Bale Bandung .................................... 54 Tarucing Cakra .................................. 55 Lempa Lempi Lempong .................... 56 BANDUNG-BANDUNG CARITA NYAMBUNG Lelang Jabatan Ulah Ukur Gagayaan ......................................................... 46 CARITA PONDOK Srikandi Lain Dewi Tatang Zaelani Tirtawijaya .............. 18 Tilu Menit Panungtungan Ipung Thaifur Abu Yazid .................... 22 Carita Sarebu Samalem (182) ............................................................. 10 Gogoda Ka Nu Ngarora (20) M.A. Salmun ............................................................. 12 Ceu Nonoy Putra Ua Banagara (4) HD. Bastaman ............................................................. 48
  • 3. Adiluhung W aktu muka Pasanggiri Tembang Sunda Cianjuran Piala Ida Widawati 2013 di STSI Bandung, Ibu Otje Djungdjunan nétélakeun yén ku bangsa deungeun mah Tembang Sunda téh diaku mangrupa karya seni adiluhung. Dina Kamus Besar Bahasa Indonésia, adiluhung téh hartina tinggi mutunya. Lain Ibu Popong wungkul anu nyebutkeun kitu téh. Geus réa nu séjénna gé anu nyarita kitu. Malah Mh Rustandi Kartakusuma mah leuwih tandes, Tembang Sunda mah matak kaluar cimata. Lamun teu nepi ka ceurik, éta mah can jadi urang Sunda. Tapi umumna mah kitu, ngan semet dumasar kana pamanggih bangsa batur baé. Tembang Sunda téh kaasup salasahiji seni Sunda anu mindeng diondang jeung ditanggap di nagara batur. Tur umumna tara aya nu nguciwakeun. Suksés baé. Atuh bangsa batur anu diajar jeung naliti Tembang Sunda ogé geus aya sababaraha urang. Padahal batur mah nyarita kituna téh jeung enyana deuih. Pintonan Tembang Sunda di nagara batur mah salawasna payu. Hartina, nu lalajona loba, aprésiatif jeung lalajona téh bari mayar. Mahal deuih mayarna ogé da anu baralik manggung di ditu datangna deui ka urang téh sok ngagémbol. Ari di urangna sorangan kumaha? Kungsi babalagonjangan ka sababaraha urang, lamun ngayakeun pintonan Tembang Sunda tur nu lalajona kudu mayar, kira-kirana Manglé 2451 bakal loba nu datangna? Taya saurang gé anu kalawan tandes nyebutkeun bakal bisa, bakal loba nu lalajona. Jeung mayarna gé mahal deuih. Sigana, pangna kitu téh lantaran tacan dicoba. Gugum Gumbira nyebutkeun kungsi mintonkeun jaipongan di hotél Homann Bandung bari nu lalajona kudu mayar. Cenah nu lalajo téh pinuh-pinuh baé. Tapi éta téh kajadianana sababaraha puluh taun ka tukang. Di urang mah tayohna lalajo pintonan kasenian Sunda bari mayar téh tacan lumrah. Mun aya pintonan seni Sunda, nu ngalalajoanana téh biasana mah ngahaja diondang. Malah teu kurang-kurang anu di panglalajoanana téh bari disuguhan sagala. Tapi, boa-boa kaayeunakeun baé kituna téh. Da béh ditu béh ditu mah, mun lalajo sandiwara di Sri Murni upamana, apan sok mayar. Lamun bener kitu naon sababna? Padahal urang Sunda ayeuna anu baleunghar pasti leuwih loba batan opat puluh taun ka tukang. Moal kitu pangna hayang sarwa gratis baé téh sabada urang saréréa wanoh ka nu ngaranna proposal? Apan ayana kabiasaan ngajukeun proposal lamun para seniman aya kahayang téh kakara kadieunakeun. Sri Murni anu gedongna di Pasar Kosambi bisa dipastikeun tacan wawuheun ka nu ngaranna proposal. Kabisaan ngajukeun proposal mah minangka produk tina mangsana pangwangunan nasional anu maceuh dina mangsa Orde Baru. Ngan sigana jadi silih tempuh- keun. Sri Murni jeung kasenian Sunda séjénna lus-les laleungitan lantaran nu lalajona bari nyaeutikan. Ngajaga supaya ulah tumpur, nya dibantuan sina hirup deui ku ayana proposal téa. Anu ngabayuanana pamaréntah. Suwargina Kang Apung SW anu kungsi kedal téh. Saurna, Akang mah sakapeung sok sirik ka Darso. Lamun Akang saparakanca hayang ngayakeun pasanggiri Tembang Sunda, kakara bisa jalan lamun proposalna geus disatujuan. Ari Darso mah teu kitu. Laluasa bisa manggung henteu gumantung kana proposal. Lamun geus nepi ka dinya, biasana losna téh sok jadi kana pangaresep. Kasenian bakal terus hirup lamun anu mikaresepna loba kénéh. Ari Tembang Sunda apan loba anu mikaresepna, lin? Tangtu bakal terus kapapanjangan. Béda atuda. Tembang Sunda mah ulah disaruakeun. Apan disarebutna ogé adiluhung. Jadi ras deui ka bangsa deungeun téa. Apan dina sakalina nyebut adiluhung téh bari jeung prakna. Hartina, maranéhna mah resep ngalalajoanana jeung resep kana mayarna. Mangkaning mayarna gé mahal deuih. Lamun urang agul pédah ceuk batur Tembang Sunda téh adiluhung, kuduna urang gé nurutan maranéhanana. Resep lalajona téh jeung resep mayarna deuih. Lamun urang ngan semet agul-agul nyebut adiluhung kana Tembang Sunda bari lalajona embung mayar, sigana ngaranna téh nya munapék téa. AM 3
  • 4. Ngimpi! Wakil Presiden Teureuh Sunda Sampurasun! Ais Pangampih Mangle, sawatara ka tukang pernah rame, cenah inohong Sunda boga kahayang, nyaeta Wakil Presiden kudu urang Sunda. Tah, kahayang eta nu harita heuras ditepikeunana teh, beuki dieu mah beuki melempem. Malahan, lamun harita mah atas nama lembaga bada jeung pamarentah, ayeuna mah nu kakuping teh saukur pribadi-pribadina. Keur Simkuring mah, harita reueus kacida. Kahayang masarakat Sunda dirojong ku pamarentah jeung para inohongna. Ngan kadieunakeun kahayang kitu, sapertina mustahil. Soalna, cek simkuring mah, dug ces! Ari aya kumpulan wae, hareuras. Tapi waktu baralik ka pagawean atawa ka kandang parteyna mah, saperti nu poho. Disebut aranjeunna poho atawa ngahaja poho, gampang dibuktikeunana, nyaeta, nepi ka ayeu na can aya deklarasi para ketuaketua partey wilayah di Jawa Barat, masalah pentingna wakil presiden ti Sunda. Hartina, maranehna sieun ku pusat. Padahal, keur simkuring mah, penting pisan para ketua partey wilayah di Jawa Barat sapuk kana penting na wakil presiden teureuh Sunda. Anu ngarojong jeung anu siap dirojong ti tatar 4 Sunda, memang pernah aya hawar-hawar, saperti Moh. Jumhur Hidayat. Ngan, nyakitu tea, asana kolot-kolot Sunda jiga nu arera atawa satengahsatengah. Henteu katingal bener-bener ngadukungna. Contona wae, Paguyuban Pasundan can wani ngajeblagkeun spanduk gede, upamana di tempat asup tol, nu unina yen Jumhur; Urang Sunda, Pantes jadi Wakil Presiden 2014, jeung conto-conto sejenna. Lain wae Jumhur Hidayat, tapi oge tokoh sejenna, saperti H. Ahmad Heryawan. Ngan, nyakitu deui, ti ayeuna teu tembong persiapanana. Jelas, upama teu tembong ti ayeuna, hartina teu aya persiapanana, geus pasti, wacana wakil presiden urang Sunda saukur kahayang wungkul, saukur bisa ngomong wungkul, saukur daek ngabudah jeung sabangsana. Saha nu pantes keur ngarumuskeun lengkahlengkah muru wakil presiden Sunda? Nu jelas, pamarentah Jawa Barat jeung Paguyuban Pasundan kudu naratas deui. Kakara lembaga atawa paguyuban sejenna nyarusul. Naha bakal bisa? Lamun teu bisa, mustahil, wakil presiden ti Sunda bakal tinekanan. Ulah ngimpi, upama saukur boga kahayang wungkul mah. Tah, sakitu surat ieu kasanggakeun ka Mangle. Mudah-mudahan tiasa dimuat. Hatur nuhun. Wassalam. Mang Abdul Ti Cileunyi Bandung rangan teh meureun, lantaran kurang perhatian ti urang Sunda sorangan. Buktina, naha nyaah ka Sunda? Naha tos langganan Mang le? Mangga uih deui ka diri sewang- Reueus ka Majalah Mangle Sampurasun! Damang Nyi Mangle? Duh sono pisan ka nu geulis teh. Ieu mah ho yong nepikeun ka sono wae ka Mangle. Simku ring mah reueus pisan da ka Mangle teh. Padahal ayeuna teh jaman globali sasi, tapi aya ku bisa, bet Mangle masih keneh tiasa medal. Aslina reueus jeung muji pisan. Ngagawean produk lokal keur kiwari mah, henteu gampang. Malahan lolobana mah pada ninggal keun. Lantaran, cek maranehna lain garapan pikahareu peun nu terus maju. Tapi, cek simkuring mah henteu kitu, Mangle angger kudu terus miara basa Sunda, masa keur meungkeutkeun rasa duduluran. Keur maheutkeun rasa silih mikanyaah. Lantaran deuih, simkuring mah yakin, nagara ieu ngahijina teh lantaran ayana beda-beda suku jeung baha sa. Ku kituna, terus terang ka Mangle reueus kacida. Mugi teras medal. Anapon kadieunakeun, eusina beuki ngurangan, meureun nu salah mah urang sadayana wae. Lantaran, ngu- sewangan. Nuhun Nyi Mangle, cover-coverna beuki geulis. Wassalam. Ibu Hj. Mien Ti Cihaurbeuti Ciamis Ngalereskeun Assalamualaikum wr, wb Nengetan artikel Tilu Album Imas Permas dina Manglé No. 2442 wedalan 19 — 25 Séptémber 2013 kaca 26 dugi ka 28, dina éta seratan nami simkuring diserat UPIN PRAWIRASUTISNA (Sababaraha kali diserat kitu, hartosna sanés salah citak). Anu sakedahna UKIN PRAWIRASUTISNA. Sim kuring sanés pejabat ogé sanés jalmi penting. Nanging kahartos rupina saupami ngaran téh kanggo tiap jalmi ngagaduhan ajén husus keur dirina. Sumawonna lepat saaksara bakal lepat hartosna. Mugi janten uninga ka sadaya nu aya patulapatalina sareng seratan kasebat. Hatur nuhun. Wassalam pun, Ukin Prawirasutisna Manglé 2451
  • 5. DI KIWARI MACA BIHARI (26) Catetan Budaya YAYAT HÉNDAYANA (Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda Unpas) Monyét Dibéré Séséngkéd K AAYAAN sarupa kieu, tangtu waé dina harti nu teu hadé, nyokona téh dina sistim. Ku lantaran kitu, pikeun ngabebenah kaayaan téh nu kudu pangheulana dirobah téh nyaéta sistimna. Kitu cék pamanggih para ahli. Sistim naon? Sakabéh sistim cenah. Sistim kahirupan. Sistim pamaréntahan. Sistim pamaréntahan di urang kiwari, héngkér teuing. Ku lantaran héngkér teuing, pamaréntahan téh remen éléh ku nu diparéntahna. Padahal di mana-mana baé ogé pamaréntah mah teu kaci éléh. Kudu salawasna meunang. Pangna éléh téh bisa jadi ku lantaran ngarasa salah. Apan pancén pamaréntah téh di mamana ogé ngaraharjakeun rahayat. Tapi apan di urang henteu kitu. Nu nyangking kalungguhan di pamaréntahan tara ieuh mikiran rahayat. Teu kasiwer balas mikiran kapentingan dirina sorangan. Mahabuna korupsi di urang nya ku lantaran sistimna nu salah. Sistimna méré teuing lolongkrang ka sugri nu aya dina éta sistim pikeun basilat. Sistimna ngabibita ka sugri nu aya dina éta sistim pikeun curaling. Teu mustahil jalma hadé gé ari nyampak aya lolongkrang pikeun curaling mah jaadi kabawakeun. Komo pikeun jalma-jalma nu kasang-tukangna geus aya ulat basilat. Pikeun jalma-jalma samodél kitu mah teu bina ti “monyét dibéré séséngkéd”. Teu nyampak gé séséngkéd téh ditéangan apan ku monyét mah. Kari-kai, ieu disampakkeun pisan. Pikeun jalma basilat mah, lolongkrang keur korupsi téh henteu weléh ditéangan. Ari ieu nyampak Manglé 2451 pisan. Lolongkrangna lega pisan. Nya piraku teuing lolongkrang anu sakitu gedéna téh henteu dimangpaatkeun onaman. Ku sistim nu dijalankeun kiwari, lolongkrang téh nyampak di mana di mendi. Di éksékutif aya, di legislatif nyampak, di yudikatif pon kitu deui. Mana pantes jalma-jalma nu katohyan korupsi téh jalma-jalma nu mibanda kalungguhan nu nangtukeun. Jalma-jalma anu aya dina sistim. Nu di luar sistim mah tara pisan kabéjakeun. Ku lantaran kitu sistimna kudu dirobah. Kudu ditéangan sistim nu sabna jalma nu aya dina éta sistim ngarasa aya nu ngawas. Lain ngan sakadar ku “jiga” modél ayeuna. Pancén legislatif apan ngawaskeun pagawéan éksékutif malar gawéna tru méngpar tina tujuan ngaraharjakeun rahayat. Yudikatif, kayaning jaksa, hakim jeung nu pancénna nanjeurkeun hukum, kuduna mah ngawaskeun dua “pilar démokrasi” lianna, nyaéta éksékutif jeung legislatif. Éta pancén nu diatur sakitu hadéna téh henteu ieuh dijalankeun, da nya kitu téa “padarubak sisi samping”. Silih ma’lum, silih “tau sama tau” da puguh saruana, papada dolog kana ngamangpatkeun lolongkrang pikeun korupsi. Aya nu nyalahkeun ka jalmana, lain kana sisimna. Da cenah, sistimna geus alus. Nu goréng téh jalma-jalma nu aya dina éta sistim. Da lamun jalmana hadé mah moal ieuh kapincut ku pagawéan teu hadé. Jalma hadé mah moal ieuh nurutan batur nu milampah pagawéan teu hadé. Dina milih jalma-jalma pikeun ngeusian sistim nu aya téh kudu bener-bener disaring kalawan daria. Tapi apan di urang gé nya kitu pisan. Lebah ngagkat jalma téh éstu teu sagawayah. Aya anu disebut “fit and proper test” téa apanan. Nya kitu, pikeun néangan jalma nu nu teu kabitaan najan lolongkrangna aya. Cohagna, teu kawas “monyét dibéré séséngkéd”. Jalma nu gugon tuhon kana sikep hirupna nu teu galideur, lempeng, teu kabawa ku sakaba-kaba. Tapi apan kitu buktina. Nu lulus “fit and proper test” gé sok “nyolong badé”. Jiga heueuh jujur, padahal ucing garong. Kitu kabutianana apan. Nu hadé awalna kalah katohyan goréng tungtungna. Pangna kitu nya ku sabab sistimna téa. Sistim nunyadiakeun lolongkrang pikeun basilat. Ana kitu, nu kudu dioméan téh naon atuh? Sistimna, atawa jalmana? Meureun kudu duanana, nya sistimna nya jalma-jalmana. Hartina téh robah heula sistimna malar teu nyadiakeun lolongkrang pikeun basilat. Geus kitu kakara néangan jalma pikeun ngeusian éta sistim. Da piraku sugan teu aya pisan jalma jujur di antara puluhan juta nu jaradi pagawé pamaréntah téh. Lamun ti jero geus dianggap euweuh nu eucreug, atuh nya kapaksa néangan ti luar. Sistimna kudu dirobah heula. Geus dirobah téangan jalmana nu bakal pihadéeun. Nu boga pancén milih, kudu nyingkahan sikep “pada rubak sisi samping”, komo ngahaja “méré séséngkéd ka monyét” mah.*** yayat.hendayana@gmail.com, Ketua Pengelola Akademi Budaya Sunda (ABS)-Unpas 5
  • 6. Atlit Mancanagra Ngajajal Umpalan Citarum Umpalan Citarum matak ngirut. Kitu keur pasalancar mah. Matak, teu sing anéh upama Citarum jadi tempat kokojayan atlit mancanagara. Ngan, naon waé mangpaatna? *** G awir Citarum nu biasa tiiseun téh robah jadi pangjugjugan. Nu rajeg di dinya mencrong ka nu keur kekerelepan tilem-timbul. Tapi, taya saurang ogé nu nulungan, kalah patingareuyah nyumangetan. Enya, apan nu kekerelepan tilem-timbul téh lain titeuleum, tapi pamilon lomba nu ngadu jajatén ‘nalukeun’ umpalan cai Citarum dina kajuaraan Selancar Sungai 2013, di wewengkon Ciputat, Kabupaten Bandung Barat, Propinsi Jawa Barat. Kagiatan salancar diwalungan Citarum, mémang tingkat dunya. Atuh, nu daratang ka éta tempat gé ti sababaraha nagara, saperti ti Amerika, Perancis, jeung sajabana. Arinyana téh, atlit-atlit olah raga cai nu biasa ngajajal ombak laut jeung umpalan cai walungan di manamana. Ngahudang Sumanget Dina sual kokojayan, pribumi gé teu éléh ku sémah mancanagara. Boh kokojayan di laut boh di walungan, loba nu geus manukna. Atuh, teu kolot teu budak loba nu mahér ngojay nu saterusna boga kaludeung jeung kamampuhan jadi pasalancar sarta boga anléh milu lomba. Hasilna, atuh teu sing tambi lumayan, da puguh pribumi gé dina salahsahiji nomer lomba mah jadi pinunjul, saperti Yudi, Edy, jeung Hermawan. 6 Arinyana, mampuh ngadu jajatén jeung atlet kawakan tingkat dinya, kalayan dina gaya bébas mah, teu sing éléh jajatén. Kagiatan The First Riverboarding World Competition 2013 téh anu lumangsung 7 nepi ka 10 Nopember téh nyesakeun lalangsé nu mistina disingraykeun. Naon téa? Enya, apan sual ‘ajen’ cai Citarum nu mingkin dieu mingkin kotor. Tah, kaayan cai kawas kitu gé, kungsi jadi bangbaluh keur parapamilon mah. Apan, di antarana gé aya nu ngabolaykeun teu tulus miluan lomba lantaran, ceuk arinyana, cai Citarum téh kotor, teu merenah keur kokojayan dipaké olah raga! Ngan, tarekah panitia gé teu kurang-kurang. Sagala rupana ditataharkeun. Antukna, éta kagiatan téh bisa dilaksanakeun luyu jeung rarancang nu ditataharkeun. Atuh, pangbagéa ti pamilon gé kacida hadéna. Arinyana loba nu muji éndahna alam sabudeureunana! Upama Citarum kotor jeung caina bau, lantaran mémang ukur jadi pamiceunan. Kokotor ti imah jeung ti pabrik jigna téh loba nu ka Citarum. Atuh, éta walungan mah ukur katempuhan, da kumaha ti girangna. Ajén cai walungan, kumaha ti girangna. Mun ti sunggapanana kotor, ka hilir gé moal teu kitu. Atuh, mun urang girang miceunan kokotor, balukarna mah keur nu di hilir. Hartina, nalingakeun walungan mah lir ngalirna cai, kudu sapapanjag éta walungan jeung sapapanjangna. Citarum Bihari Citarum kareueus urang Jawa Barat. Eta walungan téh pangpanjangna di tatar Sunda mah, ngaliwatan sababaraha kota jeung kabupatén. Mimitina ti pakidulan Bandung , Cianjur, Purwakarta, jeung Karawang. Ahirna, ngamuara di laut Jawa. Nepi ka abad ka-19, eta walungan téh sarana patalimarga. Parahuparahu patinggeuleuyeung balayar pangpangna mah ti girang ka hilir kalayan ngakut hasil tatanén jeung kebon. Di lembur-lembur nu kaliliwatan aya pameuntasan , sakalian pangreureuhan nu balayar dina parahu. Eta walungan boga sajarah panjang. Kungsi jadi tapel wates alam nu misahkeun dua kakawasaan, saperti Galuh jeung Karajaan Sunda, ogé Kasultanan Cirebon jeung Banten. Kiwari, mémang lain bihari. Citarum remen jadi mamala. Mun usum ngijih, caina limpas ka lemburlembur. Kitu téh, saperti nu remen kaalaman ku urang Bandung pakidulan. Atuh, mun usum halodo, caina gé ngolétrak kajaba kotor, runtah nyayeud! Léngkah Jinek Ceuk kekecapan kolot, mun butuh supana kudu daék miara catangna. Kitu deui mun butuh ku Citarum, tangtu wé kudu dijaga jeung dipiara. Da, éta walungan téh mahala- mahayu, kumaha manusana, ahirna mah! Nu neundeun kanyaah ka walungan Citarum, memang loba. Malah, komunitas atawa organisasi nu nyaah ka eta walungan ge teu kurang-kurang. Ngan, nya kitu, hasilna mah tacan saperti nu dipiharep. Buktina, cai Citarum téh mingkin dieu mingkin kotor. Aturan-aturan miara lingkungan, remen teu katalingakeun. Antukna, rupa-rupa aturan téh mintul Manglé 2451
  • 7. Gupernur Jawa Barat Citarum ngirut atlit mancanagara Kaayaan sabagian Citarum ayeuna Manglé 2451 tur teu peurahan! Karep miara lingkungan ogé jolna téh ti parapasalancar tingkat dunya. Apan dina panutupan kagiatan, aya deklarasi, maheutkeun tekad, milu ngarojong miara walungan nu aya di mana waé, kaasup walungan Citarum. Harita, karep kitu téh dihaminan ku Gupernur Jawa Barat, H. Ahmad Heryawan nu hadir dina éta acara. Gupernur gé nétélakeun, pihakna teu weléh satékah polah miara jeung ningkatkeun ajén Ciatarum. Malah, cenah, tarékah kitu téh lain ukur lalambé tapi geus prak ti taun 2008 kénéh. Atuh, pangrojong Pemda Jawa Barat ka organisasi nu mikanyaah Citarum gé teu kurang-kurang. Ngan, cenah, hasilnamémang can nyugemakeun sarta kudu leuwih dihangkeutkeun deui. Geusan miara Citarum, ceuk Gubernur Jawa Barat, pihakna gé geus nangtukeun léngkah anu jinek. Ngan tangtu wé luyu jeung kamampuhan. Hartina, léngkah kitu téh bakal ngeureuyeuh, tapi jinek udaganana. Léngkah munggaran, dina 2014, ngabebenah Citarum di bagian sunggapan, dua puluh kilométér heula, dimimitian ti wewengkon Situ Cisanti, nu aya di wewengkon Kabupaten Bandung. Dina lengkah saterusna, nuluykeun deui hanca garapan kalayan sasaranana lima welas kilometer. Ti dinya diteruskeun deui sapuluh kilometer, sarta disambung lima kilometer deui. “Tangtu we garapanana gé sagala rupana,” pokna. Ngabebenah walungan, mémang lain ukur miara caina, tapi deuih lingkunganana. Ku lantaran kitu, ngahéjokeun deui lingkungan nu mangaruhan walungan Citarum kudu jadi garapan gawé nu daria. Saterusna, dina miara ajén cai, ngajaga tur ngariksa sagala rupa nu bakal mangaruhan kana ajén cai. Contona, cenah, nu mariceun kokotor boh ti imah-imah boh ti industri teu meunang langsung dikamalirkeun ka walungan, saacan disaring jadi cai ‘beresih’ nu teu matak ngotoran walungan. Matak, cenah, nu leuwih penting téh kasadaran sakumna masarakat sangkan teu sagawayah miceun kokotor ka walungan. *** (AS/Ensa) 7
  • 8. Pasanggiri Tembang Sunda Cianjuran sa-Jawa Barat Piala Ida Widawati 2013 P ROSESI dibukana Pasanggiri Tembang Sunda Cianjuran Piala Ida Widawati 2013, diwangun ku pagelaran nu kawilang langka. Gelar tari téh dipirig kacapi suling, henteu ku gamelan kawas ilaharna. Koréograferna Iwa Permana SSen, ti Mitra Seni Inten Dewangga, geus hasil magelarkeun pintonan anu satéma jeung acara, henteu incah tina kacapi suling jeung Tembang Sunda Cianjuran. Ieu prosési dideudeul ku sapuluh penari, lima jajaka (Gilang, Gatot, Dadan, Zainal jeung Denny), jeung lima wanoja (Uum, Adé, Yuka, Alma jeung Mira), minangka lambang yén nu bakal jadi juara téh aya lima wanoja jeung lima jajaka. Gilang nu ngalambangkeun spirit (sumanget) kaagungan Prabu Siliwangi, ngabéwarakeun ku lagu, yén bakal turun rundayan petétan Tembang Sunda. Kostum bodas minangka ciri warna kembang malati, ngaran Lingkung Seni nu ngayakeun ieu acara. Salian ti éta, pulas bodas lambang kasucian, nambahan nuansa hidmat kana suasana. Penari jajaka geus reres ngibing, dariuk dina panggung. Burudul iringan Ida dituturkeun ku mojang penari, limaan 8 nanggeuy dua piala bergilir Ida Widawati, ti lawang asup Gedong Sunan Ambu, STSI Bandung. Ida nembang lagu bubuka ku Cianjuran dina Kulukulu Bem. Lulus banglus, prosési téh réngsé kalawan hidmat jeung dangiangan. Dina obrolan jeung “Mangle”, Ketua Panitia Herry Supriadi dibarengan ku Ida Widawati nétélakeun yén cita-cita ngayakeun ieu pasanggiri téh geus ti baréto. Sanajan harita mah nu kacipta ku Ida téh saukur ruang lingkup Garut, tempat lahirna. Taya maksud nanaon, iwal ti hayang ngahiap ka generasi ngora anu micinta tembang Sunda. Lebar cék Ida, lamun petétan téh henteu disambat. Ieu cita-cita Ida téh dipadungdengkeun jeung para tokoh tembang. Bet loba nu protés, naha cenah maké saukur ruang lingkup Garut, apan ngaran Ida téh geus lega ambahanana, nepi ka tingkat nasional, malah internasional. Tapi Ida angger asa bingung kénéh. Na ti mana ngawaragadanana? Tapi dina émprona mah nu milu ngarojong téh henteu saeutik. Geura wé, di antarana aya ti YPK, Kadisbudpar Jawa Barat, STSI Bandung, Damas, Ju- gala, Pangauban Kawih Sunda, GPFS Garut, NF Record, Mitra Seni Inten Dewangga, Paguyuban Tembang Sunda Cianjuran Jawa Barat jeung Ranggon Cijagra. Can kaasup sumbangan moril ti rekan-rekan Ida jeung Herry. Di antarana Mamah Dasimah, Neneng Dinar, Ida Rosida, Ai Eka, Lenny, jste. Malah Tintin Suparyani, nu kungsi jadi Juag Oma dina Gending Karesmen Ceurik Oma, ngahadiahan kacapi indung jeung rincik. Ieu kacapi dipasrahkeun ka Kabupatén Garut, daérah anu panglobana ngirimkeun wawakil patandang. Lain Goong Nabeuh Manéh Basa Ida Widawati kudu biantara ngalaporkeun ieu kagiatan, katara rada dumareuda. Kagagas, meureunan pédah cita-citana laksana. Ida gé sasadu, cenah da kakara munggaran pidato hareupeun umum. “Hapunten da tangtos seueur kakiranganana,” cék Ida. “Paralun sanés badé goong nabeuh manéh, ngayakeun ieu kagiatan téh, tapi éstu clik tina haté nu wening, hoyong ngiring ngarojong ngawanohkeun seni tradisional Sunda ka generasi muda. Teu pisan-pisan Manglé 2451
  • 9. gaduh rasa tos janten tokoh. Ieu mah keur adi-adi, pun anak, boa pun incu, hayu urang mumulé seni Tembang Sunda ku urang sadaya,” cék Ida. Kadisbudpar Jawa Barat, Drs Nunung Sobari MM mah harita kénéh dina pangbagéana nyebutkeun yén Ida teusing goong nabeuh manéh, tapi goongna ditabeuh ku batur. Ngaran Ida téh geus kakoncara salaku panembang senior, anu ti taun 1970-an geus iciki- salahsawios kasenian adiluhung. Piraku urang henteu reueus,” cék Ibu Otje. Teu wudu rempeg. Nu méré pangbagéa téh salian ti Ny Popong Otje Djundjunan salaku anggota DPRRI Komisi X, ogé wawakil Kementrian Pariwisata dan Ekonomi Kretatif ti Jakarta. Malah di antara hadirin, salian ti seniman tembang, kawih jeung seniman séjénna, ogé loba tokoh masrakat, budayawan nu ngahaja nyaksian boh bung dina widang Tembang Sunda kalawan henteu pegat. Nu mawi kagiatan Bu Ida, ku Disbudpar dirojong pisan,” cék Nunung. “Ida Widawati jeung Lingkung Seni Malati ngalangkungan Pasanggiri Tembang Sunda kanggo rumaja 14 dugi ka 19 taun, némbongkeun tarékah pewarisan ajén luhung seni mamaos. Ku ayana ieu tarékah Ida, muga-muga tiasa ngaronjatkeun minat urang Sunda, hususna para nonoman, sing langkung miwanoh tur mikacinta Seni Tembang Sunda, “ cék Eka Gandara WK, Ketua Umum Pangauban Kawih Sunda Jawa Barat. Ari Gubernur Jawa Barat dina sambutan tinulisna, nétélakeun yén ajén budaya daérah téh ku pamaréntah dijadikeun salah sahji kakuatan sosial pikeun ngaraketkeun persatuan jeung kesatuan. Ku kituna Gubernur miharep ieu kagiatan bisa nambahan ajén inajén budaya tur dampakna positif kana pembinaan jeung pengembangan Tembang Sunda Cianjuran. Dina ahirna mah bakal ngamuara kana tumuwuhna budaya nasional, malah internasional.” “Seni Tembang Sunda téh geus diangken ku dunya internasional, jadi dina pembukaan boh dina penutupan acara. Di antarana aya Ajip Rosidi, Gugum Gumbira, Abdullah Mustappa, Endang Karman, Yus Wiradiredja, Karno Kartadibrata, Uu Rukmana, HD Bastaman jeung réa-réa deui. Manglé 2451 Lagu nu dipasanggirikeun Tina katerangan Ketua Panitia Pasanggiri, Herry Supriadi jeung Hasan Syafrudin, tétéla anu disebut Tembang Sunda dina ieu pasanggiri, nya éta Cianjuran. Lagu-laguna ngawengku Papantunan, Jejemplangan, Dedegungan, Rarancagan jeung lagu-lagu Panambih; dina dua laras, Pélog jeung Sorog. Ieu pasanggiri téh lumangsung di STSI Bandung ti 10-13 Nopémber 2013, nu miluna aya 51 urang, diancokeun keur masyarakat umum, wawakil sakola atawa utusan daérah sa-Jawa Barat, keur mojang jajaka anu umurna 14-19 taun tur geus ngawasa lalaguan nu dipasanggirikeun, di antarana Kentar Ajun, Asmarandana Polos, Wani-wani, Mupu Kembang, Rajamantri, Cinta Waas, jeung Nandasa. Ari lagu panambih, di antarana Angin Peuting, Selabintana, Ka Saha, Lembur Singkur. Piala Kajuaraan Sabada para finalis tandang makalangan, diajén ku para juri, Herry Suheriyanto, Neneng Fitri jeung Kari Mulyana, pasanggiri nangtukeun heula dua puluh finalis jajaka jeung mojang. Saterusna para finalis diajén deui dina babak final. Pikeun golongan mojang, pinunjul kahiji beunang ku Fadila Nur Asifah ti Bandung, kadua Reka Diah Pasha ti Garut, katilu Sri Ningsih ti Bandung, harepan I Nurul Cholidania ti Bandung jeung harepan II Silvi Risviani ti Sumedang. Ari pikeun golongan jajaka, pinunjul kahiji beunang ku Arief Abdul Rochman ti Bandung, kadua Dika Dzikriawan ti Cianjur, katilu Muhammad Ridwan ti Bandung, harepan I. M Raudia Sukma ti Garut, jeung harepan II, M. Imam Maulana ogé ti Garut. Mojang jeung jajaka juara kahji, narima piala bergilir, piala tetep jeung duit kadeudeuh. Ari pinunjul kadua nepi ka harepan sarua pada-pada narima piala tetep jeung duit kadeudeuh. Gedéna kadeudeuh téh Rp 30 juta keur saréréa. Salian ti éta kabéh pinunjul narima medali kajuaraan, smartphone ti sponsor, jeung payung ti Ibu Otje. Dina pidato panutupna Kadisbudpar Jawa Barat Drs Nunung Sobari, MM nandeskeun kabungahna nyaksian lobana nonoman anu miluan kana ieu pasanggiri. Ieu ngandung harti, seni Tembang Sunda bakal loba nu neruskeun. “Numutkeun Unesco, unggal poé loba basa indung nungtutan ilang tanpa karana, lantaran nu makéna nungtutan laleungitan. Eta dina basa. Kitu deui dina seni. Upami masarakatna tos teu hoyongeun ilubiung deui dina Tembang Sunda, tangtos senina téh bakal ilang. Alhamdulillah, ningali sakieu rempegna para nonoman anu ngariring mikacinta Tembang Sunda, kahariwang seni urang bakal kawas jati kasilih ku junti téh teu aya ayeuna mah. Reugreug. Ieu acara téh sanés kagiatan Disbudpar sareng Lingkung Seni Malati wungkul, tapi kagiatan urang sadaya. Nu ngadeudeulna aya lima komponén, kahiji pamaréntah nu memfasilitasi, kadua seniman nu kagungan kréasi, katilu sponsor dina widang promosi, masyarakat nu ngaapresiasi sareng wartawan dina widang publikasi,” cék Nunung Sobari. Pasanggiri Tembang Sunda Piala Ida Widawati téh diayakeun dua taun sakali. (aa).*** 9
  • 10. Bagian 181 Peuting ka-213 Kasedih raja parat ka rahayat. Poé éta mah, loba nu ngeureunan kagiatanana. Nu boga toko nutup tokona, nu karuli milih cicing di imah-imahna. Patinglaliud nyaritakeun musibah nu tumiba ka kulawarga raja. Raja mémang masih kénéh panasaran. Tacan boga kacindekan, naha putrana téh maot lantaran direweg sato galak atawa lantaran rampog. Nu jinek, ceuk pikir raja, Komarujaman geus taya di kieuna. Pasipatan raja robah kacida. Bangun leungiteun sumanget. Atuh, kituna téh mangaruhan kana roda pamaréntahan. Dina saminggu téh, raja ukur dua poé ngalaksanakeun pancén gawéna, da poé-poé séjénna mah ukur numpi manéh di 10 wawangunan husus pikeun pangeling-ngeling ka anakna. Kitu deui Komarujaman, keur ngungun harita téh. Sedih kingkin mikiran nasibna. Teu nyana bet kitu kajadianana, kudu anggang jeung nu dipicintana bari teu apal kumaha kaayaanana. Najan sedih, Komarujaman ngawayahnakeun manéh nurut kana papatah aki-aki nu ngajaga éta taman. Cenah, wayahna kudu nungguan mangbulan-bulan hayang neruskeun lalampahan ka nagri Islam téh, lantaran pibakaleun aya kapal nu balayar ti éta nagri ka nagri Islam téh dina ahir taun. “Wayahna wé hidep téh kudu cicing heula di dieu nepi kana waktuna,” ceuk aki-aki. “Hatur nuhun atuh Ki,” walonna. Tamba teuing euweuh kagiatan, Komarujaman mantuan meresiihan taman jeung sakalikalieun milu nyeboran pepelakan. Atuh, ku pasipatan jeung kadaék semahna kitu, aki-aki téh kacida atoheunana. Timbul weh rasa nyaah, asa ka anak sorangan. Béak poé ganti minggu, ahirna nyorang wilangan bulan. Komarujaman ngawayahnakeun maneh cicing di eta tempat. Saban waktu inyana nanyakeun ka nu boga kebon perkara kira-kira piindniteun manehna ti eta tempat. Ngan, tetela eta aki-aki téh can bisa mere waktu anu pasti. Hiji mangsa, aki-aki nyarita, cenah, poé éta mah teu kudu baranggawé. Cicing wé di saung, teu nanaon numpi manéh ogé. Kituna téh, lantaran harita mah poé peré. Pagawé eureun tina pancén gawena, nu daragang nutup tokona, kitu deui nu ngarala lauk ka laut poe eta mah areureun. Kituna téh, lan- taran poé peré téa keur nu ngagem agama Majusi mah. Biasana, poé éta mah waktuna silihanjangan jeung dulur-dulurna. Ari éta aki-aki, dina poé éta téh rék ngahaja ulin ka basisir, rek neangan beja iraha-irahana bakal aya kapal nu balabuh ka lebah dinya. Kituna téh, lantaran harita geus deukeut kana ahir taun. Hartina, waktuna aya kapal nu ngaliwat ka dinya nu saterusna nuluykeun lalampahan ka nagri Islam. Jung éta aki-aki téh indit, muru ka basisir. Ari Komarujaman, ti sajigna pribumi téh, leos we kaluar ti eta wawangunan. Ngadon jalan-jalan bari sakalian nyinglarkeun lalangse nu ngareupeukan hatena. Leumpangna memang taya tujuan. Pikirna, ukur rek leuleumpangan di sabudeureun eta kebon. Ngan, lantaran malaweung, jetruk indung sukuna titajong kana Manglé 2451
  • 11. akar. Sorodot nolonjong neunggar tangkal hareupeunana. Jedak tidagor! Komarujaman muringis nahan kanyeri. Ley getih tina tarangna ngaberebey. Horéng lain ukur buncunur, da nepi ka soek kulit tarangna téh. Keur mendet getih nu ngaberebey, Komarujaman téh nyoekeun bajuna, terus diperbankeun kana tarangna. Kalayan bari rumanggieung, manehna leumpang sababaraha lengkah. Angkanana mah, rek terus balik ka saungna. Ngan, taksiran teu kuat, pangaruh tina tarangna anu tatu karasana téh lieur. Brek Komarujaman cingogo deukeut tangkal gede nu dangdaunanana ngarumpuyuk. Geus kitu mah, manehna diuk, ngesod nyarande kana eta tangkal. Bari ngararasakeun kanyeri, manehna peureum. Ngan, kakara ge rek reup, kagareuwahkeun ku nu recet dina dahan tangkal luhureunana. Nyah, Komarujaman beunta, horeng nu recet téh manuk dua keur pahareup -hareup kalayan nyoara patarik-tarik. Meh bareng manuk nu dua téh ngagalaprak, silih tarajang. Ger galungan, silihpacok silih bintih. Taksiran, ku lantaran pada-pada Manglé 2451 kuatna, itu ieu ge tacan katingali tanda-tanda bakal aya nu kasoran. Komarujaman ngahuleng. Kakara harita nempo manuk galungan kawas kitu. Da biasana mah, mun diadu téh ukur sageprakan, tangtu nu hiji mah buru-buru kabur. Ari harita, manuk nu dua téh lir bebeakan, kawas nu rela nepi ka ajal, da buktina, apan najan bangun raripuh ge angger keneh taya nu boboleh ngaku eleh. Sanggeus sababara jongjongan, kakara aya nu eleh. Tapi, lawanna ba- ngun nu tacan sugema. Da eta we, lain hiber ninggalkeun lawanna, malah jebrod ngabintih, nu saterusna macok gengengerong lawanana nepi ka sapat. Geleber weh manuk nu unggul diadu téh hiber kalayan bari ngaranggeum hulu manuk nu kasoran tea. Awak manuk nu euweuh huluan ngoleang ka ka handap. Gubrag weh ka hareupeun komarujaman. Awak manuk teu usik-teu malik, da puguh di luhur tangkal keneh ge geus paeh! Tacan reureuh tina kakagetna, kadenge sora manuk sejen dina dahan. Breh tembong manuk dua kawas sajodo. Uclagacleg dina dahan bari teu reureuh disada. Matana gular-giler ka handap. Geus kitu, siet weh nyirorot ka lebah bangke manuk hareupeun Komarujaman. Cle napak kana taneuh, duanana ngadeukeutan bangke manuk sejenna. Brukbruk dareku, macokan awak eta manuk. Geus kitu, dua manuk téh tarungkul bangun sedih. Komarujaman heran kacida. Kakara harita nyaksian paripolah manuk kawas kitu. Kawas manusa nu boga rasa, aya kanyaah ka sasama. Taksiran, eta manuk téh ngartieun, baturna geus paeh. Duana pating arunggut. Geus kitu, macokan jeung ngoeran taneuh. Nu kahartina ku Komaru jaman mah, meureun eta manuk nu dua téh, ngali taneuh. Beuki lila, taneuh nu digalina beuki jero. Geus pimahieun ngubur manuk baturna, eta manuk nu dua téh ngacleg ngadeukeutan bangke baturna. Kalayan dicakaran jeung disered ku pamatuk na, brus we bangke manuk nu eleh diadu téh, diabuskeun kana lombang. *** (Hanca) 11
  • 12. Ku M.A. Salmun { 20 } P aéhna Si Abdullah, ku sabagian pangeusi Bandung babakuna nu nyarahoeun jeung nu geus ngarasakeun kajahatan Si Abdullah, dianggap meujeuhna malah adil. Nu geus pasti di Bandung ngurangan ulon-ulon saurang, purah ngagoda nu ngarora, purah nipu, purah licik. Nyi Rapiah ogé anggapanana, punjulna ti nu lian téh maké karunyaeun ka Nyi Nisah, anak pangasuhna baréto keur leutik, jeung terangeun, yén Nyi Nisah maké méh tara milu ngadahar rejeki Si Abdullah beunangna teu halal téh, da gegedéna mah dahar paké usahana pribadi, buburuh téa. Sabalikna ari maruna mah, Agan Sari, gegebegan rerenjagan téh alahbatan usum gelap dor-dar, sabab yakin yén Si Abdullah paéh téh nginum racunna pribadi, sasat meunang mangmeulikeun Agan. Najan teu sidik kumaha sababsababna nu matak racun legukna bet ku Si Abdullah lain ka Nyi Rapiah, teu keudeu haté Agan Sariningrat lir anak ucing katuruban sarung, abrug-abrugan teu daék cicing, mani asa manéhna priabdi nu ngalolo Si Abdullah téh. Mangkaning 12 béjana pulisi keur ngulincer néangan nu boga dosana. Leuh, kumaha lamun kabitur? Paingan cék omong kolot: “Moal tulus jadina utama, lamun jail ka papada jalma.” Buktina cara Sari; tadina geus bener-bener, pasrah sadrah kana kadar, rumasa jadi nu ngora naha maké marudah ngabeka, boga rasa aing luhur, sangeuk diunghak ku cacah. Samarukna kaluhuran jalma téh anggeus ku jadi turunan ménak baé, anggeus ku beunghar baé. Samarukna kaménakan kabeungharan téh cukup geusan dijieun takeran kamulyaan. Bisa jadi cacah téh serab ku gurilpna kaménakan, bisa jadi somah téh serab ku ruhayna kabeungharan, tapi sérab téh acan ngandung harti ngamulyakeun jeung ngajénan. Cara banténg sieun ku singa, sieun dina harti mending ulah amprok, mending ulah pasendatan. Tapi lamun sakalieun amprok sarta sakadang singa rék nekuk mah, atuh banténg gé da bogaeun tanduk. Ciri kamulyaan jalma téh: hiji budina, dua amalna. Ka jelema nu geus paéh, nineung téh lain kana ménakna atawa beungharna, tapi leungi- teun ku budina, pinterna, kabisana, kadaékna, hasil gawéna. Ngajénan ménak jeung ngajénan nu beunghar sabot hirup, nutur aub atawa ngarah kuah beukah. Ada gula, ada semut. Tapi jalma anu mulya enya mah, najan geus paéh rébuan taun gé tetep dimulyakeun baé. Serabna jeung ajrihna somah ka ménak jeung ka nu beunghar gé kitu. Semet diala gawéna atawa diala tanagana somah téh sadrah; nepi ka diperih pati, dipuraga diwadalkeun pisan, biasa jadi somah téh moal baha asal karasaeun gunana; tapi ... lamun geus diraheutan haténa, ditarajang rasana, tah lebah dinya mah sabodo cacah, sahéngkérna somah moal teu hudang ... ngalawan! Ari jalma téa, saha-saha gé moal daékeun dinyenyeri mah; ninggang di Nyi Rapiah, luas ngaguyurkeun ngagujrudkeun; ana dibales ka awakna pribadi; ceuk basa pakampungan tea mah katulah ku tulang beuheungna sorangan. Leuwih ti kitu, dasar bagja-cilaka ari datang tampolanana sok tara “sosorangan” tapi “ngaleut” mawa batur, ka Agan Sari ogé nya kitu. Ari sababna, isuk éta téh Usman disaur ku patih ka kamarna, dipénta tanggung jawab bab parekin kopi jeung laladangan kai, sabab réa angka nu teu cocog, boh angka tanggal boh angka jumlah. Najan patih henteu nyarekan maké sia-aing, malah sabalikna teu tinggal di leuleuy jeung tartib, tapi ku Usman karasaeun, yén lamun bukubuku téh paruguh alang-ujurna mah moal inggis ngalaporkeun ka pulisi. Ari patih téh ménak enyaan; bener tur beresih ka haté-haténa, disebut panyaluuhan rayat téh ieu mah enya, lain ménak dapon ménak. Ka nu salah, tara pilih kasih, teu ngitung sobat atawa baraya, ari mistina dihukum mah dihukum baé. Najan cacah kuricakan lamun sidik lempeng-bener, moal teu dibélaan, dimeunangkeun. Ku kawijakan patih, Usman ditémpoan saminggu sina bébérés menerkeun bukuna. Dijalanan kitu téh aya dua maksud: cenah buku téh lain dihaja diacak-acak, tapi mémang kaliru atawa gagabah baé, atuh basana gé tara aya kakaliruan buku anu teu beunang dibébérés; ceunah kusutna ku dihaja diacak-acak, atuh tambah kuat pibuktieun ka pulisi. Balik ti pagawéan –da giliran di Nyi Rapiah—nyampak pamajikan api lain, datang salaki téh sumawonna haripeut ngabagéakeun, jongjon baé Manglé 2451
  • 13. ngarénda, teu béda ti kaasupan ucing, teu digebah teu disambat. Ari pék ambeh Aom téh, teu wani, da itu mangkeluk Si Roda teu jauh ti panto! Minangka dahar capé balik ti kantor, cama-cimi sagala teu mirasa; ku Nyi Piah teu digarah-geureuh, tonggoy baé ngarénda. Bérés dahar, gék diuk di gigireun Nyi Rapiah, dianggap angin baé. Ngan barang rék leleson, ceuk pamajikanana téh: “Moal ngalayad ka pahlawan kadeuheus?” Aom Ngarandeg: “Ngalayad? Na saha nu maot?” Nanya kitu téh enyaan teu nyahona, da tadi ti kantor teu reureuh diguliksek ku patih téa. Kaluar ti kamar patih, babaturan teu aya nu ngabéjaan, yén Si Abdullah paéh aya nu ngabaruang, saperkara bisi Aom ngabarérang duméh tas dibenduan ku patih, ka duana, éta téa, mimiti réa nu ijid ka Usman téh, réa nu ngarenggangan, komo nu boga pamajikan tegep mah. Nyi Piah ngadilak: “Weeeh, mamandaluanana, sieun kabawa goreng, mun teu rék di dinya gé nu boga dosana?” Aom rada nyereng: “Sing bener ngomong téh Piah! Naon téa ieu téh?” Nyi Piah ngajanggilek, ngomongna leuleuy, adab tapi handap lanyap: “Sumuhun timbalan, Aom, gegedug kakasih. Agan Abdullah tilar dunya tadi énjing, aya nu ngabaruang, wartosna létahna gé ngelél sapertos Si Koplok, socana gé kulan, wartosan narongtot sieun teu awas nénjoan dosana. Sanagara Bandung anu nawing cécéwérna mah parantos kawartosan piraku gamparan gé teu ngadangu, da ari aya randa anyar mah cepil téh mani alahbatan ceuli léntah.” Aom Usman, nya panaspeurih ku ucap-ucapna Nyi Rapiah nya kagét ku béja, ceulina mani pating harieng, nurutkeun napsu mah hayang gampleng-gampleng baé nampilingan, hadéna – uyuhan!—kuat kénéh nahan amarah, leguk nginum heula meper napsu, lengo nempo Si Roda ti panto bari nanya: “Roda, enya si Abdullah téh maot?” Manglé 2451 Roda: “Rék teu percaya kana omongan pamajikan percaya ka saha deui, atuh?” Usman: “Éta da, Nyai jiga heureuy.” Nyi Rapiah nyeuleukeuteuk, kapiasem ku lalaki dedeg sampé rupa hadé ari pucus cara beurit. Pok ngomong enyaan teu ngamaénkeun, karunya: “Yaktos gamparan, pun Abdullah téh maot, tadi enjing, aya nu ngaracun, malah pulisi nuju milarian nu gaduh dosana. Sageuy gamparan teu kawartosan.” Aom Usman kakara percaya enya: “Akang téh sapoé ieu di kamar juragan patih, nu matak gé. Lain, Piah atuh Akang salah mun teu ngalayad, rék ka ditu atuh ayeuna nya!” Nyi Rapiah: “Mangga baé, ongkoh ti tadi gé abdi naros. Asal ulah lalajengan baé.” Nyebut: “Ulah lalajengan” téh ku Usman gé kahartieun, maksudna mah: “Ati-ati sia lamun ka imah Si Sari!” Geus dangdan garudasgaridus gesar-gesut, clak Usman kana per, meunang ngeureunkeun Si Roda titahan Nyi Rapiah. Mani neger ka Babatankeun, ari datang nyampak mayit keur diturunkeun ti imah. Daékeun sotéh jalmajalma mulasara jeung ngagotong mayit Si Abdullah, sakituanana mandang Ki Lebe jeung Ibu Haji Ubeng, teu ngadeuleu ka eta jelma dua mah, boa nepi ka isukan mah éta mayit téh ngalojor kénéh. Nyi Nisah anu geus poho kana duduga peryoga, nénjo Usman turun tina per mani nyirinting nyampeurkeun bari nyarékan: “Tah ieu yeuh, jelema ieu anu mamawa kojor salaki kami téh. Lamun teu nutur-nutur jelma kieu mah, meureun salaki kami téh hirup kénéh.” Nu araya pada hideng, Nyi Nisah geuwat pada ngarawat, ku Ua Pancir sasatna dipanggul ka jero imah. Kahartina ku saréréa, ngaweweleh biasa baé, duméh enya si Abdullah sok ngikintil Aom. Saemet deui pisan, bis baé Nyi Nisah ngambat-ngambat “pélét” nu ceuk Si Abdullah keur peuting magar paméré Aom Usman geusan Nyi Rapiah téa. Lamun sungutna teu kaburu dibekem ku Ua Pancir (maksudna ulah sina nyarekan ménak!) wah... rasiah Agan Sari sasat beunang kuncina. Puguh baé Aom wiwirang di kolong catang, dicarékan bari ditutunjuk ku pantaran Nyi Nisah tur di hareupeun réa jelema téh. Kawas enya lampah doraka téh sok mawa sial, buktina cara Aom Usman nu betah dina doraka, sagala téh ngan sialbengsal baé. Di kantor digotrok ku dunungan, di imah direheng ku pamajikan duanana, di panyabaan ditutunjuk ku deungeun. Ampun! Rarasaan Aom, mani asa teu boga beungeut bawaning ku wirang, léos baé balik deui, teu kaduga terus nganterkeun mayit. Hadéna per nu tadi acan indit, clak deui baé kana tutumpakan éta. Ari datang ka imah Nyi Piah, rarasaan geus kieu lain kitu lain, rasa bawa ti kantor can lipur, reheng Nyi Piah karasa kénéh, wiwirang di Babatan asa nampoléd dina beungeut, ambek nyedek tanaga midek, segruk baé ceurik, harita karasa kaduhungna ku sakabéh lakulampahna nu kaliwat. Dasar keur sial, kahartina ku Nyi Piah mah lain ceurik nyeungceurikan diri, tapi ceurik sedih ditingal maot ku Si Abdullah, atuh pohara girukeunana ka salakina, bet maké melang ku durjayana anu tetela sakitu jahatna. Lamun jalma eukeur sial eukeur sué, sok jeweh. Muru luput moro lepot muntang pegat, harésé. Nété semplek nincak semplak sarwa salah, teu bérés. Aom Usman kitu kagok kieu pugag, ngéng léwéh. Pamajikan lain nyombo kalah ngantep, lah réhé. Nya ayeuna karasana salah tincak teu hadé. Sakumaha anu geus dicaritakeun, lamun Aom Usman keur kilir di Nyi Rapiah, Agan S ari sok kasémahan ku Anom Belem. Harita gé, nya kitu. (hanca) 13
  • 14. “Ma Lima” Geus Mahabu Kabina-bina Ku Usép Romli HM “Ma-Lima” singgetan tina Maling (ngabangsat,korupsi)), Madon (jinah, lacur), Main (adu-aduan, judi), Maténi (maéhan), jeung Madat (mamabokan, inuman keras, ganja, narkoba, shabu-shabu). Ieu singgetan, karya linuhung para karuhun, sangkan babari dipikaharti ku balaréa. Sangkan saréréa ngajauhan laku kitu. Tong boro ngarempak limaanana, nyobanyoba milampah hiji ogé, geus matak bahla saumur-umur. Ngukundang balukar goréng nepi ka jaga. Parat ka ahérat. Tapi kiwari, “ma-lima” kawas geus teu dianggap perkara badag. Boa geus jadi fosil pinuh kebul satengahing sikep katut sipat hedonis, materialis, sarta ngumbar hawa napsu di mamana. Teu mandang tempat,teu mandang tingkat. Ti lingkungan masarakat lara bakangsak,nepi ka lingkungan élit nu sarwa hurung hérang. Mimiti ku pribadi-pribadi, nepi ka ku kelompok, institusi, katut lembaga . MaLima kiwari geus jadi kalangenan sapopoé nu kawilang lumrah. Contona “maling”. Wangunna geus rupa-rupa. Korupsi, suapsogok, gratifikasi, mark-up, tupatipu, jsb. Nu migawéna,lain saurang dua urang. Tapi berjamaah. Nembrak negrak, teu susulumputan deui. Tempatna, bisa baé di hotél méwah, gedong DPR/DPRD, imah konglomérat, kantor aparat hukum, jeung sajabana nu teu pipantesan dipaké kikituan. Lacur ogé geus terang-terangan. 14 Teu nyamuni bari ukur ngalampiaskeun sahwat. Ayeuna ngahaja dirékam. Didokuméntasikeunana dina foto atawa vidéo. Disebarluaskeun ambéh sohor jadi bahan warta. Teu miduli ancaman hukuman jeung panghujat ti sisiti gigir. Ari “maling” jeung “madon”, sok ngantét bareng. Kasus suap impor daging sapi, nu dipilampah ku AF jeung LHI, apan ngalibetkeun sababaraha urang kaom wanita kelas selebritis. Kitu deui, Ketua MK manten,AM, kabéjakeun ngiriman duit ka sababaraha urang artis dangdut kamashur, nepi ka ratusan juta rupia. Maén alias judi, baheula mah ukur pirajeunan. Ayeuna mah geus mangrupa perkara nu teu bisa dipisahkeun tina kanyataan sapopoé.Boh adu-aduan nu katénjo langsung jentulna, bangsaning tarohan, lotré, ngadu muncang, ngadu domba, jsb., nepi ka aduaduan nu teu katénjo (abstrak) tapi ngandung unsur judi. Hayang jadi PNS, hayang katarima ka paguron luhur, pilkada, pilbup, malah pilpres, jeung pileg, teu leupas tina judi. Dipaké tumpangan saha nu meunang saha nu éléh,dipaké lahan suap sogok,jsb. Maténi atawa maéhan, geus teu bireuk deui. Teu béda ti sasarap. Barang bray koran dibaca, barang tivi disetél, langsung disampakkeun warta rajapati. Ti mimiti maéhan biasa, nepi ka mutilasi. Aya nu langsung kapanggih, aya nu mangtaun-taun lebeng. Sajaba maténi nu aya hubungan langsung kana nyawa papada manusa, aya deuih maténi nu sipatna samar-samar. Tapi balukarna mah sarua. Malah boa leuwih réa nimbulkeun korban. Nyaéta “maténi” kapercayaan rayat ku para wakilna di DPR/DPRD. Maténi aspirasi, maténi kajujuran. Para wakil rayat di DPR/DPRD, geus teu beunang dipercaya deui ku rayat, lantaran goréng gawé jeung goréng kalakuan. Geus teu narima deui kapercayaan rayat, lantaran maranéhna geus wani curang, gedebul. Mindeng kajadian para wakil rayat studi banding ka luar nagri. Ngan ukur ngaran wungkul da dina prakna mah ukur jalanjalan,balanja, piknik, jsb. Padahal diongkosan ku duit rahayat. Kungsi kabéjakeun dina koran jeung tivi, sawatara urang wakil rakyat, nu keur arulin ka Swiss rerencepan. Ngakukeun keur gawé lapangan di Mesuji, tapel wates Prov.Lampung dan Sumsel, nu harita keur nandangan uru-ara. Maranéhna wani ngabohong keur nutupan bohong-bohong sejenna. Maranéhna geus “mateni” ati sanubarina di parlemén. Geus “maéhan manéh” sakaligus “maéhan rayat”na sorangan. Atuh teu béda ti “zombie”. Mayit hirup tukang ngajujurigan kahirupan jalma normal. Madat – udud candu -- baheula dikonsumsi ku salah sahiji étnis, dina tempat husus. Diawaskeun ku aparat nu tegas. Ayeuna mah saha baé, teu mandang etnis,teu man- Manglé 2451
  • 15. dang umur, rek awéwé rék lalaki,lir bébas laluasa ngamadat. Mindeng digerebeg, ditéwakan, madatna (narkoba,shabu-shabu, ganja, jsb), dirampas. Dimusnahkeun. Nu ngagunakeunana dihukum taun-taun. Tapi angger taya eureunna. Taya kakapok, lantaran barang-barang nu dipikabutuh teu weléh nyampak. Naon nu dipiharep ti hiji bangsa di hiji nagara anu geus katerap panyakit ”ma lima”? Saban rénghap, geus eungap ku “ma lima”. Dibungbuan ku bohong gedebul nu bisa dipaké pipinding tina ancaman hukum. Komo lamun nu nyandu kana “ma-lima” jeung gedebul wadul téh, réréana élit-élit pinilih bangsa ? Padahal para élit boga wewenang keur ngarobah kaayaan bangsa jeung nagara, tina goréng kana alus. Sangkan rayat tenang, tengtrem, bagja, raharja. Tapi bet kalah nambahan kasusah, kakacauan,katut karuksakan dina sagala widang kahirupan ku cara miara “ma lima”. Dina Alqur’an, ditétélakeun, jalma nu meunang kani’matan kakawasaan katut kaméwahan harta,disebut “mutrofin”. Ngan lantaran dina ngagunakeun kani’matan jeung kaméwahan téh, teu luyu kana aturan Alloh SWT, malah digunakeun pikeun ma’siat ka Anjeunna, istilah “mutrofin”sok dihartikeun “jalma-jalma nu geus garempak wates wangen”. Nyaéta milampah “ma-lima” jeung ngaréakeun wadul gedebul. Nu matak, jalma samodél kitu,”mutrofin” téa, mangrupa sumber kaancuran bangsa katut nagara, sakumaha dawuhan Alloh SWT dina Quran : “Saupama Kami rék ngabinasakeun hiji nagri, mangka Kami baris maréntahkeun ka jalma-jalma nu hirup méwah di éta nagri (sangkan ta’at ka Alloh), tapi maranéhna anggur durhaka, nya geus sapantesna tumerap katangtuan Kami enggoning ngancurkeun éta nagri nepi ka ancur pisan.”(S.Isro : 16). Geus jadi kabiasaan ti béh ditu mula, kaum élit di saban nagara, Manglé 2451 sok ngarasa rugi ku ayana aturan Alloh SWT. Ngarasa kasengker ku hukum Islam. Ngan rék nolak terang-terangan, teu wasa, da haté leutikna ngaku Muslim. Antukna,sok pipilih. Hukum nu karasana hampang, teu ngaganggu kapentingan dirina pribadi, sok ditarima. Tapi hukum nu matak beurat, ditolak sapajodogan. Ngeunaan hal ieu, katangén dina S. An Nur :47-50. Yén maranehna ngaku percaya ka Alloh SWT sarta RosulNa (Muhammad Saw). Ngan lain iman, sabab terus malieus, lamun kudu anut kana hukum-hukumNa. Kajaba lamun ngarasa matak nguntungkeun dirina. Naha haté maranéhna nandangan panyakit? Naha maranéhna mangmang? Atawa kasieunan lamun hukum-hukum Alloh téh matak ngarugikeun? Teuteusingna. Nu jelas, maranéhna kaasup jalmajalma dolim. Lamun “ma-lima”geus nerekab dimamana, éta pertanda bakal ancurna bangsa jeung nagara. Kari nganti-nganti dawuh ti Nu Maha Agung. Nu Maha Kawasa nibankeun azab “ti luhureun sirah” jeung “ ti handapeun suku” (Q.s.al An’am : 65). Numutkeun pamendak Ibnu Abbas,nu dimaksud azab “ti luhureun sirah” téh nyaeta “aimmatus suu-i min umaro-ikum”. Nyaéta para pangawasa bangsa jeung nagara nu jarahat. Tukang milampah “ma-lima”. Ari azab “ ti handapeun suku”, nyaéta “min abidikum wa siflatukum”. Rayat nu bedang wangkelang, sakarepkarep, lantaran taya pamingpin nu bisa dipercaya ngaping ngajaring maranéhna. Niténan kaayaan kiwari, nu geus nerekab sagala rupa kalakuan”ma lima”, meujeuhna lamun urang gancang aréling. Bisi azab Alloh SWT tumiba mantén.*** tina internet 15
  • 16. Dongéng-Dongéng Pieunteungeun R.H. Muhammad Musa 5. Ucing jeung Titiran Aya titiran, ngaléléwé kalakuan ucing nu unggal poé sok mindah-mindahkeun anakna. Ceuk titiran téh, “Ucing, naha manéh mah loba teuing ceta hayang anak salamet téh? Meureun sangkan ulah dihakan ku musuh manéh nya. Saha anu mapatahan kudu ati-ati kitu téh?” Ucing ngajawab, “Ah kanyaho sorangan baé, euweuh nu mapatahan. Balikanan manéh, da sainget kami tara ieu mindahmindahkeun anak. Nu matak anak manéh mah mindeng aya nu nyokot, boh ku jelema boh ku kami.” Hartina ieu dongéng: Jalanna urang kudu ati-ati téh bisa ku ngawaskeun kasalahan anu séjén. Éta nu ngaranna kapinteran. Nu hadé nu goréng bisa dipaké conto. 6. Beurit jeung Landak Keur usum tiris aya landak jeung beurit cantung. Landak boga paménta, hayang mondok dina liang beurit cantung da hayang nyingkahan hawa tiris. Teu mikir panjang, beurit gancang baé nitah landak sangkan asup kana liangna. Tapi barang geus asup kana enggon beurit, Landak kalah cicing baé teu bijilbijil. Malah tuluy ngeunah-ngeunah baé, depa dina liang beurit. Atuh nu boga liangna téh ngénca ngatuhu kukurilingan teu bisa asup. Tina heurin jeung rungseb ku seukeutna bulu landak. Bororaah bisa cicing, meus-meus kacocog ku bulu sémahna. Beurit cantung kacida kaduhungeunana, rumasa salah teu panjang mikir. Nepi ka antukna beurit téh pok nyarita ka landak , “Ayeuna déwék geus teu betah euy cicing di luar. Ari rék asup ka jero heurin ku silaing da liang déwék téh teu bisa dicicingan ku duaan. Nu matak silaing ayeuna gancang kaluar ti liang déwék!” Tapi landak kalah ngajawab bari seuri, “Saha anu teu betah cicing di jero ieu liang. Untung baé manéh tadi bijil, da déwék mah moal arék nyingkah undur tina ieu liang. Puguh sakieu genahna.” 16 Hartina ieu dongéng: Mun urang rék ngawawuhan jalma, kudu dipikir heula masing asak. Sok réa jalma manggih kasusah lantaran gancang nyobat jeung teu panjang mikir. 7. Embé Badot jeung Sapi Jalu Aya embé badot nu kacida bedasna. Sasama embé atawa dulurna kabéh taya nu kaduga nandingan karosaanana. Nu matak éta embé badot téh jadi sombong, boga rasa euweuh nu bisa ngalawanan manéhna. Malah hiji mangsa mah éta embé badot téh wani nangtang perang ka sapi jalu. Barang papanggih jeung sapi jalu, tuluy anggang-anggangan baé taki-taki, maksud rék neunggar. Sebrut, gapruk sapi jalu téh diteunggar satakerna. Puguh baé embé badot téh ngajurahroh kalenger, satengah paéh. Tandukna remuk. Ari sapi nu teu kuakieu, tuluy baé indit deui. Barang embé badot sadar deui tina kalengerna, aya sobatna, embé séjén, ngaliwat ka dinya. Pok sobatna nanya, “Keur naon euy, ngadon ngajoprak di dinya?” Embé badot ngajawab, “Ah, hayang nyaho baé kana kakuatan awak sorangan. Nyoba-nyoba kabedasan.” Hartina ieu dongéng: kalakuan embé badot téh ngabuktikeun hiji omongan yén nu sombong mah méméh meunang cilaka sok pulutat-polotot. Ari geus cilaka mah sok ngaléhléh. 8. Kaldé, Manuk Gagak, jeung Nu Ngangon Aya kaldé keur nyatuan jukut deukeut tegal. Ditumpakan ku gagak bari macokan kulitna anu babak. Puguh baé kaldé téh nyerieun kacida. Sabisa-bisa manéhna gigibrig sangkan gagak nyingkah tina tonggongna. Tapi gagak téh teu daékeun nyingkah baé. Teu jauh ti dinya aya nu ngangon. Ngan, gagak anu keur macokan téh diantep baé. Ukur dideukeutan, ari digebah mah henteu. Malah mah kalah ka seuseurian bari nempo kalakuan kaldé nu dianggapna ukur sisiwo. Kaldé gegerendeng, “Emh, kanyeri déwék téh jadi dua ayeuna mah. Ari sabab, jalma anu sakuduna nulungan déwék, bet kalah nyeungseurikeun.” Hartina ieu dongéng: Taya nu leuwih nyeri haté kajaba ti dicacampah. Tapi sahasaha anu nyacampah, nyeungseurikeun kanyeri, kasusah, atawa kawirang batur, éta jalma pantes dipikangéwa. 9. Manuk kérak Tinggal Parungpungna Di hiji leuweung aya kérak nu keur muru parungpungna. Ngan baé éta parungpung nu jadi sayangna téh horéng geus dilindih ku ciung. Malah éta ciung téh geus ngendog jeung megarkeun anakna dina sayang kérak. Jangjang anak ciung geus humihid. Ngan baé éta anak ciung téh siga geus teu salabar ngadago usum, geus hayang hiber baé bijil tina parungpung. Dicarék mah dicarék ku indung bapana téh, tapi tara ieuh didéngékeun. Barang kolotkolotna keur pareng nyaba, salah sahiji anak ciung téh kaluar tina parungpung tuluy hiber. Lantaran buluna jangjangna tacan pepek, atuh hiberna ogé teu jauh, tuluy murag kana taneuh. Éta anak ciung téh kapanggih ku budak angon, tuluy dipaké kaulinan. Sukuna nu hiji ditalian ku rara, disangsara sapoé jeput. Barang jangjangna geus pepek, éta anak manuk ciung téh boga karék rék kabur, teu miduli kana sukuna anu dicangcang pageuh pisan. Tapi, manéhna maksa baé hiber sataker tanaga. Enya bisa lesot mah, tapi sukuna sempal sabeulah, tinggaleun dina cangcanganana. Atuh jadi cacad saumur hirupna, sarta jadi ngariweuhkeun dulurdulurna nu welaseun ngurusanan, diperenahkeun dina dungus. Hartina ieu dongéng: Ulah réa teuing mawa karep sorangan mun tacan mampuh katanagaan mah. Dina waktuna meunang sial, jadi apes saumur-umur. (hanca) Manglé 2451
  • 17. Unpas Ngahasilkeun Lulusan Pinunjul N garengsekeun studi di Universitas Pasundan henteu enteng, butuh karep jeung kadaek ngulik elmu anu daria. Komo dina mangsa kiwari, era globalisasi, persaingan teh kacida beuratna. Ku kituna dina nyanghareupan eta persaingan, lian ti karep jeung kadaek teh, tangtu kaweruh (kopetensi diri) jadi bekel utama anu baris nyumponan harepan. Tangtu, eta kopetensi bakal dicangking henteu ujug-ujug kitu wae, nya dilakonan ku karep jeung perjoangan boh sacara materi boh non materina. Tapi, ku kaajegan jeung kapancegan diri, eta perjoangan teu mustahil, nya baris kapetik naon nu jadi citacita jeung harepan pikeun nyumponan kabutuh hirup sapopoe. Nya dibuktikeun dina wisuda ieu, para wisudawan teh geus nyuprih perjoangan ku elmu pangaweruh anu dikemuna. Eta hal panyumanget jeung bekel kaludeung keur para alumni Unpas ditepikeun ku Rektor Universitas Pasundan (Unpas) Bandung Prof. Dr. Ir. H. Eddy Jusus Sp., M.Si., M. Kom., basa acara wisuda sarjana, magister jeung doctor Universitas Pasundan Gelombang I taun akademik 2013/2014 sawatara waktu anu anyar kaliwat di gedong Sasana Budaya Ganesa (SABUGA), Bandung. Harita Acara wisuda Unpas teh digelar dua poe. Poe kahiji (13/11 2013) wisuda program S1 PSKGJ/PPKHB Fakultas Keguruan dan Ilmu Pendidikan (FKIP), sarta poe kaduana (14/11 2013) wisuda program S1,S2 jeung S3. Hadir dina eta acara Prof. Dr. HM. Didi Turmudzi, M.Si., Ketua Umum PB. Paguyuban Pasundan nu oge Direktur Fakultas Pasca Sarjana UNPAS, Drs. H. Makbul Mansur, M.Si., Ketua Yayasan Pendidikan Tinggi (YPT) Pasundan, para senat guru besar Unpas, sarta tamu on- Manglé 2451 Prof. Dr. Ir. H. Eddy Jusus Sp., M.Si., M. Kom., Rektor Universitas Pasundan dangan sejenna. Jumlah wisudawan program S1 PSKGJ/PPKHB reana 1.523 urang, ngawengku ti sababaraha daerah di Jawa Barat, di antarana ti Wilayah Kabupaten Cianjur 104 urang; Wilayah Kabupaten Purwakarta 247 urang; Wilayah Kabupaten Majalengka 242 urang; Wilayah Kabupaten Sukabumi 72 urang; Wilayah Kota Sukabumi 38 urang; Wilayah Kabupaten Indramayu 171 urang; Wilayah Kabupaten Ciamis 264 urang sarta Wilayah Kabupaten Garut 79 urang. Ti sakitu urang jumlah wisudawan, aya 6 urang wisudawan nu meunang predikat unggulan, diantarana Asep Edi ti wilayah Kabupaten Cianjur (nilai sidang 3,84), Ratna Gumilar ti wilayah Kabupaten Purwakarta (nilai sidang 3,96), Dede Komara ti wilayah Kabupaten Majalengka (nilai sidang 3,90), Padilah ti wilayah Kabupaten Suk- abumi (nilai sidang 3,85), Tresna Permata Agustiani (nilai sidang 3,85), Konirin ti wilayah Kabupaten Indramayu (nilai sidang 3,81), Sa’diyah ti wilayah Kabupaten Ciamis (nilai sidang 3,87) sarta Yanyan ti wilayah Kabupaten Garut (nilai sidang 3,85). Sawatara eta, jumlah paserta wisuda program S1, S2 jeung S3 reana 1.213 urang, ngawengku 112 urang ti Fakultas Hukum; 207 urang ti Fakultas Ilmu Sosial dan Ilmu Politik; 128 urang ti Fakultas Teknik; 182 urang ti Fakultas Ekonomi; 394 urang ti Fakultas Keguruan dan Ilmu Pendidikan; 34 urang ti Fakultas Ilmu Seni dan Sastra; 49 urang Magister Ilmu Administrasi; 38 urang Magister Manajemen; 16 urang Magister Ilmu Hukum; 3 urang Magister Teknik dan Manajemen Industri; 3 urang Magister Teknologi Pangan; 30 urang Magister Pendidikan Matematika; 15 urang Program Doktor Ilmu Manajemen, sarta 2 urang Program Doktor Ilmu Sosial. Rektor Unpas netelakeun, keur nataharkeun pangwangunan nu tuluy-tuluyan, butuh atikan anu jinek. Kitu teh, lantaran pangwangunan ekonomi ge dumasar kana ajen sumber daya manusa. Tumali jeung karep ngawangun sangkan jadi bangsa pinujul, pamarentah ge kudu bener-bener ngupayakeun pendidikan kalayan daria. Prof. Dr. H.M. Didi Turmudzi, M.Si.,Ketua Umum Paguyuban Pasundan nandeskeun, kahirupan kiwari loba nu pikahariwangun. Contona, cenah, pasipatan-pasipatan goreng ge gesu nembrak, saperti mentingkeun diri sorangan, teu ngaharegaan kana proses leuwih mentingkeun hasil, malah kahirupan nu bengis ka sasama ge nembrak naker. Ku lantran kitu, kacida butuhna etika jeung moral agama nu bisa mageran kahirupan. *** 17
  • 18. P anonpoé nu keur sumedeng mentrangan, mawa hanaang jeung bayeungyang nu teu bisa disingkahan deui. Malah di sabudeureun, kebul knalpot tina mobilmobil nu ngareteyep masih anteng maturan sapangeusi mobil nu harita keur ditumpakan. Teu ngan semet dinya, lampu beureum stopan milu moncorong, mobil ngarengkog eureun dina tengah-tengah keukeupan sarangéngé. Kuring rumahuh. Dampal leungeun ngageberan beungeut. Bari nungguan mobil ngalaju deui, kuring ngalamun, nanggeuy gado dina lawang jandéla mobil. Keur anteng ngalamun, sora supir angkot gigireun kuring ngageuingkeun tina lamunan. “Tos biasa Gasibu mah tempatna macét!” ceuk manéhna méré nyaho ka panumpang beulah tukang nu geus luh-lah ti tatadi. Mémang enya, di Gasibu mah macét téh geus jadi susuguh sapopoé. Ari nu ngalantarankeunana mah, salian ti ku ngahunyudna tukang dagang, sok réa supir angkot nu ngaretém sangeunahna di sisi jalan. ”Naha geus jadi kalangenan, ngetém téh Mang?” ceuk kuring kukulutus jero haté. Basa kuring teu kahaja ngarérét ka beulah katuhu, di buruan Gedong Saté katénjo loba jalma nu ngaliud saraged maraké jas alamamater hiji kampus nu lumayan sohor di Kota Bandung. Hawar-hawar kadéngé tina pangeras sora, wawakil ti maranéhna keur orasi. Najan teu pati kaawas sabab pajuliwet jeung gerungna sora mobil sarta 18 Srikandi Lain Dewi Ku Tatang Zaelani Tirtawijaya sora kalakson nu hayohhayohan tingtaridid, tapi saliwat mah kadéngé tujuan éta aksi téh nya éta nungtut naékna UMR Kota Bandung. Bakatning ku panasaran, kuring teu neruskeun deui lalampahan, malah ngoloyong ngadeukeutan nu keur aksi. Beuki deukeut beuki jelas. Bandéra-bandéra idéntitas organisasi éta massa aksi, tingkélébét di langit Gasibu. Spanduk nu eusina nungtut pamaréntah naékkeun UMR ogé teu kaliwat dibébérkeun ku maranéhanana. Malah nepi ka diacung-acungkeun sagala. Ngahaja sigana mah, ambéh kabaracaeun ku nu laliwat. Keur anteng merhatikeun nu keur aksi, hiji wanoja ujug-ujug norojol kaluar ti tengah-tengah riungan. Panonna cureuleuk. Leungeun kéncana dikeupeulkeun. Sedeng leungeun nu katuhuna nyekel microphone bari teu reureuh ngagorowokkeun tungtutan-tungtutanana. Jujur waé, kuring ngarasa kasima ku sora éta wanoja nu harus ngagulugur lir guludug nu bijil tina jajantung langit. “Hidup Mahasiswa!” gorowok manéhna tuluy diturutan ku jalma-jalma sejénna. Disidik-sidik mah éta wanoja téh lumayan geulis. Malah ceuk kuring mah leuwih pantes jadi béntang film di tipi, batan artis-artis kiwari nu halabhab ku sénsasi. Tapi, nya éta mah pilihan manéhanana. Mémang Manglé 2451
  • 19. ceuk saliwat mah asa teu kaharti naon nu aya dina pikiran éta wanoja téh. Teu nyaah kana awakna kitu? Kuring teu ngarti. Ngan nu pasti, wawanén jeung dangongna éta wanoja geus mawa lamunan kuring ngulampreng jauh ka mangsa katukang. Ras téh ka dua tan katukang, kuring paamprok jeung Dewi, di kampus. Dewi Puji Lestari, atawa nu sok dilalandi Srikandi jaman kiwari. Dina hal wawanén, Dewi mémang teu béda ti Srikandi. Bédana, Srikandi mah kudu nyanghareupan balatentara perang nu keur tihothat dina Bharatayuddha, ari Dewi mah kudu nyanghareupan rupa-rupa cocoba ti pihak kampusna sorangan. Mimiti ti intervensi panguasa kampus, tepi ka teu dibaturan ku babaturan sakelasna. Kituna téh pédah Dewi dianggap tukang ngagogoréng kampusna sorangan, pédah manéhna resep démo. Ngan, éta cocoba nu karandapan ku manéhna, salawasna disanghareupan kalayan sumerah, ihlas karna Alloh. Jeung mémang kaharti palebah dinya na mah. Tetekon hirup nu dicekel pageuh ku manéhna, salawasna jadi pondasi dina nangtukeun sikepsikepna. Matak teu salahsalah teuing mun manéhna disebut Srikandi jaman ayeuna. Dewi kungsi nyarita basa hiji mangsa manéhna digeroan ku pihak kampus, pédah tulisanana di media massa dianggap ngagogoréng almamater kampusna. Di jero kantor pimpinan kampus, manéhna diségag ku kepala Biro Kemahasiswaan, “Kamu sebaiknya duduk di bangku kuliah! jangan lagi urusi kami!” Manglé 2451 Ku lantaran Dewi ngarasa yakin yén naon nu dipilampahna téh aya dina jalan bener, beungeut kasieun jeung kahanjakal téh teu témbong saeutikeutik acan. Malah kalayan teges manéhna némbal, “Jika mémang saya ditakdirkan kuliah di sini, maka saya akan tetap di sini!” Lian ti anacaman birokrat kampus, pangalaman diintervensi ku dosén ogé geus mineng kaalaman ku manéhna. Inget kénéh waktu manéhna bari semu hulang-huleng nyarita, “Yul, tadi Pa Husen jeung Bu Rina ngomongkeun uing pédah ku uing Pa Husen dicawad pédah tara asup kuliah. Ari ceuk Pa Husen téh, lihat aja pada saat sidang akhir skripsi nanti, anak itu akan saya persulit, dan kalau perlu nggak akan saya luluskan dia!" Sabenerna mah, éta ancaman pihak kampus sarta dosén téh teu sabaraha ti batan tekanan ti jero dirina sorangan. Pangpangna basa kudu ngajawab patalékan-patalékan ti kolot jeung babaturanana, nu karasa leuwih nyiksa batin manéhna, “Iraha badé ngawanohkeun calon téh Nyi?” Tah, patalékan-patalékan modél kitu nu kudu dijawab ku Dewi saban manéhna balik ka lemburna téh. Matak pantes mun manéhna jarak balik ka lemburna. Mémang enya, ti luar mah Dewi téh katempona tanggoh sarta teger. Manéhna teu weléh ngagorowokeun hak-hak mahasiswa nu geus dirampas ku birokrat kampus. Tapi dalah dikumaha, manéhna tetep wanoja biasa, cara nu lian. Wanoja nu teu weléh nalangsa dina umurna nu geus 24 taun can boga waé beubeureuh. Malah sakapeung mah sok aya dina pikiranana rék reureuh bajoang ngalawan kasarakahan. Rék prah baé cara babaturan sakelasna anu hirup normal. Liburan, jalan-jalan, atawa ngan saukur nongkrong di bar ngilikan kaom adam nu bisa diteuteup jeung dilamun. “Naha haram kuring dipikacinta ku lawan jinis? Atawa pédah kuring sok gogorowokan ngabolékérkeun rujadna kahirupan? Atawa boga anggapan yén jalma kawas kuring mah teu becus bobogohan? Teu bisa maén cinta? Hah!” kitu jeung kitu nu sok dibudalkeun dina mangsana manggih guligah téh. Jeung nu moal kapopohokeun mah waktu manéhna ngabagi kasusahna ka kuring. Matana beueus waktu manéhna mimiti nyaritakeun katugenahna, “Yul urang teu apal kudu kumaha? Bulan hareup manéh wisuda, berarti entragan urang téh ngan tinggal uing sorangan deui?” Ngadéngé kitu, kuring malah némbal bari heureuy, “Maenya atuh Srikandi 2013 ceurik?” “Tong nyebut waé uing Srikandi! Uing mah Dewi, lain Srikandi,” ceuk manéhna rada neugtreug. “Nya naon deui atuh nu kurang ti manéh Dew? Sakampus ogé papada apal yén manéh téh Srikandi!” ceuk Kuring. “Kabogoh!” Dewi perténtang motong caritaan. Kuring ngahuleng asa kabéntar gelap tengah poé. “Srikandi mah geus suksés dikawin ku Arjuna. Jajaka nu digambarkeun dina kitab-kitab, sarta caritacarita karuhun kalintang kasép jeung gagahna. Sedengkeun Uing? nepi ka kiwari, can kungsi Uing ngarasakeun éndahna cinta!” Acan gé kuring némbal, pok deui manéhna motong caritaan, “Manéh mah teu apal Yul alesan uing sabenerna kieu gawé téh naon? Ku cara démo jeung akif di organisasi, kuliah uing bakal rada lila, béda jeung manéh, béda jeung nu lian. Éta nu dipiharep téh Yul! Taya lian supaya aya alesan “keur kuliah kénéh” mun ditanya ku kolot iraha rék mawa calon!” Dewi ngabudalkeun pangeusi haténa. Dunya asa ngadadak jempling. Kuring ngarasa bingung. Teuing kudu kumaha peta, da puguh lain kuring nu kawasana. Mun téa mah enya kuring téh Dewa, meureun geus ti baheula manéhna dijodokeun. Moal cara ayeuna, nu kalah kaléngkahan ku adina sorangan nu masih kénéh SMP. Kuring tuluy ngagabrug, nangkeup Dewi pepereket. Sugan ku sugan, manéhna henteu ngarasa nyorangan teuing. *** Hujan ngadadak turun, taya témpo jeung teu méré nyaho. Beuki lila beuki ngagebrét. Langit Gasibu pipilueun mongkléng lir méré iber ka pangeusi dunya, yén hujan moal téréh-téréh raat. Nu darémo patingburiak. Sedeng ngaran Dewi bet kalah ka tetep noélan lamunan kuring. “Dew, keur naon ayeuna? Naha anjeun geus jadi Srikandi sajati?” Ceuk kuring dina pikiran, tuluy nguluyu néangan pangiuhan.*** GegerKalong, 01 November 2013 19
  • 20. Carpon Ipung Thaifur Abu Yazid Tilu Menit Panungtungan B ari rurusuhan manéhna indit. Poe iei, Dodo kapaksa teu bisa nungguan anakna nu keur dirawat di rumah sakit. Da poé ayeuna téh tim sépak bola nu dilatih ku manéhna aya jadwal tanding nu penting pisan. Ayeuna téh jadwal tim manéhna ngalawan tim Kang Ado, nu ayeuna peringkat kadua. Kang Ado téh séniorna di SSB baheula. Ari dibandingkeun jeung Kang Ado mah ngalatih téh masih kawilang pagawéan anyar keur Dodo mah, da sapopoéna mah Dodo téh karyawan TU di SMP Sindanghayu. Pédah kepala sakola apaleun manéhna baheula kungsi 20 meunang penghargaan tina maén bal, antukna mah manéhna dipercaya pikeun ngalatih tim sépak bola éta sakola. Geus méh sataun Dodo ngalatih téh. Ayeuna kompetisi ngan nyésakeun sapertandingan deui. Préstasina dina ngalatih maén bal kawilang hadé. Bisa ditingali tina peringkat timna nu ayeuna di posisi katilu. Mun ayeuna meunang, tim SMP Sindanghayu téh baris naék ka posisi kadua. Tangtu ari geus kitu mah, bisa miluan kompetisi ka tingkat kota, pikeun marebutkeun saha nu jadi wawakil ka tingkat propinsi. “Ka mana heula atuh, wayah kieu mani kakarék jol?” Kang Ado langsung nanya. “Puguh ieu téh aya kaperyogian heula bieu téh,” témbal manéhna bari rénghap ranjug, ngatur napas. “Si geulis? Kumaha ayeuna? Geus cageur? Dodo kalah ngabetem, teu némbalan. “Sing sabar wéh Do, ngadu’a wéh ka pangéran ayeuna mah sing dilancarkeun urusanna. Tapi hadé eung silaing téh. Sugan téh ngan bisa maénna hungkul.” “Ah da abdi mah ngan ukur nuturkeun naon nu diajarkeun wéh ku Wa Anda baheula. “Nu penting mah urang fair play wéh ayeuna mah, najan ieu kompetisi ulah nepi ka duduluran urang rajét,” pokna Kang Ado. “Kantenan atuh Kang, nya itung-itung silaturahmi wéh ieu mah, friendly match,” témbal Dodo. “Éh, teu bisa kitu atuh, ieu mah marebutkeun juara kadua, béda ari pertandingan persahabatan mah atuh Do, kudu sing bisa ngabédakeun.” “Hé hé, muhun Kang. Hayu ah, dikantun heula. Karunya barudak,” témbal Dodo bari tuluy abus ka lapang, tempat barudak narungguan. Di lapang barudak geus ngariung. Di dinya gé kasampak aya Kepala sakola keur méré wejangan. Meureun keur mapatahan sangkan maénna hadé jeung teu curang. Tina pameunteuna mah barudak téh kacida atohna Pa Kepala datang ka dinya téh. “Assalamu’alaikum,” ceuk Dodo Manglé 2451
  • 21. “Wa’alaikumsalam,” témbal Pa Kepala jeung barudak méh bareng. “Ti mana Jang, mani kakarak elol?” témbal Pa Kepala. “Ieu Pa, aya wagelan heula bieu téh. Untung wéh tacan dikawitan.” “Oh kitu, nya untung wéh bieu Bapa tiasa sumping saacan dimimitian. Bieu téh ngan mamatahan barudak wéh sangkan maénna aralus jeung jalujur,” témbal Pa Kepala. “Sok atuh ayeuna mah diteraskeun wéh ku di dinya, méh puguh,” pokna. “Muhun Pa,” témbal Dodo. “Tah barudak, sapertos nu bieu dicarioskeun ku Pa Kepala, ayeuna urang kudu maén sing alus. Inget, Disiplin! Éta konci permaénan tim urang! Maén jujur, rapih, disiplin! Ayeuna mah geura pemanasan heula!” Geus dititah kitu mah, jung waé barudak téh narangtung, tuluy pemanasan. Kick off babak kahiji geus dimimitian. Ti mimiti tim SMP Sindangtawang langsung nyerang tim SMP Sindanghayu. Maranéhna maén kalawan rapih, teu jauh béda siga basa di SSB baheula. Tapi barudak ti SMP Sindanghayu gé teu éléh géléng. Maranéhanana maén méh sarua jeung naon diomongkeun ku Pa Kepala jeung Dodo. Kabéh rarapih tur darisiplin. Nu di hareup ampir mampuh ngamangpaatkeun kasempetan nu dibéré, najan masih kénéh bisa ditahan ku musuh. Nu di tengah sabisa-bisa mantuan ka hareup jeung ka tukang. Nu di tukang gé méh bisa nahan sakabéh serangan musuh, malah sakapeung mah milu ka hareup. Babak kahiji geus bérésan. Can aya nu bisa nyitak gol. Skor masih angger kosongkosong. Duanana saimbang. Najan SMP Sindangtawang tuluy nyerang, tapi SMP Sin- Manglé 2451 danghayu gé pertahanna rapih pisan. “Alus! Pola urang engké di babak kadua tong béda jauh jeung nu tadi, ngan omat! Mun aya kasempetan sakumaha waé, urang kudu ngamangpaatkeun éta kasempetan!” ceuk Dodo mapatahan ka barudakna. “Sing inget, kasempetan moal datang dua kali, nu matak urang kudu bisa ngamangpaatkeunana, najan ngan sapersén! Ngarti??” “Ngartos Pa!” témbal barudak méh bareng. “Bener tah naon-naon ceuk Pa Dodo bieu, pokona hidep maénna kudu cara tadi,” Pa Kepala nambahan. “Tapi bapa nyungkeun hapunten ka sadayana, bapa teu tiasa nonton dugi ka réngsé. Bapa aya wagelan, sok sumanget kanggo sadayana. Jeung inget, naon waé hasilna urang kudu narimakeun. Mun meunang tong gedé hulu, mun éléh ulah leutik haté. Salamu’alaikum,” ceuk Pa Kepala, bari tuluy ngaléos indit. * Babak kadua geus asup kana menit ka tujuh puluh lima. SMP Sindanghayu mingpin skor hiji-kosong. Najan kitu, pemaén ti Sindanghayu geus kaciri raripuheun, diserang tutuluyan ku SMP Sindangtawang. Ti Kénca, katuhu, ti hareup tapi untung, barudakna masih kénéh sarigep nahan éta serangan téh. Méh sarua jeung nu di jero lapang, Dodo kacida ringrang pisan. Késang ngoprot saawak-awak. Kalakuanna robah pas SMP Sindanghayu ngasupkeun. Meureun pédah manéhna sieun skorna kaudag ku SMP Sindangtawang. Beng, bola ditalapung ka tengah ku kiper ti SMP Sindanghayu. Ngan hanjakal baladna teu bisa nahan éta umpan, antukna mah beunang ku salah saurang ti Sin- dangtawang. Berebet manéhna lumpat, beng dioper ka babaturanna nu aya di lebah katuhu. Euweuh saurang-urang acan nu ngajagaan manéhna, manéhna langsung lumpat ka asup aréa pinalti. Saurang, dua urang, tilu urang pemaén ti Sindanghayu diliwatan hijihiji. Habek, bola téh ditajong sahabekna. Gol!! Skor sarua, hiji sama. Ti dinya, pola maén barudak Sindanghayu mimiti acak-acakan. Méntalna geus kaserang ti heula, kitu ogé Dodo. Ti luar Dodo tuluy méré sumanget ka timna bari jojorowokan. Menit ka dalapan puluh skor angger hiji sama. SMP Sindanghayu geus ampir kaasupan sababaraha kali, bola nu ditajong téh geus sababaraha kali kana tihang gawang, ari geus mental tina tihang mah beng wéh ditalapung deui ka hareup. Teu karasa, geus menit ka salapan puluh deui. Wasit méré waktu tambahan tilu menit. Kabéh nu aya di lapang geus teu ngeunah cicing, komo nu keur maraén mah, kaasup pelatihna. Geus kitu mah Dodo ménta ka wasit pikeun ngagenti salah saurang pemaénna. “Mad, ieu téh tilu menit panungtungan. Pemaén séjén geus tarurun méntalna, hidep kudu bisa ngahudang deui méntal nu séjén. Sing tenang, sing apik. Jug!” ceuk Dodo mapatahan Ahmad.Teu salah Dodo ngasupkeun éta budak dina menit-menit panungtungan. Kaciri manéhna bisa maén kalayan tenang tur rapih. Pas dina menit ka salapan puluh dua manéhna bisa malikeun kaayaan jadi duahiji. Najan geus kitu, Dodo masih angger hariwang. ‘Priit!!’ wasit niup piriwit. Pertandingan bérés, skor ahir dua-hiji, SMP Sindanghayu hasil asup ka tingkat Kota. Barudak SMP Sindang- hayu ajret-ajretan aratoh. Di sisi lapang, kaciri Dodo leuleus pisan. Najan geus meunang, angger manéhna ngarasa ringrang. Teuing pédah naon. Geus kitu mah, bring barudak SMP Sindanghayu saabringan lalumpat nyampeurkeun Dodo. Kapaksa manéhna neundeun heula rasa karingrangna. “Ah, moal aya nanaon sugan. Pédah atoh wéh ieu mah,” ceuk Dodo na haté. Keur anteng-antengna ngarayakeun hasil ahir pertandingan, ‘nging’ téh HP disada. Horéng pamajikanana nu nelepon. Barang diangkat, na HP kadéngé sora nu keur ceurik. “Kang, ieu si Enéng Kang!” ceuk pamajikanna bari sumegruk ceurik. Ti dinya Dodo geus teu ngeunah haté, sarwa salah. Rék balik barudak euweuh nu nungguan, mun teu balik da sieun kukumaha. Curucud, panon Dodo mimiti reumbay cimata. Ningali Dodo kitu, jep wéh, barudak téh jarempling, lir gaang katincak. Ti kajauhan Kang Ado ningalikeun manéhna, bangun nu apal kana naon-naon nu geus karandapan. “Tos wéh Néng, keun kedap deui Akang wangsul,” témbal Dodo, bari nyusut cipanon. Ti kajauhan Kang Ado nyampeurkeun manéhna. “Geus, ayeuna mah geura mulang wéh. Keun masalah barudak mah ku Akang wéh,” pokna. “Muhun atuh Kang, puntennya,” témbal Dodo bari tuluy ngaléos indit. “Geuning, tilu menit panungtungan nu dipikahariwang ku Dodo téh lain keur hidep hungkul, tapi keur manéhna ogé,” ceuk Kang Ado ka barudak SMP Sindanghayu. Barudak mah kalah silih pelong bari teu ngarti.*** Bumi Siliwangi, 25 Séptémber 2013 21
  • 22. Sabot Nungguan Budak Sakola Ku : Nyi Roro P aneuteup Indira katempo ngulincer. Sanggeus ningalieun ka kuring nu keur no’ong dina jandéla kelas mah, Dira tuluy ngadadahan. "Mamah!", najan teu kadéngé, tapi kagambar tina embut biwirna. Kuring ukur imut, bari ngabales ngadadahan. Rét kana arloji, aya kénéh waktu sapuluh menit deui pikeun barudak kaluar ti kelas. Kabeneran poé éta aya ekstra kurikuler; Dira miluan penca silat. Kuring ngahaja mawa sangu dina misting. Deungeunna endog ceplok dikécapan, 22 karesep Dira keur dahar beurang. Léos, kuring nyampeurkeun bangku panjang paragi nungguan kolot-kolot murid nu mapagkeun anakna. Nyéh, kuring imut bari manggut ka nu araya di dinya. "Héy, mamah Dira mani nembé hol. Ka mana heula atuh?" Mamah Ratih nanya. Di sakola mah ari nyalukan ibu-ibu téh sok ku ngaran anakna baé. "Biasa wé Mamah Ratih, abdi mah masak, pépérén sareng ngahuapan si Dédé heula, ambih engké dugi ka rorompok kantun ngurus Dira," ceuk kuring bari gék di juru, da nu kosong ngan di dinya. Ti saprak ngalahirkeun anak nu kadua, kuring eureun digawé. Kahayang mah kawas batur, angger jadi wanita kaririweuh. Enya, riweuh pisan. Nya di imah, nya di kantor. Tadina mah budak téh sok dipihapékeun ka indung kuring, tapi pidua bulaneun kuring rék ngalahirkeun, anjeunna nilar dunya. Paralun, kuring lain ngagawékeun nu jadi indung, anjeunna ngan saukur mangnalingakeun. Da kapan réncang mah aya. Jaman kiwari téa, hésé néang réncang nu bisa dipercaya. Majalah nu dikeukeuweuk ti tatadi dibukaan. Maksud téh asa mending maca tibatan ngawangkong ngalér-ngidul jeung ibu-ibu nu séjén. Komo bari ngomongkeun batur mah, dosa téh beuki ngagugunung wé. Kuring mah leuwih resep kénéh maca, kanyaho jadi nambahan. "Mamah Yopie, katarima BBM ti abdi?" ceuk Mamah Ratih. "Oh, nu éta? Enyalah hayu rék arulin mah, grup BB urang wé. Da hésé ngabéjaanana ka nu teu boga BB mah!" témbal Mamah Yopie, bari sorot panonna ngulincer. “Nya teu boga BB, Android gé ayeuna mah geus bisa BB-an,” ceuk mamah Riki. Saharita langsung sahéng mairan. Ngadéngé nu bieu mah, kuring gé maksakeun ngalieuk. Mani nyolok mata buncelik, ngajakan téh ka ibu-ibu nu miluan grup BB wungkul. Teu ngabibisani, teu boga BB téh asa tinggaleun iber. Sakapeung aya pelajaran atawa tugas sakola nu kudu digawékeun ku Dira, teu digawékeun da ku teu nyaho téa, sabab iberna ngaliwatan BB. Rumasa hapé kuring mah ngan saukur hapé jaman baheula. Nu penting mah bisa dipaké nelepon jeung sms-an. Teu éléh déét, kuring remen neleponan guru-guru Dira, sangkan teu tinggaleun iber PR jeung tugas. Hanjakal, poé kamari hapé kuring murag ku salaki. Ancur teu bisa dikukumaha. Karék engké mun gajihan digantianana, éta gé mun teu pabetotbetot jeung resiko dapur. "Mamah Riki, cik geura tingali baju abdi na photo profile BB, alus nya?" ceuk mamah Yopie hayang katangar. Mamah Riki tungkul ningali hapéna. "Éh, enya wé... ni alus Manglé 2451
  • 23. kieu Mamah Yopie. Meulina di mana?" "Aya wéh, engké ku abdi diajakan ka tokona. Ieuh, jadi awéwé mah kudu seungit, geulis luis, baju tong randatdat-randutdut. Kudu mécing ciga abdi, jaba bermerek yeuh!"ceuk Mamah Yopie semu ngadelék ka kuring. Awakna dilenggiklenggik. Puguh baé ku ibuibu pada ngaleprokan, Mamah Yopie beuki motah, asa diulangtaunkeun. Beuuu... dihenteu-henteu ogé Mamah Yopie téh teu resepeun geuning ka kuring? Hadas naon atuh nya? Rumasa, kuring mah ari mapagkeun budak téh teu cara maranéhna, mani sok garinding jiga nu rék ka pasamoan. Kuring mah cukup ku kaos leungeun pangjang atawa jékét. Ka handapna calana panjang. Sirah dibunian ku tiung geblus. Riungan jeung ibuibu kitu téh sakapeung mah sok jadi ajang mintonkeun kaboga. Masing teu ditanya ogé, ujug-ujug breng nataan imahna di anu... di anu... Mobilna kaluaran paling anyar, manéhna maké merk anu, salaki jeung barudakna merk anu. Katambah tanah jeung sawahna nu méh di mana-mana. Geus puguh ari nu patinggurilap dina awakna mah, mani sangorong siga toko emas maju. Teu karasa kuring ukur cungeukngeuk ningali dangdangan Mamah Yopie. Kaméja gumbrung kembang-kembang badag kelir bungur ngora dipasangkeun jeung léging bungur kolot. Tiung bungur kolot dibulat-beulit jeung kelir bungur ngora jiga kaom hijaber barudak ABG. Teu poho selop jangkung, kelirna gé pulas bungur. Saréréa geus arapal, unggal dangdan Mamah Yopie mah kudu baé “matching”. Sabenerna mah kuring gé sok kapikiran hayang dang- Manglé 2451 dan. Heung kelirna diluyukeun ti tiung nepi ka dampal suku jiga batur. Tapi, ceuk kuring mah nu ngaranna nganteur jeung mapagkeun budak sakola lain waktuna keur dangdan béak karep. Sok wé, da moal méakkeun waktu leuwih ti sapuluh menit. Barina ogé anggangna imah ka sakola ngan ukur 200 meteran. Kitu gé ngan saelol dina panto gerbang wungkul. Ongkoh teu cara kuring basa keur digawé kénéh, rék meuli naon baé sakahayang kuring gé laluasa, da gajih nu sorangan ieuh. Ayeuna mah kuring teu téga ka nu jadi salaki, nu kari sorangan tihothat néangan napkah. Piraku teuing ku kuring kalahka dimonyah-monyah keur meulian barang nu teu pararuguh bari jeung ukur hayang katangar ku batur. Kuring kudu ngawayahkeun manéh, loba nahan napsu. Téng! Téng! Téng! Sora beusi buleud di hareupeun kantor guru geus ditakolan, ciciren barudak geus meunang baralik. Brul, barudak ngaburudul ti lawang panto. Pahibut, paheulaheula néang nu mapagkeun. Tapi aya ogé nu baralik sorangan atawa ngabring jeung babaturanana, ninggalkeun kelas nu beuki lila beuki kosong. “Mamah!" Indira ngajorowok muru kuring. Rikat, Dira ngarawél leungeun katuhu kuring tuluy diadekkeun kana tarangna. Keur kitu, Bu Siti wali kelas Dira ngaliwat. "Bu..." kuring nanya bari rengkuh. Bu Siti sarua rengkuh bari imut. Tadina mah kuring hayang ngobrol rada panjang, rék nanyakeun kumaha kaayaan Dira di kelas. Tapi Bu Siti leumpangna semu nu rusuh, sigana mah pedah kudu buru-buru balik deui ka kelas, rek ngajar deui barudak nu asup beurang. Antukna kuring ngajak Dira ka bangku di handapeun tangkal kérsen, di sisi lapang upacara. "Sok bageur, geura emam heula, lapar. Énggalan, ambih teu tinggaleun ku batur latihan pencana," ceuk kuring tuluy ngasongkeun misting ka Dira. Bari nungguan Dira dahar, kuring niténan kaayaan sakurilingna. Barudak lalaki keur aranteng maraén bal, sawaréh lalajo di sisi lapang. Barudak awéwé keur arocon bari saleuseurian. Aya nu anteng baé ngome hapé, aya nu gagambaran baé. Aya nu nganyoh-nyoh barang dahar baé bari leungeunna ranggém ku jajanan. Éh, itu siga Mamah Yopie? Naha can balik? Da asana mah Yopie téh teu miluan penca? "Énggal Yopie, urang aruih! Mamah aya peryogi!" ceuk Mamah Yopie ngabebetot anakna bari semu nyureng. "Ké heula Mamah... kedap deui!" ceuk Yopie bari muru deui ka babaturanana. "Mamah Yopie, can uih?!" kuring ngagorowok. Mamah Yopie ukur kunyem. Buru-buru manéhna ngabetot deui budakna, ayeuna mah hasil. Panon kuring nuturkeun leungitna Mamah Yopie nu kaluar ti komplék sakola tepi ka satengah lumpat. Budakna tibabaranting nuturkeun ti tukangeunnana. Aya anu matak hémeng katingali tina dangdanan Mamah Yopie, tapi naon nya? Weléh teu kapikir. Ah, paduli teuing, kateuteuari kalahka mikiran batur. "Mah, atos emamna nya? Wareg," ceuk Dira ngagareuwahkeun lamunan kuring. "Muhun, sok geura gen- tos acukna ku acuk penca," ceuk kuring, bari song ngasongkeun cai nginum. Geus bérés Dira disalin mah, kuring tatan-tatan rék balik heula ka imah. Sajam deui, balik deui ka sakola mapagkeun Dira. Basa kuring rék ngaleos pisan, kadéngé sora Bu Siti norojol tina panto kelas, nanyakeun ka ditu-ka dieu, "Aya nu ningali tas Ibu?... Ningali tas Ibu teu? Tadi mah aya dina korsi..." ceuk Bu Siti nanya ka barudak. Nu ditanya némbalan ukur ku teu terang atawa ukur ku gideug. Bu Siti geumpeur. Teu lila, rob guru-guru jeung kepala sekolah nyalamperkeun Bu Siti, kuring gé milu nyampeurkeun. "Di mana icalna Bu?" ceuk kepala sekolah. "Di kelas Pa, waktos tadi abdi ngadeuheusan Bapa di kantor sigana mah. Da wangsul ka kelas téh tos teu aya..." "Naon waé lebetna?" "Biasa baé Pa, kaperyogian abdi sadidinten di kelas. Nu abot mah hapé sareng tabungan barudak sasih ayeuna. Haduh, kumaha ngagentosanana?" ceuk Bu Siti rawah-riwih. "Ké Bu, ari kantong ibu kelir kumaha? Wangunna kumaha?" salah sahiji guru nanyakeun. "Kelir kopi..." ceuk Bu Siti bari asup sakeudeung ka kelas. Jebul deui mawa kertas jeung pulpen, kantongna digambar kalawan jéntré. Tas merk Louis Vuitton. Kuring ngahuleng. Ujugujug inget kana kalakuan Mamah Yopie nu buruburu incah. Kelir kantongna nu pinuh ku aksara L ngait kana aksara V teu luyu jeung kelir baju tur sapatuna. ***** Saung Indung, 2 November 2013 23
  • 24. Ririwa di Pakemitan Ku Féndy Sy. Citrawarga M aotna mah Mang Sarip téh tadi beurang kira tabuh tiluan. Teu agéagé dikurebkeun cenah ngadagoan Si Onah, anakna anu dibawa ngumbara ku salakina ka Surabaya. Sok padahal Ajengan Arif geus ngawawadian sangkan layon buru-buru dikurebkeun. Bi Mamah, pamajikan Mang Sarip, tadina mah rék kumaha alusna ceuk ajengan baé ngan Si Onah hayang nénjo heula beungeut bapana. "Ulah waka dikurebkeun Ema, wios énjing!" ceuk Si Onah dina HP. Teu majar kumaha, ajengan gé antukna mah nurut. Pangémutna, nepikeun enggeus diturut jeung henteuna mah kuma dinya. Atuh layon téh sina ngajepat baé di tengah imah sabada dipulasara sakumaha mistina mah. Enya, isukan kari ngurebkeun da ari liang kaluat mah ti barang gujrud Mang Sarip maot gé geus dikali. Umumna urang lembur, angot dikokojoan ku tokoh anu ngarti kana harti fardu aén, nalika tumiba papait téh tara léléwodéh. Boro kasaksi ahli tajug, leket solat rikat zakat, dalah ka jelema biasa nu ukur ngaku Islam bari kana solat belangbetong malah tampolana ukur taun kali ari sunah lebaran ogé wuwuh kawajiban fardu aén téa. Enya, 24 kawajiban anu lamun teu dipigawé bakal dosa saréréa, anging aya salasaurang anu migawéna, siga kapapaténan. Nilik saréatna mah umur Mang Sarip téh can kolotkolot teuing. Kitu lah tengah tuwuh punjul genep taunan. Orokaya ririwit, tiktikbrek. Kilang kitu ka sawah atawa ka kebon mah tara beunang dihulag ku Bi Mamah téh . Abong urang lembur, basana kaluman cimekblek di imah téh. Atuh ari cageur meueusan, telenjeng deui ka sawah atawa ka kebon. Untungna sawah jeung kebonna téh teu jauh ti lembur. Cara poé tadi, rebun-rebun geus miang ka kebon. Teu barang bawa dahareun da basa ku Bi Mamah rék dibahanan dahareun bisi lapar téh kéképéhan. "Moal lila rék ngaroris cau bisi ku cocodot." "Heueuh atuh mawamawa cai sakempis mah bisi hanaang." "Moal ah, mihapé imah wé!" "Naha da moal aya nu ngaringkid imah mah. Anggur manéhna nu kudu atia-ati. Kadé ulah tuaktaék!" Teu némbalan. Kencling miang dijajapkeun teuteup Bi Mamah. Tepi ka lawang pager, tara-tara ti sasari Mang Sarip ngarandeg heula, malikkeun awak. Bi Mamah ngajanteng kénéh na lawang panto. "Kadé imah!" pokna deui "Heueuh!" témbal Bi Mamah bari teuing kila-kila naon nyaritana kitu téh karasa aya nu nyeuit dina haténa. Aya rasa melang. Éta meureun duméh Mang Sarpi téh geringan, malah ayeuna gé can cageur pisan. Kencling ka kebon. Sadatangna, lunga-lengo ngaroris pepelakan. Enya baé cau loba nu ku cocodot, najan henteu ari nepi ka purugul mah. Aya kénéh keur nu melak. Pajar teu butuh ku cai keur nginum da basana moal lila. Hih, baning usakusik tikoro laun-laun karasa tuhur. Bet hanjakal teu narimakeun kahéman pamajikan. Marengan panonpoé hanjat, tikorona karasa beuki ngolétrak. Rék buruburu balik kagok ku hanca pagawéan, ngayuman pager. Ditahan-tahan kalah asa beuki kasiksa. Ras kana tangkal kalapa, tanggah. Duwegan ngagupayan. Lakadalah, haté Mang Sarip surak. Tapi dumadak murengked da apan kudu ditaékan. Mani euweuh titaheun. Antukna gilig seja metik nu ngagupayan. Angsrod, angsrod, naék. Beuki luhur, beuki luhur. Na atuh sirahna ujug-ujug asa muih, lieur, katurelengan. Teu tahan, turun deui tuturubun. Ilang kasadaran, koléang...gubrag nyinekel kana batu. Les! "Mang, Mang Sarip!" gorowok Mang Tanu nu pareng ngaliwat balik ti sawah gegeroan barang nénjo aya nu ngagebut lebah tangkal kalapa di kebon Mang Sarip. "Tuluuung...!" gancang ngagorowok deui ménta tulung. Hadéna aya nu ngadéngéeun. Nya padanulungan, dibawa balik. Aya kénéh rénghap basa di jalan mah. Ngan sanggeus datang ka imah geus teu empés-empés deui. Nénjo kaayaan kitu, Bi Mamah tiba ngajerit bari ngagugulung layon Mang Sarip. Ceuk nu percaya mah cenah Mang Sarip téh maot baseuh da apan maot ngadadak alatan ragrag. Pangaruhna sok matak noélan punduk. Ka dituna sok gaplah lumaku. Siga rék kemit, apan réa nu tingpurungkut. Tapi, karunya ari Bi Mamah kudu cinekul kemit sorangan mah, angot alesanana ukur sieun dijungjurigan mah. Nu matak, enya nu borangan jeung héngkér imanna, sieun-sieun ogé maksakeun. Enya, cara Hansip Ukar, Mang Tarno, Kang Juhé, Wa Kardi. Tatangga-tatangga almarhum. Ti magrib kénéh langit geus mongkléng. Lain ukur poék katarik wanci, tapi ku méga hideung nu ngaburayot ku pihujaneun. Da jeung saenyana, basa ngong adan isa, hujan bahé lir dicicikeun ti langit, dibarung gelap dor-dar. Manglé 2451
  • 25. Nu tadi-tadi geus nawaétu rék kemit, sawaréh marulang ka imahna, basana bisi aya kenténg bocor. Demi Hansip Ukar, puguh mancén intruksi RW, wajib cicing. Untung wé Kang Juhé, Mang Tarno, Wa Kardi daékeun maturan. Pribumi gasik nyieun cikopi, golosor leunjeuran durukeun. Hawa tiris peuting kausir meueusan ku cikopi panas jeung udud. Orokaya hujan mah can raat. Opatanana jarongjon di téras. Dititah ka jero ku Bi Mamah marugen. Padahal di téras téh sawér. "Di jarero atuh ngopina!" ceuk Bi Mamah. "Di dieu wé Bi ah, hareudang," ceuk Kang Juhé ngabodor. Moal enya hujan ngecrek hareudang. Nu sidik mah basa nénjo layon nga- Manglé 2451 jepat, bulu pundukna carungkedang. Kapeutingnakeun hujan ngaleutikan, tapi ngecrek. Nu kemit tinghariul, asa teu puguh laku pajah téh. Cikopi kari gegedohna, ududeun kari kuntung jeung calacah, numpuk na asbak. Angin nu nyéor, hawar-hawar sora anjing babaung karasana ku nu kemit asa noélan punduk. "Yu ah uang ngusir tunduh," ceuk Kang Juhé basa dina suku méja katénjo aya kartu gapléh. "Aya nyah kartuna?" Haréwos Hansip Ukar. "Tuh!" Juhé nuduhkeun kartu na méja di rohang tamu. "Sok atuh!" Hansip giak da enya atuh asa teu puguh laku jaba tunduh. "Henjung ka ituh cokot!" Kardi ngajurung-jurung Juhé. Nu dititah mugen da puguh ti émpér atawa téras jeung ti rohang tamu téh nu ngajepat atra katémbong. "Leutik burih!" ceuk Hansip Ukar. Kilang kitu manéhna gé ngompod. "Heueuh, hencig atuh!" Mang Tarno nyurung-nyurung tonggong Hansip Ukar. Tapi kalah undur-unduran. "Kalah wé pangkat hansip!" ceuk Mang Tarno deui. Dikitukeun teuing mah Hansip Ukar ngarasa kasigeung. Kapaksa ngajurungkunung, tapi tiba ngoron dang bari culang-cileung ngodomang nyokot kartu gapléh. Nénjo kartu gapléh, mata nu opatan calenghar deui. Juhé ngocok kartu. Hujan can raat, anjing babaung wuwuh matak mur- ingkak, tapi ku nu garapléh teu ditolih. Mimitina taya sora nanaon ti nu garapléh téh. Areling keur kemit. Nunda kartu jajauheun tina ulin beubeut sahabekna cara sasari. Nu matak, angger wé karasa combrék. Tapi, lilalila mah kadéngé tingkareplék sora kartu nu meubeut bari dituturkeun hohoak! Lat, keur kemit. Saruhud bangun sujud kana kartu. Hujan geus raat. Sora kartu nu meubeut beuki témbrés. Bi Mamah nu dibaturan ku tatanggana papada awéwé teu bisa kukumaha ngadéngé nu keur garapléh téh. Beuki lila nu gapléh beuki segut. Kadéngé aya gakgak, aya rahuh. Nepi ka basa Hansip Ukar ngarérét ka tengah imah, pas lebah layon ngajepat nu maksudna mah rék ménta cai ka pribumi, manéhna calangap basa nénjo aya pocong nguniang. Laju nepakan tuur baturbaturna sina nénjo nu nguniang. Enya, teu salah nu ngajepat hudang. "Ri, ri, ri, ririwaaa...!" kocéak nu opatan ngajerit. Kituna téh bari laluncatan ninggalkeun téras. Awahing rusuh bari geumpeur campur sieun, lumpatna teu tarapti. Saréréa tingjurahroh. Aya nu tisorodot, aya nu titajong, aya nu nabrak tangkal rambutan, aya ogé nu tijalikeuh. Nu di jarero imah tiba mésem. "Teu eucreug pisan, ngaradon gapléh di pakemitan," ceuk ririwa, aéh saur Ajengan Arif. Horéng lain ririwa nu ngajurungkunung téh, tapi Ajengan Arif. Basa anjeunna ngontrol wengi-wengi seja kemit, nyampak nu garapléh. Asa teu pantes, nya anjeunna ngetrokan panto dapur laju ngedalkeun pamaksudan ka Bi Mamah, nginjeum mukena. "Urang warah!" saurna.*** 25
  • 26. Boring Ku Endan Sukanda ”Boring” téh istilah barudak kiwari, da ari barudak bihari mah nyarebutna ”bosen” wé. Kecap boring aya dina Kamus Bahasa Inggris, malah geus nyampak dibakukeun dina Kamus Idiom Bahasa Inggris, bahasa mandiri barudak atawa nonoman kiwari di wewengkon nu ngagunakeun panganteurna bahasa Inggris. Aya deui kecap bé-té (BT) cenah gé “bad tempered” mangsa-mangsa anu matak pikaboseneun jeung pijéngkéleun keneh. Bédana téh ari “boring” mah suasana di luar nu matak pikaboseneun hiji jalma, sedengkeun ari bé-té leuwih nyoko kana suasana haté hiji jalma, tumerapna éta jalma keur dieunteupan ku “galau” ceuk barudak téa mah. Ngahaja maké istilah barudak kiwari téh susuganan nyambung, pan enya jejer obrolan nu rék dicaritakeun ogé ngeunaan kabosen barudak kiwari, hususon barudak di sakola dina nyanghareupan pangajaran ti guruna. Cenah ceuk maranéhna deui, mun aya guru nerangkeun ngayayay matak boring, aya babaturanana nu jutajeté matak jadi nambahan bé-té. Ngaranna ogé béda pajamanan, béda nu ngajamananana. Teu bisa disaruakeun atawa disakompétdaunkeun antara barudak kiwari jeung barudak bihari anu kiwari geus jaradi kolot. Upamana mun kuring mapatahan barudak, maké ukuran jaman bihari nalika kuring keur budak. “Ieuh barudak, bapa 26 mah keur sakola nepi ka SMP ogé nikreuh, teu disendal-sendal acan. Duit jajan teu dikeupeulan, cukup diseubeuhkeun ku mumuluk isuk saayana” Ngahaja boh di kelas, nyakitu di imah ditepikeun ka barudak, anu togmol mah werat nyebutkeun geus teu jaman. Mun aya nu peresis sapertos bapa kapungkur, moal kitu dianggap kalakuan mahiwal (deviant behaviour)? Pan heueuh kalakuan mahiwal téh ditujulkeun pikeun jalma anu teu parok jeung jalma lian, tapi ari pikeun kahadéan mah alus kacida (sanajan teu parok ogé) mun ku urang dipilampah. Wah, jeung mapah mah mending korban artos dua rébu, moal hariwang kasiangan, seragam teu kakésangan sajabi ti kitu téh moal…diseungseurikeun batur. Jeung réa-réa deui, alesan barudak pikeun nolak niru naon-naon nu kungsi ditepikeun. Da maksud satadina ogé ngan sakadar babandingan, sangkan ngahudang sumanget dina nyorang hirup kumbuh kahirupan maranéhna. Jadi ras inget ka kang haji Elin Sjamsuri saéhu nyarios ti UPI Bandung, basa kuring ngahaja nepangan anjeunna pikeun nepikeun kahareneg ngeunaan barudak SMA nu horéameun dialajar Basa Sunda. Harita kuring munggaran pisan ngajar Basa Sunda pikeun barudak SMA téh. Saur anjeunna, pikeun saheulaanan mah asal teu dipangkaburkeun murid ogé geus hiji hal anu alus. Manakomo di sakola kuring mah rupa-rupa pisan bahasa deungeun ku pihak sakola ditawarkeun. Pan enya, sajaba ti bahasa Inggris téh bahasa Arab, Jerman, Jepang, jeung Mandarin kari milih sakahayang murid. Sanajan enya ogé kecap “teu dipangkaburkeun murid” siga teu pira, tapi enas-enasna mah tetep wé merlukeun kaparigelan guru pikeun ngawujudkeunana. Teu dipangkaburkeun murid, hartina murid aya karep pikeun diajar, sabalikna ti éta hartina karep diajar barudak darajatna kaitung handap. Manakomo mun dipangkaburkeun mah, sajaba ti horéam téh boa-boa barudak aya sari-sari ijid kana palajaran jeung guru nu ngajarkeunana. Sakeudeung deui kuring bakal pangsiun tina jadi guru, ceuk nu ngarora mah geus kaasup guru senior pikeun ngabébénjokeun guru bulukan. Asa kaasup langka tumanya, jeung ngajawab tangtangan, ku naon sababna barudak baroseneun diajar? Sabab sawadina ieu pananya kudu angger ngancik dina diri, bari jeung ihtiar satékah polah ngungkulanana sangkan barudak teu baroseneun diajar palajaran nu ku kuring disuguhkeun ka maranéhna.*** Nu nulis guru SMAN 3 Kota Sukabumi. Manglé 2451
  • 27. Atép Kurnia Ti Lebah Maruyung Keur nu nganteur Jung ti lebah Maruyung Ruyungna milu kaduyung Kaduyung ku gunung-gunung Mipir-mipir pasir Mapay-mapay kebon bawang Anjogna ka Gunung Rakutak Nyuay-nyuay jajar tomat Tomat konéng Sukapura Tomat beureum di Cibeureum Saparat sakertasari Sajajalan satarumajaya Bawang deui, engkol deui Jumalugjug kayu putih Kulit héjo aci putih Jumarum tungtung pineusna Liuhna samadhab papat Jumlengan-jumlengan cai Ngajumleng keteg nu duyung 2013 Samulang ti Cisanti Keur nu milu ngiuhan samulang ti nagri duyung duyung gunung, duyung situ situ hiang sabaheula angen-angen tatit indit dijajap gurianging dangdam diiring pohaci jumerit tatit indit beuki tarik tanagana lipet kali guriang beuki midangdam pohaci beuki jumerit kidul kalér teu kasusul komo wétan reujeung kulon kabéh nutup ngajongjongan Manglé 2451 di dieu aing téh éling élingan Bujangga Manik nu cunduk ka Mandala Bitung 2013 Handapeun Gunung Guntur Di handapeun Gunung Guntur Aing-aing pada lalawung Ngalawung-lawungkeun umur Ngeunteung-eunteungkeun balitung Tepung-tepung, tepung tungtung Cara Reinwardt, Payen, Junghuhn Di handapeun Gunung Guntur Angarna tanah milu ngulawu Nyorolokna keusik patumbu-tumbu Numbu engapan cipanas, batu rentul Ratana lembur, batin-batin nu ucul Lut-lat naringgalkeun pucus. 2013 Di Buruan Kontrakan Ari mandalika dua tangtung Tangtungan nu nguyung wuyung Wuyung catang, wuyung daun Tingkeleper jangjang kukupu Kukupu konéng selapna hideung Muntur-muntir mandalika Muntiring hasrat jeung niat Gigir sirsak aya soka Soka-soka kembang mangkak Mangkakna beureum belenong Belenong sono, belenong moho Moho rupa, nyoso warna Tingharéang éngang Éngang biru, éngang tarum Muihkeun panggal kakangen Nu mucuk na sanubari 2013 Atép Kurnia, lahir di Bandung, 10 Méi 1979. Sajak-sajakna dimuat dina Majalah Sunda Manglé jeung tabloid Sunda Galura. 27
  • 28. Ningkatkeun Ajen Pulitik Wanoja P amarentah ngaliwatan Kementerian Pemberdayaan Perempuan dan Perlindungan Anak jeung Kementerian Dalam Negeri ngagelar kagiatan pikeun ngaronjatkeun kapasitas Caleg wanoja dina Pemilu 2014. Kagiatan ieu dihadiran ku ibu Menteri Linda Gumelar jeung Gubernur Jabar, H. Ahmad Heryawan. Patalina jeung dilaksanakeunana kagiatan ieu, ibu Linda dina biantarana netelakeun yen dina ngaronjatkeun kapasitas Caleg wanoja dina Pemilu 2014 téh mangrupa kabutuhan jeung hak pulitik para wanoja anu kudu ditedunan sarta mangrupa hiji implementasi ‘affirmative action’, kusabab Caleg wanoja boga batasan, sumberdaya pulitik jeung pangalaman dina persaingan di pasar pulitik. Nilik kana UU Nomor 7 Tahun 1984 ngeunaan Pengesahan Konvensi Mengenai Penghapusan Segala Bentuk Diskriminasi Terhadap Perempuan, pamarentah boga kawajiban pikeun ngapasilitasi “pembekalan” keur para Caleg wanoja. Ngaliwatan kagiatan ieu dipiharep para Caleg wanoja bisa nyumbang pikiran sarta ngabina gawebareng dina enggoning ngumpulkeun sora dina Pemilu 2014. Nurutkeun Linda Gumelar, aleg wanoja dipiharep sangkan bisa leuwih merhatikeun kana kamekaran aspirasi rahayat. Dina kontek kampanye kudu bisa pokus kana kapentingan, aspirasi, kabutuhan jeung rupa-rupa masalah ngeunaan wanoja jeung anak. Opat point anu kudu diperhatikeun ku para caleg wanoja. Kahiji, kudu bisa ngaposisikeun jeung merankeun minangka kampium demokrasi anu sajati sangkan dina persaingan di pasar pulitik bisa ‘fairness’. Kadua, mekarkeun ajen-inajen kamanusaan anu adil jeung beradab pikeun ngahontal kasuksesan sacara terhormat. Katilu, ‘tebar keramahan’ atawa kudu someah sacara pulitik keur para konstituen sarta anu kaopat ngajauhkeun diri tina praktek demokrasi transaksional. Masarakat, dina Pemilu taun 2014 diharepkeun kudu bisa milu ngarojong jeung nyukseskeun wakilan 30 persen wanoja di parlemen. Linda Gumelar, netelakeun ukuran kamajuan bangsa diukur dina indicator IPM. Indeks IPM anu nepi ka sababaraha indika- tor nyaeta pendidikan, kasehatan jeung daya beuli dina ngahontalna sacara nasional nepi kana 72, 77 point . Tapi, keur gender mah masih aya jarak , dimana gender lalaki leuwih luhur dibanding wanoja. Pikeun indek gender wakil wanoja nepi kana 69,14 point. Husus provinsi Jawa Barat posisi IPM aya dina kaayaan alus nyaeta nepi kana 72,27 point. Gubernur Jawa Barat, H. Ahmad Heryawan dina kateranganana netelakeun yen Pemprov. Jabar mere lolongkrang dina partisipasi wanoja jeung lalaki téh sarua. Dina proses pencalegan kudu bisa refresentatif sarta Caleg wanoja bisa milu kompetensi. Di lembaga legislatif, partisipasi wanoja nyekel peranan anu penting, ku ayana wanoja minangka anggota legislatif dipiharep bisa milu merjuangkeun hak-hak wanoja. Nilik kana konteks masalah pangwangunan anu keur karandapan ayeuna, kahadiran anggota legislatif wanoja dipiharep bisa milu partisipasi keur ngarengsekeun rupa-rupa masalah anu keur mekar di sababaraha wilayah diantarana masalah luhurna Angka Kematian Ibu (AKI) dina ngalahirkeun jeung Angka Kematian Bayi (AKB). Lian ti éta nasib para TKI atawa TKW hususna di Jawa Barat jadi pasualan nu kudu direngsekeun sagancangna.*** (AS) Silaturahmi Gupernur Jabar Jeung Seniman-Budayawan Pemprof Ngarojong Medalna Kamus Utama Basa Sunda H al eta ditandeskeun ku Gupernur Jawa Barat Ahmad Heryawan dina acara silaturahmi antara gupenur jeung seniman-budayawan Jawa Barat di Gedong Pakuan (Guernuran) Jl. Otto Iskandardinata Bandung (9/11), “ti kapungkur abdi teu weleh ngarojong kasundaan, malih Kang Ganjar Kurnia(rektor Unpad) kantos ngajengkeun 2 miliyar kanggo ngadamel kamus, abdi siap, namung harita panitiana teu acan siap. Tah ayeuna (pihak Ajip Rosidi saparakanca ) bade medalkeun kamus Utama Basa Sunda 30 rebu entry, hayu urang damel da aya APBD keur kamajuan urang Sunda”, Kitu saurna gupernur pasti. Heryawan baris nganggarkeun waragad 4 miliyar tina APBD(Anggaran & Pendapatan Belanja Daerah) keur medalkeun Kamus Utama Basa Sunda (KUBS) jeung Ensiklopedi Budaya Sunda nu damina bakal medal dina taun 2014.Gupernur ge netelakeun seja ngabeberes pasualan kasenian di Jawa Barat dianatarana rek ngawangun gedong kasenian 4 hektar kapasitas 5 rebu panongton di wewengkon Cikutra DED-na taun 2014 dimimitian,jeung rek “nyintreuk” mun kapanggih aya pihak nu motong duit proposal.Heryawan ge seja ngagedurkeun deui pasanggiri-pasanggiri kasenian Sunda saperti pasanggiri Kawih, Kapesindenan, Tembang Cianjuran, Anggana Sekar, Rampak Sekar, Penca Silat, malah budaya jeung seni nu rek tumpur ge rek diangkat deui, “Ulah sieun aya waragadna tina APBD. Urang memang kedah reueus kana basa sareng buadaya Sunda, reuueus kana anugerah Alloh SWT, “, kitu jangjina, Saacanna dina paguneman, Ajip Rosidi netelakeun ka gupernur, pihakna nuju ngarengsekeun Kamus Utama Basa Sunda nu munel jeung panglengkepna. Maksud nyusun KUBS cek Ajip taya lian sangkan urang Sunda reueus jadi urang Sunda sabab “ Urang jadi urang Sunda teh lain kahayang sorangan tapi katangtosa Alloh, numawi kudu agul jadi urang Sunda teh jeung kudu reueus kana basana, sabab basa Sunda teh nuduhkeun yen urang Sunda teh aya, lamun basana leungit urang Sunda ge taya, daeta basa teh ciciren bangsa”, kitu pokna. Nyieun kamus jigana 28 keur ngayonan kahariwangna lantaran generasi kiwari ngamomorekeun basa Sunda.Kiwari mah nanya ka barudak ku basa Sunda dijawab ku basa Indonesia, beda jeung di Yogya nanya ku basa Indonesia dijawab ku basa Jawa. Aya deui indung-bapana Sunda nyarita ku basa Sunda ari ngadididk budakna ku basa Indonesia. Ajip ge miharep pemda kudu ngusahakeun tempat pikeun kreasi jeung apresiasi seni pikeun barudak ngora, jadi kudu aya tempat kasenian. Sabab Ajip nilik pamarentah kurang ngarojong ka seniman, baheula taun 1970 tina panalungtikan Pa Enoch Atmadibrata netelakeun aya 350 jenis kasenian di Jawa Barat, kiwari duka kari sabaraha, reog ge nu taun 60-an manggung duka ngapung ka mana komo Pantun nu buhun . Memang salila ieu aya hibah jeung panghargaan keur seniman, tapi upami pasilitasna kumplit, seniman ge moal namprak ka pamarentah da bisa berdikari. Lian ti eta museum seni rupa nu pantes ge kudu ngadeg di Bandung, sabab loba pelukis-pelukis Bandung nu kualitasna internasional, Jadi rek kamana engke lamun aya urang luar negri nu hayang ningali lukisan Kabul, Srihadi, Ahmad Sadali jeeung sajabana, ”Intina pasualan kasenian kudu dibeberes deui, ti mimiti museum kasenian , kitu deui proposal seniman nu loba kabejakeun sok dipotong ku pemda 40% atawana nu jarulig nyeiun program-program fiktif .Sabab ieu bakal ngurangan antusiasme seniman kana karyana”, kitu saurna tandes. Rawuh dina eta acara, Tjetje Hidajat Padmadinata, Dede Maraiana, Uu Rukmana, Asep Sunandar Sunarya, Aat Soeratin, Gugum Gumbira, Indrawati Lukman, Irawati Durban, Ubun Kubarsyah, Ceu Popong, Cecep Burdansyah, Aam Amalia, Abdulah Mustafa, Karno Kartadibrata, Elin Syamsuri, katut organisasi-organisasi kasundaan. Acara direuah-reuah ku pintonan tari jeung rampak sekar, samalah dina panutup Gupernur Heryawan kaul disarengan Neneg Dinar ngahaleuang Bandung Lembang jeung Sorban Palid dipirig kacapi.*** (Asep GP) Manglé 2451
  • 29. Kawijakan Otonomi Daerah Kasempetan keur Investasi Ku Dede Mariana R agam karateristik daerah mere konsekuensi nu mandiri dina implementasi otonomi daerah alhasil antara hiji daerah jeung daerah lainna ge nerapkeun strategi nu beda. Karagaman ieu ge katambahan ku kondisi sumber daya alam (SDA) nu kacida bervariasina. Keur daerah nu beunghar SDA-na, prinsip desentralisasi ngaliwatan implementasi otonomi daerah mangrupa berkah nu ngajangjikeun karaharjaan keur masyarakat di eta daerah. Tapi keur daerah nu minus, para pamingpin daerah kudu meres uteukna sangkan iklim investasi di daerah bisa bener-bener “bergairah” ku jalan ngaronjatkeun gawe bareng (network), boh antar daerah atawa antar negara. Loba studi nu ngebrehkeun yen lumangsungna otonomi daerah ti wangkid taun 2001 geus nambah “rumeuk” iklim investasi di Indonesia. Kurangna palayanan publik, kurangna kapastian hukum, jeung saniskara Peraturan Daerah nu teu “pro-bisnis” diidentifikasi jadi bukti iklim bisnis nu teu kondusif. Palayanan publik nu dianggap kurang utamana pakait jeung teu puguhna waragad jeung lilana waktu nu aya urusanna jeung perizinan katut birokrasi. Tacan ditambah ku ayana keneh rupa-rupa “pungutan” legal jeung “liar”, nu kudu dibayar pausahaan keur para patugas, pajabat, jeung pareman. Alesan utama kahariwang investor ngajalankeun bisnis di Indonesia jeung di daerah-daerah nyaeta ku teustabilna ekonomi makro, kawijakan nu teu pasti, korupsi multilevel ti puseur nepi ka daerah, perizinan usaha, jeung regulasi pasar tanaga kerja (Kuncoro, 2007). Upaya pikeun ngabeberes iklim investasi jeung ngagairahkeun sektor riil geus beak dengkak diusahakeun. Dina era presiden Megawati dicanangkeun “Tahun Investasi”. Ku harepan jeung mandat nu gede ti rayat sarta warisan kinerja makroekonomi nu leuwih hade salila periode Megawati, dina mangsa kapamingpinan Presiden SBY-JK, pamarentah ngaluarkeun Inpres No. 3 Tahun 2006 ngeunaan Paket Kebijakan Perbaikan Iklim Investasi. Tina sisi cakupan, ieu paket cukup komprehensif sabab mencanangkan 85 rencana tindakan nu digolongkeun kana perbaikan kelembagaan investasi sacara umum, bea cukai, perpajakan, ketenagakerjaan, jeung UMKM. Bank Indonesia ge bertahap geus nurunkeun BI rate nepi ka di sahandapeun 9% harepanana investasi jeung sektor riil bisa langsung dijalankeun. Dina 18 Desember 2006 Menteri Koordinator Bidang Perekonomian, Boediono, geus medar hasil panitenan palaksanaan Inpres No. 3 Tahun 2006 nepi ka bulan Desember 2006. Tina dalapan bulan munggaran (Maret s.d. Desember 2006) palaksanaan Inpres, tina 85 Manglé 2451 “tindakan/keluaran” nu kudu direngsekeun, ngan 35 tindakan nu dianggap lekasan, 15 tacan keneh bisa direngsekeun saluyu “sararan waktu (pending)”, djeung 35 terus lumangsung. “Dengan kata lain”, diitung tina total 50 tindakan nu saluyu jadual, 35 tindakan nu rengse sarua jeung 71% tindakan. Tindakan nu dianggap rengse perlu “ditindaklanjuti” ku implementasi jeung sosialisasi ka sakuliah daerah di Indonesia. Dumasar data ti BKPM, ti wangkid taun 2000 realisasi investasi penanaman modal dalam negeri atawana penanaman modal asing terus ngalaman fluktuasi ngan sscara total morosot drastis dina taun 2003. Turunna niley investasi disababkeun ku sababaraha pajak jeung retribusi (Kuncoro, 2006). Tina lima faktor eta, perizinan memang disinyalir mangrupakeun salah sahiji faktor utama nu jajadi hahalang dina ngamimitian jeung mekarkeun usah di indonesia. Hal ieu katohyan ku ayana kateusugemaan/keluhan-keluhan ti para palaku usaha nu aya pakaitna jeung proses perizinan, nyaeta (Pedoman PPTSP, 2007): Biaya ngurus perizinan jadi kabeungbeurat no pohara pikeun palaku usaha kecil sabab waragadna cukup signifikan lamun dibandingkeun jeung aset atawa omsetna. Umpana palaku usaha nu modalna ukur 20 juta perak, ngurus izinna bisa meakeun 20% tina modal. Nu jadi salah sahiji sababna, “pemohon” teu apal kana biaya resmi keur ngurus izin jeung ayana “pungutan liar (pungli)”. Waktu nu diperlukeun keur ngurus perizinan relatif lila akibat tina proses nu pabeulit, kaluarna izin ge teu pasti. Lilana waktu proses perizinan gumantung ka pola birokrasi satempat. Pasaratan nu sarua jeung terus-terusan dipenta keur sagala jenis izin. Pasaratanpasaratan nu ditetepkeun reremenna hese kapimilik. Informasi nu dibutuhkeun teu nyamapak jeung aya sababaraha pasaratan nu hese ditedunan uatamana ku pangusaha leutik. Kondisi di luhur ge diungkab ku sababaraha studi nu dilakukeun ku sababaraha kalangan. Kacindekan sababaraha hasil studi eta di antarana: birokrasi perizinan geus nyiptakeun hahalang dina hal perizinan usaha di Indonesia dimana biaya keur ngurus izin usaha ngahontal 3% nepi ka 10% tina modal usaha (Andadari, 1997); proses perizinan butuh waktu 151 poe ku biaya 104 USD (Bank Dunia, 2006); pungutan liar ngahontal leuwih ti 300% (Rustiani, TAF, 2000); biaya per prosedur setara/sapangaji jeung 194 USD; jeung waktu nganti-nganti kaluarna izin ngahontal 10 bulan alhasil berpotensi ngaleungitkeun laba bersih sajumlah 1.036 USD atawa kira-kira 90% tina total biaya nu dibutuhkeun keur ngadegkeun hiji “usaha kecil” (de Soto, 1992). Perizinan nyaeta kagiatan minangka ciri/tanda demi kawangunna sektor ekonomi formal. Sacara administratif, tina kagiatan perizinan kapanggih data jeung informasi dasar keur ngukur tumuwuhna perekonomian nu diwujudkeun ngaliwatan usaha-usaha formal. Kondisi perekonomian eta digambarkeun ngaliwatan informasi ngeunaan investasi jeung iklim usaha. Investasi ngagambarkeun aliran dana nu mangrupa fungsi penggerak sumberdaya ekonomi lianna, nu saterusna kasusun jadi hiji iklim usaha. Investasi mangrupa kaputusan usaha nu dirojong ku kahayang keur neangan profit, tapi dina konteks nu leuwih jembar, ngandung mangfaat sosial nu cukup gede, diantarana bisa meunang atawa loba nyiptakeun lapangan keria, nu bisa mukakeun deui pasar tenaga kerja jeung pasar finansial. Iklim usaha raket pakaitna jeung faktor-faktor ekonomi, saperti naekna harga produksi, nu diakibatkeun ku undakna harga BBM, nu nyaliara kana naekna harga-harga bahan baku diaku jadi pangdorong naikna faktor-faktor produksi. Lian ti eta naekna harga teh jadi kontribusi utama kana morosotna daya beuli masarakat, masarakat nahan diri teu sagawayah ngabalanjakeun duitna kana barang jeung jasa nu sifatna suplemen. Lian faktorfaktor ekonomi, dunya usaha di Indonesia ge nyanghareupan hahalang faktor non ekonomi, dianatarana kawijakan jeung perilaku pamarentah nu teu kondusif keur dunya usaha, ayana regulatory burden akibat "konflik" regulasi antar sektor jeung antar level pamarentahan, inkonsistensi kawijakan perpajakan djeung cukai, pasualan katanagakerjaan, pungutan-pungutan jeung infrastruktur, nu berkonsekuensi kana biaya sewang-sewangan. Masalahnya, biaya dimaksud penuh dengan aroma ketidakpastian dan transaksional terkait dengan perizinan usaha baik bagi pendirian usaha baru maupun pengembangan usaha. Faktor perizinan saterusna dipercaya jadi salah sahiji hahalang dina ngabaladah jeung mekarkeun usaha di Indonesia. Aya tilu hal nu dipikahayang investor jeung pangusaha: penyederhanaan sistem jeung perizinan, ngabeberes “pungutan” nu teu paruguh, sarta transparansi biaya perizinan. Tungtutan sangkan dibeberesna tilu hal ieu pisan nu ngadorong karep pamarentah ngalaksanakeun upaya-upaya konkret demi robahna paradigma palayanan sacara umum jeung hususna keur ngaronjatkeun kualitas palayanan perizinan pikeun ngadorong laju investasi keur tumuwuhna ekonomi.**(Lajengkeuneun) *) Guru Besar Ilmu Pemerintahan Unpad. Dosen FISIP dan Pascasarjana Unpad. Kapuslit Kebijakan Publik dan Kewilayahan LPPM Unpad. 29
  • 30. Ku U. Syahbudin di Sundakeun ku Agus Mulyana 30 Manglé 2451
  • 31. Carpon Manglé Rumaja Nu Ligar Munggaran Ku Tuti Haryanti M ajalah dialungkeun. Haté mentegeg. Keuheul, kesel, sebel! Teu ngarti kitu nyieun carpon téh hésé? Milihan basa téh teu cukup ku sapoé- dua poé. Néangan ideu caritana lain sapeuting- dua peuting. Can ngetikna, maling-maling di selasela tugas sakola jeung PR nu ngabugbrug. Kari-kari ayeuna dimuat. Sakuduna mah atoh cara nu séjén. Tapi ieu mah henteu, kalah ka matak keuheul. Atuda rék teu kitu kumaha, loba nu salah ketik jeung salah édit nu matak mawa béda harti, teu nyambung jeung ideu carita. Belewer, bullétin sakola dialungkeun. Pluk! Hareupeun panto kamar. Awak satengah dibeubeutkeun kana spring béd. Koplok! Kalah ngalangkang beungeutna nu keur nyeungseurikeun. Kuring neuleumkeun sirah kana bantal. Hhhh...hudang deui, eungap. Kuniang hudang, ngadon ngajanteng handapeun jandéla kamar. Girimis ngaririncik, jarumjarumna nurihan dangdaunan. Beuki nyérédét basa dina kaca jandéla kalah kagambar deui nu nyeungseurikeun bangun nu mupuas. Leungeun kénca hideng ngelapan ibun dina kaca jandéla. Cékas deui, tapi kalangkang nu seuri teu euih-euih montél dina ingetan. Koplok! Kudu diwarah ngarah teu sangeunahna. Kudu dilabrak! Émangna manéhna saha? Ngeunah waé ka batur téh. Pirakadar éditor rubrik fiksi bullétin sakola, geus wani-wani ngajago. Kuring ngajanteng handapeun 32 tangkal angsana saencan gerbang. Ti kajauhan kaciri murudul barudak kelas 2Tp-1. Rentang-rentang manéhna datang, kuring taki-taki, buru-buru nyegat. “Nda!” Manéhna ngarandeg. “Héy! Aya naon, Ya?” Pasti reuwaseun ningali paroman kuring nu teu kawawa nahan piambekeun. “Tah, baca!” dibalédogkeun bullétin sakola kana dadana. Tanginas manéhna nampanan. “Nu mana?” “Carpon Tia. Kunaon saralah ngetik? Saralah ngédit? Teu balég pisan...mun kira-kira teu becus jadi....!” “Ké...ké...heup! lalaunan sasauran téh, mani kawas karéta patas, mani teu nyakola lambey téh, ujug-ujug gantawang waé nyarékan...” “Pék wé baca deui ku sorangan...kawas nu kakara waé atuh jadi éditor téh!” kuring ngajéngkat, kesel, teu hayang adu rényom deui jeung nu kitu patut. Nanda bati olohok nyerangkeun tonggong kuring nu beuki ngajauhan. Ih...kasebeleun, isukan aya ulangan. Pikiran buntu. Boro-boro keur ngapalkeun, teu bisa dipaké saré-saré acan. Buku pelajaran diantep ngabarak luhureun méja belajar. Golédag kana spring béd. Anjriiiiit......si kasebelan ngadon Manglé 2451
  • 32. napel na lalangit kamar. Kuniang hudang, gék sisi ranjang. “Aku tak tahu apa yang kurasakan dalam hatiku, pertama kali lihat dirimu, melihatmu....” Tembang “Percaya Padaku” nu dijadikeun nada panggil HP disada. Kuring ngarénjag. Gap kana HP gigireun bantal, ngaran Nanda dina layar. Nut, dipareuman. Teu hayang nampa telepon ti manéhna. Geuleuh tuda. Keuheul kénéh. Sebeeeeell! Teu lila, Pasha Ungu gogorowokan deui. Nut, dipareuman deui. Ngagorowok deui, dipareuman deui. Ngagorowok deui......Hhhhh, kapaksa diangkat. “Hallo!” ceuk sora ti beulah ditu. “Naon atuh mani ngaganggu pisan!” kuring langsung nyel seueul. “Ih ieu mah, ari aya nanaon téh sok tara tataros heula,” ceuk sora Nanda ti béh ditu semu ngarahuh. “Laaah...rék ngapalkeun!” kuring angger teugeug, moal méréan pisan. “Ya, tadi énjing Si Déni dipanggil ku kapala sakola. Tia tos apal?” “Sabodo teuing, rék dipanggil ku kepsek, ku pulisi, taya hubunganana jeung kuring. Naon atuh maké los-los ngomongkeun Si Déni?” “Aya hubunganana atuh. Da Si Déni dipanggil ku kepsek téh lantaran artikelna dina bullétin sakola.” “Nu nyindiran kawijakan kepsek anyar ngeunaan sumbangan wajib keur ngabangun sakola?” kuring mimiti kataji ku jejer obrolan,”Artikel hadé éta téh. Kunaon, nyah?” “Hadé ceuk saha? Da ceuk sakola mah pencemaran nama baik sekolah tatéh. Malah kolotna Si Dani dipanggil sagala ku ketua yayasan. Cenah mah rék disinah ngundurkeun diri ti sakola.” Kuring curinghak,”Ah...teu adil. Uramg démo tah kapala sakola téh, sakalian jeung ketua yayasanana.” Sora seuri ti béh ditu. Jep kuring jempé. “Ari aya nanaon téh mani Manglé 2451 gampil émosi Tia mah,” cenah, semu nyeungseurikeun. “Tuda enya, teu adil. Tuman, tong diantep lah, nu kitu mah!” kuring masih kénéh nyeuneu. “Sesah milari kaadilandi dunya mah, Ya. Barina didémo gé karugirugi urang. Heug jadi masalah. Keun waélah, kitu karepna, urang mah pokona diajar wé nu bener,” pokna kawas omongan jelema nu umurna dua tikeleun ti manéhna. “Tah, perkawis carpon Tia tea, ngahaja ku Nanda diédit sawaréh, disamarkeun ngarah teu kaciri teuing anarkisna. Da jejer carpon Tia gé teu tebih sareng artikel Si Déni...,” Nanda angger leuleuy. “Jadi...?” hiiiiiih, naha haté bet léah? “Nya punten wé pami Nanda teu nyungkeun widi heula ka Tia, tuda pan waktosna heureut. Jaba pan sanés carpon Tia wungkul nu diropéa téh. Tah kitu, Ya, mugi salira teu janten bendu, da Nanda mah sok nyeri haté mun dibenduan ku Tia téh!” Hah! naon cenah? Ah...gombal! “Hallo...Ya...?” “Éh....eu.....,” kuring ngadadak pireu. “Keresa teu ngahapunten Nanda?” Enya lah....asal tong sakali-kali deui!” cekéng. “Duh...hatur nuhun nya! Da matak kitu gé Nanda téh nyaah ka Tia, tong nepikeun ka aya masalah gara-gara carpon Tia nu...” Ah...teu jelas deui naon anu diomongkeun ku Nanda. Geus teu pati dipaliré, ceuli ngadadak bongé. Dina jero dada kuring ujug-ujug ngaguruh kawas air terjun Cipancar. “Hallo...?” “Éh...eu...muhun, kumaha?” sora ujug-ujug ngageter, teu kawawa nahan rasa. “I love you, Tia...,” sora Nanda semu nu ngaharéwos. Nut, HP dipareuman ti béh ditu. Kari kuring nu ngabigeu sorangan. Dina lalangit kamar, dina kaca jandéla, dina eunteung, dina panto lomari, dina lambaran buku pangajaran.....bet aya Nanda nu keur imut, pika...lucueun! Nandaaaaaaa!*** (Nu nulis, siswi SMK Prabu Sakti 2, Jl. Kaptén Halim, Simpang, Purwakarta) 33
  • 33. Rumaja Internét jeung Televisi Ku Ida Rukmana RK P asti saréréa geus padaapal kana internét. Paling henteu, sabagéan gedé pasti geus arapal, komo para rumaja mah. Tangtu geus apal tur loba nu geus nyoba ngainternét. Di dunya internét anu sering disebut “dunia maya”, sagala rupa pangaweruh éstuning kumplit. Klik baé google, nu merlukeun info naon waé pasti internét bisaeun ngajawab. Puguh gé béda jeung jaman baheula. Baheula mah mun aya anu teu apal kana hiji hal, upamana baé ngaran rupa-rupa bungbuahan atawa obat-obatan kampung, cukup ku nanyakeun ka para sepuh. Obat raheut ceuk sepuh mah metik baé daun babadotan. Tah, ayeuna mah anu kitu téh bisa “ditanyakeun” ka internét. Tapi kadé, dina ngoperasikeunana ulah kalalanjoan, nepi ka cul dogdog tinggal igel. Mopohokeun pangajaran sakola atawa nepi ka sholat ogé jadi belang betong. Sabab, dina internét mah anu hadé anu goréng ogé éstuning samakbruk sagala aya. Tinggal urang salaku anu maké kudu leuwih asak milih. Lamun aya nu teu pantes dilalajoan, nya atuh ulah dilalajoan. Mémang, ku ayana internét téh pikeun para sepuh mah jadi leuwih loba kahariwang, kasalempang, sieun di luareun imah budakna sok iseng nyéwa internét. Sakapeung sok rajeun merego aya sababaraha urang murid SD atawa SMP anu nyéwa internétna téh sok leuwih ti sajam. Naha keur lalajo naon atuh maranéhna téh? Naha ku para sepuhna teu disilidik jeung teu dibéré kategasan? Mun geus kitu, kumaha teuing pikahareupeun34 ana? Sakali mangsa, kungsi ngobrol jeung salah saurang ustadz, anu nyebatkeun yén di bumina mah teu aya tipi atawa radio. Lain teu kabedag meuli, cenah, tapi sangkan budak jadi leuwih pokus kana pangajaran sakola jeung husu dina ibadahna. Komo deui di dunya internét, budakna ulah nepi ka nyaho. Tapi, saenyana mah boh internét, radio boh tipi, di sagigireun madorotna, loba ogé pulunganeunana. Kasawang lamun teu boga sama sakali mah, atuh kulawarga téh bakal tinggaleun informasi, anu pangaruhna si budak bisa jadi kuper alias kurang pergaulan. Lamun kitu-kitu teuing mah deuih, saha anu rugi lamun lain sepuhma-sepuhna deui. Lantaran dina jaman kiwari mah, boh di lingkungan boh di sakola, sagala rupa téh teu leupas kaitanana jeung tehnologi katut pangaweruh-pangaweruh nu teu weléh anyar. Mémang, jaman kiwari hésé misahkeun dua alat hiburan éta. Geura, lain baé di sakolasakola, ka pasantrén ogé unternét téh geus asup. Para santri, lian ti neuleuman élmu agama ogé diwajibkeun sina dialajar “ngeblog”. Jadi, internét téh hébat, hébat! Nepi ka aya pasualan teu uni gé matak ngageunjleungkeun nusantara. Tapi nya kitu, boh internét boh telepisi, anu ngandung tungtunan mah ukur sabaraha persénna. Lolobana mah info anu pidorakaeun wungkul. Matak, lamu dipikir deui, leuwih hadé teu boga telepisi atawa tong pirajeunan nyoba ngainternét. Keun baé disebut rumaja tinggaleun haman gé, tinimbang unggal poé anu dipilampah téh anu matak jinah mata wungkul. Sakuduna rumaja tong nganteur teuing kahayang sétan. Angguran rumaja mh salian ti rajin nungtut élmu pangaweruh téh ogé kudu dibarengan ku husu ibadah ka Alloh. Lantaran, hirup di dunya téh ngan ukur ngumbara, jadi perlu pibekeleun jaga di yaomil ahir. Pikeun rumaja anu bisa gaul leuwih lega, mémang kacida hadéna. Tapi kadé ulah nepi ka kamalinaan. Dina obrolan jeung saha baé kudu dikurangan, ulah nyaritakeun kagoréngan batur. Sabab, jalma anu sok nyaritakeun kagoréngan batur téh sarua jeung ngadahar bangké sorangan. Mémang, puguh gé matak ngeunah mun geus nyaritakeun batur téh, bari bungah seuseurian. Atuh teu karasa waktu ti isuk-isuk nepi ka soré téh asa teu karasa. Tapi nengetan jalma kiwari, jigana hésé ngaleungitkeun kabiasaan kitu téh, komo deui mun aya warta di internét atawa dina telepisi anu haneut, teu sirikna arateul mun biwir teu pipilueun nyaritakeun téh. Rumaja anu karitu, saliwat mah katingali paromanna arawét ngora, anu padahal haténa geuneuk maleukmeuk, anu ceuk pikirna, nu penting unggal poé néangan kabungah haté, bisa ngaleungitkeun strés. Ngaliwatan tulisan ieu, Kaka umajak ka para rumaja, lamun aya warta naon baé dina internét atawa telepisi kudu norék bari istigfar sarta teu petot ngadu’a ka Alloh SWT sangkan dijauhkeun tina kalakuan nu patukang tonggong jeung agama. Cag.*** Manglé 2451
  • 34. hayang ulin sukansukan, Intan daria neuleuman dunya modél disartaan ku sumanget rumaja nu ngagalura. Maca data data préstasina, dina widang poto modél, préstasi mojang nu lungguh timpuh andalemi ieu kawilang euyeub. Kulantaran kitu, “Abdi ageung pisan harepan, gaduh cita-cita hoyong janten modél propésional di Indonésia,” pokna bari teu leupas tina imutna. Neuteup pameunteu jeung dedeganana, mojang manis urang Cianjur ieu payus pisan lamun ancrub ka dunya poto modél. Dina widang poto modél, Kurnia Intan Sari Yulia, kitu ngaran lengkepna, kawilang geus ti béh ditu mula milu kana rupa-rupa lomba. Di antarana baé jadi Finalis Modeling Acting Presenting 2009, Juara II Lomba Modél Cover Majalah Pendidikan Al-Anwar 2010, Juara II Lomba Fotogenik di PT. Real Visindotama, Juara II Lomba Fotogenik Al-Anwar Event Bandung Barat Terbuka Tingkat SMP/SMA 2010 jeung Juara II Lomba Modél Sampul Majalah ISMA.*** Kurnia Intan Sari Yulia Hayang Jadi Modél Propésional “Karesep kana dipoto téh mémang ti aalit,” mojang geulis ieu muka obrolanana jeung MR. “Alhamdulillah, kantos kénging sababaraha penghargaan, sok sanaos teu acan dugi ka tingkat nasional,” ceuk mojang lenjang lulusan SMAN 1 Ciranjang, anu naratas karir poto modél ti jaman keur sakola kénéh di SMP Manglé 2451 ieu muka obrolanana jeung MR. Resep kana dipoto téh mémang ti bubudak. Kajurung ku resep bari dirojong ku kulawarga jeung babaturanana, mojang kalahiran Bandung 30 Juli 1995 ieu, kacida keyeng tur dariana pikeun neuleuman dunya poto modél. Lain ukur resep, teu ukur (Narti/poto: istiméwa) 35
  • 35. Limbah B3 Sumber Kasakit tur Ngaruksak Lingkungan M ekarna pangwangunan Kota Bandung minangka Kota Jasa ngalantarankeun mesatna pangwangunan di sagala widang, saperti pangwangunan infra struktur, padagangan, jeung industri. Éta hal ogé geus ngalantarankeun réa warga ti luar kota, pangpangna ti pilemburan, nu bubuara ka Kota Bandung boh ngadon sakola boh ngadon usaha. Hal sarupa kitu ngalantarankeun padumuk Kota Bandung ti taun ka taun éstu beuki padet baé. “Urbanisasi ti désa ka kota anu teras merul parantos ngadatangkeun dampak négatip, nyaéta turunna kualitas lingkungan kulantaran ayana pecemaran lingkungan, sapertos teras numpukna runtah, kalebet limbah B3,” kitu ditétélakeun ku anggota Pansus DPRD Kota Bandung, Drs.H.Nanang Sugiri MH, ka manglé sawatara waktu nu kaliwat. Nanang ogé nétélakeun, sok sanajan mekarna pangwangunan téh ngadatangkeun pangaruh anu négatip, masarakat Kota Bandung mah tetep miharep kaayaan lingkungan nu beresih tur séhat. Ku kituna, pamaréntah kudu gancang ngungkulan pasualan ruksakna lingkungan bari ngajaga tur miara lingkungan . Utamana dina ngalaksanakeun pangwangunan industri, ulah nepi ka ngadatangkeun limbah B3 ( Bahan Berbahaya dan Beracun). Éta limbah salian ti ngabalukarkeun pencemaran nu ngaruksak lingkungan téh, ogé jadi bibit buit kasakit ka balaréa. Pangwangunan dina widang industri bisa ningkatkeun jumlah limbah B3. Ku kituna, pamaréntah kudu nalingakeun, ngokolakeun, sarta ngadalikeun limbah B3 sangkan ulah nepi ka Padetna padumuk ngalantarankeun kualitas lingkungan &sanitasi terus nyirorot (nét) 36 Drs.H.Nanang Sugiri MH, Anggota Pansus DPRD Kota Bandung (dok.) jadi bibit buit kasakit tur ngaruksak lingkungan. Pikeun ngahontal éta hal, dina waktu nu bakal datang Pemkot Bandung bakal medalkeun Perda (Peraturan Daerah), nu ayeuna keur dipadungdeungkeun di DPRD Kota Bandung, dina tahap lembaran kota ngeunaan Raperda (Rancangan Peraturan Daerah) ngolah sarta ngadalikeun B3. Nanang anu ogé kacatet minangka anggota déwan ti Partai Amanat Nasional DPRD Kota Bandung, ngémbohan, beuki goréngna kualitas ling kungan téh balukar tina padedetna padumuk sarta kerepna aktipitas kota nu teu puguh lajuna. Éta hal ngabalukarkeun kaayaan biopisik mingkin ruksak. Hal sarupa kitu katémbong tina mingkin goréngna produksi cai, sanitasi lingkungan, sarta nyirorotna kualitas cai walungan. Pon kitu deui polusi hawa kota, beuki ruksak ku ayana aktipitas industry, boh industri rumah tangga boh industri pausahaan. Dumasar kana Undang-undang taun 1945, lingkungan hirup kudu dijaga sarta dipiara, sangkan mampuh ngarojong kagiatan pangwangunan nu manjangsinambungan tur neueul kana wawasan lingkungan. Pikeun ngahontal éta udagan, sarta ngungkulan pasualan polusi, pamaréntah Kota Bandung kudu nyadiakeun sarana Manglé 2451
  • 36. Padumuk beuki padet runtah beuki numpuk (nét) jeung prasarana nu cukup, SDM (sumber daya manusa) nu rancagé, ngadata pausahaan-pausahaan anu ngahasilkeun limbah B3, tur nyatet pausahaan nu geus boga alat pikeun ngolah limbah sangkan dina prakprakanana nalingakeun, ngokolakeun, sarta ngadalikeun limbah B3 bisa leuwih optimal. Sabada ngadata pausahan kudu gancang nangtukeun pemetaan zona industri, pausahaan mana baé nu kaasup pausahaan nu ngaluarkeun limbah. Éta léngkah téh dilaksanakeun ku pamaréntah Kota Bandung sangkan éféktip dina ngalaksanakeun pangawasan, ngadalikeun, jeung ngokolakeun limbah. Ku kituna, pausahaan nu méngpar tina aturan bakal gancang kapanggih. Pikeun ngawujudkeun lingkungan kota nu beresih tur sehat, sarta héjo ngémploh pinuh ku tatangkalan (Bersih Hijau dan Berbunga) pamaréntah kudu ngahiap pausahaan sangkan tanggung jawab tur sadar kana pentingna miara lingkungan, ogé numuwuhkeun kasadaran masarakat sangkan milu aub geusan milu nalingakeun lingkungan, nyaéta ku Manglé 2451 cara ngalaporkeun pausahaan nu ngarempak aturan, ka dinas anu aya pakaitna jeung éta hal, atawa ka aparat nu pangdeukeutna saperti kelurahan jeung kacamatan. Medalna Perda ngeunaan prakprakan ngokolakeun jeung ngadalikeun limbah B3 téh, mangrupa papayung hukum dina ngalaksanakeun pangawasan. Dina éta Perda di antarana diunggelkeun rupa-rupa katangtuan, saperti nerapkeun sanksi administrasi nepi ka sanksi pidana ka pausahaan nu geus ngarempak aturan.*** Cucu /Dédé Masarakat kudu milu aub nalingakeun pausahaan nu ngarempak aturan (nét) 37
  • 37. Saurang PNS Kab. Bandung Urusan jeung Pulisi Alatan Korupsi B abasan hayang untung kalah jadi bunting éstu bisa diterapkeun ka “D”, pagawé negeri sipil (PNS) Dinas Pendidikan & Kebudayaan (Disdikbud) Kabupatén Bandung nu geus ngagunakeun duit pajak Rp 5,7 miliar, keur kauntungan pribadi. Balukarna, nagara dirugikeun nepi ka Rp 7 miliar. Dana nu digasab téh nyaéta dana pajak tina sértifikasi 2012 nu sumberna tina APBN. “D kedah urusan sareng nu berwajib, margi kalakuannana dilaporkeun ka Polrés Bandung alatan kabuktian ngagasab duit pajak, nu ngarugikeun nagara,” ceuk Asisten Perekonomian & Kesejahteraan Rakyat, Sétda Kabupatén Bandung, H Juhana, M.Mpd, waktu tepung jeung Manglé di Soréang, sawatara waktu nu kaliwat. Juhana ngajéntrékeun, ngalaporkeun D ka nu wajib téh waktu dirina masih kénéh nyekel kalungguhan Kepala Disdikbud Kabupatén Bandung. Malan lain saukur jadi pihak nu ngalaporkeun tindak pidana korupsi di lingkungan Disdikbud Kabupatén Bandung, dirina ogé jadi pihak nu dipariksa ku nu wajib tur geus nandatangan BAP. Harita pokna, Juhana ditanya 11 pananya ngeunaan pagawéan D salila jadi bendahara. Nu jelas, pokna, minangka pingpinan di éta OPD dirina ngarasa hémeng nyaksian tingkah laku bendaharana, nu teu luyu jeung PNS lianna. Malah nu matak nyurigakeun pisan mah, di bendahara téh sok aya dana tunéy nu jumlahna nepi ka miliaran. Padahal saluyu jeung katangtuan, bendahara mah ukur nyatetkeun ngamalirna duit jeung ti mana sumberna, naha tina APBN, APBD provinsi atawa kabupatén. Kacurigaan leuwih nambahkan, sawaktu dipénta bukti setoran pajak D teu bisa méré bukti. Antukna Juhana ngaben- 38 tuk tim “ad hoc” nu dipingpin ku Sékdisdikbud, Agus Firman (ayeuna ngajabat kadisdikbud, ngaganti Juhana nu jeneng jadi asistén) pikeun nalungtik nu leuwih rinci kana pagawéan D. Tina hasil panalungtikan dirina jeung tim, kabuktian éta bendahara téh geus ngagasab duit nagara keur kapentingan pribadi. Ceuk pangakuan ti D, Juhana ngémbohan, duit pajak nu digasabna téh dipaké usaha invéntasi béas, ngan hanjakal nu tadina hayang paleuleuwih tina éta usaha, D kalah katipu. Nu jelas, pagawéan D éstuning dipilampah ku sosoranganan. “Sacara internal kadinasan, D tos dipasihan sanksi, salian ti dicopot tina jabatannana minangka bendahara téh, ogé tugasna dialihkeun janten staf di salah sahiji UPTD. Malih mah harita D tetep diwajibkeun ngauihkeun deui dana pajak nu digasabna. Salian ti dibérok ku polisi, D ogé diancam bakal dipecat tina PNS-na,” ceuk Juhana. Juhana ngungkabkeun, dana nu dikokolakeun ku Disdikbud téh jum- lahna kurang leuwih Rp 1,3 trilyun, nu sumberna lain saukur tina APBD kabupatén tapi ogé ti provinsi jeung APBN. Tina dana APBN, kaasup ngamalirna dana sértifikasi nu jumlahna Rp 90 milyar per triwulan, jumlah pajak unggal triwulan téh nepi ka Rp 12 milyar. Ngeunaan ayana pihak nu nyebutkeun yén penggelapan dana pajak di Disdikbud alatan kurang pangawasan pingpinan, ceuk Juhana mah, nu ngomong samodél kitu téh ukur noong tina liang konci. Lantaran, D bisa nepi ka dibawa ku pulisi gé alatan laporan ti Kadisdikbud Kabupatén Bandung. Kepala Inspéktorat Kabupatén Bandung, Yayan Subarna, éstu ngarasa prihatin ku ayana pasualan D nu geus ngagasab dana pajak nepi ka Rp 5,7 miliar. Mucunghulna éta pasualan balukar tina kurangna pangawasan ti “stakeholder” OPD di lingkungan gawéna. Yayan nétalakeun, pajak nu digasab ku D muarana tina dana sétifikasi nu ngamalir ti APBN. Ku sabab sumber dana ti pusat, inspéktorat teu boga kawenangan mikeun mariksa. Inspéktorat kabupatén mah ukur mariksa dana APBD kabupatén nu digunakeun ku saban OPD. “Inspéktorat mah teu ngaraos kacolongan, margi danana ogé sanés ti APBD,” pokna. Anggota DPRD Kabupatén Bandung, H Matin, nandeskeun, ayana pasualan di lingkungan Disdikbud téh balukar tina kurangna pangawasan ti pingpinan OPD di lingkungan gawéna. “Éta kajantenan kusabab pengwasan melekat atanapi waskat ti kepala dinas kirang. Mung saleresna, nu kedah ditalungktik sanés wungkul korupsi nu katingal sapertos kasus D, di Pemkab Bandung aya ogé transaksi nu ngajurus kana koruspi di handapeun méja,” pokna.*** nunk Manglé 2451
  • 38. Paméran Karya Seni Tina Bahan Keretas T he Bandung Paper Art Show jeung martabat: spiritual, ékonomi, utama keur nepikeun saniskara implikmangrupa paméran karya seni nu hukum, budaya, seni, atikan, bungkus, implik kasenianana, kasenianana soranmaké médium/bahan keretas. Ka- nepi ka runtah/limbah nu jadi masalah. gan, nepi ka hal spiritual, jadi dimensi giatan nu ditaratas ku Prof. Setiawan Sa“Kanggo abdi, keretas ngandung ajén matéri jeung non matéri. Paméran ieu gé bana téh dilaksanakeun tanggal 1-14 nu luhur. Abdi ngoprék keretas ti taun mangrupa lajuninglaku tina paméran Nopémber 2013 di Museum Sri Baduga 84, sadidinten minangka akademisi Wawan saacanna. Di antarana baé “Jagat Jl. BKR No.185 Bandung. PamiKertas” di Bentara Budaya lonna 24 urang perupa ti Bandung, Jakarta taun 2011, “The Cosmos Batawi, Yogyakarta, Bali, Kuala of Paper” di Museum of Asian Lumpur (Malaya), Seoul (Koréa Art-Universitas Malaya Kuala Kidul) jeung Sydney (Ustrali), Lumpur Malaysia tanggal 21 némbongkeun kaparigelanana Pébruari 2013. Saméméhna ogé ngaguar téma jeung médium kerePa wawan ngayakeun paméran tas dina perspéktif, kréativitas, di Sri Baduga ieu. Prof.Wawan jeung imajinasina séwang-séwagé geus ngajak para seniman ngan. Tanggal 6 Nopémberna dipaméran di Museum Tekstil laksanakeun Seminar “Perspektif Jakarta “Menjalin Serat MenKertas: Media, Seni, dan Lingkunguntai Makna” tanggal 5-14 Sépgan Hidup” kagiatanana di Aula témber 2013. Nya dua bulan ti Museum Sri Baduga kalayan dijeharita “The Bandung Paper Art jeran ku Dr.Teddy Permadi (DaluShow” digelar. Maksud pameran ang-Pra Kertas Sundawi), Dr. ieu, ceuk Wawan, taya lian Amin G. Langi (Media Baru dan nyambuangkeun deui ngaran Kertas), jeung Dr.Rikrik A. KusBandung nu geus lila teu ngayamara, M.Sn (Kertas dan Medium keun éven has kasenian nu Dalam Seni Rupa), sarta Key Note ahéng. Harepanana, jadi mataSpeaker Prof. Setiawan Sabana. holang/cikal bakal peristiwa Diteruskeun ku “Artist Talk” dina kasenian nasional/internasionalsési kadua nu dijejeran ku Drs. na mangsa hareup nu pamilonna Haryadi Suadi, Sujana Suklu, 50% ti urang jeung 50% seniman M.Sn jeung Ismet Zainal Effendi, mancanagara. Rupa-rupa karya M.Sn. Dina tanggal 9 Nopémberna nu dipamérkeun ti mimiti karya Workshop Zaini Alif (komunitas budak kiwari nu ideu-ideuna Hong) “Mainan Tradisional dari Bumi Kertas ngajak napakuran alam jeung Nu Murbeng Alam lalucu, camperenik nepi ka nu (Asép GP) Material Ketas”. Paméran dibuka rada nganteng ka luhur modél ku Prof. Endang Caturwati, Réktor karya Setiawan Sabana “Bumi STSI Bandung nu kakara diistrénan jadi (dosén FSRD ITB-réd) abdi ngagugulung Kertas”, nu mangrupa Lisung, Korang, Direktur Pembinaan Kesenian dan Per- keretas, buku nu jadi cukang lantaran in- Bubu, nu ditapelan ku sesebitan keretas. filman Kemendikbud RI. Nu rawuh spirasi abdi kana kasenian. Tina buku Aya ogé kertas daluang nu téksturna harita kapasitas korsina ngan 199, tacan atanapi keretas urang kenging rupi-rupi alami. Karya Wawan mémang ajeg ti banu daratang sabadana pembukaan, da mangpaat. Nu mawi kitu, abdi berkese- heula mintonkeun keretas nu pakait meureun panasaran hayang nyaksian ka- nian nganggo médium marginal nu man- jeung alam. Sabab keretas asalna tina jadian nu jarang, aya paméran gedé nu grupi keretas nu regas. Seni nu sesah alam-serat/ramat tutuwuhan, alam nu médiana maké keretas. pajengna, teu diambeuan ku koléktor, ditempatan ku urang, urang hirup jeung Cek Prof, Setiawan Sabana nu ogé sanés nganggo kanvas nu ajén matérina dibéré ku alam. kapeto jadi kurator paméran, sipat kere- béngras. Tapi udagan abdi sanés matéri, “Karya abdi ngingetan pasualan tas mémang kawas nu sapélé, aya dima- eétu seni keur ngabeungharan haté, lingkungan hirup, yén kertas nu muncul mana jeung murah hargana, pabalatak nganapkahan batin. Idéalna nu nyam- jadi rupa-rupa pénoména téh jasa alam, nyampak dina sela-sela kahirupan ti bungkeun abdi jeung Nu Maha Kawasa. jasa bumi, jasa jagat raya, urang napakumimiti tempat ibadah nu suci, kantor, Upami ngudag artos mah tos wé icalan ran alam. Numawi karya abdi “Bumi Kersakola/kampus, toko, warung, dapur, combro, puguh sugan,” pokna. tas”. Abdi gé teu seueur ngoprék karya, nepi ka WC. Keretas gé pabalatak dina Pa Wawan (nénéhna Setiawan Sabana) kitu wé alami, saujratna. Aya kai, daluwadah runtah. Dina rupa-rupa wangun mémang geus lila ngolah keretas, ti mim- ang, sareng .kaendahan téksturna,” poka jeung fungsina keretas ngangkat ajén iti keretas daur ulang minangka médium deui. ***Asép GP. Manglé 2451 39
  • 39. Perkebunan Entéh Malabar Tapak Lacak Boscha nu Ngamancanagara W ewengkon pakidulan Bandung, pangpangna di daérah Panga léngan jeung sabudeureunana, kawéntar minangka salasahiji tempat wisata anu éndah pamandanganana. Lain ti kitu, di éta wewengkon ogé kawéntar ku produk peternakan jeung tatanén anu has. Dina hal peternakan mah geus mashur ka manamana sapi peres ti Pangaléngan, anu produksi susuna diolah ku KPBS (Koperasi Peternakan Bandung Selatan). Dina hal tatanén, Pangaléngan dipikawanoh minangka salah sahiji séntra panghasil sayuran, kopi, jeung entéh. Sapanjang Jalan di Pangaléngan katémbong amparan kebon entéh nu héjo ngémploh. Di antarana perkebunan entéh Malabar nu dibangun taun 1890, dina pagunungan anu luhurna 1550 m saluhureun beungeut laut. Lokasina 45 km di pakidulan Bandung kalawan hawa nu sedeng, nyaéta 16 sampai 26 oC. Entéh ti perkebunan Malabar geus kamashur di mancanagara. Salian ti pabrik entéh, di éta tempat aya titingal sajarah mangrupa makam nu ngadegkeun perkebunan entéh Malabar, nyaéta K.A.R Boscha. Ogé aya Wisma 40 Perkebunan entéh Malabar nu ngamancanagara (nét) Makam Boscha, titinggal sajarah nu jadi tempat wisata (nét) Malabar nu diadegkeun taun 1894, nu mimitina mah mangrupa kantor jeung padumukan KAR Boscha. Sedengkeun perumahan para pagawé perkebunan mah Diadegkeun maké gaya has arsitektur Sunda, nu munggaran dibangun taun 1890. Pabrik entéh pikeun ngolah hasil perkebunan diadegkeun taun 1905, sarta kiwari dikawéntar minangka pabrik entéh Malabar anu terus mroduksi entéh dataran luhur anu kualitasna hadé sarta kakoncara di mancanagara. Pabrik anu kiwari aya téh mangrupa gaganti dari pabrik munggaran anu ancur dina Perang Dunia II. Di perkebunan entéh Malabar ogé aya Wisma Melati nu diadegkeun 1908. Mimitina mah mangrupa padumukan deputi manajer munggaran Malabar, kiwari dijadikeun panginepan pikeun wisatawan. Perkebunan entéh Malabar diriung ku obyé wisata anu éndah pamandanganana. Di antarana aya Situ Cileunca, pamandian cai panas Cibolang, jeung situ Cisanti anu aya di suku Gunung Wayang, nu mangrupa sirah cai walungan Citarum.*** dédé Manglé 2451
  • 40. Manglé 2451 41
  • 41. Budi Rahayu Tamsyah Ngalanglang­Alam­Rusdi­jeung­Misnem­­ (4) mashur, anu jadi bahan kadaharan has Bandung séjénna nyaéta colénak. Kitu deui jeung suuk, sanajan henteu kacatur ngalaman “booming” saperti sampeu, tapi nya ti harita mimiti kasohorna oncom bandung téh. Bahan bakuna, nyaéta suuk, beunang nguyang ti sabudeureun Bandung baé. Henteu kabéjakeun kakurangan bahan baku, komo nepi ka kudu ngadatangkeun (ngimpor) ti nagara deungeun mah. Salian ti tani, dagang deuih pacabakan urang lembur téh. Ngawarung, jual-beuli hasil tatanén, jeung sajabana. Aya anu ngider ogé, saperti urang Banggala, anu dagang parabot pleus minyak seungit. Bangsa Cina wéh anu sok ngider ka pilemburan téh. Salila bulan puasa mah, husus ngajualan pepetasan ngiderna téh. Salian ti éta mah henteu kacaturkeun. Henteu kacaturkeun, lain hartina euweuh tangtuna ogé. P acabakan anu bakuna nyaéta tani, sakumaha umumna urang pilemburan harita. Ngandelkeun hirup tina tatanén, bari angger henteu udar tina tatali paranti karuhunna. Pangpangna mah anu patali jeung kadaharan pokona nyaéta paré. Dina waktuna dibuat, upamana, Pa Rusdi ogé maké kana éta adat-cahara téh. Ngakutna maké rengkong, paré ibu dijampanaan, dituturkeun ku nu nabeuh angklung buncis. Kitu deui dina waktu ngelepna ka leuit. Sakitu tartibna. Hasil tatanén lianna saperti bungbuahan, dijual ka nu dianggap leuwih gedé nguntungkeunana. Di lemburna ogé geus aya ari pasar mah, sanajan ngan dua kali saminggu. Tapi Pa Rusdi milih ngajual bungbuahan hasil tatanénna ka kontrak entéh anu mémang aya di sabudeureun lemburna. Ngirim barang ayeuna, tagiheun engké, bari nagihan anu kamari. Hal anu geus lumrah di kontrak mah. Anu matak cenah pagawé kontrak mah, ana gajihan téh, nampanan duitna ngan saukur ngaliwat wungkul. Kumaha ari hasil pepelakan séjénna saperti sampeu jeung suuk? Nu kitu mah, tadina ngan pikeun dahareun, tamba nguyang ari hayang. Ngan sabada datang Murdiam, adina Pa Rusdi anu mindeng ulin ka dayeuh, kakara kabuka niléy ékonomisna sampeu jeung suuk téh. Anu disebut dayeuh téh, nyaéta Dayeuh Bandung. Umumna urang pilemburan harita, utamana anu aya di sabudeureun Bandung, upama nyebutkeun dayeuh téh, geus pasti anu dimaksudna Dayeuh Bandung. Éta baé lamun di péron meuli karcis karéta api, asal nyebutkeun dayeuh, geus pasti bakal dibéré karcis tujuan Statsion Bandung. Murdiam cacarita ka Pa Rusdi, yén sampeu 42 jeung suuk téh di dayeuh mah keur meujeuhna payu. Sampeu diolah deui dijieun aci, dijualna teu di dayeuh wungkul, tapi ogé dijual ka luar nagri, lamun ayeuna mah diékspor. Ari suuk dikampa diala minyakna. Malah cenah di Ciateul mah diolah dijadikeun oncom. Sampeu jeung suuk keur kacida dipikabutuhna di dayeuh. Murdiam ogé pangna datang ka lembur Pa Rusdi téh, di antarana rék sakalian balantik sampeu jeung suuk. Kabeneran di Pa Rusdi nyampak barangna. Murdiam sanggup mangjualkeunanana mah, “…asal puguh kahasilanana ka abdi baé, Akang tampi beresih nampi laladangan,” ceuk Murdiam. Pa Rusdi sapuk. Mémang harita téh sampeu keur meujeuhna payu tur tarik hargana. Anu matak Bupati Bandung harita, Dalem R.A.A Martanagara, nganjurkeun ka rahayat Bandung pikeun marelak sampeu. Hasilna kaitung luar biasa. Dumasar kana paménta Asistén Residén Van Zuylen, Kangjeng Dalem ngitung lobana aci anu dikirim maké karéta api ka Batavia ti sakabéh statsiun jeung halteu anu aya di Kabupatén Bandung. Laporan ti Kapala Statsion Nagrég, Cicaléngka, Rancaékék, Gedébagé, Bandung, jeung Cipatat kanyahoan rata-rata unggal taunna 310.000 tanggungan aci anu dikirim ka Eropah, padahal saméméhna mah ngan ratarata 200 tanggungan baé. Sacara teu langsung, pangarang ngaliwatan Murdiam, milu ngarojong program pamaréntah dina hal ngaronjatkeun produksi sampeu di Kabupatén Bandung. Éfék dominona mah apan karasa nepi ka ayeuna tina kawijakan Kangjeng Dalem R.A.A. Martanagara téh. Bandung jadi séntra produksi peuyeum sampeu. Peuyeum bandung anu ka- Kumaha ari kaayaan Dayeuh Bandung harita? Basa Ramlan pakansi balik ka lemburna. Ngagorah nyaritakeun kumaha kaayaan di dayeuh. Ti mimiti karaméanana, pasarna, jeung toko-tokona. Mémang harita di Bandung, utamana di sabudeureun alun-alun, geus loba toko. “Wetaneun alun-alun ngajalegir toko-toko Walanda sagaledé pasir,” cenah. Henteu salah carita Ramlan téh. Ari anu pangkasohorna toko De Vries. Anu bogana M. Kraas de Vries. Mimitina mah perenahna di kaléreun alunalun, tuluy dipindahkeun ka kuloneun Hotél Homann, di totogan Jalan Braga, paeunteungeunteung jeung Gedong Merdéka. Aya deui anu matak hélok téh cenah, nyaéta lampu listrik. Teu kudu diminyakan, teu kudu diseungeut, tapi caangna leuwih-leuwih ti lantéra. Tinggarantung di saparat jalan. Mémang harita di Dayeuh Bandung geus aya listrik, anu dikokolakeun ku Bandungte Electricities Mastschappij (BEM). Taun 1906 BEM nyieun PLTA di Dago Pakar ngamangpaatkeun Walungan Cikapundung. Nepi ka kiwari éta PLTA téh masih kénéh aya, sarta boh wangunanana boh pakakasna henteu dirobah ti nu baheula. Malah teu meunang dirobah, lantaran geus dianggap cagar budaya. Perenahna di Dago Béngkok. Disebut-sebut PLTA munggaran anu aya di nagara urang. Mimitina mah listrikna diajangkeun pikeun nyaangan kantor-kantor pamaréntah jeung imah-imah urang Walanda. Saterusna dipaké ogé pikeun nyaangan jalanjalan gedé. Mun ayeuna mah meureun PJU (penerangan jalan umum). Taun 1920-an, urusan listrik di Bandung dikokolakeun ku Gemeenschappelijk Electrisch Bedrif Bandoeng en Omstreken (Gebeo), anu saterusna nyieun kantor di sisi Walungan Cikapundung, taun 1930-an. Manglé 2451
  • 42. Hartina, can aya Gedong Gebeo waktu Ramlan jeung Rusdi mimiti ka Bandung mah, kakara aya listrikna baé, anu masih kénéh diurus ku BEM. Anu matak Gedong Gebeo mah, teu disabit-sabit ku Ramlan ogé, padahal perenahna henteu jauh ti panganjrekanana di Banceuy. Anu dicaritakeun ku Ramlan téh karaméanana di pasar deuih. Tangtuna ogé Pasar Baru. Disebut Pasar Baru sotéh harita, najan nelah nepi ka kiwari ogé, lantaran mangrupa pasar anyar. Cohagna mah anyar diadegkeun deui sabada pasar heubeul, Pasar Kaasup jeung kokotorna deuih. Kokotor pamiceunan jelema ti sawatara tempat, disalurkeun maké pipah galedé ka hiji tempat di wewengkon Tegallega. Di dinya diadegkeun pabrik, anu ku urang dinya mah disebut pabrik mést (mest = gemuk), pabrik gemuk. Mun ayeuna mah meureun pabrik kompos. Ari gemuk hasilna dikirimkeun ka Lémbang, Cisarua, Ciwidéy jeung Pangaléngan, anu mangrupa daérah pertanian. Éta pabrik kompos téh dijieun dumasar kana konsép Dr. Karl Imhoff, ahli limbah ti Jérman, anu matak téngki tempat ngumpulkeun kokotor jelemana disebut Ciguriang, kaduruk ku polahna Munada taun 1845. Ngeunaan lalakon Munada ngaduruk Pasar Ciguriang, bisa dibaca dina Wawacan Carios Munada karangan Mas Kartadinata. Pasar Baru saenyana mah kakara diresmikeun taun 1906, mareng jeung ngadegna Gemeente Bandung (Pamaréntah Kota Bandung), sabada puluhan taun Bandung teu boga pasar anu répresentatif. Pasar Baru jadi pasar utama di Bandung, malah jadi puseur perékonomian Bandung, lantaran katunjang ku padeukeutna jeung Statsion Bandung. Gampil aksésna. Enya baé, basa Rusdi jeung Misnem mimiti nincak Bandung, kacida hookeunana ningali karaméan di hareupeun statsion, “jalma ratusratus pabaliut, kahar jeung karéta ngabérés, lampu balelenong caraang”. Pasosoré datangna ka Bandung téh, anu matak lampu-lampu jalan geus harurung. Tempat anu mimiti didatangan ku Rusdi di Bandung téh nyaéta sumur bor. Éta sumur bor téh perenahna di juru alun-alun, hareupeun Kantor Pos ayeuna. Harita mah can aya wangunan Kantor Pos téh, sabab kakara diadegkeunana ogé taun 1928 - 1931. Éta sumur bor téh dijieun ku Gemeente Bandung pikeun kapentingan masarakat umum. Lain di dinya baé deuih, nyieunan sumur borna téh. Di antarana baé di Cicéndo jeung Ciroyom. Mayar sasén, sing saha baé ogé bisa ngunjalan cai beresih pikeun kaperluan sapopoéna, saperti nginum, masak, mandi, jeung sajabana. Di dinya ogé aya tempat pamandian umum. Tah, di dinya Ramlan ngajak mandi ka Rusdi téh. Saenyana mah lain cai beresih baé anu diurus ku Pamaréntah Kota Bandung harita téh. Imhofftank. Mimiti dijieun taun 1911. Hal anu henteu dicaritakeun dina buku Rusdi jeung Misnem mah. Dina hiji poé, Rusdi sakulawarga ngabring ka Cikudapateuh. Kawasna mah Rusdi jeung Misnem téh panasaraneun hayang nyaho enggon tentara anu kungsi ngaliwat ka lemburna téa. Katambah deuih, apél tentara Walanda harita, sok jadi tongtonan lantaran cenah sok aya kamonésanana. Ti Banceuy laleumpang ngabring ngaliwatan Sasak Cikapundung. Terus lempeng, ngaliwatan “masjid paranti urang Walanda”, notog ka wangunan alagréng, anu aya aksaraan “Kweekschool”. Éta téh sakola guru pikeun pribumi, anu lengkepna dina basa Walanda mah Kweekschool voor Inlandsche Onderwijzern, dibuka jeung diresmikeun taun 1866. Sok disebut Sakola Raja. Kiwari wangunanana jadi Kantor Polda Jabar. Ari di gigireunana aya wangunan anu teu éléh agréngna, nyaéta sakola paranti prakték ngajar murid-murid Sakola Raja, anu kiwari jadi SDN Banjarsari. Ti dinya mah terus baé ngétan, ngajugjug ka tangsi tentara di Cikudapateuh. Tangsi militér di Cikudapateuh diwangun mareng jeung tangsi militér di Cimahi, sakumaha anu kauni dina catetan R.A.A. Martanagara, “Salila kuring jadi Bupati, daérah jeung Kota Bandung tumuwuh gancang pisan. Sajumlah gedong-gedong diwangun. Tangsi-tangsi militér diadegkeun di Cimahi jeung di Cikudapateuh.” Anjeunna jadi Bupati Bandung antara taun 1893 nepi ka taun 1918. Anjeunna ngadadasaran pangwangunan Kota Bandung, anu karasa leuwih gancang tumuwuhna sabada anjeunna marén. Ti taun 1920-an ka dieu, beuki dug-deg baé wangunan Manglé 2451 anu tarohaga téh. Di antarana bae Gedong Saté, Gedong Gebeo, Gedong Merdéka, Kantor Pos Bandung, Museum Géologi, Gedong Papak, jeung Gedong Sirap. Kaasup Gedong Sabau jeung Gedong Jaarbeurs, anu kiwari dipaké ku Kodam III Siliwangi, salian ti Tangsi Militer di Cikudapateuh téh. Sanggeus lalajo tentara apél sarta nempoan nu aranéh nu aya di gedong-gedong di Cikudapateuh, Rusdi sakulawarga baralik deui ka Banceuy. Banceuy harita geus jadi lembur anu kaitung ramé. Perenahna di tukangeun loji. Sacara harpiah, “banceuy” téh ngandung harti pakampungan anu ngahiji jeung istal. Tempat reureuhna kuda-kuda, utamana anu geus lumampah jauh narik karéta pos. Dina kamekaranana, lain tukang ngurus kuda baé anu maratuh di dinya téh, kawantu tempatna kaitung strategis. Aya di tengah-tengah antara alun-alun jeung Pasar Baru, antara pusat pamaréntahan jeung pusat perékonomian. Ké, ari di Banceuy harita geus aya panjara? Enggeus atuh. Panjara Banceuy diadegkeun ku Pamaréntah Walanda taun 1877. Diajangkeun pikeun tahanan politik jeung kriminal. Tapi ayeuna mah geus dibongkar sarta dipindahkeun ka Jalan Soekarno-Hatta taun 1983, urutna dipaké komplék pertokoan. Anu nyésa téh kari sél urut ditahanna Présidén Soekarno baé. Soréna Rusdi diajak jalan-jalan ku Ramlan ka alun-alun, bari sakalian lalajo anu méngbal. Mémang harita mah alun-alun Bandung téh masih kénéh bisa dipaké méngbal, malah sok dipaké pertandingan lamun aya tim ti luar daérah anu marag ka Bandung. Salian ti alunalun, aya sawatara lapang méngbal di Bandung harita téh, di antarana baé Lapang Tegallega jeung Lapang Cicéndo, Nepi ka aya sisindiranana: Itikurih Béntang Sinar, maén di Lapang Cicéndo, Nyeri peurih ku nu anyar, meni asa dibobodo. Itikurih jeung Béntang Sinar téh ngaran kleub méngbal anggota bond Vootball Inlandsche Bandoeng (VIB), bond bangsa pribumi anu jadi cikal bakal Persib. Henteu sakabéh tempat anu dicaritakeun ku Ramlan ka Rusdi basa pakansi di lemburna, didatangan. Upamana baé Sakola Lolong. Nepi ka Rusdi mah salah harti, majarkeun téh cenah, “Piraku aya sakola euweuh mataan.” Sakola anu husus keur nu teu ningali. Éta sakola diadegkeunana taun 1901, ku alpukahna Dr. Ch. A. Westhoff, dokter ahli mata urang Walanda. Dikokolakeun ku hiji yayasan, anu harita mah katelahna Rumah Buta. Perenahna di Jalan Pajajaran, kiwari jadi Sakola Wyata Guna. Kitu deui jeung Tegallega, tempat pangaduan kuda bulanan, Puncakna dina Milangkala Ratu Wilhelmina, tanggal 31 Agustus. “Pangawulaan-pangawulaan sok sarumping naringali, ti Garut, ti Sumedang, ti Tasikmalaya. Nya kitu deui wadana-wadana, camat-camat, lurah-lurah sok marilu balap, mana-mana anu pangheulana diperesén,” cenah. Jaman harita mah pangawulaan nyebutna ka bupati téh. (hanca) 43
  • 43. Detik-detik Proklamasi Kamerdekaan Indonesia Ku RH Lily Sumantri Tina buku Bunga Rampai S ajarah ngabuktikeun yén tanggal 17 Agustus 1945 kirakira jam 10.00 meneran poé Juma’ah legi tanggal 9 Ramadhan 1364 Hijriyah , dirojong jeung diamankeun ku tentara PETA Bung Karno jeung Bung Hatta kalayan asmana bangsa Indonesia maca teks proklamasi kamerdekaan Indonesia, hidmat, tartib tur aman. Tadina mah hal anu kacida pentingna ieu téh arék dilaksanakeun di lapang IKADA, ayeuna mah MONAS, tapi dumasar kana kaayaan kaamanan ahirna dialihkeun ka bumi Bung Karno di jalan pegangsaan Timur 56 Jakarta. Hadir Ibu Fatmawati sukarno, Dr.Muwardi, Wilopo, Mr. A . Gafar Pringgodigdo, SK Trimurti, Sayuti Melik, jeung anu séjén – séjéna deui. Hadir ogé Barisan Pelopor jeung para pamuda katut mahasiswa, jumlahna kurang leuwih 1000 urang. Nu ngelebetkeun bandéra merah putih, Shodanco A . Letief Hendra ningrat. Nu ngaput sang saka merah putih Ibu Fatmawati dikaput ku panangan henteu ku mesin. Lalaunan bandera naék. Ngelebet ditebak angin. Sabada tepi ka puncak tihang bandéra, breng anu hadir nyanyi lagu kebangsaan Indonesia. Sakur anu hadir kagagas waas, sedih campur bagja poé éta babarengan narima kabebasan di nagara anu merdeka, kabéh ngucurkeun cipanon nampi nugraha ti Gusti. Detik - detik proklamasi kamerdekaan Indo nesia anu mangrupa sajarah penting téh ku Jepang mah di - 44 larang dipencarkeun liwat radio. Tapi bisa dipencarkeun ku Radio Bandung sababaraha kali, harita RRI Bandung dipingpin ku Syakti Alamsyah jeung Amir Syam sapara kanca berkah prakarsana Adam Malik anu nelepun Kantor berita DOMEI di Jakarta jeung Bandung, Adam ngadiktekeun teks proklamasi kamerdekaan Indonesia sangkan bisa dipencarkeun ka sakuliah dunya. Siaranana katéwak ku Radio Makasar terus direlay ku radio Hilversum nagri Walanda. Tepi ka saatungkebing dunya nyarahoeun yén Indonesia geus bebas merdeka. Pangabdian para pejuang RRI Bandung téh kacida gedéna, geus sawadina dilélér tanda pangajen anu luhur. Proklamasi kamerdekaan Indo nesia lir pajar manceran moncorong nyumiratkeun cahayana, cahaya kahirupan anyar di bumi persada Indonesia. Di sakuliah Nusantara rayat indonesia ngabagéakeun pajar kamerdékaan ku sewu kabungah jeung kagumbiraan, kebek ku rasa sukur ka Gusti Nu Murbeng alam anu geus ngalugsurkeun kabagjaan luar biasa. Nugraha Gusti ditampi ku sewuning kagumbiraan, gumbira lahir batin. Tanggal 17 Agustus 1945 dina sidang PPKI nu munggaran geus ngahasilkeun putusan jeung ngesahkeun Undag-undang Dasar Nagara Repub lik Indonesia taun 1945, milih Ir.Sukarno jadi presiden RI jeung Moh. Hatta wakil Presiden na. Tanggal 17 Agustus 1945 Presiden jeung Wakil Presiden rempug gawé jeung anggota PPKI geus ngabentuk KOMITE NASIONAL INDONESIA PUSAT (KNIP) anu fungsina Dewan perwakilan rakyat. Tanggal 17 Agustus 1945 Presiden jeung Wakil Presiden ngabentuk kabinet Presidentill nu disaluyukeun jeung UUD 1945. Kabinet munggaran téh diwangun ku 12 Departemen. Pembagian Pemerintahan Daérah dibagi jadi 8 propinsi, masing-masing di pingpin ku Guperur. Bandung Siap Kota Bandung mangsa harita dilimpudan ku suasana perjua ngan dina raraga ngarebut jeung nanjeurkeun kamerdekaan indonesia. Pamaréntah kota Bandung jalan terus dipingpin ku tokoh bandung Sicho R. Ating Atma dinata walikotana, Basuni sekrtarisna. Harita bulan suci Ramadhan Dimana-mana unggal peuting bada Magrib buka puasa. Para pamuda dimana-mana ngagorombol gumbira nyararitakeun gelarna proklamasi kamerdekaan Indonesia Jeung sagala konsekuensina jeung masalah tentra Jepang nu kudu disanghareupnana. Kabéh dina kaayaan siap siaga jeung sumanget nganti ajakan atawa instruksi ti para pingpinan atawa ti pamaréntah pikeun gancang metakeun sagala rupana nu jadi konseksekuensi tina Manglé 2451
  • 44. kamerdekaan. Tanggal 22 Agustus 1945 aya Dekrit Presiden RI ngeunaan ngadegna Badan Keamanan Rakyat (BKR), di Bandung dilaksanakeun 28 Agustus 1945. Keur tingkat karésidenan Pria ngan dipingpin ku opsir-opsir PETA. Aruji Kartawinata jeung Sutalaksana Keur kabupatén jeung kota Bandung dipingpin ku Sukanda Bratamanggala atawa Pa Kendo jeung Suhari. Para pamuda ngabageakeun kebek ku sumanget, gedé haté boga bekel hasil pelatihan jaman penjajahan jepang. Terus ngaleut ngabandaleut ka jalan Pasirkaliki 41 jeung ka pendopo Kabupaten Bandung di jalan alun-alun, ngadaptarkeun jadi anggota BKR, masing-masing pada mawa senjata naon baé dapon bisa disebut senjata keur pakarang perang. Kayaning gobang, tumbak, keris, bambu runcing jeung sajabana. Nu dalaptar awewelalaki. Detik-detik proklamasi kamerdekaan geus wasa méré tanaga, ngagedurkeun sumanget jeung jiwa juang ka para pamuda Indonesia Semboyanna ‘ merdeka atau mati’ Tanggal 29 Agustus 1945 di Bandung ngadeg Komite Nasional indonesia (KNI) daérah dipingpin ku Syamsurizal jeung R. Jerman Prawirawinata dibantu para tokoh saperti R. Sutoko, A. Zachri, Jeung Dr. Sopandi. KNI daérah tugasna ngagendéng pamaréntah kota Bandung. Tanggal 2 September 1945 KNI Daérah kota Bandung ngayakeun rapat umum nu munggaran, Hadir sajumlah warga kota Bandung, kaasup para pamuda, pelajar jeung mahasiswa, pagawé jeung wakil-wakil golo ngan ti Unsur-unsur pejuang bersenjata Kumpulna di alunalun Bandung. Rapat Umum geus ngaluarkeun MOSI, mang rupa ikrar rayat Bandung anu unina kieu; 4) BPRI (Barisan Pemberontak Rakyat indonesia) Pingpinanana; Rivai, Duyeh Suharsa, Suryadi saparakanca. Markasna di jln. Kejaksaan bandung. 1) Ngabéwarakeun ka dunya yén 5) bangsa merdeka. Indonesia geus Republik Indonesia) Pingpinanana : Rachmat Sulae man, Anwar Sutan Pamun cak, Ido Gamida saparakanca. Markasna ; sabudeureun komplek Banceuy. Bandung. 2) Ngoméan jangji yén tetep nangtung ajeg tur rapet satukangeun Presiden RI. 3) Mertahankeun kamerdekaan RI keur salawasna. 4) Ngirimkeun MOSI ieu ka KOMITE NASIONAL Indo nesia pusat Ngadegna badan-badan perjuangan Di Kota Bandung. 6) KRIS ( Kebaktian Rakyat Indonesia) Pingpinanana : Kodongan, Mantik, Rorimpandey, Karundeng saparakanca. Markasna di Jln. Papandayan Bandung. 7) Lian ti aya BKR jeung KNI Daerah, para pamuda ngarasa kagupay jeung saterusna sumangetna anu ngagedur jeung kajurung ku rasa tanggung jawab anu gedé. Masing-masing metakeun kamampuh ngahimpun diri ngadegkeun badan-badan perjuangan saperti ; 1) PRI (Pemuda Republik indo nesia, organisasi pelajar jeung mahasiswa. Pingpinanana ; Sujono, Mashudi, S.L.Tobing, Suprapto jeung nu séjén-séjéna. Markasna di gedong urut toko CYODA, ayeuna mah di jalan Asia Afrika. Bandung 2) PESINDO (Pemuda Sosialis Indonesia). Pingpinanana ; Sudarman saparakanca. Markasna di Kautamaan istri. Bandung 3) API (Angkatan pmuda Indo nesia. Pingpinanana Wasito, Astra winata, Maulana saparakanca. Markasna di jln. Lengkong Besar 74 Bandung. PIM (Pemuda Indonesia Maluku0 Pingpinanana : Pelaupessy, Andreas, G Latumahina. Markasna di: Regensweg. 8) PI ( Pasukan Istimewa.) Pingpinanana ; pakpahan, Sitorus, Pane saparakanca. Markasna di ; Verlengde Regensweg, Jln. Kebon Kalapa 9) LASYWI (Lasykar Wanita Indonesia) Pingpinanana : Ibu Aruji Kartawinata, Ibu Juhaeni Maskun, ibu Nani Ramani, Ibu Teja Setyasih saparakanca Markasna di ; Gedong mardioharjo jalan Pangeran Sumedang Oto Iskandar di Nata. 10) HIZBULLAH. Pingpinanana : Kamran, Husyinshah , Utarya, kadat Solihat, gafar Ismail, Syahbandaf . Saparakanca.. Markasna di ; Cijawura namdung 11) SABILILLAH Pingpinanana ; Insya Ansha tari, H.Jaelani, Kiyai Haji Yusuf Tauziri, Ismail Napu, Ajengan toha, saparakanca Markasna di ; cigereleng Bandung. **HRS/Hanca*** Manglé 2451 BBRI ( Barisan Banteng 45
  • 45. Jabatan dilélang? Enya, apan ayeuna mah nu ‘diobral’ téh, lain ukur barang jeung jasa, tapi deuih kalungguhan. Ngan, naon unggulna nangtukeun jabatan ku cara kitu téh? *** I laharana kampus, teu weléh haneuteun. Tapi, Gedong Magister Manajemen Universitas Padjadjaran (Unpad), Bandung poé éta, 9 Séptember 2013, mah béda ti biasa. Nu jul-jol ka dinya téh lain nu ngadon tolab élmu wungkul, tapi nu miluan tés keur pipajabateun di kota Bandung. Ceuk Walikota Bandung, Ridwan Kamil, nu daptar milu kana lélang jabatan téh aya 69 urang. Nu lulus seleksi administrasi 60 urang, tapi nu miluan tés di Unpad harita mah, 59 urang, lantaran nu saurang deui mah teu hadir. Tes téh sababaraha rupa. Di antarana bakal aya tés wawancara jeung walikota. Tes kawas kitu, ceuk Walikota, geusan nyocogkeun ka- Ridwan Kamil, Walikota Bandung Lelang Jabatan Ulah Ukur Gagayaan mampuhan calon jeung kabutuhan jabatan. Tina wawancara, ceuk Kang Emil (kitu katelahna ieu walikota téh), bakal kanyahoan kamampuhan masing-masing calon pajabat. Keur pajabat eselon II B aya 34 korsi nu bisa ditempatan ngaliwatan lelang jabatan. Ngan, nu diheulakeun mah keur ngeusian jabatan nu kosong heula saperti Dinas Pendidikan, Dinas Pertanian, stap ahli, jeung asisten pamarentahan. Pamilon tes nu 59 urang téa, meh kabéh gé pajabat atawa PNS ti lingkungan kota Bandung. Ngan, aya duaan ti luar kota Bandung jeung ti 46 paguron luhur saurang. Intina, ceuk walikota, nempatkeun pajabat ku cara kitu téh sangkan jabatan ditempatan ku jalma nu pangmerenahna. Lain Ukur Gagayaan Lelang Jabatan, kadieunakeun mah remen jadi kacapangan. Kitu téh, di antaran satutas Joko Widodo (Jokowi), Gubernur DKI, ngayakeun lelang jabatan. Carana, sajumlah jabatan diparebutkeun kalayan ngaliwatan tes. Saperti nu kabandungan sawatara waktu ka tukang, apan jabatan lurah jeung camat gé, ngaliwatan lelang di Batawi mah. Cara jeung gaya Jokowi mémang loba nu nurutan. Ngan, ceuk Dr. H. Deden Suhendar, M.Si., Doktor Administrasi Publik Universitas Padjadjaran, palias ukur tuturut munding. “Komo ukur gagayaan mah dipahing pisan,” pokna basa dikolongan pamanggihna sual lélang jabatan di kota Bandung. Mémang, ceuk ieu Kepala Pusat Studi Islam Ibnu Khaldun Jakarta téh, remen kasaksén, naékna jabatan hiji instansi, gumantung pisan kana ‘kanyaah’ pingpinanana. Maksud H. Deden mah, bisa baé lantaran Manglé 2451
  • 46. Pasualan kota nganti pajabat pinunjul H. Deden Suhendar, Doktor Administrasi Publik lulusan Unpad Bandung deukeut jeung deuheus atawa lantaran ‘kapaké’ ku dunungan, lain lantaran pagawéanana anu hadé, si éta jalma bisa nérékél jabatanana. Dina kaayaan kitu, teu mustahil aya nu hadé gawéna tapi teu kapaké, lantaran ‘daék magak’ kahayang dunungan. Cara-cara nangtukeun jabatan kawas kitu teu kaasup hadé, lantaran bakal ngurangan kana ajén palayan masarakat. “Mémang, leres pagawé téh kedah loyal ka atasan, tapi nu pangpentingna mah, kamampuhanana ngalaksanakeun pancén gawé sarta nyugemakeun masarakat,” ceuk ieu Anggota Dewan Pakar ICMI Muda Jawa Barat téh. H. Deden nétélakeun, nangtukeun pajabat di lingkungan kota, hak prerogatif walikota. Ngan, cenah, éta cara téh kudu jinek, demi keur kapentingan palayanan ka masarakat. Ku lantaran kitu, nu dipilih téh kudu dumasar kana ‘merit system’ sangkan nu kapilih téh luyu jeung kekecapan ‘the right men on Manglé 2451 the right place’ tea. Hartina, éta jabatan téh ditempatan ku jalma nu pangmerenahna, atuh pagawéanana gé dilaksanakeun ku ahlina! Geusan ngahasilkeun pajabat nu merenah dina tempatna, tangtu cenah, gumantung kana cara jeung saha nu milihna. Dina milihna ogé kudu ‘obyektif’. Kudu bener-bener nu kapilih téh nu pangmerenahna. Ulah lantaran deuheus atawa aya kapentingan nu nyamuni, saperti ‘males budi’. “Nu jadi tim panileyna gé kedah leres-leres ‘beresih’ sareng ‘ bebas’ tina kapentingan séjén,” ceuk ieu Rektor Universitas Al-Ghifari Bandung téh. Memang, cenah, aya kahariwang, inggis ku bisi rempan ku sugan. Apan ngarana gé tés, bisa waé aya pihak-pihak nu ‘ngamangpaatkeun’. Apan, ilaharna jabatan, éstu ‘kareueut’ lir madu. Atuh, keur meunangkeun éta jabatan gé bisa rupa-rupa cara, kaasup ngadeukeutan pihak-pihak nu bisa manga ruhan hasil tes téa. “Kumargi kitu, publik atawa masarakat gé kedah ngiring nalingakeun,” ceuk ieu Konsultan Kebijakan Publik téh. Maksud H. Deden, méméh diputuskeun saha-sahana nu kapilih keur ngeusian hiji jabatan, leuwih hadé para pinunjulna diumumkeun heula ka balaréa. Bisa diembarkeun dina rupa-rupa media. Intina, ‘diuji publik’ sangkan masarakat gé bisa méré ‘iber’ ngeunaan ketak, paripolah, ogé ajén-inajén éta calon boh nu tumali jeung pribadina boh nu tumali jeung jabatanana. Cara-cara nangtukeun pajabat ku dites, bisa jadi tarékah ningkatkeun ajén. Di dinya, aya kompetisi anu sehat. Lantaran, saha waé nu pangahadéna, bisa leuwih maju. Sabalikna, nu kurang kamampuhan mah bisa tinggaleun, kasilih ku nu leuwih punjul. Keur pagawé nagri ayana persaingan kitu bisa jadi panyundut sumanget ningkatkeun ajén diri masing-masing. Mislana, bisa jadi jadi getol nungtut élmu, baroga sumanget sarakola deui. “Ngan, nu penting mah, apan lain ukur ngungudag karir, tapi palayanan ka masarakat. Tah, kasugemaan rahayat nu kudu jadi tujuan pajabat mah,” pokna semu ngingetan. *** (Ensa) 47
  • 47. Ceu Nonoy Putra Ua Banagara Carnyam Ku HD. Bastaman 4 D i salah sahiji kamer nu dipaké tempat rias barang sup geus nyampak para mantu Ua jeung wargiwargi landes caralik ngantosan didangdanan ku juru hias duaan. Kabéh disaragaman jas takwa warna coklat, maké samping batik sajeungkal luhureun tuur jeung maké bendo. Minangka panyarina maké hiasan ranté leutik warna emas digantélan kuku maung guntang-gantung dina saku jas beulah kénca. Sanggeus réngsé didangdanan kuring kaluar ti kamer hias. Basa ngaliwat tengah imah kasampak geus loba ibu-ibu jeung mojang-mojang nu lalar liwat meunang midang pageulis-geulis sacabakna-sacabakna. Bari rada rurat-rérét, teu wani ari luak-lieuk mah, ngagerentes na haté, “Kira-kira mana nya nu ngaran Ningsih, kapi putu Ua nu guru SKP téa?”. Pamohalan kapanggih lantaran can diwawuhkeun jeung pangpangna mah barieukeun ku mojang-mojang nu 48 silih beubeut gareulis maranisna. Mojang Ciamis ieuh kawentar “gemas”: geulis, manis, soméah. Sabot diuk ngadagoan deukeut panyawéran di buruan nu dihateupan ku ténda katingal para tamu geus loba nu sarumping. Di sisi beulah katuhu aya sarombongan tamu istri pameget ngarobrol bangun sono bari silih gonjak. Tamu nu calik gigireun ngawartosan yén éta téh tilas murid-murid Ua Sasmita nu ngahaja sarumping ngaluuhan guruna nikahkeun putra bungsu. Paingan atuh ramé pisan, kawasna sakalian bari réuni. Basa rombongan ema jeung dulur-dulur ngaliwat kaciri kabéh tingséréngéh ningal kuring dibaju takwa maké bendo. Malah Kang Badru mah maké eureun heula hareupeun kuring pokna, “Urang sakalian baé ngawinkeun silaing, euy”. Atuh saréréa milu sareuri. Teu lila kadéngé MC ngémbarkeun pangantén pameget jeung rombonganana geus sumping. Der gamelan degung muni dina “Gambir Sawit” lagu paragi mapag tamu. Leugeudeut rombongan Ua Banagara jeung Ua istri saputra mantu, para sepuh katut sadérék-sadérék nu landes mapag ka pakarangan. Kuring nyelendep ka béh hareup, panasaran hayang atra ningal siga kumaha picarogéeun Ceu Nonoy téh. Tina mobil nu kadua calon pangantén pameget jeung ibu ramana lalungsur ditéma ku sadéréksadérékna nu sami ngiring, terus ngalatur anjeun nyusun barisan. Atra ayeuna mah ka nu matak panasaran téh. Lalaki sembada kasép pisan tur katawis intelékna nganggo raksukan pangantén Sunda warna hideung meles sapuratina. Gandang naker. Tina surat ondangan kabaca jenenganana Dr. Rd. Mahéndra Suriaatmadja. Luyu pisan antara jenengan nu martabatan jeung tampilan nu sarwa jalu alias mannelijk. Payus deuih jeung pigarwaeunana nu geulisna méakkeun batur. Bada acara sérén sumérén réngsé, calon pangantén pameget nu geus dikangkalungan manglé kembang malati digondéng ku Ua Pameget sareng Ua Istri diiring ku bésan katut rombongan Manglé 2451
  • 48. kulawaga angkat antaré diiring degung ngungkung lalebet ka rohangan upacara. Sanggeus saréréa caralik tumaninah satempatna-satempatna, utamana panghulu jeung wakilna, Ua Sasmita salaku wali, calon pangantén sakalih, saksi-saksi ti dua pihakanana, terus panghulu mingpin upacara pernikahan. Teu béda ti biasa ari runtuyan acarana mah, ngan diantarana aya kajadian unik. Basa dihaturanan calik ka tempat upacara pernikahan, katingal ku sadaya pangantén istri nu moronyoy geulisna téh kaluar nganggo korsi roda didorong ku Téh Atih digondéng Téh Tating jeung Ceu Imas kénca katuhu diiring ku para mojang jeung juru hias. Ningal kitu méh sadaya nu haladir kakuping narik napas panjang jeung teu katahan sami kaluar cisoca, malah istri-istri mah kakuping aya nu nginghak. Nu ngagondéng kénca katuhu jeung nu ngadorong korsi roda ogé katingal meusmeus nyusut cisoca ku saputangan. Sadayana sami ngiring bagja nu hésé dikedalkeunana iwal ku merebeyna cisoca. Tapi nu calik dina korsi roda mah katingalna éstu pangger teger teu kawas batur, malah imut kawas nu milucu ningali nu tingsalegruk. Duka ari jero-jerona mah. Sanggeus calon pangantén istri dicalikkeun gédéngeun picarogéeun tur suasana geus tenang, Bapa Panghulu, R.H. Muh. Garnadi Partaamijaya, wargi landes Ua Banagara, uluk salam jeung maparin Manglé 2451 bubuka sakeudeung terus sasauran kieu, “Sateuacan akad nikah dikawitan urang sami nyakséni calon pangantén istri, Nyi Radén Nonoy Siti Nuraéni, mundut widi ramana, Radén Haji Muhammad Sasmitaamijaya, pikeun didahupkeun ka picarogéeunana, Dokter Radén Mahéndra Suriaatmadja. Mangga Endén sasauran ka rama”. Teu lila kakuping Ceu Nonoy sasauran tatag pisan, “Punten Bapa Panghulu, neda widi abdi hoyong nyarios téh payuneun pun bapa, pun biang sareng lanceuklanceuk nu tilu”. Panghulu rikat ngawaler, “Mangga, Endén, mangga. Punten Ibu Sasmita linggihna ngalih heula ka payun gédéngeun raka. Sadéréksadérékna mah ngaradeg baé pengkereun ibu-rama. Nyandak korsi hiji deui, kasép, kanggo Ibu” saur Bapa Panghulu ka panitia nu nangtung teu jauh ti dinya. Sanggeus Ua Istri calik gédéngeun Ua Pameget, tilu putra istri raka pangantén ngaradeg pengkereun ibu ramana, Bapa Panghulu sasauran deui ka calon pangantén istri, “Mangga Endén, dihaturanan sasauran ngedalkeun pamaksadan”. Sadaya nu haladir jempling sami-sami palay ngadangukeun pangantén sasauran. Teu lila kakuping atra ku saréréa soanten Ceu Nonoy. “Assalamu’alaikum warohmatullahi wa barokatuh” tatag pisan. Sahéng ku nu nga”alaikumsalam”an. Jep jempling deui. Teu lila kakuping deui soantenna. ”Apah, Emah…” reg eureun ukur kadéngé inghakna. Leungit sama sakali nu awalna tatag téh sanggeus nyebut ibu-rama mah. Kakuping Ceu Nonoy neraskeun sasaurnana bari areut’at, “Emah… Apah… Téh… Tating…. Ceu… Imas… Téh Atih …. Nonoy nyungkeun… dihapunten… ti leuleutik…. dugi ka ayeuna…. mung nyesahkeun… sadaya… neda ridona…” bari nginghak. Karék gé nepi ka dinya saréréa bedah cimata, komo basa kakuping Ua Istri ngocéak nangis, “Dihampura, geulis, Emah Apah rido pisan”, loba nu milu nyegruk. Saterusna…ah cukup sakitu nyaritakeunana, da tangtu kacipta kumaha tuluyna mah. Nu penting, Alhamdlillah, akad nikahna lumangsung lancar, tartib tur karasa pisan suasana sakralna. (hanca) 49
  • 49. Mayit­Hirup­Deui? Ku Undrus Katea I eu mah lain pangalaman di torowongan Minna, tapi kajadian di lembur sorangan anu tanggal bulan jeung taunna mah geus poho deui. Ngan nu inget mah poé Kemis harita téh. Pasosoré harita téh di lembur gujrud yén tatangga kuring maot ngadadak alatan nginum cai kalapa (duwegan). Lain cai kalapa aya racunan, ieu mah geus kitu téa waé meureun éta jelema ditakdirkeun kudu maot ku jalan kitu. Tengah poé cenah manéhna halab-hab, terus ngala kalapa, caina diinum ku manéhna jeung budakna. Teu lila ti tas nginum cai kalapa, ujug-ujug lenggerek waé teu éling kalawan pasosoréna terus maot. Ku lantaran geus burit teuing mayit téh teu dikubur harita, tapi diisukkeun. Nya atuh peutingna malem Jumaah pada ngemitan ku tatanggana kaasup kuring milu ngemitan. Éta nu maot téh cicing di imahna kadua budak anu umurna kakara nincak kana 4 taunna. Indungna maot sataun ka tukang. Budak téh jadi apét ka bapana, malah saré ogé hayang dikeukeupan waé ku bapana. Atuh peutingna kemit téh, sedih 50 ku dua ku tilu. Sedih ku indung bapana nu maot, sedih ngadéngé budak midangdam bapa-bapaan. Dipangku tétéréjélan keukeuh hayang ngedeng deukeut bapana. Antukan budak téh dikedengkeun ngaréndéng jeung mayit bapana. Sarta teu kungsi lila reup baé saré tibra pisan. Ngahaeub ka tengah peuting, nu kemit geus tinglalenggut tunduheun. Malah geus aya duaan nu kerek bari nyarande kana bilik. Nya kitu deui kuring rarasaan geus teu paruguh ku tunduh. Tungtungna teu karasa deui meureun reup wae kuring oge sare. Ngan kawasna nu kemit sare sarerea atawa teuing kumaha atuh mimitina mah, nu inget mah kuring bari reuwas ngadenge anu ngagorowok nyebutkeun "mayit hirup deui” kituna téh bari luncat lumpat muru panto. Atuh kuring ge teu panjang mikir. Korejat gajleng ngaluncatan nu masih ngedeng, lumpat nuturkeun batur ti heula, ngan kaburu dihalangan ku kokolot lembur nu harita bareng kemit. Manehna ngajegang deukeut panto bari pok ngomong rada tarik: "Tenang-tenang, ulah gugup!" cenah. Ngadenge nu ngomong kitu kuring ngarandeg, bari terus ngareret ka mayit. Tapi eta mayit katembongna gugurinjalan kawas nu hayang kaluar tina jero samping rurubna. Nempo kitu mah kuring teu kuat ku sieun. Ret belesat wae lumpat, ngan sarung anu disolendangkeun kaburu dikenyang ku kokolot tea. Bari pokna: "Tong lumpat, urang buktikeun!" Kuring kapaksa neger-neger maneh nyampeurkeun mayit tukangeun kokolot. Terus lalaunan kokolot mukakeun samping rurub mayit. Ku¬ring mah teu weleh taki-taki rek lumpat. Naaa atuh barang dibukakeun téh sampingna, ana gurinjal téh anakna anu tadi dikedengkeun deukeut mayit bapana tea hudang bari tuluy melong ka kokolot tea. "Tah geuning barudak, matak ulah sok gugup oge!" ceuk kokolot téh. Singhoreng anu gugurinjalan téh anakna anu tadi ngedeng deukeut mayit, meureun tiriseuni hayang dikeukeupan, tuluy asup kana jero samping rurub mayit. Geus kitu mah nu aya di dinya bengong, nu geus lumpat kaluar arasup deui, bari aya anu seuseurian kapiasem, tapi aya oge anu marurung nyabakan tarangna anu buncunur ngadagor tihang basa keur lumpat.*** Manglé 2451
  • 50. openan kana alesan anu teu pira!” kitu ceuk Bu Aam, dina bubuka padungdengan. Pasaran Kumaha ilaharna di Pasantren ari ngaji kitab teh sok resep bari ngadapang. Harita oge kitu bada Shalat Isa terus ngaraji kitab deui, Uwa jeung babaturan ngadarapang ngabandungan Mama Ajengan ngulas eta kitab, mun teu salah mah anu dibahas waktu harita masalah bab zakat. Teuing perbawa tunduh meureun, ngaji teh teu purun, teu asup kana otak, da eta we antara kadengen jeung henteu cariosan Mama Ajengan teh kadanguna les-lesan anu ahirna Uwa teh inget di nanaon, kapulesan sare. Duka sabaraha jam tah Uwa kasarean, ngan waktu Uwa lilir kacida reuwasna, luak-lieuk taya sasaha, komo barang ret ka hareupeun mah, eta Uwa panonna bolotot, biwir calangap, rek ngomong hese kalah kababab-belebeb, rek ngajerit taya soraan. Teu rek kitu kumaha atuh hareupeun pasaran dituruban samping poleng. Bakating ku sieun deregdeg lulmpat muru panto, dibuka hese, antukna digedoran bari tulung-tulungan, tapi taya anu mangmukakeun. Ret nempo deui pasaran katingali endag-endaggan, atuh hate beuki tagiwur katambah bulu punduk ti tadi oge geus muringkak, tu... tu... tu... tuluuunnggg... jurig bakating ku soak bae teu inget dinanaon. inget-inget geus aya di Kobong/kamar pada ngarariung, lurah santri Si Dali sanduk-sanduk menda dihampura, ngahaja cenah disingsieun kitu, ngarah waktu ngaji teu nundutan. Ti harita boro hayang ngaji deui, balik we ka lembur, pindah ngaji ka kapilanceuk. nepi ka kiwari mun ningali pasaran teh sok ginggiapeun, padahl mah... engdi dina waktuna bakal digotong ku saha deui. Uwa Zu'i Tinggaleun Hape Pangalaman sababaraha bulan ka tukang, basa nohonan ondangan panglawungan rutin di kantor Mangle. Jadwal mah sakumaha biasa tabuh sapuluhan ngan kuring jangji deuk datang rebun-rebun sakumaha anu geus dismskeun ka rengrengan panglawungan. Jam tujuh geus sasadu ka indung budak, leuwih lima welas menit geus nyemprung ngajajah jalan Gede Bage, siet nyorang bypass gilek ka jalan Buah Batu. Manglé 2451 Ku lantaran asa isuk keneh, lalampahan ngaberengbeng heula ka Jalan Moh. Toha, blus ka Astana Anyar, laha-loho kana barang loakan, malah sempet balanja heula, nya murah nya meriah lah. Sebrut, gilek ka tukang lontong, na da aya ku merenah, ngalontong haneut-haneut, disampurnakeun ku udud sampoerna, puah serebug-serebung ngusir reungit anu kabeurangan. Teu sadar, panon poe geus muncereng, teuing jam sabaraha. Capa-cipi kana pesak, hiji deuk ningali jam dina layar hp, dua deuk natanyakeun ka para sobat panglawungan tilu welas, indit-encanna ti imahna masing-masing, katiluna deuk babayar we. Creng lontong dikontanan, tapi capacipi teu deuk eureun, kamana ari hp? Murag atawa tinggaleun di imah? Dirigdig kana motor, cetrek biur weh balik deui ka imah. Hiji meakkeun kapanasaran, dua ceuk kitu ceuk kieu nu garanna hp jadi bubutuh primer, pan ceuk kowaid usul fiqih malayatimmul wujub illa bihi fahuwal wajib; Hal anu ngarojong kana kana bubutuh poko, ngilu wajib diayakeunana. Purat-perot, nu ngaran rusuh tea,motor ge asa ngeyeted, kawas cakcak kurang parab sakitu kurang kumaha gas dipanteng katambah ruruba jalan kurang-kurangna matak ngelel. Sajam leuwih karak jebul ka buruan imah, indung budak jug mapagkeun bari ngagigiwing hp. “Kakantun hp nya? Manawi teh ngahaja teu dicandak?” “Nyeta dasar limpeuran Abah teh, Ambu!” ceuk kuring bari nyengir. Siet nyamber hp, biribit indit deui, kari ngajumlah we lila di jalanna mah pleus macet pleus setopan jeung pleus-pleus sejenna. Indit ditambah balik ditambah indit deui sami sareng ngayayay we. Blus teh ka kantor Mangle, “Mana nu bade rebun-rebun teh, Juragan?” Kang Ecep urang Ciparay ngabageakeun bari ngahahah, gigireunana Cep Hikmat ngaheheh, “Boa ngalindur yeuh?” pokna, demi ari Kang Minto ngadon nyengir we kawantu panglungguhna, kuring ge gehgeran nyengir ngan teu bisa pok da rumasa salah atuh. Nu pang-erana mah ku Bu Aam Amelia, guru besar kuring jeung guru sarerea nu geus nyampak ti tatadi keneh. “Yeuh, ari hayang jadi panulis moyan kudu tukuh kana waktu, kudu tigin kana wanci, tur satia kana wayah. Ulah sok Tegalluar, September ‘13 Emha Ubaidillah Bratalegawa PDKT Kumaha atuh nya? Lah aingah! Asa teu pararuguh pipikiran. Saré gé tangka gulinggasahan. Beurangna nya kitu téa wé, sok hulang-huleng. Teu boga cara keur pipetaeun PDKT ka Néng Angeu, mangkaning manéhna téh awéwé anu dipikahayang ti baréto kénéh. Si Kunéng mimitina mah nu kitu téh. Boga adi téh kalah méakkeun hancengan. Basa ditanyakeun téh, euu…. da diemamna mah nembé sakedik, ngan piringna kalah murag, jadi wé dipasihkeun ka Si belang, ucing kameumeutna. Tapi kétah aya untungna deuih, alatan éta pisan anu bisa nepungkeun uing jeung Néng Angeu, sok najan éra gé. Ieu deuih!!! Tuda tukang sangu goréng téh sok opénan. Padahal favorit pisan. Matak naon dagang mah dagang wé tong bari jeung sisirik sagala. Kamari gé basa kakara jol ka jalan, dék untab pisan ieu biwir… kalah dipiheulaan kieu ku Si Emang téh. “Mang, mésél nasi goléng make telol dadal!” Gusti… tangka parada, mani beureum ieu beungeut, mangkaning aya Néng Aneu. Duh… nyeri pisan ieu haté basa karérét Néng Angeu nutup biwirna, nyeungseurikeun… Bari tungkul, ngasongkeun duit lima rébu. Dipulangan ku Si Emang téh lima ratus, da harita mah hargana opat rebu lima ratus. “Sabaraha nya angsulanana téh, Jang?” tukang sangu api-api nanya. Kuring surti kana sura-seuri manéhna. Beungeut geus dék beureum deui waé… kabayang tukang sangu goréng bakal ngagik-gik nyeungseurikeun. “Euuu….” Otak mutér. Dunya asa poékeun. Baluweng kuma carana sangkan kuring teu nyebutkeun; lima ratus. Sabab bakal nyebutkeun ér, téh jadi él… “Sabarahaeun, nya?” tukang sangu goréng beuki ngélég waé. “Euuu…” “Gopé, Mang…” Néng Angeu jiga nu surti, di dituna mah mélaan kuring nu keur pias. Plooonggg… Gusti ieu haté meni deg-degan basa ningal imutna anu kareueut. Nina R-Antapani. 51
  • 51. Nu Pangmindengna Guru: "Aya dua kecap nu pangmindengna diucapkeun di kelas ku murid, cik naon?" Murid: "Teu terang!" Guru: "Alus." Kania Dewi Andrawati Ds. Cikoneng Rt 02/07 Kec. Leuwi Gajah - Cimahi Naon Sababna? Budak I: "Naon sababna nu adan sok nutupan ceulina?" Budak II: "Sabab lamun nutupan irung mah moal disada." Budak I: "Pinter euy, ari ceuk maneh?" Budak III: "Sabab katutupan oratna. Geura mun teu make sarung mah tangtu leungeunna teh dipake nutupan taeunna!" Budak I: "Palinter euy!" Kania Dewi Andrawati Ds. Cikoneng Rt 02/07 Kec. Leuwi Gajah - Cimahi Piguran Sutradara: "Kangge ngadamel pilem perang ieu, urang teh peryogi pemeran piguran nu seueurna sarebu urang." Produser: "Tuluy... kumaha urang kudu mayar honor keur piguran anu sakitu lobana?" Sutradara (ngahuleng sakeudeung): "Kumaha upami urang nganggo pelor enyaan?" Kania Dewi Andrawati Ds. Cikoneng Rt 02/07 Kec. Leuwi Gajah - Cimahi Tarucing 1 Adud : Cil, tatarucingan yuk? Ucil : Sok lah.. Adud : Sato naon nu pangleutikna? Ucil : Cacing! Adud : Naha? Pan bisa waé 52 tongo? Ucil : Pan tongona keur cacingan! jadi leuwih leutik cacingna.. Adud : Pinterrrr!! milihan sendal. Tapi sakitu lilana teh sigana euweuh nu kapilih hiji-hiji acan. Nya terus ditanya ku Si Engko. Engko: "Nya neangan nu kumaha Bah, sakitu lobana kieu?" Kabayan: "Neangan nu Abah, nu peuting leungit di masigit!" Engko: "Sugan lieu jelema teh!" Budi Gunawan Jl. Saturnus 78 Margahayu Alif Ramdani Lido - Sukabumi Tarucing 2 Adud : Naon persamaanana Nini kuring jeung Nini manéh? Ucil : Sarua Nini-Nini! Adud : Anyiiiirrr! Teu ramé euy!!! Ngeunahna "Ari ngeunahna sampeu dikumaha euy?" "Diseupan!" "Dibubuy!" "Dikulub!" "Dicobek tuluy digulaan!" "Aaahhh... saralah siah! ngeunahna sampeu mah nya didahar atuh!" Budi Gunawan Jl. Saturnus 78 Margahayu Jalan Si Ojak jeung Si Ajuk sarua indekos, malah sakamar pisan. Ojak: "Tah Juk, ti sakola teh sayah mah rek terus ka lembur. bisi rek asup ka kamar, koncina teangan di tempat biasa." Ajuk: "Mun teu kapanggih?" Ojak: "Ajaran we jalan jandela, sugan teu dikonci." Ajuk: "Mun jandela di konci?" Ojak: "Mun kabeh dikonci, ajaran jalan kenteng, da tara dikonci ieuh kenteng mah." Alif Ramdani Lido - Sukabumi Jampe Waktu ngaliwat ka kuburan, Si Ardi sasadu. “Puah... puah... puah... nyingkah jurig dedemit setan jeung sajabana! Tapi mun awewe geulis mah kadieu geura nyampeurkeun.” Siti Zainab Jl. Kangkung No. 13 Bandung Neangan Sendal Di hiji toko Si Kabayan keur Alif Ramdani Lido - Sukabumi Udud Abah: “Ah, bohong pajarkeun nu udud pondok umur jeung babari katerap kasakit teh. Buktina ieu Abah nepi ka umur 70 oge masih keneh jagjag!” Incu: “Komo mun teu bari ngaroko, meureun Abah teh ayeuna masih asa ABG!” Abah: “Heueuh meureun nya, oho... oho...” Siti Zainab Jl. Kangkung No. 13 Bandung Untung A: "Ngadon ulin sisi Walungan Citepus ari pék datang caah. Awahing reuwas, bujur mani asa tépos. Untung uing tapis, rikat ngajleng ka tepas." B: "Komo uing mah ngadéngé nu gurang-gerung, sugan téh nu gering. Hanas mukakeun panto ari pék garong. Untung ti girang aya hansip, garong ditéwak terus digiring ka kantor RW nu perenahna di sisi goronggorong." C: "Lain ngaléléwé sayah gé ka budak cékéng téh entong maké anting bisi leungit. Keukeuh dipaké, enya wé murag teu kapuluk deui. Ngan untung!" A + B: "Untung kumaha?" C: "Untung anting-antingan. Mun anting enyaan mah lain pangaji énténg-énténg." Féndy Sy. Citrawarga Bandung Diserahkeun Ogin: "Karék gé kawin sapoé, Nyi Icih geus diserahkeun deui ku Jang Kardun." Onyon: "Naha?" Ogin: "Cenah mah gara-gara peuting munggaran, Jang Kardun awong-awongan bari ulaweran getih tina létahna." Onyon: "Beu, pédah naon cenah?" Ogin: "Basa papuket silih cium, létah Jang Kardun ngait kana béhel nu dipaké ku Nyi Icih." Onyon: "Pantes ari kitu mah." Féndy Sy. Citrawarga Bandung Pangaruh Ngarang Profesor nuju nguliahan mahasiswa: “Ngaran jelema gedé pangaruhna kana nasib” “Contona prof?” “Ngaran pa Damiri” “Kumaha?” “Lamun indit ka Jawa Tengah pasti padamoro” “Wah” “Lamun indit ka Betawi pasti padaméré” “Di Betawi pa Damiri jadi beunghar atuh nya?” “Enya! Malahan ayeuna geus boga usaha beus Damri” Abah Téa 45 Menit Profesor nuju nguliahan mahasiswa: “Nepi ka iraha ogé maén bal mah moal obah ti 45 menit” “ Naha prof” “45 menit téh dumasar kana jumlah bola anu aya di lapa- Manglé 2451
  • 52. ngan” “Sanés mung aya hiji bola na prof?” “Ari 2 bola anu dibarawa ku 22 pamaén teu diitung kitu?” Abah Téa Putus Aa : Geus wé ayeuna mah urang putus!!! Rina : Putus ? na iraha litu jadianana? Aa : Aéééhh... heueuh nya. (nepak tarang) Teguh Arianto Gang Nata 89 Binongjati Ngolo Ema : Geura hudang, rék sakola moal? Ujang : Badé (bari lulungu) Ema : Jung geura mandi, tuh aya roti jeung susu. Ujang : Sisinarieun aya roti sagala? Padahal karek jam opat subuh. Ema : Alhamdulillahh, réngsé ogé saur teh. Ujang : Ari ema saur naon? Maenya saur satengah tujuh? Ema : setengah tujuh di mana, karak gé jam opat, ngahaja ema ngahudangkeun manéh méh aya batur ema, arek puasa ngodoan,, Ujang : Pantesan atuh. Teguh Arianto Gang Nata 89 Binongjati Késang Dudu : ku naon nya mun hareudang sok kaluar késang? Dadi : Éta téh proses metabolisme tubuh epek tina panas. Dudu : Tapi naha atuh bet kudu kaluar késang sagala, naha teu sakalian wéh kaluar kota supaya rada jauh? Dadi : Hayang ditampiling manéh mah nya? Adilla Ratu Rai Jl. Pecinan 112 Cicalengka Alesan Udin jeung Ibro keur patorong-torong. Paséa Manglé 2451 rongkah. Udin : Geus!!! Geus euweuh deui alesan. Euweuh!!! Ibro : Apa karena pake rok mini jadi alesan? Udin : Ulah ngadangdut siah!! Adilla Ratu Rai Jl. Pecinan 112 Cicalengka Humandeuar "Duh! Jadi hayang balikm tur netep di lembur sorangan euy! Keun baé lah sanajan ukur jadi camat beunghar ogé. Rido uing mah ninggalkeun profesi galandangan sukses di ibu kota" ceuk omon humandeuar bari nanghunjar dina trotoar. Cece Rusmana Jl. Pungkur No. 67 Bandung Iklan Nyai : Mun ceuk iklan mah kieu, "Truk aja gandengan, masa kamu engga" hahahaa Ibro : fitnah siah, yeuh... uing gé boga gandengan (bari nungtun domba) Cece Rusmana Jl. Pungkur No. 67 Bandung Ulah Kateuingan Emana: “Sagala rupa gé ulah sok kateuingan sok jadi matak!” Budakna: “Contona?” Emana: “Dahar jéngkol matak jéngkoleun. Peuteuy matak jadi peupeuteuyeun, loba teuing dahar tarasi matak tarasieuneun.” Budakna: “Maenya kitu? Kumaha lamun loba teuing dahar sangu?” Emana: “Matak... kamerekaan!” Salva Jl. Pangaduan Kuda 132 Tasikmalaya Néangan Beling Alo: “Ongkoh Emang téh rék néangan parab, tapi geuning teu mawa arit?” Emang: “Keun baé atuh Lo, da Emang mah lain rék ngala jukut tapi rék mulungan beling.” Alo: “Keur naon mulungan beling?” Emang: “Heueuh keur parab. Alo: “Parab naon?” Emang: “Parab kuda lumping!” Salva Jl. Pangaduan Kuda 132 Tasikmalaya Jalma Sakti Budak: “Ma, tadi di sakola aya jelema sakti. Pira gé nyagap dampal Nyai, manéhna nyahoeun indung bapa Nyai!” Indung: “Piraku? Kumaha cenah ceuk manéhna teh?” Budak: “Ceuk manehna Ema Nyai teh awéwé. Sedengkeun bapa nyai mah cenah lalaki!” Fitri Wulansari Bandung Bongbolongan Nu datang: “Bah, tebih-tebih abdi dongkap téh hoyong nyuhunkeun bongbolongan ti Abah!” Pananyaan: “Perkawis?” Nu datang: “Muhun hirup abdi téh kedah kumaha da geuning ripuh waé. Ngalamar damel teu aya anu nampi waé.” Pananyaan: “Kieu we atuh. Ujang diusahakeun kedah janten diréktur bank!” Nu nanya: “Carana?” Pananyaan: “Kumaha Ujang we carana mah. Nu penting Abah tos masihan bongbolongan.” Fitri Wulansari Bandung Leuwih Héran Kabayan: “Sok asa heran uing mah Bah mikiran diri. Naha nya Bah uing téh lapar waé padahal can dahar. Jeung uing téh kunaon bet ripuh waé teu boga duit padahal pan Abah gé nyaho uing mah teu boga gadag?” Abah: “Heueuh kitu. Malahan Abah mah leuwih héran. Sakanyaho Abah mah ilaing téh baheula mah bodo, na ari ayeuna bet... belegug!” Kartini Jl. Moh. Hatta 47 Tasikmalaya Bbman Ojo anyar boga BB, keur diajar bbman... "PING!!!..PING!!!" dina BB Ojo aya kiriman Ping contact ti neng Uti... "Anyiiiiirr si Eneng Uti nawaran pingping cenah.." gerentes Ojo bari runyahrenyoh. Dicky Awaludin Panyileukan Blok V No. 24 Bandung Lebay Oni : Ni.... si aki murag ti tangkal kalapa tuh! Nini : Aalaah... maot henteu jang? Oni : Maot ni, buru tingali! Nini : Kéla jang tungguan rék ganti status pesbuk heula jadi lajang! Oni : Beuuu,,, nini aing!!! Dicky Awaludin Panyileukan Blok V No. 24 Bandung Saujratna Uwa: “Batur mah digawé di tempat baseuh téh pahayanghayang bélaan nyogok. Na ari manéh ku naon bet embung?” Suan: “Atuda kuring mah boga panyakit asma, sieun karugrag da tiris!” Kartini Jl. Moh. Hatta 47 Tasikmalaya Kulkas Toko : “Milari naon bu?” Icih : “Kulkas, mang.” Toko : “Anu sapanto, atawa anu dua panto?” Icih : “Aah…! Anu sapanto wé, tapi anu aya jandélaan nya mang.” Budiana Jl. Pataruman 34 Garut 53
  • 53. Babandingan K amari ieu, Ida Widawati, juru tembang nu kasohor, dina acara bubuka Pasanggiri Tembang Sunda Cianjuran Piala Idawati 2013 di STSI Bandung, miharep supaya tembang Sunda makalangan deui dina wangun gending karesmen. Maksudna jelas, supaya ambahan tembang Sunda leuwih lega, henteu saukur dina pintonan tembang wungkul, tapi muncul oge dina wangun pagelaran lakon (teater). Sabenerna nepi ka awal taun 70an, pagelaran gending karesmen kungsi tandang makalangan oge. Sastrawan sarta budayawan Ading Affandi jeung Wahyu Wibisana, upamana, kaitung aktip manggungkeun gending karesmen. Lain ngan saukur nulis naskahna, tapi sakalian nyutradaraan deuih. Ngan duka ku naon, gending karesmen kadieunakeun bet reuntas di te ngah jalan. Bisa jadi, beaya keur manggungkeunana kaitung gede, katambah deuih teu aya subsidi maneuh ti pamarentah. Hal saperti kitu, nyaeta atuh, lain kaalaman ku pagelaran gending karesmen wungkul, tapi mangrupa bangbaluh oge keur sakumna kagiatan kasenian. Alatan teu aya kabijakan kabudayaan nu jelas, nya teu aya “arahan” kumaha nasibna sababaraha wangun kasenian. Naha ditangtayungan hirupna bari jeung puguh lengkah-lengkah ngamumulena, atawa sahayuna wae saperti nu lumangsung nepi ka ayeuna. Nyingkur Nu matak helok, masalahna nya angger di dinya di dinya keneh, teu aya upaya kumaha carana supaya 54 pagelaran kasenian bisa maneuh, mayeng hadirna ka tengah masarakat. Tembang Sunda Ci anjuran, upamana, kacirina teh bororaah bisa diangkat deui dina Barat jeung propinsi sejenna, saperti jeung propinsi DKI Jakarta, Yogya,Bali jeung nu sejenna? Kunaon, upamana, di Sumatra Barat, bisa diwangun museum Bung Hatta, museum Tan Malaka, minangka tokoh nu dipikareueus ku masarakat urang Minang, ari di tatar Sunda nepi ka kiwari teu aya museum tokohtokoh nu dipikareueus ku masarakatna? Ku naon propinsi Bali geus bisa ngayakeun Pesta Kasenian Bali, mayeng puluhan kalina, ari tatar Sunda teu acan ngayakeun Festival Kabudayaan Jawa Barat, upamana? Kunaon di propinsi Riau bisa diadegkeun pabukon sakitu rohakana, ari di urang sakitu waluratna? Asia Tenggara wangun gending karesmen, dalah bisa manggung mayeng dina pintonan tembang oge can puguh dilaksanakeunana. Geura, di mana urang bisa lalajo pagelaranana? Di mana tempatna, kumaha jadwal na? Naha bisa saban bulan, saban tilu bulan, atawa kudu nungguan taunan? Jadi, nepi ka ayeuna, di tatar Sunda can bisa kalaksanakeun lumangsungna pagelaran kasenian Sunda kalayan “terjadwal” sarta “terjangkau” ku masarakat. Nu matak panasaran, saperti oge dina masalah sejenna, tangtu wae perlu aya gawe bareng antara Propinsi Jawa Barat jeung propinsi sejenna. Lain wae dina masalah banjir,upamana, tapi perlu oge dina msalah sejenna, kaasup dina kabudayaan. Tah, naha geus aya babandingan antara garapan kabudayaan di Propinsi Jawa Linda Humar Abidin, balerina nu weruh kana manajemen kase nian, dina Kongres Kasenian Indonesia di Jakarta, kungsi netelakeun Singapura, pulo leutik sagede pelok, boga ambisi ngamaju keun kasenian pangunggulna di Asia Tenggara. Atuh sacara telik, sabada ngayakeun babandingan di sababaraha nagara, manehna netelakeun, saestuna kasenian ngabogaan dampak ekonomi nu nguntungkeun. Hanjakal pedaran makalah Linda nu mingpin yayasan Kelola nu saged narima konsultasi ngeunaan kabijakan mekarkeun kasenian, kurang pada malire. Padahal Kongres Kasenian Indonesia teh diayakeun ku pamarentah tur nu mariluna oge, diantarana, pajabat kabudayaan ti Propinsi Jawa Barat! *** Karno Kartadibrata. Manglé 2451
  • 54. KA GIGIR: 1. Alat penerangan 5. Risi 7. Hurang garing 8. Barang nu sok dibikeun ku pangantén lalaki ka panganten awéwé 9. Puasa 10. Bulan Islam 13. Poe sanggeus puasa sabulan 16. Adegan ngeblog hareupeun bumi bupati, wadana 19. Guludug/tiwas 22. Bulao 24. Jamedud 25. Siki 26. Kasenian tradisional ti Jawa Barat/ti Ponorogo 27. Ruas awi gedé wadah lahang KA HANDAP: 1. Manuk nu hirupna deukeut laut 2. Bukti 3. Ranca 4. Sabangsa goong leutik paranti méré tangara 5. Teu daék salulut 6. Mindeng 11. Ukuran lega 12. Manuk nu bisa nyarita 13. Pameuleuman kenténg, bata 14. Gedé (Inggris) Manglé 2451 15. Anjing (Jawa) 16. Wedak 17. Lauk sarupa gabus 18. Sarupa iuran ti rahayat ka pamaréntah 20. Guru ngaji 21. Degdegan 22. Lebé Waleran diserat dina kartu pos, témpélan Kupon Tarucing Cakra No. 1417. Kintunkeun ka Majalah Manglé Jl. Lodaya 19 Bandung 40262 paling leuir dua minggu saparantosna medal. Nu kagiliran kénging hadiah Tarucing Cakra No. 1415: 1. Adi Kurniawan Jl. Mandalawangi-Garut 2. Toto Herman RT 02 RW 08 Kel. Pasirbiru Kecamatan Cibiru Bandung 3. Ibu Eha Kampung Kubang Kuul RT 04/06 Kacamtan Rancah - Ciamis Kupon 1417 Jawaban 1415 Hadiah masing - masing Rp. 15.000,- K U P O N TARUCING CAKRA NO. 11417 55
  • 55. Pangsiun Nikmat “Ku genah….” “Genah ku naon, Mang?” “Ningal Juragan Camat Pangsiun.” “Genah kumaha, Mang?” “Parantos pangsiun téh ucang anggé bari ngasuh incu.” “Yaktos. Tos sepuh téh teu kedah mikiran milari artos sapertos Mamang.” “Enya, Lo. Kapan kagungan gajih pangsiun.” “Genahna téh sapertos Juragan Guru Pangsiun.” “Genah kumaha, Lo?” “Keur mah kagungan pangsiun, sawah sareng kebonna ogé lega.” “Bener. Kapan gajih pangsiun téh hasil tina pangabdian mangpuluh taun. Kapan tina waktu sakitu téh sabagian duitna ditabungkeun ka nagara, sarta dibayarkeun dina mangsana eureun gawé nu disebut pangsiun téh.” “Oh.” “Béda jeung kaom buruh atawa pagawé pabrik, Lo.” “Béda kumaha, Mang?” 56 “Hayang nambahan panghasilan téh kudu haben-habenan démo. Mana komo kiwari mah kapan réa pausahaan anu nerapkeun sistem outsourcing atawa pegawai harian lepas téa, lamun dina tatanén mah buburuh macul atawa ngabedug. Lamun geus bérés digawé téh bérés wé teu meunang nanaon deui. Komo lamun teu asup gawé mah, boh alatan gering boh alatan hal séjénna, lapur moal boga panghasilan.” “Beu. Ku diayakeun baé atuh nya sistim nu teu manusiawi kawas kitu téh.” “Enya, Mamang gé teu ngarti puguh.” “Tapi, Mang.” “Aya naon deui, Lo?” “Aya deui Juragan Pangsiun anu langkung genah.” “Pangsiun naon, Lo.” “Salian ti genah téh nikmat deuih.” “Enya, Juragan Pangsiun naon atuh?” “Juragan Pangsiun Déwan, Mang.” “Oh.” “Sok sanaos masa pengabdianana henteu dugi ka mangpuluh-puluh taun sapertos PNS, aranjeunna dipaparin gajih pangsiun.” “Emh. Jaba keur jenengna boga panghasilan anu gedé cenah mah nya?” “Enya, meureun, saluyu jeung modal anu dikaluarkeunana pikeun ngahontal éta jabatan.” “Enya. Genah atuh ari kitu mah, Lo.” “Teu acan dugi kana nikmatna éta mah, Mang.” “Kanikmatan naon, Lo?” “Kanikmatan Juragan Pangsiun Koruptor, Mang.” “Walakadalah?” “Cenah, ceuk padungdegan anu remen dipidangkeun dina télévisi, anggota déwan anu korupsi ogé ceuk aturan mah boga hak kénéh pikeun narima gajih pangsiun.” “Ambuing, nikmat temenan, Lo. Geus ngagasab duit nagara, terus dibiayaan hirupna ku nagara.” “Cenah mah réa koruptor anu ngakalan sistim administrasi sangkan manéhna bisa meunang gajih pangsiun.” “Carana?” “Cenah mah ku cara ngundurkeun diri tina kalungguhanana minangka anggota déwan saméméh kaluar putusan ti pangadilan.” “Ih, ning babari.” “Ngaranna ogé Juragan Pangsiun Nikmat.” “Kabita Mamang ogé ari kitu mah.” “Hus!” *** Manglé 2451