SlideShare a Scribd company logo
Од гэж юу вэ? 
Од гэдэг нь плазмаас тогтох гэрэлтэгч, цул 
бөмбөлөг юм. Нар нь Дэлхийд хамгийн ойр орших 
од бөгөөд Дэлхийн энергийн гол үүсгүүр болно. 
Харин бусад одыг шөнө харах боломжтой. Од нь 
түүний цөмд явагдаж буй цөмийн нэгдэх 
урвалаас (устөрөгч гели рүү хувирах) ялгарч буй 
энергиэс шалтгаалан гэрэлтдэг 
байна. Устөрөгч ба гелигээс хүнд элементүүд бараг 
бүгд оддын цөмд явагдах энэхүү урвалын үр дүнд 
үүссэн болно.Одны масс, нас, химийн найрлага 
зэрэг олон шинж чанарыг, түүний спектр, гэрэлтэлт, 
хөдөлгөөн дээр тулгуурлан тогтоож болно. Одны 
нийт масс нь түүний хөгжлийн үе 
шатыг тодорхойлдог үндсэн үзүүлэлт юм. Бусад 
шинжүүд жишээлбэл, диаметр, эргэлт, хөдөлгөөн, 
температур зэрэг нь түүний хөгжлийн үе шатаар 
тодорхойлогдоно. Одны температур ба гэрэлтэлтийг 
нь ашиглан (Херцсбрунг-Расселийн диаграмм, H-R 
диаграмм) одны хөгжил, насыг тодорхойлж болно
Од нь үндсэндээ устөрөгчөөс тогтсон 
(маш бага хэмжээний гели болон бусад 
хүнд элемент бүхий) мананцараас үүсэх 
ба үүний төв нь хангалттай нягт болоход, 
устөрөгчийн зарим нь цөмийн нэгдэх 
урвалаар гели рүү шилжиж эхлэнэ. Энэ 
урвалын үр дүнд ялгарч буй энергийг, 
үлдсэн хэсэг нь радиац ба конвекцийн 
процессоор тогтоон барина. Энэ процесс 
нь тухайн одыг богино хугацаанд 
мөхөхөөс хамгаалана. Ялгарах энергийн 
нөлөөгөөр одны гадаргуу орчимд 
стеллар салхи үүснэ, мөн задгай сансарт 
энерги цацагдана 
Цөм дэх устөрөгч шавхагдаж дуусахад тухайн одны масс нарны массаас дор хаяж 0.4 
дахин их болох ба цөм нь, эсвэл цөмийн гадаад хэсэг нь хүнд элементүүдээс тогтсон ийм 
одыг аварга улаан од гэж нэрлэнэ. Энэ төрлийн од нь мөхөж буй од бөгөөд улмаар хүнд 
элементүүдийг харьцангуй их хэмжээгээр агуулсан шинэ од үүсгэнэ.Хос болон олон-одны 
систем нь хоёр ба түүнээс дээш одноос бүрдэх бөгөөд эдгээр однууд хоорондоо 
таталцлын хүчээр харилцан үйлчлэлцэж, биесээ тодорхой орбитоор тойрон эргэнэ. Хэрэв 
хоёр од хоорондоо ойрхон бол таталцлын хүчний харилцан үйлчлэл тэдгээр одны 
хөгжилд их хэмжээгээр нөлөөлнө
Хэмжих нэгж: 
 Ихэнхи тохиолдолд СИ системийн нэгжүүдийг ашиглана. Ихээхэн хэмжээний урт, радиус 
зэргийг хэмжихдээ астрономийн нэгж ашиглана. 
 Шинж чанар: Одны бараг бүх шинжийг түүний масс дээр тулгуурлан тодорхойж болно. 
Өөрөөр хэлбэл гэрэлтэлт, хэмжээ, хөгжлийн үе, нас зэргийг түүний масс дээр тулгуурлан 
тогтоож болно. 
Нас 
 Ихэнхи одны нас 1 тэрбумаас 10 тэрбумын хооронд байдаг ба одоо мэдэгдэж буй 
хамгийн хөгшин од бол 13.2 тэрбум жилийн настай HE 1523-0901 од юм. 
 Их нягттай, цул од богино хугацаанд мөхнө. Учир нь эдгээр одны цөм нь 
өндөр даралтдор орших тул устөрөгч нь богино хугацаанд шавхагдаж дуусдаг байна. 
Иймэрхүү цул од дунджаар 1 тэрбум жилийн дараа мөхдөг бол, жижиг од (улаан одой од) 
10 тэрбумаас хэдэн зуун тэрбум жил орших боломжтой 
Химийн найрлага 
 Од үүсэж эхлэх үед тухайн одны массын 70% нь устөрөгч, 28% нь гели, үлдэх хэсэг нь 
бусад хүнд элементүүд байна. Төмөр нь өргөн тархалттай, хэмжихэд харьцангуй хялбар 
тул одны найрлага дахь хүнд элементийг тухайн одны агаар мандал дахь төмрийн 
агуулгатай харьцуулан тооцдог байна. Од үүсгэдэг мананцар нь супернова 
тэсрэлтийн улмаас хүнд элементээр тасралтгүй баяжиж байгаа тул одны химийн 
элементийн найрлагаар тухайн одны насыг тодорхойлох боломжтой. 
 Хамгийн бага төмрийн агуулгатай од нь HE1327-2326 одой од бөгөөд Нар дахь төмрийн 
агуулгын 1/200,000-тэй тэнцэнэ. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь 14 
Геркулус бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай
Соронзон орон 
 Соронзон орон нь одны дотоодод конвекцийн 
хөдөлгөөн үүсэж буй хэсэгт бий болно. 
Соронзон орны хэмжээ нь одны масс, 
найрлагаас, харин гадаргуугийн соронзон 
идэвхижилт нь одны эргэлтийн зэргээс 
хамаарна. Энэ гадаргуугийн идэвхижилт 
нь одны толбыг үүсгэнэ. Одны толбо гэдэг нь 
бусад гадаргуугийн хэсэгтэй харьцуулахад 
харьцангуй бага температуртай, хүчтэй 
соронзон орон бүхий талбайнууд юм.Залуу, 
хурдан эргэлдэх однууд нь ихээхэн соронзон 
оронтой байх тул гадаргуугийн өндөр 
идэвхижилттэй байна. Харин удаан эрлгэлттэй, 
хөгшин однууд нь гадаргуугийн соронзон 
идэвхижилт бага байна 
Масс 
Одоогоор мэдэгдэж буй хамгийн хүнд, цул од бол Эта Карини] бөгөөд Нарнаас 
100-150 дахин хүнд юм. Ийм одны нас нь хэдэн сая жил байна. Нумын 
ордны оддод хийсэн сүүлийн үеийн судалгааны үр дүнгээр, одны массын 
хамгийн дээд хэмжээг 150 нарны масс гэж тооцсон байна. 
Их тэсрэлтийн дараагаар үүссэн анхны однуудын масс >300 нарны масс 
байсан байж болох юм
Эргэлт 
 Одны тэнхлэгийн эргэлтийг спектроскопийн тусламжтайгаар 
ойролцоогоор, эсвэл одны толбын шилжилтээр харьцангуй 
нарийвчлалтайгаар тодорхойлж болно. Залуу одны эргэлт 
хурдан, ойролцоогоор >100 км/сек байна. Жишээлбэл, B-ангийн 
од болохАчернарын эргэлт 225 км/сек байдаг. Энэ одны 
экваторын болон туйлын диаметрийн зөрүү >50% байна. Хэрэв 
одны эргэлтын хурд 300 км/сек-ээс их болвол тухайн од сөнөх 
(задрах) болно. 300 км/сек нь од задралгүйгээр эргэх хурдны дээд 
хязгаар юм. Нар нь тэнхлэгээ 25-35 хоногт нэг бүтэн эргэдэг ба 
хурд нь 1.994 км/сек байдаг. 
Температур 
 Одны гадаргуугийн температур нь одны радиус, цөмөөс ялгарч 
буй энергийн хэмжээнээс хамаарна. Одны гадаргуугийн 
температурыг одны өнгөний индексээр тодорхойлно.Цул оддын 
хувьд гадаргуугийн температур нь 50,000 K байна. Нартай 
ойролцоо жижгэвтэр одны гадаргуугийн температур хэдэн мянган 
К, харин Аварга улаан одны температур харьцангуй бага 
ойролцоогоор 3,600 K байна.
Диаметр 
 Однууд нь Дэлхийгээс асар хол зайд орших тул шөнө цэг шиг 
жижиг, мөн Дэлхийн агаар мандлаас болж анивчиж буй мэт 
харагддаг байна. 
 Одны хэмжээ нь 20-40 км-ээс (нейтрон од) эхлээд Нарны 
диаметрээс 650 дахин их буюу ойролцоогоор 0.9 тэрбум км 
(жишээлбэл,Бетелгейз) хүртэл хэлбэлзэнэ 
Химийн найрлага 
 Од үүсэж эхлэх үед тухайн одны массын 70% нь устөрөгч, 28% 
нь гели, үлдэх хэсэг нь бусад хүнд элементүүд байна. Төмөр нь 
өргөн тархалттай, хэмжихэд харьцангуй хялбар тул одны 
найрлага дахь хүнд элементийг тухайн одны агаар мандал дахь 
төмрийн агуулгатай харьцуулан тооцдог байна. Од үүсгэдэг 
мананцар нь супернова тэсрэлтийн улмаас хүнд элементээр 
тасралтгүй баяжиж байгаа тул одны химийн элементийн 
найрлагаар тухайн одны насыг тодорхойлох боломжтой.Хамгийн 
бага төмрийн агуулгатай од нь HE1327-2326 одой од бөгөөд Нар 
дахь төмрийн агуулгын 1/200,000-тэй тэнцэнэ. Харин хамгийн их 
төмрийн агуулгатай од нь 14 Геркулус бөгөөд Нарнаас 3 дахин их 
төмрийн агуулгатай
Сүүлт од 
 Огторгуйн үзэгдлүүдийн нэг бөгөөд шөнө тэнгэрт гэрлэн цэг бий 
болж, тодорхой зайг туулсныхаа дараа харагдахаа болих үзэгдэл 
юм. Үүний шалтгаан нь метеороид гэгдэх, нарыг тойрон эргэлдэх 
жижиг биетүүд дэлхийн (буюу бусад гариг эрхсийн)агаар 
мандалд орж шатсанаас болж гэрэл үүсдгээр тайлбарлагдана. 
Алтангадас 
Огторгуйн умард туйлд хамгийн ойр 
орших бөгөөд одоогийн умард туйлын 
од болно. Өөрөөр хэлбэл, хойд зүгийг 
заадаг. 
Алтан гадас нь Дэлхийгээс 434 гэрлийн 
жилийн зайд орших олон 
од болно. Долоон бурханы α ба β оддыг 
дайруулан татсан шулуун дээр эдгээр 
оддын хоорондох зайг 5 дахин авахад 
алтан гадас одыг олно. Алтан гадас бол 
Алтан мөнгөн шаргалын ордын хамгийн 
тод од юм.
Од хүртэлх зайг хэмжих 
Манай наранд хамгийн ойр орших од болох Өмнөд 
хаалганы гялаан од хүртэлх хүртэлх зай 41000 тэрбум 
километр. Хамгийн тод од болох Хөхдэй мэргэн нарнаас 
85000 тэрбум километрээр илэрхийлэх нь тохиромжгүй 
байдаг. 
Нарны аймгийн гариг хоорондын зайг хэмжихэд нар ба 
дэлхийн хоорондох (1500000000 километр) зайг нэгж болгон 
авдаг. Түүнийг астрономын нэгж гэнэ. 
Од хүртэлх зайг хэмжихэд астрономын нэгж багаддаг.Иймд 
гэрлийн нэг бүтэн жилд туулах зайг од хүртэлх зайг хэмжих 
нэгж болгон авдаг.Түүнийг гэрлийн жил гэнэ. 
1 гэрлийн жил (г.ж)=9.46*1012 км
Долоон бурхан буюу Шанага долоо 
гэж бидний нэрлэж заншсан 
сонирхолтой байрлалтай долоон 
од нь vнэн хэрэг дээрээ нэг дор 
оршдог одны чуулган биш тєдийгvй 
АСТЕРИЗМ гэж нэрлэгддэг зvйл 
юм байна. Бие биенээсээ асар хол 
зайд орших єєр єєр галактикт 
байдаг однуудын ойрхон мэт 
харагддаг vзэгдлийг 
АСТЕРИЗМ гэж нэрлэдэг ажээ. 
Єєрєєр хэлбэл манай гаригийн 
євєрмєц байрлал болоод, тухайн 
астеризмийн харагдах єнцгєєс нь 
шалтгаалаад хvн бид Долоон 
Бурхан Одыг бие биентэйгээ 
ойрхон байдаг однууд буюу одны 
чуулган хэмээн vздэг юм байна. 
Цаашилбал Долоон бурхан нь Ursa 
Major (Их Долоон Бурхан) хэмээх 
өөр одны чуулганд хяръяалагддаг 
ажээ.
Одны орд гэж 
юу вэ? 
Хилэнц, үхэр, арслан гэхчлэн одны 
ордууд байдаг. Эдгээр нь тэнгэрт оддоос 
бүтсэн том цагираг үүсгэн орд болдог. 
Ихэнх одны ордууд нь амьтны дүрстэй 
байдгаас Грекчүүд тэнгэрт байх оддын 
энэ хэсгийг “зодиакос киклос” буюу 
“амьтдын тойрог” хэмээн нэрлэжээ. 
Грекчүүдийн нэршилийг товчлон зодиак 
буюу орд хэмээн ашиглах болжээ. 
Нийт 12 орд байдаг. Эдгээр нь хүмүүсийн төсөөллөөс үүдсэн хэлбэр дүрстэй 
байдаг бөгөөд хүн бүхэн нэг одны ордод харъяалагдаж байдаг. Үүнд, Хонь (хуц), 
Үхэр (бух), Хамтатгах (ихрүүд), Мэлхий (хавч), Арслан (арслан), Охин (охин), 
Жинлүүр (жинлүүр, тэнцвэр), Хилэнц (хилэнц), Нум (харваач), Матар (ухна), 
Хумх (ус эзэгнэгч) болон загас (загас) хэмээх ордууд багтдаг. 
Нар жилийн өөр өөр хугацаанд ордны одуудыг дайран өнгөрдөг гэлцдэг ч бид 
дэлхий болон бусад гарагууд нарыг тойрон эргэдэг гэдгийг мэднэ. Нар 12 ордны 
оддоос гадна албан ёсны бус 13 дахь орд болох Офиукус буюу могой эзгэнэгчийн 
одыг мөн дайрч өнгөрдөг ч ихэнх хүмүүс Офиукусыг ордонд тооцдоггүй ажээ.
Оддын үүсэл

More Related Content

What's hot

Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагаварДэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
Baterdene Tserendash
 
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх ньдэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
tungalag
 
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
guest00835cf3
 
сургалтын арга гэж юу вэ
сургалтын арга гэж юу вэсургалтын арга гэж юу вэ
сургалтын арга гэж юу вэ
Chimeg Tsetseg
 
салхи ба агаарын даралт 4
салхи ба агаарын даралт 4салхи ба агаарын даралт 4
салхи ба агаарын даралт 4
Ganbat Narantsetseg
 
газар зүйн зураг
газар зүйн зураг газар зүйн зураг
газар зүйн зураг
Tsekeel Tsekee
 
нарны аймаг
нарны аймагнарны аймаг
нарны аймаг
tungalag
 
бодисын хувирал
бодисын хувиралбодисын хувирал
бодисын хувирал
ganzorig_od
 
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүнчулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
Baterdene Tserendash
 
мэндчилгээ
мэндчилгээмэндчилгээ
мэндчилгээ
Munkh Orgil
 
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаанЦаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
Tsedev Bat-erdene
 

What's hot (20)

8-р анги газар зүйн зураг
8-р анги газар зүйн зураг8-р анги газар зүйн зураг
8-р анги газар зүйн зураг
 
Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагаварДэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
Дэлхийн хөдөлгөөн түүний үр дагавар
 
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх ньдэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
дэлхийг газарзүйн зурагт дүрслэх нь
 
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэммонгол xэлний зөв бичиx дүрэм
монгол xэлний зөв бичиx дүрэм
 
сургалтын арга гэж юу вэ
сургалтын арга гэж юу вэсургалтын арга гэж юу вэ
сургалтын арга гэж юу вэ
 
салхи ба агаарын даралт 4
салхи ба агаарын даралт 4салхи ба агаарын даралт 4
салхи ба агаарын даралт 4
 
газар зүйн зураг
газар зүйн зураг газар зүйн зураг
газар зүйн зураг
 
нарны аймаг
нарны аймагнарны аймаг
нарны аймаг
 
хийн мандлын үе давхарга
хийн мандлын үе давхаргахийн мандлын үе давхарга
хийн мандлын үе давхарга
 
знө
знөзнө
знө
 
газарзүйн зураг
газарзүйн зураггазарзүйн зураг
газарзүйн зураг
 
уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйл
уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйлуур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйл
уур амьсгалд нөлөөлөх хүчин зүйл
 
Masshtab
MasshtabMasshtab
Masshtab
 
бодисын хувирал
бодисын хувиралбодисын хувирал
бодисын хувирал
 
эсийн бүтэц
эсийн бүтэцэсийн бүтэц
эсийн бүтэц
 
үзүүлэн
үзүүлэнүзүүлэн
үзүүлэн
 
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүнчулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
чулуун мандлын бүтэц бүрэлдэхүүн
 
мэндчилгээ
мэндчилгээмэндчилгээ
мэндчилгээ
 
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаанЦаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
Цаг агаар ба түүний өөрчлөгдөх шалтгаан
 
эхийн тухай
эхийн тухайэхийн тухай
эхийн тухай
 

Viewers also liked (20)

Od ba nar 4r angi
Od ba nar 4r angiOd ba nar 4r angi
Od ba nar 4r angi
 
одон орон
одон оронодон орон
одон орон
 
од, нарны зарим шинж чанар
од, нарны зарим шинж чанарод, нарны зарим шинж чанар
од, нарны зарим шинж чанар
 
хамгийн
хамгийнхамгийн
хамгийн
 
9. bagshiin hogjil
9. bagshiin hogjil9. bagshiin hogjil
9. bagshiin hogjil
 
Shigen deh tsahilgaan guidel 10 2011
Shigen deh tsahilgaan guidel 10 2011Shigen deh tsahilgaan guidel 10 2011
Shigen deh tsahilgaan guidel 10 2011
 
уулын үйлдвэрийн технологийн үндэс лк-10
уулын үйлдвэрийн технологийн үндэс лк-10уулын үйлдвэрийн технологийн үндэс лк-10
уулын үйлдвэрийн технологийн үндэс лк-10
 
монголын гайхамшиг
монголын гайхамшигмонголын гайхамшиг
монголын гайхамшиг
 
Dulaan
DulaanDulaan
Dulaan
 
дэлхийн хөдөлгөөн
дэлхийн хөдөлгөөндэлхийн хөдөлгөөн
дэлхийн хөдөлгөөн
 
Zug chig oloh argud
Zug chig oloh argudZug chig oloh argud
Zug chig oloh argud
 
бие даалт 1
бие даалт 1бие даалт 1
бие даалт 1
 
оптик
оптикоптик
оптик
 
Uul
UulUul
Uul
 
бодисын төлөв
бодисын төлөвбодисын төлөв
бодисын төлөв
 
Tsahilgaan soronzon dolgion 11 angi
Tsahilgaan soronzon dolgion 11 angiTsahilgaan soronzon dolgion 11 angi
Tsahilgaan soronzon dolgion 11 angi
 
Lecture 3
Lecture   3Lecture   3
Lecture 3
 
омын хууль хэр
омын хууль  хэр омын хууль  хэр
омын хууль хэр
 
9р анги
9р анги9р анги
9р анги
 
бодисын шинж чанар
бодисын шинж чанарбодисын шинж чанар
бодисын шинж чанар
 

Similar to Оддын үүсэл

сар бол дэлхийн дагуул мөн
сар бол дэлхийн дагуул мөнсар бол дэлхийн дагуул мөн
сар бол дэлхийн дагуул мөн
Ganbat Narantsetseg
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
tungalag
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
tungalag
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
tungalag
 
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтуудНарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
juliana_uka
 
батчимэг44
батчимэг44батчимэг44
батчимэг44
chimgee5568
 
дэлхий ба сар
дэлхий ба сардэлхий ба сар
дэлхий ба сар
Gantuya_Enhbat
 
Tuwshintugs 33 r surguuli
Tuwshintugs 33 r surguuli Tuwshintugs 33 r surguuli
Tuwshintugs 33 r surguuli
panidaa
 
Хамгийн том од
Хамгийн том одХамгийн том од
Хамгийн том од
juliana_uka
 

Similar to Оддын үүсэл (20)

Орчлон ертөнц
Орчлон ертөнцОрчлон ертөнц
Орчлон ертөнц
 
сар бол дэлхийн дагуул мөн
сар бол дэлхийн дагуул мөнсар бол дэлхийн дагуул мөн
сар бол дэлхийн дагуул мөн
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
 
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагаварсарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
сарны хөдөлгөөн түүний үр дагавар
 
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтуудНарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
Нарны аймгийн тухай сонирхолтой баримтууд
 
нарны
нарны нарны
нарны
 
Narnii aimag 4tag
Narnii aimag 4tagNarnii aimag 4tag
Narnii aimag 4tag
 
Narnii aimag
Narnii aimagNarnii aimag
Narnii aimag
 
нарны аймаг
нарны аймагнарны аймаг
нарны аймаг
 
нарны аймаг
нарны аймагнарны аймаг
нарны аймаг
 
Nar2,1
Nar2,1Nar2,1
Nar2,1
 
Galaxy converted
Galaxy convertedGalaxy converted
Galaxy converted
 
батчимэг44
батчимэг44батчимэг44
батчимэг44
 
дэлхий ба сар
дэлхий ба сардэлхий ба сар
дэлхий ба сар
 
Tuwshintugs 33 r surguuli
Tuwshintugs 33 r surguuli Tuwshintugs 33 r surguuli
Tuwshintugs 33 r surguuli
 
Ertontsiin togtots
Ertontsiin togtotsErtontsiin togtots
Ertontsiin togtots
 
Ertontsiin togtots
Ertontsiin togtotsErtontsiin togtots
Ertontsiin togtots
 
Хамгийн том од
Хамгийн том одХамгийн том од
Хамгийн том од
 
туйлын туяа
туйлын туяатуйлын туяа
туйлын туяа
 

More from Tuvshinsanaa Baasanjav (9)

Ac dc converter
Ac  dc converterAc  dc converter
Ac dc converter
 
1992 оны үндсэн хууль.
1992 оны үндсэн хууль. 1992 оны үндсэн хууль.
1992 оны үндсэн хууль.
 
нийгмийн улс төрийн амьдрал.
нийгмийн улс төрийн амьдрал. нийгмийн улс төрийн амьдрал.
нийгмийн улс төрийн амьдрал.
 
Windows7operationsystem.
Windows7operationsystem. Windows7operationsystem.
Windows7operationsystem.
 
7 wonders "Chichen Itza"
7 wonders "Chichen Itza"7 wonders "Chichen Itza"
7 wonders "Chichen Itza"
 
Хүнсний аюулгүй байдал /Food safe/
Хүнсний аюулгүй байдал /Food safe/Хүнсний аюулгүй байдал /Food safe/
Хүнсний аюулгүй байдал /Food safe/
 
Мал амьтны гоц халдварт өвчин /Animal infectious diseases/
Мал амьтны гоц халдварт өвчин /Animal infectious diseases/Мал амьтны гоц халдварт өвчин /Animal infectious diseases/
Мал амьтны гоц халдварт өвчин /Animal infectious diseases/
 
Харилцаа гэж юу вэ?
Харилцаа гэж юу вэ?Харилцаа гэж юу вэ?
Харилцаа гэж юу вэ?
 
эрүүгийн эрх зүй
эрүүгийн эрх зүйэрүүгийн эрх зүй
эрүүгийн эрх зүй
 

Оддын үүсэл

  • 1.
  • 2. Од гэж юу вэ? Од гэдэг нь плазмаас тогтох гэрэлтэгч, цул бөмбөлөг юм. Нар нь Дэлхийд хамгийн ойр орших од бөгөөд Дэлхийн энергийн гол үүсгүүр болно. Харин бусад одыг шөнө харах боломжтой. Од нь түүний цөмд явагдаж буй цөмийн нэгдэх урвалаас (устөрөгч гели рүү хувирах) ялгарч буй энергиэс шалтгаалан гэрэлтдэг байна. Устөрөгч ба гелигээс хүнд элементүүд бараг бүгд оддын цөмд явагдах энэхүү урвалын үр дүнд үүссэн болно.Одны масс, нас, химийн найрлага зэрэг олон шинж чанарыг, түүний спектр, гэрэлтэлт, хөдөлгөөн дээр тулгуурлан тогтоож болно. Одны нийт масс нь түүний хөгжлийн үе шатыг тодорхойлдог үндсэн үзүүлэлт юм. Бусад шинжүүд жишээлбэл, диаметр, эргэлт, хөдөлгөөн, температур зэрэг нь түүний хөгжлийн үе шатаар тодорхойлогдоно. Одны температур ба гэрэлтэлтийг нь ашиглан (Херцсбрунг-Расселийн диаграмм, H-R диаграмм) одны хөгжил, насыг тодорхойлж болно
  • 3. Од нь үндсэндээ устөрөгчөөс тогтсон (маш бага хэмжээний гели болон бусад хүнд элемент бүхий) мананцараас үүсэх ба үүний төв нь хангалттай нягт болоход, устөрөгчийн зарим нь цөмийн нэгдэх урвалаар гели рүү шилжиж эхлэнэ. Энэ урвалын үр дүнд ялгарч буй энергийг, үлдсэн хэсэг нь радиац ба конвекцийн процессоор тогтоон барина. Энэ процесс нь тухайн одыг богино хугацаанд мөхөхөөс хамгаалана. Ялгарах энергийн нөлөөгөөр одны гадаргуу орчимд стеллар салхи үүснэ, мөн задгай сансарт энерги цацагдана Цөм дэх устөрөгч шавхагдаж дуусахад тухайн одны масс нарны массаас дор хаяж 0.4 дахин их болох ба цөм нь, эсвэл цөмийн гадаад хэсэг нь хүнд элементүүдээс тогтсон ийм одыг аварга улаан од гэж нэрлэнэ. Энэ төрлийн од нь мөхөж буй од бөгөөд улмаар хүнд элементүүдийг харьцангуй их хэмжээгээр агуулсан шинэ од үүсгэнэ.Хос болон олон-одны систем нь хоёр ба түүнээс дээш одноос бүрдэх бөгөөд эдгээр однууд хоорондоо таталцлын хүчээр харилцан үйлчлэлцэж, биесээ тодорхой орбитоор тойрон эргэнэ. Хэрэв хоёр од хоорондоо ойрхон бол таталцлын хүчний харилцан үйлчлэл тэдгээр одны хөгжилд их хэмжээгээр нөлөөлнө
  • 4. Хэмжих нэгж:  Ихэнхи тохиолдолд СИ системийн нэгжүүдийг ашиглана. Ихээхэн хэмжээний урт, радиус зэргийг хэмжихдээ астрономийн нэгж ашиглана.  Шинж чанар: Одны бараг бүх шинжийг түүний масс дээр тулгуурлан тодорхойж болно. Өөрөөр хэлбэл гэрэлтэлт, хэмжээ, хөгжлийн үе, нас зэргийг түүний масс дээр тулгуурлан тогтоож болно. Нас  Ихэнхи одны нас 1 тэрбумаас 10 тэрбумын хооронд байдаг ба одоо мэдэгдэж буй хамгийн хөгшин од бол 13.2 тэрбум жилийн настай HE 1523-0901 од юм.  Их нягттай, цул од богино хугацаанд мөхнө. Учир нь эдгээр одны цөм нь өндөр даралтдор орших тул устөрөгч нь богино хугацаанд шавхагдаж дуусдаг байна. Иймэрхүү цул од дунджаар 1 тэрбум жилийн дараа мөхдөг бол, жижиг од (улаан одой од) 10 тэрбумаас хэдэн зуун тэрбум жил орших боломжтой Химийн найрлага  Од үүсэж эхлэх үед тухайн одны массын 70% нь устөрөгч, 28% нь гели, үлдэх хэсэг нь бусад хүнд элементүүд байна. Төмөр нь өргөн тархалттай, хэмжихэд харьцангуй хялбар тул одны найрлага дахь хүнд элементийг тухайн одны агаар мандал дахь төмрийн агуулгатай харьцуулан тооцдог байна. Од үүсгэдэг мананцар нь супернова тэсрэлтийн улмаас хүнд элементээр тасралтгүй баяжиж байгаа тул одны химийн элементийн найрлагаар тухайн одны насыг тодорхойлох боломжтой.  Хамгийн бага төмрийн агуулгатай од нь HE1327-2326 одой од бөгөөд Нар дахь төмрийн агуулгын 1/200,000-тэй тэнцэнэ. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь 14 Геркулус бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай
  • 5. Соронзон орон  Соронзон орон нь одны дотоодод конвекцийн хөдөлгөөн үүсэж буй хэсэгт бий болно. Соронзон орны хэмжээ нь одны масс, найрлагаас, харин гадаргуугийн соронзон идэвхижилт нь одны эргэлтийн зэргээс хамаарна. Энэ гадаргуугийн идэвхижилт нь одны толбыг үүсгэнэ. Одны толбо гэдэг нь бусад гадаргуугийн хэсэгтэй харьцуулахад харьцангуй бага температуртай, хүчтэй соронзон орон бүхий талбайнууд юм.Залуу, хурдан эргэлдэх однууд нь ихээхэн соронзон оронтой байх тул гадаргуугийн өндөр идэвхижилттэй байна. Харин удаан эрлгэлттэй, хөгшин однууд нь гадаргуугийн соронзон идэвхижилт бага байна Масс Одоогоор мэдэгдэж буй хамгийн хүнд, цул од бол Эта Карини] бөгөөд Нарнаас 100-150 дахин хүнд юм. Ийм одны нас нь хэдэн сая жил байна. Нумын ордны оддод хийсэн сүүлийн үеийн судалгааны үр дүнгээр, одны массын хамгийн дээд хэмжээг 150 нарны масс гэж тооцсон байна. Их тэсрэлтийн дараагаар үүссэн анхны однуудын масс >300 нарны масс байсан байж болох юм
  • 6. Эргэлт  Одны тэнхлэгийн эргэлтийг спектроскопийн тусламжтайгаар ойролцоогоор, эсвэл одны толбын шилжилтээр харьцангуй нарийвчлалтайгаар тодорхойлж болно. Залуу одны эргэлт хурдан, ойролцоогоор >100 км/сек байна. Жишээлбэл, B-ангийн од болохАчернарын эргэлт 225 км/сек байдаг. Энэ одны экваторын болон туйлын диаметрийн зөрүү >50% байна. Хэрэв одны эргэлтын хурд 300 км/сек-ээс их болвол тухайн од сөнөх (задрах) болно. 300 км/сек нь од задралгүйгээр эргэх хурдны дээд хязгаар юм. Нар нь тэнхлэгээ 25-35 хоногт нэг бүтэн эргэдэг ба хурд нь 1.994 км/сек байдаг. Температур  Одны гадаргуугийн температур нь одны радиус, цөмөөс ялгарч буй энергийн хэмжээнээс хамаарна. Одны гадаргуугийн температурыг одны өнгөний индексээр тодорхойлно.Цул оддын хувьд гадаргуугийн температур нь 50,000 K байна. Нартай ойролцоо жижгэвтэр одны гадаргуугийн температур хэдэн мянган К, харин Аварга улаан одны температур харьцангуй бага ойролцоогоор 3,600 K байна.
  • 7. Диаметр  Однууд нь Дэлхийгээс асар хол зайд орших тул шөнө цэг шиг жижиг, мөн Дэлхийн агаар мандлаас болж анивчиж буй мэт харагддаг байна.  Одны хэмжээ нь 20-40 км-ээс (нейтрон од) эхлээд Нарны диаметрээс 650 дахин их буюу ойролцоогоор 0.9 тэрбум км (жишээлбэл,Бетелгейз) хүртэл хэлбэлзэнэ Химийн найрлага  Од үүсэж эхлэх үед тухайн одны массын 70% нь устөрөгч, 28% нь гели, үлдэх хэсэг нь бусад хүнд элементүүд байна. Төмөр нь өргөн тархалттай, хэмжихэд харьцангуй хялбар тул одны найрлага дахь хүнд элементийг тухайн одны агаар мандал дахь төмрийн агуулгатай харьцуулан тооцдог байна. Од үүсгэдэг мананцар нь супернова тэсрэлтийн улмаас хүнд элементээр тасралтгүй баяжиж байгаа тул одны химийн элементийн найрлагаар тухайн одны насыг тодорхойлох боломжтой.Хамгийн бага төмрийн агуулгатай од нь HE1327-2326 одой од бөгөөд Нар дахь төмрийн агуулгын 1/200,000-тэй тэнцэнэ. Харин хамгийн их төмрийн агуулгатай од нь 14 Геркулус бөгөөд Нарнаас 3 дахин их төмрийн агуулгатай
  • 8. Сүүлт од  Огторгуйн үзэгдлүүдийн нэг бөгөөд шөнө тэнгэрт гэрлэн цэг бий болж, тодорхой зайг туулсныхаа дараа харагдахаа болих үзэгдэл юм. Үүний шалтгаан нь метеороид гэгдэх, нарыг тойрон эргэлдэх жижиг биетүүд дэлхийн (буюу бусад гариг эрхсийн)агаар мандалд орж шатсанаас болж гэрэл үүсдгээр тайлбарлагдана. Алтангадас Огторгуйн умард туйлд хамгийн ойр орших бөгөөд одоогийн умард туйлын од болно. Өөрөөр хэлбэл, хойд зүгийг заадаг. Алтан гадас нь Дэлхийгээс 434 гэрлийн жилийн зайд орших олон од болно. Долоон бурханы α ба β оддыг дайруулан татсан шулуун дээр эдгээр оддын хоорондох зайг 5 дахин авахад алтан гадас одыг олно. Алтан гадас бол Алтан мөнгөн шаргалын ордын хамгийн тод од юм.
  • 9. Од хүртэлх зайг хэмжих Манай наранд хамгийн ойр орших од болох Өмнөд хаалганы гялаан од хүртэлх хүртэлх зай 41000 тэрбум километр. Хамгийн тод од болох Хөхдэй мэргэн нарнаас 85000 тэрбум километрээр илэрхийлэх нь тохиромжгүй байдаг. Нарны аймгийн гариг хоорондын зайг хэмжихэд нар ба дэлхийн хоорондох (1500000000 километр) зайг нэгж болгон авдаг. Түүнийг астрономын нэгж гэнэ. Од хүртэлх зайг хэмжихэд астрономын нэгж багаддаг.Иймд гэрлийн нэг бүтэн жилд туулах зайг од хүртэлх зайг хэмжих нэгж болгон авдаг.Түүнийг гэрлийн жил гэнэ. 1 гэрлийн жил (г.ж)=9.46*1012 км
  • 10. Долоон бурхан буюу Шанага долоо гэж бидний нэрлэж заншсан сонирхолтой байрлалтай долоон од нь vнэн хэрэг дээрээ нэг дор оршдог одны чуулган биш тєдийгvй АСТЕРИЗМ гэж нэрлэгддэг зvйл юм байна. Бие биенээсээ асар хол зайд орших єєр єєр галактикт байдаг однуудын ойрхон мэт харагддаг vзэгдлийг АСТЕРИЗМ гэж нэрлэдэг ажээ. Єєрєєр хэлбэл манай гаригийн євєрмєц байрлал болоод, тухайн астеризмийн харагдах єнцгєєс нь шалтгаалаад хvн бид Долоон Бурхан Одыг бие биентэйгээ ойрхон байдаг однууд буюу одны чуулган хэмээн vздэг юм байна. Цаашилбал Долоон бурхан нь Ursa Major (Их Долоон Бурхан) хэмээх өөр одны чуулганд хяръяалагддаг ажээ.
  • 11. Одны орд гэж юу вэ? Хилэнц, үхэр, арслан гэхчлэн одны ордууд байдаг. Эдгээр нь тэнгэрт оддоос бүтсэн том цагираг үүсгэн орд болдог. Ихэнх одны ордууд нь амьтны дүрстэй байдгаас Грекчүүд тэнгэрт байх оддын энэ хэсгийг “зодиакос киклос” буюу “амьтдын тойрог” хэмээн нэрлэжээ. Грекчүүдийн нэршилийг товчлон зодиак буюу орд хэмээн ашиглах болжээ. Нийт 12 орд байдаг. Эдгээр нь хүмүүсийн төсөөллөөс үүдсэн хэлбэр дүрстэй байдаг бөгөөд хүн бүхэн нэг одны ордод харъяалагдаж байдаг. Үүнд, Хонь (хуц), Үхэр (бух), Хамтатгах (ихрүүд), Мэлхий (хавч), Арслан (арслан), Охин (охин), Жинлүүр (жинлүүр, тэнцвэр), Хилэнц (хилэнц), Нум (харваач), Матар (ухна), Хумх (ус эзэгнэгч) болон загас (загас) хэмээх ордууд багтдаг. Нар жилийн өөр өөр хугацаанд ордны одуудыг дайран өнгөрдөг гэлцдэг ч бид дэлхий болон бусад гарагууд нарыг тойрон эргэдэг гэдгийг мэднэ. Нар 12 ордны оддоос гадна албан ёсны бус 13 дахь орд болох Офиукус буюу могой эзгэнэгчийн одыг мөн дайрч өнгөрдөг ч ихэнх хүмүүс Офиукусыг ордонд тооцдоггүй ажээ.