z
व्याधि भेद
Presented By: Raghavendra
Pujari
Final Year BAMS
SVM AMC ILKAL
z
संतर्पण व्याधि
 संतर्पयातत संतर्पणमाचरित ।(chakrapani).
Adoptation of food and activities which supports the santarpana.
 संतर्पणा ति तिधाम; तिग्ध रुक्षण च संतर्पण तितमत्तजा प्रकिण तिग्ध संतर्पण तितमत्ताजा
िोगा उर्जयंते ।( c.su.23/3-7)
Santarpana is classified into two i.e . Snigdha and ruksha .snigdha
santarpana Vikara are those manifest due to excess santarpana of dhatus is
called santarpanotha vikara’s .
Ex: Prameha,pidika,kotha,kandu,panvamya,jwara,kustha,Visuchika,Alasaka
,Arochaka,Tandra,Alasya,Sopha.
z
अर्तर्पण धिकार
 अर्तणापत तिग्धसंतर्पण तिर्िीत लङािाति रुक्ष संतर्पणात।।(c.su.23/27-28)
Apatarpana vikara’s manifest due to the adaptation of factors which are
opposite to snigdha santarpana like fasting,less intake of food,
consumption of dry foods etc.
Ex: Kasa,Jvara,Pratisyaya,Deha ksaya,Balakshaya,Arochaka,Oja
kshaya,Parshvashula,Unmada,Pralapa,Sula,Hrdaya vyatha.
z
और्सधगपका रोग:
 तत्र और्सतगपक िाम: य: र्ूिापतोर्न्न व्यातध कालजात व्यातधरूर् स तिाम एिो
उर्द्रिम।। (S.su.35/18).
 It manifests after the manifestation of main disease.
 It’s main root i.e component or pathogenic factors are one and
the same with that of main disease.
 It is also called upadrava.
z
Prakkevala and Anyalakshana
 Prakevala vyadhi’s are those manifest from the very begining
without Purvarupa and Upadrava.
 Anyalakshana vyadhi’s are those manifest before the
manifestation of actual disease and it is also known as
Purvarupa
z
Guru Laghu Vyadhi
 Guru Vyadhi : Those suffering from serious disease.
 Laghu Vyadhi : Those Suffering from mild disease.
The patient suffering from a guru vyadi May appear to be
suffering from a mild disease due to Good
satva,Bala,Shareer sampath.
 Due to bad intolerance capacity, weak physical strength
laghu vyadhi looks like a guru vyadhi.
 Unskilled physician,who try to diagnose just by seeking
,commit mistake In determining Laghu and Guru Vyadhi .
z
Karmaja Vyadhi
 Karmaja vyadhi’s are those which occur without any apparent cause.It
means which are not produced by any Nidan’s of vatadi Doshas.
 According to Bhavprakash Karmaja Vyadhi are those which are produced
due by Purvajanmakruta karma.i.e Strong dustikarma and these
vyadhi’s are reduced only by bhoga and prayaschita and which are not
produced from aggravated vatadi Doshas .
 Synonyms : Daivaja,Purvakarmaja,Purvapradhanaja.
 Nidan: Purvajanma kruta papa and prastuta janma kruta papa karma
and Adharm are the mula karana for karmaja vyadhi But
Pragnaparadha is the main caustion for this vyadhi’s .
z
 Lakshan: Clinical diagnosis of karmaja vyadhi is indirect because the manifestation
of vyadhi is not from the specific Nidan’s of vatadi Dosha’s.
 Prognosis: Acc to Harita all disease are severe and these vyadhi’s are both sadhya
as well as Asadhya.
 If individual has done papakarma unknowingly then sadhya by applying
Bali,Prayaschita.
 If done knowingly it become Daruna.
Ex: Kusta: Acc to Chakrapani Disrepect to Guru,Goh,Bramana.
Kilasa-Vachika and manasika papa karma in Purvajanma as well as Ihikruta.
Udara- Indulge in serious sinful acts .
Arsha- Sahaja arsha – Apachara did by mother&Father .
Agantuja Unmada- Charakchrya in Nidan Stana explain that Purvajanmakruta
aparshasta karma lead to agantuj Unmada .
z
सामान्यजा धिकार
 सामान्यजा इतत िातातिभी तमतलतैश्च ये जायत्ने।(ch.su 20/10) (chakrapani).
Samanyaja Vikara’s are those which manifests either by vata,pitta,kapha or
combination of two dosha or sannipataj.
Examples:
Ekavidha Vyadhi :
Urustamba caused due to ama and tridosha.
Sanyasa manifest due to tridoshas Involved both shareerika and Manasika.
Atatvabhinivesha wch is mahagada.
z
Dwividha Vyadhi :
Jwara- Sita samuttha& Usna Samutha .
Vrana- Nija & Agantuja.
Ayama- Bahya & Abhyantar.
Ghridrasi- Vataja& Vata-Kaphaja.
Kamala- Shakashrita& Kosthashrrita.
Ama – Alasaka&Visuchika.
Vatarakta- Gambheera& Uttana.
Arsha- Suska&Ardra.
z Trividha vyadhi
 Sotha – Vataja Sotha
Pittaja Sotha
Kaphaja Sotha.
 Kilasa – Rakta Kilasa
Tamra Kilasa
Shukla Kilasa.
 Raktapitta – Urdhwaga Raktapitta
Adhobhaga Raktapitta
Ubhayabhaga Raktapitta
z
Chaturvidha Vyadhi
 Apsmara- Vataja,Pittaja,Kaphaja,sannipataj.
 Akshiroga- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.
 Karnaroga-Vataj,pittaj,Kaphaj,sannipataj.
 Pratisyaya-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.
 Mukharoga- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.
 Grahani- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.
 Mada-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj.
 Murcha- Vataj.Pittaj,Kaphaj,Sannipataj.
 Shosha-Sahasa,Sandharan,Kshaya,Vishamasana.
 Klaibya-Bijopagataja,Dvajabhang,Jaraj,Sukrakshaya .
z Panchavidha Vyadhi
1. Gulma- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Shonitaj.
2. Pliha-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Shonitaj.
3. Swasa-Maha,Urdhwa,Chinna,Tanaka,ksudra.
4. Kasa- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Kshayaja,Kshataj.
5. Hikka-Mahati,Gambhira,Vyapeta,Annaja,Ksudra
6. Trsna-Vataj,Pittaj,Amaja,Kshayaja,Upasamsargatmaka.
7. Chardi- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Dvistartha samyogaj.
8. Bhaktasyanashana- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Dvesha.
9. Siroroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Krimija.
10. Hrdroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Krimija.
11. Panduroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Mrdbhaksanaja.
12. Unmada-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Agantuja.
z
Shadvidha Vyadhi
 Atisara- Vataj Atisara,
Pittaj Atisar
Kaphaj Atisar
Sannipataj Atisar
Bahayaja Atisar
Sokaja Atisar.
 Udavarta – Vataj Udavarta
Mutraja Udavarta
Purisaja Udavarta
Sukraja Udavarta
Chardija Udavarta
Ksavathuja Udavarta
z
Saptavidha Vyadhi
 Kustha- Kapala,Udumbara,Mandala,Pundarika
kakanak,Rsyajivak,Sidhma,Kakanaka.
 Pidika- Saravika,Kacchapaka,Jalini,Sarsapi,Alaji
Vinata,Vidradi.
 Visarpa- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Agni,Kardamaka,
Granti,Sannipataj.
z
Astavidha Vyadhi
 Udara roga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,
Plihaja,Badda,chidrodara,Udakodara.
 Mutaghata-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Asmarija,Sarkaraja,
Sukhraja,Sonitaja.
 Ksheera Dosha-
Vaivarnya,Vairasya,Daurgandya,Paichila,Phena
sangata,Ruksha,Gaurav,Atisneha .
 Reto Dosha-
Tanu,Suskam,Phenila,Asveta,Puti,Atipichila,Anyahatupahita,
Avasadi.
z
धिंशधत भेद
 Krimi Roga :
Bahirmalaja Krimi – Yuka,Pippilika.
Sonitaja:
Krimi,Kesada,Lomadvipa,Lomada,Audambara,Saurasa,Jantumatar
a.
Kaphaja:
Antrada,Udarvesta,Hrdyada,Curu,Darbhapuspha,Saugandhika,Ma
haguda.
Purisaja: Karkerku,Leliha,Sulakar,Sausurada.
z
 Prameha:
Kaphaj: Udaka,Sandra,Sukla,Sita,Sikata,Iksubalikarasa,Sandra,Sukra,Sanair,Lala.
Pittaj: Ksara,Kala,Nila,Lohita,Haridra,Manjista,
Vataj: Vasa,Majja,Hasti,Madhu.
 Yoni Vyapat:
Vataj,Pittaj,Kaphaj,
Sannipataj,Raktayoni,Arajaska,Acharana,Aticharan,Prakcarana,Upapluta,Paripluta,Udavart
ini,karnini,Antarmukhi,Suska,Sandayoni,Putragni,Sucimukhi,Vamini,Mahayoni.
z
Diseases Having 2 sub types.
 Jvara - Sarira,Manasa.
Saumya,Agneya.
Antarvega,Bahirvega.
Prakrta,Vaikrta.
Sadhya,Asadhya.
z
Diseases having 5 sub types
 Jvara- Santata,Satata,Anyadhyuska,Trutiyaka,Caturthaka.
 Arochaka (Su.Utt57/8)- Vataj,Pittaj,Kaphaja, Sannipataj,Bhaktopagahata.
 Upadamsha(M.Ni.47/5) – Vataj,Pittaj,Kaphaja,Raktaja, Sannipataj.
 Diseases having 9 Sub types:
 Sotha(M.ni.36/2-3)- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Vata-Pittaj,Vata-Kaphaj,Kapha-
Pittaj,Abhighataja,Visaja Sotha.
 Diseases having 7 sub types:
 Vruddhi(M.Ni.37)- Vataja,Pittaja,Kaphja,Raktaja,Medaja,Mutraja,Antraja.
z
Diseases Having 6 types:
 Murcha(s.utt 46/7-8)-
Vataja,Pittaja,Kaphaja,Sonitaja,Madhyaja,Visaja
 Svarbheda(S.utt 53/3)- Vataja,Pittaja,Kaphaj,
Sannipataj,Ksayaja,Medaja.
 Arsha(M.Ni.5/1)- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Raktaj,Sahaja.
 Diseases having 7 types:
 Jvara- Rasa,Rakta,Mansa,Meda,Asthi, Majja,Sukra.
 Trsna- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Ksataja,Ksayaja,Amaja,Annaja.
z
Diseases having 8 sub types
 Sosa(S.Ut41/16)
Vyavaya,Soka,Jara,Adhvasosi,Vyayama,Vrna,Uraksata,Upavasath.
 Shula(M.Ni.26/1)- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Vata-Pittaj,Vata-
Kaphaj,Kapha-Pittaj,Amaja.
 Diseases having 11 sub types:
 Kusta-
Ekakusta,Carmakhya,Kitibha,Vipadika,Alasaka,Dadru,Carmadala,P
ama,Visphota,Sataru,Vicarcika.
 Mutraghata-
Vatakundalika,Asthila,Vatabasti,Mutrasthila,Mutrajathara,Mutrosang
a,Mutraksaya,Mutragranti,Mutrasukra,Usnavata,Mutrasada-
Pittaj,Kaphaj.
z

Vyadhi Bheda( Classification of diseases) Ayurveda

  • 1.
    z व्याधि भेद Presented By:Raghavendra Pujari Final Year BAMS SVM AMC ILKAL
  • 2.
    z संतर्पण व्याधि  संतर्पयाततसंतर्पणमाचरित ।(chakrapani). Adoptation of food and activities which supports the santarpana.  संतर्पणा ति तिधाम; तिग्ध रुक्षण च संतर्पण तितमत्तजा प्रकिण तिग्ध संतर्पण तितमत्ताजा िोगा उर्जयंते ।( c.su.23/3-7) Santarpana is classified into two i.e . Snigdha and ruksha .snigdha santarpana Vikara are those manifest due to excess santarpana of dhatus is called santarpanotha vikara’s . Ex: Prameha,pidika,kotha,kandu,panvamya,jwara,kustha,Visuchika,Alasaka ,Arochaka,Tandra,Alasya,Sopha.
  • 3.
    z अर्तर्पण धिकार  अर्तणापततिग्धसंतर्पण तिर्िीत लङािाति रुक्ष संतर्पणात।।(c.su.23/27-28) Apatarpana vikara’s manifest due to the adaptation of factors which are opposite to snigdha santarpana like fasting,less intake of food, consumption of dry foods etc. Ex: Kasa,Jvara,Pratisyaya,Deha ksaya,Balakshaya,Arochaka,Oja kshaya,Parshvashula,Unmada,Pralapa,Sula,Hrdaya vyatha.
  • 4.
    z और्सधगपका रोग:  तत्रऔर्सतगपक िाम: य: र्ूिापतोर्न्न व्यातध कालजात व्यातधरूर् स तिाम एिो उर्द्रिम।। (S.su.35/18).  It manifests after the manifestation of main disease.  It’s main root i.e component or pathogenic factors are one and the same with that of main disease.  It is also called upadrava.
  • 5.
    z Prakkevala and Anyalakshana Prakevala vyadhi’s are those manifest from the very begining without Purvarupa and Upadrava.  Anyalakshana vyadhi’s are those manifest before the manifestation of actual disease and it is also known as Purvarupa
  • 6.
    z Guru Laghu Vyadhi Guru Vyadhi : Those suffering from serious disease.  Laghu Vyadhi : Those Suffering from mild disease. The patient suffering from a guru vyadi May appear to be suffering from a mild disease due to Good satva,Bala,Shareer sampath.  Due to bad intolerance capacity, weak physical strength laghu vyadhi looks like a guru vyadhi.  Unskilled physician,who try to diagnose just by seeking ,commit mistake In determining Laghu and Guru Vyadhi .
  • 7.
    z Karmaja Vyadhi  Karmajavyadhi’s are those which occur without any apparent cause.It means which are not produced by any Nidan’s of vatadi Doshas.  According to Bhavprakash Karmaja Vyadhi are those which are produced due by Purvajanmakruta karma.i.e Strong dustikarma and these vyadhi’s are reduced only by bhoga and prayaschita and which are not produced from aggravated vatadi Doshas .  Synonyms : Daivaja,Purvakarmaja,Purvapradhanaja.  Nidan: Purvajanma kruta papa and prastuta janma kruta papa karma and Adharm are the mula karana for karmaja vyadhi But Pragnaparadha is the main caustion for this vyadhi’s .
  • 8.
    z  Lakshan: Clinicaldiagnosis of karmaja vyadhi is indirect because the manifestation of vyadhi is not from the specific Nidan’s of vatadi Dosha’s.  Prognosis: Acc to Harita all disease are severe and these vyadhi’s are both sadhya as well as Asadhya.  If individual has done papakarma unknowingly then sadhya by applying Bali,Prayaschita.  If done knowingly it become Daruna. Ex: Kusta: Acc to Chakrapani Disrepect to Guru,Goh,Bramana. Kilasa-Vachika and manasika papa karma in Purvajanma as well as Ihikruta. Udara- Indulge in serious sinful acts . Arsha- Sahaja arsha – Apachara did by mother&Father . Agantuja Unmada- Charakchrya in Nidan Stana explain that Purvajanmakruta aparshasta karma lead to agantuj Unmada .
  • 9.
    z सामान्यजा धिकार  सामान्यजाइतत िातातिभी तमतलतैश्च ये जायत्ने।(ch.su 20/10) (chakrapani). Samanyaja Vikara’s are those which manifests either by vata,pitta,kapha or combination of two dosha or sannipataj. Examples: Ekavidha Vyadhi : Urustamba caused due to ama and tridosha. Sanyasa manifest due to tridoshas Involved both shareerika and Manasika. Atatvabhinivesha wch is mahagada.
  • 10.
    z Dwividha Vyadhi : Jwara-Sita samuttha& Usna Samutha . Vrana- Nija & Agantuja. Ayama- Bahya & Abhyantar. Ghridrasi- Vataja& Vata-Kaphaja. Kamala- Shakashrita& Kosthashrrita. Ama – Alasaka&Visuchika. Vatarakta- Gambheera& Uttana. Arsha- Suska&Ardra.
  • 11.
    z Trividha vyadhi Sotha – Vataja Sotha Pittaja Sotha Kaphaja Sotha.  Kilasa – Rakta Kilasa Tamra Kilasa Shukla Kilasa.  Raktapitta – Urdhwaga Raktapitta Adhobhaga Raktapitta Ubhayabhaga Raktapitta
  • 12.
    z Chaturvidha Vyadhi  Apsmara-Vataja,Pittaja,Kaphaja,sannipataj.  Akshiroga- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.  Karnaroga-Vataj,pittaj,Kaphaj,sannipataj.  Pratisyaya-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.  Mukharoga- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.  Grahani- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj.  Mada-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj.  Murcha- Vataj.Pittaj,Kaphaj,Sannipataj.  Shosha-Sahasa,Sandharan,Kshaya,Vishamasana.  Klaibya-Bijopagataja,Dvajabhang,Jaraj,Sukrakshaya .
  • 13.
    z Panchavidha Vyadhi 1.Gulma- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Shonitaj. 2. Pliha-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Shonitaj. 3. Swasa-Maha,Urdhwa,Chinna,Tanaka,ksudra. 4. Kasa- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Kshayaja,Kshataj. 5. Hikka-Mahati,Gambhira,Vyapeta,Annaja,Ksudra 6. Trsna-Vataj,Pittaj,Amaja,Kshayaja,Upasamsargatmaka. 7. Chardi- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Dvistartha samyogaj. 8. Bhaktasyanashana- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Dvesha. 9. Siroroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Krimija. 10. Hrdroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Krimija. 11. Panduroga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj,Mrdbhaksanaja. 12. Unmada-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Agantuja.
  • 14.
    z Shadvidha Vyadhi  Atisara-Vataj Atisara, Pittaj Atisar Kaphaj Atisar Sannipataj Atisar Bahayaja Atisar Sokaja Atisar.  Udavarta – Vataj Udavarta Mutraja Udavarta Purisaja Udavarta Sukraja Udavarta Chardija Udavarta Ksavathuja Udavarta
  • 15.
    z Saptavidha Vyadhi  Kustha-Kapala,Udumbara,Mandala,Pundarika kakanak,Rsyajivak,Sidhma,Kakanaka.  Pidika- Saravika,Kacchapaka,Jalini,Sarsapi,Alaji Vinata,Vidradi.  Visarpa- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Agni,Kardamaka, Granti,Sannipataj.
  • 16.
    z Astavidha Vyadhi  Udararoga-Vataj,Pittaj,Kaphaj,Sannipataj, Plihaja,Badda,chidrodara,Udakodara.  Mutaghata-Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Asmarija,Sarkaraja, Sukhraja,Sonitaja.  Ksheera Dosha- Vaivarnya,Vairasya,Daurgandya,Paichila,Phena sangata,Ruksha,Gaurav,Atisneha .  Reto Dosha- Tanu,Suskam,Phenila,Asveta,Puti,Atipichila,Anyahatupahita, Avasadi.
  • 17.
    z धिंशधत भेद  KrimiRoga : Bahirmalaja Krimi – Yuka,Pippilika. Sonitaja: Krimi,Kesada,Lomadvipa,Lomada,Audambara,Saurasa,Jantumatar a. Kaphaja: Antrada,Udarvesta,Hrdyada,Curu,Darbhapuspha,Saugandhika,Ma haguda. Purisaja: Karkerku,Leliha,Sulakar,Sausurada.
  • 18.
    z  Prameha: Kaphaj: Udaka,Sandra,Sukla,Sita,Sikata,Iksubalikarasa,Sandra,Sukra,Sanair,Lala. Pittaj:Ksara,Kala,Nila,Lohita,Haridra,Manjista, Vataj: Vasa,Majja,Hasti,Madhu.  Yoni Vyapat: Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Raktayoni,Arajaska,Acharana,Aticharan,Prakcarana,Upapluta,Paripluta,Udavart ini,karnini,Antarmukhi,Suska,Sandayoni,Putragni,Sucimukhi,Vamini,Mahayoni.
  • 19.
    z Diseases Having 2sub types.  Jvara - Sarira,Manasa. Saumya,Agneya. Antarvega,Bahirvega. Prakrta,Vaikrta. Sadhya,Asadhya.
  • 20.
    z Diseases having 5sub types  Jvara- Santata,Satata,Anyadhyuska,Trutiyaka,Caturthaka.  Arochaka (Su.Utt57/8)- Vataj,Pittaj,Kaphaja, Sannipataj,Bhaktopagahata.  Upadamsha(M.Ni.47/5) – Vataj,Pittaj,Kaphaja,Raktaja, Sannipataj.  Diseases having 9 Sub types:  Sotha(M.ni.36/2-3)- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Vata-Pittaj,Vata-Kaphaj,Kapha- Pittaj,Abhighataja,Visaja Sotha.  Diseases having 7 sub types:  Vruddhi(M.Ni.37)- Vataja,Pittaja,Kaphja,Raktaja,Medaja,Mutraja,Antraja.
  • 21.
    z Diseases Having 6types:  Murcha(s.utt 46/7-8)- Vataja,Pittaja,Kaphaja,Sonitaja,Madhyaja,Visaja  Svarbheda(S.utt 53/3)- Vataja,Pittaja,Kaphaj, Sannipataj,Ksayaja,Medaja.  Arsha(M.Ni.5/1)- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Raktaj,Sahaja.  Diseases having 7 types:  Jvara- Rasa,Rakta,Mansa,Meda,Asthi, Majja,Sukra.  Trsna- Vataj,Pittaj,Kaphaj,Ksataja,Ksayaja,Amaja,Annaja.
  • 22.
    z Diseases having 8sub types  Sosa(S.Ut41/16) Vyavaya,Soka,Jara,Adhvasosi,Vyayama,Vrna,Uraksata,Upavasath.  Shula(M.Ni.26/1)- Vataj,Pittaj,Kaphaj, Sannipataj,Vata-Pittaj,Vata- Kaphaj,Kapha-Pittaj,Amaja.  Diseases having 11 sub types:  Kusta- Ekakusta,Carmakhya,Kitibha,Vipadika,Alasaka,Dadru,Carmadala,P ama,Visphota,Sataru,Vicarcika.  Mutraghata- Vatakundalika,Asthila,Vatabasti,Mutrasthila,Mutrajathara,Mutrosang a,Mutraksaya,Mutragranti,Mutrasukra,Usnavata,Mutrasada- Pittaj,Kaphaj.
  • 23.