Pandu Roga

PANDU ROGA
Dr.Akshay Shetty
Assistant Professor
SSRAMC&H Inchal

Contents • Objectives
• Etymology of Pandu
• Definition of Pandu Roga
• Nidana of Pandu Roga
• Samprapti of Pandu Roga
• Vishesha Samprapti of Pandu
Roga
• Purvaroopa of Pandu Roga
• Classification of Pandu Roga
• Lakshana of Pandu Roga
• Mrutabakshanajanya
Pandu Roga
• Sadhyasadhyata of Pandu
Roga
• Summary
• References
18/06/2021 Pandu Roga (Dr Akshay Shetty) 2

Objectives
At the end of the presentation the learners
must be able to
1. Quote etymology of Pandu
2. Define Pandu Roga
3. State Nidana of Pandu Roga
4. Describe Samprapti of Pandu Roga
5. Explain Vishesha Samprapti of Pandu Roga
6. List Purvaroopa of Pandu Roga
7. Classify Pandu Roga

Cont…
8. Enumrate Lakshana of Pandu Roga
9. Discuss Mrutabakshanajanya Pandu Roga
10. State Sadhyasadhyata of Pandu Roga

पाण्डुस्तु पीतभागतत क
े तककधुलसन्निभभ I
Shabdarnava

Definition पाण्डुभा वक्ष्यमाणहरितादिवणेभ्य प्रधाभेभ वणेभोपलसक्षितो
िोग पाण्डुिोग I
Ca.Ch 16 (Chakrapani)
पाण्डुवणातधधक्यात् नवे एव पाण्डुिोगा I
Su U 44 (Dalahana)

Nidana व्यवायमम्लसं लसवणानभ मद्यं मृिं दिवास्वप्भमतीव तीक्ष्णम् |
नभषेवमाणस्य वविूष्य िक्तं क
ु वत्नित िोषास््वधि पाण्डुभावम्
||३||
Su.U.44
िािाम्लसलसवणा्युष्णववरुद्धाना्म्यभोजभात्|
नभष्पावमाषवपण्याकनतलसतैलसनभषेवणात्||७||
वविग्धेऽनिभे दिवास्वप्भाद्व्यायामानिमैथुभात्तथा|
प्रनतकमततुतवैषम्याद्वेगाभां ि ववधािणात्||८||
कामधिनिताभयक्रोधशोकोपहतिेतन | Ca.Ch 16

(excessive) intake of
alkaline, sour, saline, hot
and mutually
contradictory foods,
unwholesome
food, nishpava (a type of
pulses), masha,
pinyaka (oil cake)
and tila oil;
•Indulging in day sleep,
performing exercise and sex
before digestion of the
food;
•Improper administration
of Panchakarma measures
(pratikarma vaishamya) and
the disobedience of the
seasonal regimens (ritu
vaishamya)
•Suppression of the natural
urges
•Affliction of
mind with
passion, worry,
fear, anger, grief

Samanya
Samprapti
नमुिीणं यिा वपत्तं हृिये नमव्स्थतम्||९||
वायुभा बललसभा क्षिप्तं नम्प्राप्य धमभीितश|
प्रपनिभं क
े वलसं िेहं ्वङमांनानितिमाधितम्||१०||
प्रिूष्य कफवातानृक््वङमांनानभ किोनत तत्|
पाण्डुहारिद्रहरिताभ् वणातभ् बहुववधांस््वधि||११||
न पाण्डुिोग इ्युक्त ...|१२| Ca.Ch 16

Nidana sevana
Hridayasta Piita
prakopa
Vitiated vayu takes pitta to whole
shareera through Dasa dhamanis
Lodges between Twak and Mamsa
vitiatingkapha, vata, rakta,
tvacha and mamsa resulting in the
development of various discolorations in the
body
like pandu (pale), haridra (yellow),and harit
(green)
Pandu Roga

Vishesha
Samprapti
िोषा वपत्तप्रधाभास्तु यस्य क
ु प्य्नित धातुषु|
शैधथल्यं तस्य धातूभां गौिवं िोपजायते||४||
ततो वणतबलसस्भेहा ये िानियेऽप्योजनो गुणा |
व्रज्नित ियम्यथं िोषिूष्यप्रिूषणात्||५||
नोऽल्पिक्तोऽल्पमेिस्को नभ नाि लशधथलसे्निद्रय |
वैवण्यं भजते, तस्य हेतुं शृणु नलसिणम्||६||
Ca.Ch 16

Pitta
pradhana
tridosha
aggravation
leads to
vitiation of
Dhatu
Guruta and
Shitilata of
dhatu
resulting in
kshaya of
bala,varna,
Sneha and
oja
Resulting in
alpa rakta
and medha
leading to
Nisarata
Indriya
shitilata and
discoloration
Pandu roga

Purvaroopa
तस्य ललसङगं भववष्यत |
हृियस्पनििभं िौक्ष्यं स्वेिाभाव िमस्तथा||१२|| Ca.Ch 16
्वक्स्फोटभं ष्ठीवभगात्रनािौ मृद्भिणं प्रेिणक
ू टशोथ |
ववण्मूत्रपीत्वमथाववपाको भववष्यतस्तस्य पुि निाणण ||५||
Su.U 44

Classification
पाण्डुिोगा स्मृता पञ्ि वातवपत्तकफ
ै स्त्रय |
ितुथत न्निभपातेभ पञ्िमो भिणानिमृि ||१||
(ि. धि. अ. १६)
Vataja Pandu Roga
Pittaja Pandu Roga
Kaphaja Pandu Roga
Sannipataja Pandu Roga
Mrutabhakshanajanya Pandu Roga

Samanya
lakshana
नम्भूतेऽ्स्मभ् भवेत् नवत कणतक्ष्वेडी हताभलस |
िुबतलस निभोऽनिभद्ववट् िमभ्रमनभपीडडत ||१३||
गात्रशूलसज्विश्वानगौिवारुधिमानिभि |
मृदितैरिव गात्रैश्ि पीडडतोनिमधथतैरिव||१४||
शूभाक्षिक
ू टो हरित शीणतलसोमा हतप्रभ |
कोपभ लशलशिद्वेषी नभद्रालसु ष्ठीवभोऽल्पवाक्||१५||
वप्ण्डकोद्वेष्टकट्यूरुपािरुक्निभानभ ि| Ca.Ch 16

Vishesha
lakshana
्वङमूत्रभयभािीभां रूिकृ ष्णारुणाभता |
वातपाण््वामये तोिकम्पाभाहभ्रमािय ||४||
पीतमूत्रशकृ निभेत्रो िाहतृष्णाज्विा्निवत |
लभनिभववट्कोऽनतपीताभ वपत्तपाण््वामयी भि ||५||
कफप्रनेकश्वयथुतनिद्रालसस्यानतगौिवै |
पाण्डुिोगी कफाच्छ
ु क्लसैस््वङमूत्रभयभाभभै ||६||
ज्विािोिकहृल्लसानच्छदिततृष्णाक्लसमा्निवत |
पाण्डुिोगी त्रत्रलभिोषैस््याज्य िीणो हते्निद्रय ||७||
Madhava.Ni 8

Mrutbhakshanjanya Pandu Roga
मृवत्तकािभशीलसस्य क
ु प्य्यनियतमो मलस |
कषाया मारुतं, वपत्तमूषिा, मधुिा कफम्||२७||
कोपयेनिमृद्रनािींश्ि िौक्ष्याद्भुक्तं ववरूियेत् |
पूिय्यववपक्वैव स्रोतांलन नभरुणद्धध ि||२८||
इ्निद्रयाणां बलसं ह्वा तेजो वीयौजनी तथा|
पाण्डुिोगं किो्याशु बलसवणात्ग्भभाशभम्||२९||
शूभगण्डाक्षिक
ू टभ्रू शूभपानिभालभमेहभ |
कक्रलमकोष्ठोऽनतनायेत मलसं नानृक् कफा्निवतम्||३०||

Person
indulging in
the habitual
consumption
of mrittika
gets dośhā
aggravated
Kashaya rasa----
Vata
Ushara rasa---
Pitta
Madhura rasa---
Kapha
Agimandya
due to
ruksha
guna leads
to srotho
avarodha
Leading to
decrease in
functions of
indriya ,
bala,teja,
virya
Exhibits
symptoms
like edema
of the
cheeks, peri
orbital
eyebrows
area, feet,
nabhi and
Shishna and
Krimi,atisar
a mixed
with rakta
& mucus

Sadhyasadhyata
पाण्डुिोग्श्ििो्पनिभ खिीभूतो भ लनध्ययनत|
कालसप्रकषातच्छ
ू भो भा यश्ि पीतानभ पश्यनत||३१||
बद्धाल्पववट्क
ं नकफ
ं हरितं योऽनतनायतते|
िीभ श्वेतानतदिग्धाङगश्छदितमूच्छाततृषादितत ||३२||
न भास््यनृक्ियाद्यश्ि पाण्डु श्वेत्वमाप्भुयात्|

Summary
1.Quote etymology of Pandu
1.Define
Pandu Roga
State Nidana
of Pandu
Roga
1.Describe Samprapti of Pandu Roga
1.Explain Vishesha
Samprapti of
Pandu Roga
1.List Purvaroopa of
Pandu Roga
1.Classify Pandu Roga
8.Enumrate
Lakshana of
Pandu Roga
Discuss
Mrutabakshanaj
anya Pandu
Roga
8.State
Sadhyasadhyata
of Pandu Roga

References Charaka Samhita
Sushruta Samhita
Astangahridaya
Madhava Nidana

THANK YOU

Pandu Roga

More Related Content

What's hot

Similar to Pandu Roga

More from Akshay Shetty

Recently uploaded

Pandu Roga