Downloaded 584 times
More Related Content
![Chương 6 Các phương tiện thanh toán quốc tế [Autosaved].pptx](https://cdn.slidesharecdn.com/ss_thumbnails/chng6ccphngtinthanhtonquctautosaved-260105115222-a3490ed9-thumbnail.jpg?width=640&height=640&fit=bounds)
Triết 2
- 1. 1 ĐỀ CƯƠNG TRIẾT2 1.Trình bày khái niệm hàng hóa và hai thuộc tính của hàng hóa Hàng hoá là sản phẩm của lao động có thể thoả mãn nhu cầu nào đó của con người và dùng để trao đổi với nhau. Hàng hóa là sản phẩm của lao động có thể thỏa mãn một nhu cầu nào đó của con người và có thể trao đổi với các hàng hóa khác. Ở đây, có 3 điều cần lưu ý: 1) một vật dù có ích to lớn đối với đời sống con người như nước và không khí, nhưng không phải là sản phẩm của lao động thì không phải là hàng hóa; 2) Đã là sản phẩm của lao động,nhưng không đưa ra trao đổi, mua bán cũng không phải là hàng hóa; 3) Hàng hóa là một phạm trù kinh tế, trong đó chứa dựng mối quan hệ xã hội giữa những người sản xuất và trao đổi hàng hóa với nhau. Hàng hóa có thể ở dạng vật thể (hữu hình) và ở dạng phi vật thể (vô hình). Trong nền kinh tế thị trường hiện đại, bên cạnh hàng hóa hữu hình còn tồn tại ngày càng nhiều hàng hóa vô hình (dịch vụ). Chúng có đặc điểm sau: quá trình sản xuất và tiêu dùng diễn ra đồng thời (dạy học, chữa bệnh…) không tồn tại độc lập nên không thể tích lũy hay dự trữ được. Hai thuộc tính của hàng hóa: Hàng hóa có 2 thuộc tính: giá trị và giá trị sử dụng. - Giá trị sử dụng: là công dụng của một vật phẩm có thể thỏe mãn một nhu cầu nào đó của con người, như lương thực, thực phẩm thỏa mãn nhu cầu nuooi dưỡng con người hay máy móc thiết bị thỏa mãn nhu cầu sản xuất của xã hội. Công dụng của một vật do thuộc tính tự nhiên (lý, hóa học) của vật phẩm quy định. Khoa học – công nghệ ngày càng phát triển, người ta càng tìm thấy nhiều thuộc tính hữu ích của vật phẩm đối với đời sống.
- 2. 2 Giá trị sửdụng của hàng hóa được biểu hiện ra khi con người tiêu dùng nó. GÍa trị sử dụng là nội dung của của cải đó như thế nào. Do đó giá trị sử dụng là phạm trù vĩnh viễn . - Giá trị của hàng hóa: Một vật phẩm có giá trị sử dụng chưa hẳn đã là hàng hóa. Muốn trở thàh hàng hóa, sản phẩm của lao động phải được đưa ra trao đổi, mua – bán. Do đó, trong kinh tế hàng hóa, giá trị sử dụng là vật mang giá trị trao đổi. Giá trị sử dụng trước hết biểu hiện ra là một quan hệ về số lượng, là một tỷ lệ trao đổi với nhau giữa những giá trị sử dụng khác nhau. Ví dụ: 1m vải = 10 kg thóc. Sở dĩ hai vật thể hoàn toàn khác nhau về thuộc tính tự nhiên lại có thể được trao đổi với nhau là vì giữa chúng có một cái chung. Cái chung đó chính là: chúng đều là sản phẩm của lao động, đều do sự hao phí sức lực con người trong quá trình lao động tạo ra. Trong quan hệ trao đổi này, sản phẩm của lao động không còn phân biệt do người thợ dệt hay người nông dân tạo ra, mà chúng chỉ còn là sản phẩm kết tinh đồng nhất – đó là do sức lao động của con người được tích lũy lại. Thực chất, sự trao đổi ở đây là sự trao đổi lao động của người sản xuất vải với lao động của người trồng lúa, và ẩn sau sự trao đổi này là quan hệ kinh tế giữa người nông dân với người thợ dệt. Đó là một quan hệ xã hội. Như vậy, giá trị của hàng hóa là lao động xã hội của người sản xuất kết tinh trong hàng hóa, còn giá trị trao đổi chỉ là hình thức biểu hiện của giá trị hàng hóa ra bề mặt xã hội. Chỉ trong những xã hội mà sản phẩm của lao động được tạo ra để trao đổi, thì hao phí lao động mới mang hình thái giá trị. DO đó, giá trị là một phạm trù lịch sử. Mối quan hệ giữa hai thuộc tính của hàng hóa: Hàng hóa là sự thống nhất giữa hai thuộc tính: giá trị và giá trị sử dụng, song đây là sự thống nhất của hai mặt đối lập chứa đựng trong hàng hóa, thể hiện ở chỗ:
- 3. 3 Một là, ngườisản xuất tạo ra hàng hóa để bán, nên họ chỉ quan tâm tới giá trị của hàng hóa, tuy nhiên để có được giá trị buộc họ phải quan tâm tới giá trị sử dụng. Hai là, người tiêu dùng (người mua) chỉ quan tam tới giá trị sử dụng, song muốn có được giá trị sử dụng họ phải trả tiền (hình thái biểu hiện của giá trị) cho người sản xuất (tức là phải thực hiện giá trị của hàng hóa). Như vậy, trong kinh tế hàng hóa, quá trình thực hiện giá trị hàng hóa và sử dụng tách rời và diễn ra sau quá trình thực hiện giá trị nên đã tạo ra nguy cơ tiềm ẩn của một cuộc khủng hoảng kinh tế. Vậy nên, mâu thuẫn giữa giá trị và giá trị sử dụng chứa đựng trong hàng hóa chính là mâu thuẫn cơ bản của nền sản xuất hàng hóa. 2. Lượng giá trị của hàng hóa và các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa ( Giá trị hàng hóa có hai mặt :chất và lượng ;chất là lao động trừu tượng của người sản xuất hàng hóa kết tinh trong hàng hóa, còn lượng là thời gian lao động xã hội cần thiết). a/ Thước đo lượng giá trị của hàng hóa hay thời gian lao động xã hội cần thiết. - Khi sản xuất hàng hóa, từng chủ thể thực hiện theo hao phí lao động cá biệt, hao phí lao động cá biệt này có người thấp, có người cao,có người lười biếng, vụng về phải tốn nhiều thời gian để làm ra hàng hóa phải chăng hàng hóa của người đó có giá trị cao hơn? - Khi trao đổi hàng hóa không thực hiện theo hao phí cá biệt mà thực hiện theo hao phí lao động xã hội cần thiết.Vậy hao phí lao động xã hội cần thiết là gì? Thời gian lao động xã hội cần thiết là thời gian cần thiết để sản xuất ra một hàng hóa trong điều kiện bình thường của xã hội, tức là với một trình độ kỹ thuật trung bình, trình độ khéo léo trung bình và cường độ lao động trung bình so với hoàn cảnh xã hội nhất định. b. Các nhân tố ảnh hưởng đến lượng giá trị hàng hóa. Nhân tố thư nhất: là năng suất lao động xã hội.
- 4. 4 Năng suất laođộng là năng lực sản xuất của lao động, nó được tính bằng số lượng sản phẩm sản xuất ra trong một đơn vị thời gian hoặc số lượng thời gian cần thiết để sản xuất ra một sản phẩm -Thời gian lao động xã hội cần thiết không phải là một đại lượng bất biến mà nó cũng luôn thay đổi tỷ lệ nghịch với năng suất lạo động và tỷ lệ thuận với thời gian lao động xã hội hao phí. -Năng suất lao động xã hội tăng lên, thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hoá giảm xuống, lượng giá trị của một đơn vị sản phẩm giảm xuống. Ngược lại năng suất lao động giảm thì thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất hàng hoá tăng lên, lượng giá trị của một đơn vị sản phẩm cũng tăng lên tương ứng. - Thời gian lao động xã hội cần thiết tỷ lệ thuận với lao động xã hội đã hao phí, nghĩa là tăng thời gian lao động xã hội cần thiết để tăng giá trị của hàng hoá và bán với giá cả cao hơn. - Cường độ lao động tăng lên, lượng lao động hao phí trong cùng một đơn vị thời gian cũng tăng lên, lượng sản phẩm được tạo ra cũng tăng lên tương ứng, còn lượng giá trị của một đơn vị sản phẩm không thay đổi. Nhân tố thứ hai: là mức độ phức tạp của lao động. Sản xuất hàng hóa được tạo nên bởi lạo động giản đơn và lao động phức tạp. Lao động giản đơn là lao động phổ thông mà một người bình thường có thể thực hiện được, còn lao động phức tạp là bội số của lao động giản đơn, là lao động qua đào tạo, có kỷ năng,có năng suất cao. Trong một đơn vị thời gian lao động phức tạp tạo ra nhiều giá trị hơn lao động giản đơn, nhưng khi tính lượng giá trị của hàng hóa thì người ta quy lao động phức tạp ra lao động giản đơn trung bình. c. Cấu thành lượng giá trị của hàng hóa. Cấu thành lượng giá trị của hàng hóa gồm hai bộ phận:giá trị cũ và giá trị mới Ký hiệu W=c+v+m.
- 5. 5 Gía trị cũký hiệu c bao gồm các yếu tố của tư liệu sản xuất như máy móc, nhà xưởng, nguyên liệu, nhiên liệu, được lao động cụ thể của người sản xuất chuyển hóa giá trị vào sản phẩm. Gía trị mới ký hiệu v+m là lao động sống, lao động trừu tượng bao gồm lao động tất yếu(v) và lao động thặng dư (m) 3.Quy luật giá trị a. Vị trí Là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất và lưu thông hàng hóa, thể hiện bản chất và chi phối sự vận động của các quy luật kinh tế khác như quy luật cung-cầu, quy luật cạnh tranh, và quy luật lưu thông tiền tệ b. Nội dung Trong sản xuất và lưu thông hàng hóa phải thực hiện theo hao phí lao động xã hội cần thiết. - Yêu cầu trong sản xuất hao phí lao động cá biệt phải bằng hoặc nhỏ hơn hao phí lao đông xã hội cần thiết, nếu hao phí lao động cá biệt mà lớn hơn hao phí lao động xã hội cần thiết sẽ thua lỗ, phá sản. - Yêu cầu trong lưu thông giá cả phải trên cơ sở giá trị, giá trị cao thì giá cả cao,giá trị thấp thì giá cả thấp, giá cả có thể lên xuống theo quan hệ cung cầu và cạnh tranh nhưng xoay quanh giá trị và tổng giá cả bằng tổng giá trị.Đó là cơ chế hoạt động của quy luật giá trị. 3. Tác động của quy luật giá trị. -Điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa . - Kích thích ứng dụng khoa học công nghệ, hợp lý hóa sản xuất, tăng năng suất lao động thúc đẩy lực lượng sản xuất xã hội phát triển. - Bình tuyển người sản xuất-kinh doanh, phân hóa giàu nghèo . Vận dụng:
- 6. 6 Sự vận độngcủa quy luật giá trị còn thể hiện thông qua tác động của những quy luật kinh tế khác như quy luật cung cầu, quy luật cạnh tranh, và quy luật lưu thông tiền tệ ? Để nâng cao sức cạnh tranh của hàng hóa Việt Nam chúng ta phải làm gì? Vấn đề xóa đói giảm nghèo ở nước ta thực trạng và giải pháp? 4. 5.Hàng hóa sức lao động. Tự bản thân tiền không thể trở thành tư bản, tiền muốn trở thành tư bản phải thông qua hàng hóa đặc biệt đó là hàng hóa sức lao động. a. Sức lao động và điều kiện để sức lao động trở thành hàng hóa. Theo Mác “ Sức lao động đó là toàn bộ các thể lực và trí lực ở trong thân thể một con người, trong nhân cách sinh động của con người, thể lực và trí lực mà con người phải làm cho hoạt động để sản xuất ra những vật có ích”( Giáo trình trang 233) Sức lao động chỉ trở thành hàng hóa trong những điều kiện lịch sử sau đây: Thứ nhất người có sức lao động phải được tự do về thân thể, làm chủ được sức lao động của mình và có quyền bán sức lao động của mình như một hàng hóa. Thứ hai, người có sức lao động phải bị tước đoạt hết mọi tư liệu sản xuất, không còn con đường sống nào khác ngoài con đường bán sức lao động của mình cho nhà tư bản. b. Hai thuộc tính của hàng hóa sức lao động. - Gía trị hàng hóa sức lao động được đo gián tiếp bằng giá trị những tư liệu sinh hoạt cần thiết để tái sản xuất ra sức lao động, bao gồm những giá trị vật chất tinh thần để tái sản xuất sức lao động của người lao động và con cái của họ, bù đắp những phí tổn đào tạo người lao động. (trang 235 giáo trình) - Gía trị sử dụng của hàng hóa sức lao động đó là quá trình tiêu dùng sức lao động nó tạo ra giá trị lớn hơn giá trị của hàng hóa sức lao động, đó là nguồn gốc của giá trị thặng dư.
- 7. 7 Ví dụ ngàylao động 8 giờ , trong 8 giờ ấy được chia ra 2 bộ phận :thời gian lao đông tất yếu và thời gian lao động thặng dư (giả định 4 giờ lao động tất yếu và 4 giờ lao động thặng dư, nếu nhà tư bản trả cho công nhân 100 $ tiền lương, thì trong ngày lao động ấy người công nhân còn tạo ra 100 $ cho Nhà tư bản, Mác gọi đó là giá trị thặng dư. 6.Phântích 2 thuộc tính của hàng hóa sức lao động. Hành hóa sức lao động có đặc điểm gì khác với hàng hóa thông thường? Hai thuộc tính của hàng hoá sức lao động Hàng hoá sức lao động cũng có hai thuộc tính là giá trị sử dụng và giá trị. + Giá trị hàng hoá sức lao động cũng do thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất và tái sản xuất sức lao động quyết định. Nhưng sức lao động chỉ tồn tại như năng lực con người sống, muốn tái sản xuất ra năng lực đó, người công nhân phải tiêu dùng một lượng tư liệu sinh hoạt nhất định. Vậy thời gian lao động xã hội cần thiết để tái sản xuất ra sức lao động sẽ được quy thành thời gian lao động xã hội cần thiết để sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt ấy; hay nói cách khác, giá trị hàng hoá sức lao động được đo gián tiếp bằng giá trị những tư liệu sinh hoạt để tái sản xuất sức lao động. Là hàng hoá đặc biệt, giá trị hàng hoá sức lao động khác với hàng hoá thông thường ở chỗ nó bao hàm cả yếu tố tinh thần và lịch sử. Điều đó có nghĩa là ngoài những nhu cầu về vật chất, người công nhân còn có những nhu cầu về tinh thần, văn hoá... Những nhu cầu đó phụ thuộc vào hoàn cảnh lịch sử của mỗi nước ở từng thời kỳ, phụ thuộc cả vào điều kiện địa lý, khí hậu của nước đó và mức độ thoả mãn những nhu cầu đó phần lớn phụ thuộc vào trình độ văn minh đã đạt được của mỗi nước. Tuy giá trị hàng hoá sức lao động bao hàm yếu tố tinh thần và lịch sử, nhưng đối với một nước nhất định và trong một thời kỳ nhất định, thì quy mô những tư liệu sinh hoạt cần thiết cho người lao động là một đại lượng nhất định, do đó có thể xác định được lượng giá trị hàng hoá sức lao động. Giá trị hàng hoá sức lao động do những bộ phận sau đây hợp thành:
- 8. 8 Một là, giátrị những tư liệu sinh hoạt về vật chất và tinh thần cần thiết để tái sản xuất sức lao động, duy trì đời sống công nhân; Hai là, phí tổn đào tạo công nhân; Ba là, giá trị những tư liệu sinh hoạt vật chất và tinh thần cần thiết cho con cái công nhân. Để biết được sự biến đổi của giá trị sức lao động trong một thời kỳ nhất định, cần nghiên cứu hai loại nhân tố tác động đối lập nhau đến sự biến đổi của giá trị sức lao động. Một mặt, sự tăng nhu cầu trung bình của xã hội về hàng hoá và dịch vụ, về học tập và trình độ lành nghề, đã làm tăng giá trị sức lao động; mặt khác, sự tăng năng suất lao động xã hội cũng làm giảm giá trị sức lao động. Trong điều kiện của chủ nghĩa tư bản ngày nay, dưới sự tác động của cuộc cách mạng khoa học - công nghệ, sự khác biệt của công nhân về trình độ lành nghề, sự phức tạp của lao động và mức độ sử dụng năng lực trí óc của họ tăng lên. Tất cả những điều đó không thể không ảnh hưởng đến giá trị sức lao động, không thể không dẫn đến sự khác biệt của giá trị sức lao động theo ngành và theo lĩnh vực của nền kinh tế, nhưng chúng bị che lấp đằng sau đại lượng trung bình của giá trị sức lao động. • Giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động chỉ thể hiện ra trong quá trình tiêu dùng sức lao động, tức là quá trình lao động của người công nhân. Quá trình đó là quá trình sản xuất ra một loạt hàng hoá nào đó; đồng thời là quá trình tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân hàng hoá sức lao động. Phần lớn hơn đó chính là giá trị thặng dư mà nhà tư bản chiếm đoạt. Như vậy, giá trị sử dụng của hàng hoá sức lao động có tính chất đặc biệt là nguồn gốc sinh ra giá trị, tức là nó có thể tạo ra giá trị mới lớn hơn giá trị của bản thân nó. Đó là chìa khoá để giải thích mâu thuẫn của công thức chung của tư bản. 7.Khái niệm giá trị thặng dư . Gía trị thặng dư là một bộ phận của giá trị mới do công nhân tạo ra bị nhà tư bản chiếm đoạt Ví dụ: để sx 10 kg sợi cần 10 kg bông giá 10 $ Cần 6 giờ lao động 3 $
- 9. 9 Cần 6 giờkhấu hao máy móc 2 $ Giả định 6 giờ lao động ở trên là lao động tất yếu, nghĩa là chưa có bóc lột giá trị thặng dư, muốn có giá trị thặng dư nhà tư bản phải kéo dài thời gian lao động vượt qua lao động tất yếu, giả định tỷ suất giá trị thặng dư là 100%, người công nhân phải lao động thêm 6 giờ nữa để tạo ra cho nhà tư bản 3 đô la giá trị thặng dư. Tổng chi phí để sx 20 kg sợi là 27 đô la nếu nhà tư bản bán đúng giá trị của 20 kg sợi là 30 đô la, sẽ thu được 3 đô la lợi nhuận, đó chính là 6 giờ lao động của công nhân không được trả công Vậy, Tổng giá trị sản xuất trong ngày của công nhân 30USD Tổng chi phí sản xuất 15+12= 27USD Giá trị thặng dư: m = 3 USD *So sánh giá trị thặng dư tương đối và tuyệt đối Trình bày 2 phương pháp sản xuất giá trị thặng dư. Vì sao nói giá trị thặng dư siêu ngạch là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư tương đối? Hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư Mục đích của các nhà tư bản là sản xuất ra giá trị thặng dư tối đa, vì vậy, các nhà cittư bản dùng nhiều phương pháp để tăng tỷ suất và khối lượng giá trị thặng dư. Khái quát có hai phương pháp để đạt được mục đích đó là sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối và sản xuất giá trị thặng dư tương đối. a) Sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối Trong giai đoạn phát triển đầu tiên của sản xuất tư bản chủ nghĩa, khi kỹ thuật còn thấp, tiến bộ chậm chạp thì phương pháp chủ yếu để tăng giá trị thặng dư là kéo dài ngày lao động của công nhân. Giá trị thặng dư được sản xuất ra bằng cách kéo dài ngày lao động trong điều kiện thời gian lao động tất yếu không thay đổi, nhờ đó kéo dài thời gian lao động thặng dư gọi là giá trị thặng dư tuyệt đối. Các nhà tư bản tìm mọi cách kéo dài ngày lao động, nhưng ngày lao động có những giới hạn nhất định. Giới hạn trên của ngày lao động do thể chất và tinh thần
- 10. 10 của người laođộng quyết định. Vì công nhân phải có thời gian ăn, ngủ, nghỉ ngơi, giải trí để phục hồi sức khoẻ. Việc kéo dài ngày lao động còn vấp phải sự phản kháng của giai cấp công nhân. Còn giới hạn dưới của ngày lao động không thể bằng thời gian lao động tất yếu, tức là thời gian lao động thặng dư bằng không. Như vậy, về mặt kinh tế, ngày lao động phải dài hơn thời gian lao động tất yếu, nhưng không thể vượt quá giới hạn về thể chất và tinh thần của người lao động. Trong phạm vi giới hạn nói trên, độ dài của ngày lao động là một đại lượng không cố định và có nhiều mức khác nhau. Độ dài cụ thể của ngày lao động do cuộc đấu tranh giữa giai cấp công nhân và giai cấp tư sản trên cơ sở tương quan lực lượng quyết định. Cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân đòi ngày lao động tiêu chuẩn, ngày làm 8 giờ đã kéo dài hàng thế kỷ. b) Sản xuất giá trị thặng dư tương đối Việc kéo dài ngày lao động bị giới hạn về thể chất và tinh thần của người lao động và vấp phải cuộc đấu tranh ngày càng mạnh mẽ của giai cấp công nhân. Mặt khác, khi sản xuất tư bản chủ nghĩa phát triển đến giai đoạn đại công nghiệp cơ khí, kỹ thuật đã tiến bộ làm cho năng suất lao động tăng lên nhanh chóng, thì các nhà tư bản chuyển sang phương thức bóc lột dựa trên cơ sở tăng năng suất lao động, bóc lột giá trị thặng dư tương đối. Giá trị thặng dư được tạo ra bằng cách rút ngắn thời gian lao động tất yếu trong điều kiện độ dài của ngày lao động không đổi, nhờ đó kéo dài tương ứng thời gian lao động thặng dư, được gọi là giá trị thặng dư tương đối. Làm thế nào để có thể rút ngắn được thời gian lao động tất yếu? Thời gian lao động tất yếu có quan hệ với giá trị sức lao động. Muốn rút ngắn thời gian lao động tất yếu phải giảm giá trị sức lao động. Muốn hạ thấp giá trị sức lao động phải giảm giá trị những tư liệu sinh hoạt thuộc phạm vi tiêu dùng của công nhân. Điều đó chỉ có thể thực hiện được bằng cách tăng năng suất lao động trong các ngành sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt thuộc phạm vi tiêu dùng của công nhân hay tăng năng suất lao động trong các ngành sản xuất ra tư liệu sản xuất để sản xuất ra những tư liệu sinh hoạt đó. Nếu trong giai đoạn đầu của chủ nghĩa tư bản, sản xuất giá trị thặng dư tuyệt đối là phương pháp chủ yếu, thì đến giai đoạn tiếp sau, khi kỹ thuật phát triển, sản xuất
- 11. 11 giá trị thặngdư tương đối là phương pháp chủ yếu. Lịch sử phát triển của lực lượng sản xuất và của năng suất lao động xã hội dưới chủ nghĩa tư bản đã trải qua ba giai đoạn: hợp tác giản đơn, công trường thủ công và đại công nghiệp cơ khí, đó cũng là quá trình nâng cao trình độ bóc lột giá trị thặng dư tương đối. Hai phương pháp sản xuất giá trị thặng dư nói trên được các nhà tư bản sử dụng kết hợp với nhau để nâng cao trình độ bóc lột công nhân làm thuê trong quá trình phát triển của chủ nghĩa tư bản. Dưới chủ nghĩa tư bản, việc áp dụng máy móc không phải là để giảm nhẹ cường độ lao động của công nhân, mà trái lại tạo điều kiện để tăng cường độ lao động. Ngày nay, việc tự động hoá sản xuất làm cho cường độ lao động tăng lên, nhưng dưới hình thức mới, sự căng thẳng của thần kinh thay thế cho cường độ lao động cơ bắp. Giá trị thặng dư siêu ngạch Cạnh tranh giữa các nhà tư bản buộc họ phải áp dụng phương pháp sản xuất tốt nhất để tăng năng suất lao động trong xí nghiệp của mình nhằm giảm giá trị cá biệt của hàng hoá thấp hơn giá trị xã hội của hàng hoá, nhờ đó thu được giá trị thặng dư siêu ngạch. Xét từng trường hợp, thì giá trị thặng dư siêu ngạch là hiện tượng tạm thời, xuất hiện và mất đi. Nhưng xét toàn bộ xã hội tư bản thì giá trị thặng dư siêu ngạch là hiện tượng tồn tại thường xuyên. Theo đuổi giá trị thặng dư siêu ngạch là khát vọng của nhà tư bản và là động lực mạnh nhất thúc đẩy các nhà tư bản cải tiến kỹ thuật, hợp lý hoá sản xuất, tăng năng suất lao động, làm cho năng suất lao động xã hội tăng lên nhanh chóng. C. Mác gọi giá trị thặng dư siêu ngạch là hình thức biến tướng của giá trị thặng dư tương đối, vì giá trị thặng dư siêu ngạch và giá trị thặng dư tương đối đều dựa trên cơ sở tăng năng suất lao động (mặc dù một bên là dựa vào tăng năng suất lao động cá biệt, còn một bên dựa vào tăng năng suất lao động xã hội). Sự khác nhau giữa giá trị thặng dư siêu ngạch và giá trị thặng dư tương đối còn thể hiện ở chỗ giá trị thặng dư tương đối do toàn bộ giai cấp các nhà tư bản thu được. Xét về mặt đó, nó thể hiện quan hệ bóc lột của toàn bộ giai cấp tư sản đối với toàn bộ giai cấp công nhân làm thuê. Giá trị thặng dư siêu ngạch chỉ do một số các nhà tư bản có kỹ thuật tiên tiến thu được. Xét về mặt đó, nó không chỉ biểu hiện mối
- 12. 12 quan hệ giữatư bản và lao động làm thuê, mà còn trực tiếp biểu hiện mối quan hệ cạnh tranh giữa các nhà tư bản. Từ đó, ta thấy rằng giá trị thặng dư siêu ngạch là động lực trực tiếp, mạnh nhất thúc đẩy các nhà tư bản cải tiến kỹ thuật, áp dụng công nghệ mới vào sản xuất, hoàn thiện tổ chức lao động và tổ chức sản xuất để tăng năng suất lao động, giảm giá trị của hàng hóa. 8. Tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư. Mục đích lưu thông tư bản là sự lớn lên của giá trị, là giá trị thặng dư, nên sự vận động của tư bản là không có giới hạn, vì sự lớn lên của giá trị là không có giới hạn. Đây là một định nghĩa rất chung về tư bản, nó bao trùm cả tư bản cổ xưa lẫn tư bản hiện đại. Nhưng sau khi nghiên cứu quá trình sản xuất giá trị thặng dư, có thể định nghĩa chính xác tư bản là giá trị mang lại giá trị thặng dư bằng cách bóc lột công nhân làm thuê. Như vậy bản chất của tư bản là thể hiện quan hệ sản xuất xã hội mà trong đó giai cấp tư sản chiếm đoạt giá trị thặng dư do giai cấp công nhân sáng tạo ra . Tư bản bất biến là điều kiện cần thiết không thể thiếu được để sản xuất ra giá trị thặng dư, còn tư bản khả biến có vai trò quyết định trong quá trình đó, vì nó chính là bộ phận tư bản đã lớn lên. Việc phát hiện ra tính hai mặt của lao động thể hiện trong hàng hoá đã giúp C.Mác xác định sự khác nhau giữa tư bản bất biến và tư bản khả biến. C.Mác là người đầu tiên chia tư bản thành tư bản bất biến và tư bản khả biến. Sự phân chia đó dựa vào vai trò khác nhau của các bộ phận của tư bản trong quá trình sản xuất giá trị thặng dư, do đó nó vạch rõ bản chất bóc lột của chủ nghĩa tư bản, chỉ có lao động của công nhân làm thuê mới tạo ra giá trị thặng dư cho nhà tư bản. *Vai trò của tư bản khả biến và tư bản bất biến trong quá trình sản xuất giá trị thặng dư: Nếu căn cứ vào hai mặt của lao động sản xuất hàng hoá thì tư bản sản xuất được phân thành tư bản bất biến và tư bản khả biến.
- 13. 13 - Tư bảnbất biến là bộ phận tư bản dùng để mua tư liệu sản xuất, trong quá trình sản xuất không hề thay đổi về lượng (C) - Tư bản khả biến là bộ phận tư bản để thuê công nhân, từ một lượng bất biến, trong quá trình sản xuất tăng thêm về lượng (V). Mục đích phân chia thành Tư bản bất biến và tư bản khả biến là nhằm vạch rõ nguồn gốc thật sự của m là do V sinh ra còn C là điều kiện cần thiết để sản xuất ra m 9. Quy luật giá trị thặng dư Quy luật giá trị thặng dư là quy luật kinh tế cơ bản của chủ nghĩa tư bản vì theo kinh tế chính trị Mácxit nó quy định bản chất của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, chi phối mọi mặt đời sống kinh tế của xã hội tư bản. Không có sản xuất giá trị thặng dư thì không có chủ nghĩa tư bản. Theo Mác, chế tạo ra giá trị thặng dư, đó là quy luật tuyệt đối của phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Ở đâu có sản xuất giá trị thặng dư thì ở đó có chủ nghĩa tư bản, ngược lại, ở đâu có chủ nghĩa tư bản thì ở đó có sản xuất giá trị thặng dư. Lênin gọi quy luật giá trị thặng dư là quy luật kinh tế tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản. Sản xuất nhiều và ngày càng nhiều giá trị thặng dư là mục đích, là động lực thường xuyên của nền sản xuất tư bản chủ nghĩa, là nhân tố đảm bảo sự tồn tại, thúc đẩy sự vận động, phát triển của chủ nghĩa tư bản đồng thời nó làm cho mọi mâu thuẫn của chủ nghĩa tư bản ngày càng sâu sắc. Quy luật giá trị thặng dư là nguồn gốc của mâu thuẫn cơ bản của xã hội tư bản: Mâu thuẫn giữa tư bản và lao động Mâu thuẫn giữa giai cấp tư sản và giai cấp công nhân. Quy luật giá trị thặng dư đứng đằng sau cạnh tranh tư bản chủ nghĩa. Với mục đích là thu được ngày càng nhiều hơn giá trị thặng dư, các nhà tư bản cạnh tranh với nhau, tiêu diệt lẫn nhau để có được quy mô giá trị thặng dư lớn hơn, tỉ suất giá trị thặng dư cao hơn. Để sản xuất ngày càng nhiều giá trị thặng dư, các nhà tư bản ra sức áp dụng tiến bộ khoa học kỹ thuật, cải tiến sản xuất. Từ đó thúc đẩy lực lượng sản xuất phát triển
- 14. 14 mạnh mẽ, nềnsản xuất có tính chất xã hội hoá ngày càng cao, mâu thuẫn giữa tính chất xã hội của sản xuất với hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa ngày càng gay gắt. 10.Tích lũy tư bản là gì? Trình bày thực chất của tích lũy tư bản và nhân tố làm tăng tích lũy tư bản. Việc sử dụng giá trị thặng dư làm tư bản hay sự chuyển hoá giá trị thặng dư trở lại thành tư bản gọi là tích luỹ tư bản. Như vậy, thực chất của tích luỹ tư bản là tư bản hoá giá trị thặng dư. Nói một cách cụ thể, tích luỹ tư bản là tái sản xuất ra tư bản với quy mô ngày càng mở rộng. Sở dĩ giá trị thặng dư có thể chuyển hoá thành tư bản được là vì giá trị thặng dư đã mang sẵn những yếu tố vật chất của tư bản mới. Thực chất và động cơ của tích luỹ tư bản Tái sản xuất giản đơn không phải là hình thái điển hình của chủ nghĩa tư bản, mà hình thái tái sản xuất điển hình của nó là tái sản xuất mở rộng. Tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa là sự lặp lại quá trình sản xuất với quy mô lớn hơn trước, với một tư bản lớn hơn trước. Muốn vậy, phải biến một bộ phận giá trị thặng dư thành tư bản phụ thêm. Việc sử dụng giá trị thặng dư làm tư bản hay sự chuyển hoá giá trị thặng dư trở lại thành tư bản gọi là tích luỹ tư bản. Như vậy, thực chất của tích luỹ tư bản là tư bản hoá giá trị thặng dư. Nói một cách cụ thể, tích luỹ tư bản là tái sản xuất ra tư bản với quy mô ngày càng mở rộng. Sở dĩ giá trị thặng dư có thể chuyển hoá thành tư bản được là vì giá trị thặng dư đã mang sẵn những yếu tố vật chất của tư bản mới. Có thể minh hoạ tích luỹ và tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa bằng ví dụ: năm thứ nhất quy mô sản xuất là 80c + 20v + 20m. Giả định 20m không bị nhà tư bản tiêu dùng tất cả cho cá nhân, mà được phân thành 10m dùng để tích luỹ và 10 m dành cho tiêu dùng cá nhân của nhà tư bản. Phần 10 m dùng để tích luỹ được phân thành 8c + 2v, khi đó quy mô sản xuất của năm sau sẽ là 88c + 22v + 22m (nếu m vẫn như cũ). Như vậy, vào năm thứ hai, quy mô tư bản bất biến và tư bản khả biến đều tăng lên, giá trị thặng dư cũng tăng lên tương ứng. Nghiên cứu tích luỹ và tái sản xuất mở rộng tư bản chủ nghĩa cho phép rút ra những kết luận vạch rõ hơn bản chất bóc lột của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa:
- 15. 15 Một là, nguồngốc duy nhất của tư bản tích luỹ là giá trị thặng dư và tư bản tích luỹ chiếm tỷ lệ ngày càng lớn trong toàn bộ tư bản. C.Mác nói rằng, tư bản ứng trước chỉ là một giọt nước trong dòng sông của tích luỹ mà thôi. Trong quá trình tái sản xuất, lãi (m) cứ đập vào vốn, vốn càng lớn thì lãi càng lớn, do đó lao động của công nhân trong quá khứ lại trở thành phương tiện để bóc lột chính người công nhân. Hai là, quá trình tích luỹ đã làm cho quyền sở hữu trong nền kinh tế hàng hoá biến thành quyền chiếm đoạt tư bản chủ nghĩa. Trong sản xuất hàng hoá giản đơn, sự trao đổi giữa những người sản xuất hàng hoá theo nguyên tắc ngang giá về cơ bản không dẫn tới người này chiếm đoạt lao động không công của người kia. Trái lại, nền sản xuất tư bản chủ nghĩa dẫn đến kết quả là nhà tư bản chẳng những chiếm đoạt một phần lao động của công nhân, mà còn là người sở hữu hợp pháp lao động không công đó. Nhưng điều đó không vi phạm quy luật giá trị. Động cơ thúc đẩy tích luỹ và tái sản xuất mở rộng là quy luật kinh tế tuyệt đối của chủ nghĩa tư bản - quy luật giá trị thặng dư, quy luật này chỉ rõ mục đích sản xuất của nhà tư bản là giá trị và sự tăng thêm giá trị. Để thực hiện mục đích đó, các nhà tư bản không ngừng tích luỹ để mở rộng sản xuất, xem đó là phương tiện căn bản để tăng cường bóc lột công nhân làm thuê. Mặt khác, cạnh tranh buộc các nhà tư bản phải không ngừng làm cho tư bản của mình tăng lên bằng cách tăng nhanh tư bản tích luỹ. Những nhân tố quyết định quy mô của tích luỹ tư bản Với một khối lượng giá trị thặng dư nhất định thì quy mô của tích luỹ tư bản phụ thuộc vào tỷ lệ phân chia khối lượng giá trị thặng dư đó thành quỹ tích luỹ và quỹ tiêu dùng của nhà tư bản, nhưng nếu tỷ lệ phân chia đó đã được xác định, thì quy mô của tích luỹ tư bản phụ thuộc vào khối lượng giá trị thặng dư. Do đó những nhân tố ảnh hưởng tới khối lượng giá trị thặng dư cũng chính là nhân tố quyết định quy mô của tích luỹ tư bản. Những nhân tố đó là: a) Trình độ bóc lột sức lao động Các nhà tư bản nâng cao trình độ bóc lột sức lao động bằng cách cắt xén vào tiền công. Khi nghiên cứu sự sản xuất giá trị thặng dư, C.Mác giả định rằng sự trao đổi giữa công nhân và nhà tư bản là sự trao đổi ngang giá, tức là tiền công bằng giá trị
- 16. 16 sức lao động.Nhưng trong thực tế, công nhân không chỉ bị nhà tư bản chiếm đoạt lao động thặng dư, mà còn bị chiếm đoạt một phần lao động tất yếu, tức cắt xén tiền công, để tăng tích luỹ tư bản. Các nhà tư bản còn nâng cao trình độ bóc lột sức lao động bằng cách tăng cường độ lao động và kéo dài ngày lao động để tăng khối lượng giá trị thặng dư, nhờ đó tăng tích luỹ tư bản. Cái lợi ở đây còn thể hiện ở chỗ nhà tư bản không cần ứng thêm tư bản để mua thêm máy móc, thiết bị mà chỉ cần ứng tư bản để mua thêm nguyên liệu là có thể tăng được khối lượng sản xuất, tận dụng được công suất của máy móc, thiết bị, nên giảm được hao mòn vô hình và chi phí bảo quản của máy móc, thiết bị. b) Trình độ năng suất lao động xã hội Nếu năng suất lao động xã hội tăng lên, thì giá cả tư liệu sản xuất và tư liệu tiêu dùng giảm xuống. Sự giảm này đem lại hai hệ quả cho tích luỹ tư bản: một là, với khối lượng giá trị thặng dư nhất định, phần dành cho tích luỹ có thể tăng lên, nhưng tiêu dùng của các nhà tư bản không giảm, thậm chí có thể cao hơn trước; hai là, một lượng giá trị thặng dư nhất định dành cho tích luỹ có thể chuyển hoá thành một khối lượng tư liệu sản xuất và sức lao động phụ thêm lớn hơn trước. Do đó, quy mô của tích luỹ không chỉ phụ thuộc vào khối lượng giá trị thặng dư được tích luỹ, mà còn phụ thuộc vào khối lượng hiện vật do khối lượng giá trị thặng dư đó có thể chuyển hoá thành. Như vậy năng suất lao động xã hội tăng lên sẽ có thêm những yếu tố vật chất để biến giá trị thặng dư thành tư bản mới, nên làm tăng quy mô của tích luỹ. Nếu năng suất lao động cao, thì lao động sống sử dụng được nhiều lao động quá khứ hơn, lao động quá khứ đó lại tái hiện dưới hình thái có ích mới, được sử dụng làm chức năng của tư bản ngày càng nhiều, do đó cũng làm tăng quy mô của tích luỹ tư bản. c) Sự chênh lệch ngày càng tăng giữa tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng Trong quá trình sản xuất, tư liệu lao động (máy móc, thiết bị) tham gia toàn bộ vào quá trình sản xuất, nhưng chúng chỉ hao mòn dần, do đó giá trị của chúng được chuyển dần từng phần vào sản phẩm. Vì vậy có sự chênh lệch giữa tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng. Mặc dù đã mất dần giá trị như vậy, nhưng trong suốt thời gian hoạt động, máy móc vẫn có tác dụng như khi còn đủ giá trị. Do đó, nếu không kể
- 17. 17 đến phần giátrị của máy móc chuyển vào sản phẩm trong từng thời gian, thì máy móc phục vụ không công chẳng khác gì lực lượng tự nhiên. Máy móc, thiết bị càng hiện đại, thì sự chênh lệch giữa tư bản sử dụng và tư bản tiêu dùng càng lớn, do đó sự phục vụ không công của máy móc càng lớn, tư bản lợi dụng được những thành tựu của lao động quá khứ càng nhiều. Sự phục vụ không công đó của lao động quá khứ là nhờ lao động sống nắm lấy và làm cho chúng hoạt động. Chúng được tích luỹ lại cùng với quy mô ngày càng tăng của tích luỹ tư bản. d) Quy mô của tư bản ứng trước Với trình độ bóc lột không thay đổi, thì khối lượng giá trị thặng dư do khối lượng tư bản khả biến quyết định. Do đó quy mô của tư bản ứng trước, nhất là bộ phận tư bản khả biến càng lớn, thì khối lượng giá trị thặng dư bóc lột được càng lớn, do đó tạo điều kiện tăng thêm quy mô của tích luỹ tư bản. Từ sự nghiên cứu bốn nhân tố quyết định quy mô của tích luỹ tư bản có thể rút ra nhận xét chung là để tăng quy mô tích luỹ tư bản, cần khai thác tốt nhất lực lượng lao động xã hội, tăng năng suất lao động, sử dụng triệt để công suất của máy móc, thiết bị và tăng quy mô vốn đầu tư ban đầu. 11. Tư bản cố định và tư bản lưu động. Tư bản sản xuất bao gồm nhiều bộ phận, mỗi bộ phận có thời gian chu chuyển khác nhau – thông thường tư bản cố định chu chuyển chậm, tư bản lưu động chu chuyển nhanh hơn. Vậy phải nghiên cứu 2 bộ phận của tư bản: * Tư bản cố định - Tư bản cố định là một bộ phận của tư bản sản xuất, tồn tại dưới hình thái đất đai, máy móc, nhà xưởng tham gia vào quá trình sản xuất nhưng không chuyển hết giá trị một lần vào sản phẩm mà chuyển từng phần giá trị vào sản phẩm. Ví dụ: 1 máy giá 10 triệu sử dụng 10 năm, mỗi năm sản xuất 100 sản phẩm. Vậy mỗi năm chuyển 1/10 = 1 triệu đồng Một sản phẩm chuyển 1.000.000đ:100 = 10.000đ - Quá trình sử dụng tư bản cố định có 2 hình thức hao mòn: hao mòn hữu hình và hao mòn vô hình.
- 18. 18 + Hao mònhữu hình là hao mòn do sử dụng, do thời tiết làm máy móc hư hỏng. + Hao mòn vô hình là hao mòn về giá trị do tiến bộ của khoa học công nghệ làm cho năng suất lao động ngày càng cao, giá cả ngày càng rẻ. Ví dụ: 1 máy 10 triệu, thời hạn sử dụng là 10 năm, mỗi năm hao mòn 10% Sau 3 năm sử dụng giá trị còn 70% = 7 triệu. Nhưng trên thị trường ra đời 1 loại máy mới tốt hơn, rẻ hơn giá 8 triệu. Vậy máy cũ sẽ đáng bao nhiêu: 8 * 70% = 5,6 triệu (thực tế sẽ thâp hơn). Phải lập quỹ khấu hao tài sản – phải khấu hao nhanh, phải sản xuất hết công suất, phải sản xuất 3 ca, phải tăng tỷ suất khấu hao. * Tư bản lưu động - Tư bản lưu động là bộ phận của tư bản tồn tại dưới hình thái nguyên liệu, nhiên liệu, tiền công lao động. Tư bản lưu động tham gia vào quá trình sản xuất và được hoàn lại giá trị sau khi hàng hóa bán xong. - Đặc điểm của tư bản lưu động là chu chuyển nhanh về giá trị. Nếu như tư bản cố định chu chuyển được 1 vòng thì tư bản lưu động chu chuyển được nhiều vòng. Ví dụ: 1 máy 10 triệu, sử dụng trong 10 năm thì 10 năm mới chu chuyển được 1 vòng, còn 10 triệu tiền trả lương 10 năm đã chu chuyển được: 10 x 12 tháng = 120 vòng. 12. Quá trình chuyển từ cạnh tranh tự do sang độc quyền: Từ cuối thế kỷ 19 diễn ra quá trình chuyển từ cạnh tranh tự do sang độc quyền, quá trình này diễn ra có tính quy luật: - Sự phát triển của lực lượng sản xuất dưới tác động của cách mạng khoa học kỹ thuật đẩy nhanh quá trình tích tụ và tập trung tư bản, dẫn đến tích tụ tập trung sản xuất, sản xuất tập trung vào các xí nghiệp qui mô lớn. - Tác động của các qui luật kinh tế của CNTB đã thúc đẩy mạnh mẽ quá trình tập trung sản xuất:
- 19. 19 + Trước hếtlà qui luật kinh tế cơ bản (sản xuất giá trị thặng dư), để đạt mục đích sản xuất ngày càng nhiều giá trị thặng dư cho nhà tư bản thì các nhà tư bản phải không ngừng tích lũy mở rộng sản xuất, nâng cao năng suất, nâng cao trình độ bóc lột. + Tác động của quy luật cạnh tranh để giành lợi thế trong cạnh tranh thì từng nhà tư bản không ngừng tích lũy, mở rộng sản xuất, sản xuất quy mô lớn có lợi thế trong cạnh tranh. - Cạnh tranh diễn ra ngày càng gay gắt, hàng loạt xí nghiệp nhỏ bị xí nghiệp lớn thôn tính, một số các xí nghiệp nhỏ dưới áp lực của cạnh tranh tự nguyện sáp nhập lại thành xí nghiệp lớn, chính cạnh tranh đã đẩy mạnh quá trình tập trung sản xuất. - Khủng hoảng kinh tế nỗ ra, hàng loạt các xí nghiệp nhỏ bị phá sản, một số xí nghiệp thoát ra khỏi khủng hoảng thì tiến hành đổi mới trang thiết bị, máy móc, sử dụng máy móc hiện đại hơn, do đó dẫn đến sản xuất tập trung. - Hệ thống tín dụng phát triển tạo điều kiện di chuyển tư bản và tập trung tư bản, dẫn đến tập trung sản xuất. Khi sản xuất tập trung đến trình độ nhất định thì dẫn thẳng đến độc quyền và sự ra đời của các tổ chức độc quyền. 13.Đặc điểm của chủ nghĩa tư bản độc quyền: a) 5 Đặc điểm của chủ nghĩa tư bản độc quyền: Lê Nin nghiên cứu chủ nghĩa tư bản độc quyền khái quát 5 đặc điểm sau đây: a1) Tích tụ tập trung sản xuất và sự hình thành độc quyền: - Cạnh tranh thúc đẩy tích tụ tập trung tự bản dẫn đến tập trung sản xuất, sản xuất tập trung được biểu hiện là: + Số lượng công nhân trong các xí nghiệp quy mô lớn chiếm tỷ trọng lớn trong tổng lực lượng lao động xã hội, số lượng sản phẩm sản xuất ra trong các xí nghiệp qui mô lớn chiếm một tỷ trọng lớn trong tổng sản phẩn xã hội. + Sản xuất tập trung vào một số xí nghiệp quy mô lớn thì chúng có khuynh hướng liên minh thỏa thuận với nhau, dẫn đến hình thành tổ chức độc quyền.
- 20. 20 * Vậy: Tổchức độc quyền là liên minh các xí nghiệp qui mô lớn nắm trong tay hầu hết việc sản xuất và tiêu thụ một hoặc một số loại sản phẩm, chúng có thể quyết định được giá cả độc quyền nhằm thu được lợi nhuận độc quyền cao. - Quá trình hình thành của độc quyền diễn ra từ thấp đến cao, từ lưu thông đến sản xuất và tái sản xuất, cụ thể: + Cácten là hình thức độc quyền trong lưu thông ở trình độ thấp nó quyết định về mặt hàng và giá cả. + Xanhdica là hình thức độc quyền trong lưu thông ở trình độ cao hơn Cácten, nó quyết định về mặt hàng , giá cả và thị phần + Tơ rơt là hình thức độc quyền sản xuất, nó quyết định ngành hàng, qui mô đầu tư. + Congsoocion là hình thức độc quyền liên ngành tái sản xuất từ cung ứng vật tư - sản xuất - tiêu thụ. a2) Tư bản tài chính và bọn đầu sỏ tài chính: - Sự hình thành độc quyền trong ngân hàng và vai trò mới của Ngân hàng: Cùng với sự hình thành độc quyền trong công nghiệp thì trong ngân hàng cũng diễn ra cạnh tranh quyết liệt, hàng loạt ngân hàng nhỏ bị các ngân hàng lớn thôn tính, một số ngân hàng nhỏ tự nguyện sáp nhập lại thành ngân hàng lớn, một số ngân hàng lớn thì có xu hướng liên minh, thỏa thuận với nhau hình thành độc quyền trong ngân hàng. Khi độc quyền trong ngân hàng ra đời thì ngân hàng có một vai trò mới, thể hiện: Giữa tư bản ngân hàng và tư bản công nghiệp thâm nhập vào nhau thông qua chế độ tham dự bằng việc mua cổ phiếu để các công ty cử người vào HĐQT của ngân hàng, giám sát hoạt động của ngân hàng và ngược lại thì ngân hàng cử người vào HĐQT của các công ty. Sự dung nhập giữa tư bản ngân hàng vàtư bản công nghiệp bằng cách trên làm xuất hiện một loại tư bản mới gọi là tư bản tài chính. - Tư bản tài chính và đại diện cho nó là bọn đầu sỏ tài chính, chúng lũng đoạn cả về kinh tế và chính trị:
- 21. 21 + Về kinhtế: Bằng cổ phiếu khống chế để nắm công ty mẹ, chi phối các công ty con, các chi nhánh. + Về xã hội: Bằng sức ép tập đoàn để nắm giữ các vị trí quan trọng trong bộ máy nhà nước. a3) Xuất khẩu tư bản: Xuất khẩu tư bản là đưa tư bản ra nước ngoài để kinh doanh nhằm thu lợi nhuận cao: - Trong giai đoạn cạnh tranh tự do, xuất khẩu tư bản chủ yếu là tư bản hàng hóa, tức là đưa hàng ra nước ngoài để thực hiện giá trị. - Trong giai đoạn độc quyền, xuất khẩu tư bản chủ yếu là tư bản hoạt động từ những nước phát triển đến những nước đang phát triển hoặc kém phát triển ở những quốc gia nhân công, nguyên liệu rẻ, hậu quả xuất khẩu tư bản là dẫn đến nền kinh tế phụ thuộc, cạn kiệt tài nguyên. a4) Sự hình thành các tổ chức độc quyền quốc tế và phân chia ảnh hưởng kinh tế: Xu hướng tòan cầu hóa diễn ra cạnh tranh quyết liệt, cạnh tranh giữa các quốc gia, các tập đoàn, dẫn đến hình thành các liên minh kinh tế quốc tế rất đa dạng (liên minh về thương mại, thuế quan, sản xuất,…) Các liên minh này phân chia nhau khu vực ảnh hưởng kinh tế. a5) Các cường quốc phân chia lãnh thổ thế giới: - Do sự hoạt động của quy luật phát triển không đều trong giai đoạn độc quyền thì một nước đang phát triển có thể đuổi kịp, vượt một nước đã phát triển. - Sự phát triển không đều về kinh tế dẫn đến không đều về quân sự, chính trị làm thay đổi tương quan lực lượng và đòi phân chia lại lãnh thổ thế giới dẫn đến xung đột quân sự để chia lại lãnh thổ thế giới, đó là nguyên nhân dẫn đến 2 cuộc chiến tranh thế giới (14-18 và 39-45) b) Biểu hiện sự hoạt động của qui luật giá trị và quy luật giá trị thặng dư trong hai giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa: b1) Quy luật giá trị là quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất và trao đổi hàng hóa:
- 22. 22 - Nội dung,yêu cầu của quy luật giá trị… - Biểu hiện sự hoạt động quy luật giá trị qua 2 giai đoạn: + Giai đoạn tự do cạnh tranh biểu hiện thành quy luật giá cả sản xuất… + Trong giai đoạn độc quyền biểu hiện thành giá cả độc quyền Giá cả độc quyền = K + Lợi nhuận độc quyền Lợi nhuận độc quyền = Lợi nhuận bình quân + Lợi nhuận siêu ngạch Lợi nhuận siêu ngạch thu được là do địa vị độc quyền mang lại Do điều kiện độc quyền có thể quyết định giá cả độc quyền, có giá cả độc quyền cao khi bán hàng, giá cả độc quyền thấp khi mua hàng. b2) Quy luật kinh tế cơ bản của CNTB là quy luật giá trị thặng dư - Nội dung của quy luật giá trị thặng dư… - Biểu hiện sự hoạt động của quy luật giá trị thặng dư qua 2 giai đoạn CNTB: + Giai đoạn tự do cạnh tranh biểu hiện thành quy luật tỷ suất lợi nhuận bình quân và lợi nhuận bình quân… + Trong giai đoạn độc quyền biểu hiện thành lợi nhuận độc quyền cao: Do địa vị độc quyền quyết định giá cả độc quyền, thu được lợi nhuận độc quyền cao. Xét về nguồn gốc và bản chất của lợi nhuận độc quyền đó là lao động thặng dư của công nhân trong xí nghiệp độc quyền, không độc quyền và cả nhân dân lao động các nước thuộc địa. *Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước: a) Nguyên nhân ra đời, bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước: a1) Nguyên nhân ra đời và phát triển chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước: Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước đã xuất hiện từ cuối thế kỷ 19 đầu thế kỷ 20 ở một số nước Tây Âu có nền kinh tế phát triển và nó phát triển nhanh chóng trở thành phổ biên từ sau thế chiến thứ hai.
- 23. 23 - Sự pháttriển của chủ nghĩa tư bản ngày càng làm tăng thêm tính chất gay gắt các mâu thuẫn nội tại của chủ nghĩa tư bản mà trước hết là mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản (Lực lượng sản xuất xã hội hóa với chế độ tư hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa). Do trình độ phát triển của lực lượng sản xuất xã hội hóa tất yếu đòi hỏi một hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa phù hợp với nó vì vậy quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa được điều chỉnh đó là hình thức sở hữu của Nhà nước tư bản chủ nghĩa. - Sự phát triển mạnh mẽ của cuộc cách mạng khoa học công nghệ hiện đại, công nghệ mới làm xuất hiện những ngành nghề mới, đã làm đảo lộn cơ cấu kinh tế truyền thống để tái cơ cấu kinh tế thì cần phải có một lượng tư bản khổng lồ đầu tư vào lĩnh vực xây dựng cơ sở hạ tầng kỹ thuật (đường xá, viễn thông,…) vì vậy cần có sự đầu tư của tư bản nhà nước. - Sự phát triển của sản xuất xã hội hóa dựa trên cơ sở phân công chuyên môn hóa và tiến bộ khoa học kỹ thuật tất yếu đòi hỏi cần có sự phối hợp các hoạt động chung có tính xã hội. Nhà nước nhân danh xã hội điều phối, kiểm soát các quá trình trên (với tư cách người nhạc trưởng). - Xu thế quốc tế hóa và hội nhập kinh tế thế giới: Cạnh tranh quốc tế diễn ra để giành nơi đầu tư, thị trường,…khi bành trướng thế lực ra nước ngoài thì vấp phải hàng rào lợi ích quốc gia vì vậy nhà nước phải can thiệp để điều hòa lợi ích. 14.Phân tích nguyên nhân ra đời, bản chất Chủ nghĩa Tư bản độc quyền nhà nước, và những biểu hiện chủ yếu. 1. Nguyên nhân hình thành và phát triển chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Đầu thế kỷ XX, V.I. Lênin đã chỉ rõ: Chủ nghĩa tư bản độc quyền chuyển thành chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là khuynh hướng tất yếu. Nhưng chỉ đến những năm 50 của thế kỷ XX, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước mới trở thành một thực thể rõ ràng và là một đặc trưng cơ bản của chủ nghĩa tư bản hiện đại. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước ra đời do những nguyên nhân chủ yếu sau đây: Một là: tích tụ và tập trung tư bản càng lớn thì tích tụ và tập trung sản xuất càng cao, do đó đẻ ra những cơ cấu kinh tế to lớn đòi hỏi một sự điều tiết xã hội đối với
- 24. 24 sản xuất vàphân phối, một sự kế hoạch hoá tập trung từ một trung tâm. Nói cách khác, sự phát triển hơn nữa của trình độ xã hội hoá lực lượng sản xuất đã dẫn đến yêu cầu khách quan là nhà nước phải đại biểu cho toàn bộ xã hội quản lý nền sản xuất. Lực lượng sản xuất xã hội hoá ngày càng cao càng mâu thuẫn gay gắt với hình thức chiếm hữu tư nhân tư bản chủ nghĩa, do đó tất yếu đòi hỏi một hình thức mới của quan hệ sản xuất để lực lượng sản xuất có thể tiếp tục phát triển trong điều kiện còn sự thống trị của chủ nghĩa tư bản. Hình thức mới đó là chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước. Hai là, sự phát triển của phân công lao động xã hội đã làm xuất hiện một số ngành mà các tổ chức độc quyền tư bản tư nhân không thể hoặc không muốn kinh doanh vì đầu tư lớn, thu hồi vốn chậm và ít lợi nhuận, nhất là các ngành thuộc kết cấu hạ tầng như năng lượng, giao thông vận tải, giáo dục, nghiên cứu khoa học cơ bản... Nhà nước tư sản trong khi đảm nhiệm kinh doanh các ngành đó, tạo điều kiện cho các tổ chức độc quyền tư nhân kinh doanh các ngành khác có lợi hơn. Ba là, sự thống trị của độc quyền đã làm sâu sắc thêm sự đối kháng giữa giai cấp tư sản với giai cấp vô sản và nhân dân lao động. Nhà nước phải có những chính sách để xoa dịu những mâu thuẫn đó như trợ cấp thất nghiệp, điều tiết thu nhập quốc dân, phát triển phúc lợi xã hội... Bốn là, cùng với xu hướng quốc tế hoá đời sống kinh tế, sự bành trướng của các liên minh độc quyền quốc tế vấp phải những hàng rào quốc gia dân tộc và xung đột lợi ích với các đối thủ trên thị trường thế giới. Tình hình đó đòi hỏi phải có sự điều tiết các quan hệ chính trị và kinh tế quốc tế, trong đó không thể thiếu vai trò của nhà nước. Ngoài ra, việc thi hành chủ nghĩa thực dân mới, cuộc đấu tranh với chủ nghĩa xã hội hiện thực và tác động của cuộc cách mạng khoa học và công nghệ hiện đại cũng đòi hỏi sự can thiệp trực tiếp của nhà nước vào đời sống kinh tế. b) Bản chất của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là sự kết hợp sức mạnh của các tổ chức độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước tư sản thành một thiết chế và thể chế thống nhất nhằm phục vụ lợi ích của các tổ chức độc quyền và cứu nguy cho chủ nghĩa tư bản.
- 25. 25 Chủ nghĩa tưbản độc quyền nhà nước là nấc thang phát triển mới của chủ nghĩa tư bản độc quyền (chủ nghĩa đế quốc). Nó là sự thống nhất của ba quá trình gắn bó chặt chẽ với nhau: tăng sức mạnh của các tổ chức độc quyền, tăng vai trò can thiệp của nhà nước vào kinh tế, kết hợp sức mạnh của độc quyền tư nhân với sức mạnh của nhà nước trong một cơ chế thống nhất và bộ máy nhà nước phụ thuộc vào các tổ chức độc quyền. V.I. Lênin chỉ ra rằng: "Bọn đầu sỏ tài chính dùng một mạng lưới dày đặc những quan hệ lệ thuộc để bao trùm hết thảy các thiết chế kinh tế và chính trị... đó là biểu hiện rõ rệt nhất của sự độc quyền ấy"1. Trong cơ cấu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước, nhà nước đã trở thành một tập thể tư bản khổng lồ. Nó cũng là chủ sở hữu những xí nghiệp, cũng tiến hành kinh doanh, bóc lột lao động làm thuê như một nhà tư bản thông thường. Nhưng điểm khác biệt là ở chỗ: ngoài chức năng một nhà tư bản thông thường, nhà nước còn có chức năng chính trị và các công cụ trấn áp xã hội như quân đội, cảnh sát, nhà tù... Ph. Ăngghen cũng cho rằng nhà nước đó vẫn là nhà nước của các nhà tư bản, là nhà tư bản tập thể lý tưởng và nhà nước ấy càng chuyển nhiều lực lượng sản xuất thành tài sản của nó bao nhiêu thì nó lại càng biến thành nhà tư bản tập thể thực sự bấy nhiêu. Như vậy, chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là một quan hệ kinh tế, chính trị, xã hội chứ không phải là một chính sách trong giai đoạn độc quyền của chủ nghĩa tư bản. Bất cứ nhà nước nào cũng có vai trò kinh tế nhất định đối với xã hội mà nó thống trị, song ở mỗi chế độ xã hội, vai trò kinh tế của nhà nước có sự biến đổi thích hợp đối với xã hội đó. Các nhà nước trước chủ nghĩa tư bản chủ yếu can thiệp bằng bạo lực và theo lối cưỡng bức siêu kinh tế. Trong giai đoạn chủ nghĩa tư bản tự do cạnh tranh, nhà nước tư sản ở bên trên, bên ngoài quá trình kinh tế, vai trò của nhà nước chỉ dừng lại ở việc điều tiết bằng thuế và pháp luật. Ngày nay vai trò của nhà nước tư sản đã có sự biến đổi, không chỉ can thiệp vào nền sản xuất xã hội bằng thuế, luật pháp mà còn có vai trò tổ chức và quản lý các xí nghiệp thuộc khu vực kinh tế nhà nước, điều tiết bằng các biện pháp đòn bẩy kinh tế vào tất cả các khâu của quá trình tái sản xuất: sản xuất, phân phối, lưu thông, tiêu dùng. Chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước là hình thức vận động mới của quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa nhằm duy trì sự tồn tại của chủ nghĩa tư bản, làm cho chủ nghĩa tư bản thích nghi với điều kiện lịch sử mới.
- 26. 26 2. Những biểuhiện chủ yếu của chủ nghĩa tư bản độc quyền nhà nước a.Sự kết hợp về nhân sự giữa các tổ chức độc quyền và nhà nước. - Các tổ chức độc quyền thành lập các đảng phái chính trị rồi cử người vào nắm giữ các vị trí quan trọng của nhà nước - từ đó đề ra các chính sách có lợi cho tư bản độc quyền. - Nhà nước tài trợ, đỡ đầu cho các tổ chức độc quyền, cử người tham gia các tổ chức độc quyền.Hôm nay là chủ ngân hàng ngày mai là bộ trưởng và ngược lại. b. Hình thành sở hữu nhà nước bằng cách: - Xây dựng các doanh nghiệp 100% vốn nhà nước. - Quốc hữu hoá các doanh nghiệp tư nhân. - Nhà nước mua cổ phiếu của các doanh nghiệp tư nhân. - Nhà nước ký các hợp đồng kinh tế với doanh nghiệp tư nhân. c. Sự điều tiết kinh tế của nhà nước tư sản . - Kế hoạch ;ngân sách nhà nước;chính sách thuế;chính sách tín dụng;vai trò doanh nghiệp nhà nước. Ví dụ ở Mỹ vai trò của cục dự trữ liên bang (FED) là rất lớn. Tóm lại: Nhà nước điều tiết kinh tế bằng:Tác động vào các quy luật thị trường; Tác động vào kinh tế tư nhân;Tác động vào các doanh nghiệp nhà nước để định hướng các mục tiêu. 16. *Giai cấp công nhân: Giai cấp công nhân hay giai cấp vô sản, theo Karl Marx là giai cấp của những người công nhân và người lao động phải bán sức lao động để đổi lấy tiền lương và họ không phải là chủ sở hữu của phương tiện sản xuất. Cũng theo Marx, giai cấp công nhân là giai cấp tạo ra các giá trị thặng dư và sự giàu có cho xã hội. Ngày nay, đây là giai cấp lao động sản xuất ra của cải vật chất trong lĩnh vực công nghiệp với trình độ kỹ thuật và công nghệ ngày càng hiện đại. Sản phẩm thặng dư do họ làm ra là nguồn gốc chủ yếu cho sự giàu có và phát triển xã hội.
- 27. 27 *Nội dung củasứ mệnh lịch sử: Giai cấp công nhân là sản phẩm của nền công nghiệp hiện đại ,lực lượng đại biểu cho sự phát triển của lực lượng sản xuất tiến bộ ,cho xu hướng phát triển của phương thức sản xuất tương lai;do vậy,về mặt khách quan nó là gia cấp có sứ mệnh lịch sử lãnh đạo nhân dân lao động đấu tranh xóa bỏ chế độ tư bản,xóa bỏ chế độ áp bức bóc lột và xây dựng xã hội mới-xã hội chủ nghĩa và cộng sản chủ nghĩa. Để thực hiện được sứ mệnh của mình,giai cấp công nhân nhất định phải tập hợp được những tầng lớp nhân dân lao động xung quanh nó,tiến hành các cuộc đấu tranh cách mạng xóa bỏ chế độ cũ và xây dựng chế độ mới về mọi mặt kinh tế,chính trị,văn hóa,tư tưởng. * *Những điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân: Luận thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân đã được C. Mác và Ph. Ăng ghen trình bày sâu sắc trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Trong tác phẩm này các ông đã chỉ rõ các điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. - Do địa vị kinh tế - xã hội khách quan, giai cấp công nhân là giai cấp gắn với lực lượng sản xuất tiên tiến nhất dưới chủ nghĩa tư bản. Và, với tính cách như vậy, nó là lực lượng quyết định phá vỡ quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa. Sau khi giành chính quyền, giai cấp công nhân, đại biểu cho sự tiến bộ của lịch sử, là người duy nhất có khả năng lãnh đạo xã hội xây dựng một phương thức sản xuất mới cao hơn phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa. Luận thuyết về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân đã được C. Mác và Ph. Ăng ghen trình bày sâu sắc trong Tuyên ngôn của Đảng Cộng sản. Trong tác phẩm này các ông đã chỉ rõ các điều kiện khách quan quy định sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. - Giai cấp công nhân, con đẻ của nền sản xuất công nghiệp hiện đại, được rèn luyện trong nền sản xuất công nghiệp tiến bộ, đoàn kết và tổ chức lại thành một lực lượng xã hội hùng mạnh. Bị giai cấp tư sản áp bức, bóc lột nặng nề, họ là giai cấp trực tiếp đối kháng với giai cấp tư sản, và xét về bản chất họ là giai cấp cách mạng
- 28. 28 triệt để nhấtchống lại chế độ áp bức, bóc lột tư bản chủ nghĩa. Điều kiện sinh hoạt khách quan của họ quy định rằng, họ chỉ có thể tự giải phóng bằng cách giải phóng toàn xã hội khỏi chế độ tư bản chủ nghĩa. Trong cuộc cách mạng ấy, họ không mất gì ngoài xiềng xích và được cả thế giới về mình. - Địa vị kinh tế - xã hội khách quan không chỉ khiến cho giai cấp công nhân trở thành giai cấp cách mạng triệt để nhất mà còn tạo cho họ khả năng làm việc đó. Đó là khả năng đoàn kết thống nhất giai cấp, khả năng đạt tới sự giác ngộ về địa vị lịch sử của khả năng hành động chính trị để từng bước đạt mục tiêu cách mạng. Đó là khả năng đoàn kết các giai cấp khác trong cuộc đấu tranh chống tư bản. Đó là khả năng đi đầu trong cuộc đấu tranh của toàn thể dân lao động và của dân tộc vì sự nghiệp xây dựng và bảo vệ Tổ quốc. Đó là khả năng đoàn kết toàn thể giai cấp vô sản và các dân tộc bị áp bức trên quy mô quốc tế theo chủ nghĩa quốc tế vô sản. Lịch sử thế giới đã chứng minh những kết luận C. Mác, Ph. ăngghen và V.I. Lênin về sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân là đúng đắn. Tuy nhiên, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân nhằm hoàn thành sứ mệnh lịch sử của mình không phải diễn ra một cách bằng phẳng, thuận buồm xuôi gió. Phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân tuy đang đứng trước những thử thách hết sức nặng nề, nhưng xem xét toàn cảnh của sự phát triển xã hội, giai cấp công nhân, lực lượng sản xuất tiến bộ vẫn đang chuẩn bị những tiền đề khách quan cho thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình dù có trải qua những bước thăng trầm, quanh co, nhưng nó vẫn tiếp tục diễn ra theo quy luật khách quan của lịch sử. Đúng là ở những nước tư bản phát triển, đời sống của một bộ phận không nhỏ trong giai cấp công nhân đã được cải thiện, có thu nhập cao; một bộ phận công nhân ở các nước trên đã có mức sống "trung lưu hóa", song điều đó không có nghĩa là công nhân ở các nước ấy không còn bị bóc lột hoặc bị bóc lột không đáng kể. Một thực tế đã, đang và còn tồn tại ngày càng sâu sắc ở các nước tư bản phát triển, đó là sự bất công, bất bình đẳng và thu nhập càng cách xa giữa giai cấp tư sản với giai cấp công nhân và quần chúng lao động. Dù có cố gắng tìm cách "thích nghi" và mọi biện pháp xoa dịu nhưng giai cấp tư sản không thể khắc phục được mâu thuẫn cơ bản của chủ nghĩa tư bản. Thực tế, cuộc đấu tranh của giai cấp công nhân vẫn diễn ra ở các nước tư bản chủ nghĩa dưới nhiều hình thức phong phú, với những nội dung khác nhau.
- 29. 29 17. *Quy luật rađời của Đẳng cộng sản: Tự bản than mình,giai cấp công nhân không thể thực hiện được sứ mệnh lịch sử cảu giai cấp công nhân là khách quan,song để biến khà năng khách quan thành hiện thực thì phải thông qua những nhân tố chủ quan.Trong những nhân tố ấy việc thành lập đảng cộng sản với lý luận tiên phong,trung thành với sự nghiệp lợi ích giai cấp là nhân tố quyết định đảm bảo cho việc thực hiện sứ mệnh lịch sử thủ tiêu chủ nghĩa tư bản,xây dựng CNXH,chủ nghĩa cộng sản. 2.1:khái niệm đảng cộng sản: Đảng cộng sản là chính đảng của giai cấp công nhân.Nó là đội tiên phong,bộ tham mưu chiến đấu,lãnh tụ chính trị của giai cấp công nhân,đại biểu trung thành cho lợi ích giai cấp công nhân,của nhân dân lao động và của cả dân tộc.ĐCS bao gồm những bộ phận tiên tiến của giai cấp công nhân và các tầng lớp nhân dân lao động.Đảng cộng sản lấy chủ nghĩa mác leenin làm nền tảng tư tưởng và kim chỉ nam cho hành động,lấy nguyên tắc tập trung dân chủ làm nguyên tắc tổ chức cơ bản của mình. 2.2 tính tất yếu ra đời của đảng cộng sản: ĐCS ra đời là tất yếu lịch sử của phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân. Bởi vì, khi chưa có ĐCS lãnh đạo, g/c công nhân chỉ có thể đấu tranh tự phát, đấu tranh vì mục đích kinh tế, vì cơm ăn áo mặc, cải thiện sinh hoạt, chứ không phải đấu tranh với tư cách là một giai cấp nhằm thực hiện sứ mệnh lịch sử của mình. Chỉ khi nào g/c công nhân đạt tới trình độ tự giác bằng việc tiếp thu lý luận khoa học và cách mạng của chủ nghĩa Mác – Lênin thì mới đưa cuộc đấu tranh tự phát lên cuộc đấu tranh tự giác, đấu tranh chính trị, đấu tranh với tư cách là một g/c có thể thực hiện sứ mệnh của mình. Muốn vậy, điều kiện quan trọng trược tiên là g/c công nhân phải tự xây dựng lên chính Đảng chính trị của mình, đó là ĐCS. 2.4 Vai trò của ĐCS: đảng cộng sản là nhân tố quyết định trong việc thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.
- 30. 30 Trong lịch sửkhông có giai cấp nào giành được địa vị thống trị,giữ vai trò lãnh đạo xã hội mà khong tạo ra được trong hang ngũ của mình một đảng chính trị,lực lượng tiên phong đểlãnh đạo toàn bộ cuộc đấu tranh.Trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản,chừng nào và chỉ khi nào giai cấp công nhân tự tổ chức ra chính đảng cảu mình để lãnh đạo cuộc đấu tranh thì mới đảm bảo giành được thắng lợi trọn vẹn,hoàn thành được sứ mệnh lịch sử của mình.Nếu không có chính đảng lãnh đạo,giai capas công nhân chỉ có thể đấu tranh tự phát,đấu tranh vì mục đích kinh tế,chứ không phải là cuộc đấu tranh tự giác,vì mục đích chính trị.Chính vì vậy,đảng cộng sản là nhân tố quyết định hàng đầu đảm bảo cho giai cấp công nhân hoàn thàng sứ mệnh lịch sử của mình. Với 1 đảng cộng sản chân chính thì sự lãnh đạo của đảng chính là sự lãnh đạo của giai cấp công nhân.Đảng với giai cấp thống nhất.,nhưng đảng có độ lý luận và tổ chức cao nhất để lãnh đạo giai cấp công nhân và toàn thể dân tộc thực hiện sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân.Để làm tròn vai trò đó,đảng cộng sản phải là 1 đảng kiểu mới,một đảng macsxit-lêninnít . 18. a.Khái niệm của Cách mạng xã hội chủ nghĩa: Cách mạng xã hội chủ nghĩa là cuộc cách mạng nhằm thay thế chế độ tư bản chủ nghĩa lỗi thời bằng chế độ xã hội chủ nghĩa,trong cuộc cách mạng đó giai cấp công nhân là giai cấp lãnh đạo và cùng với quần chúng nhân dân lao động xây dựng một xã hội công bằng,dân chủ,văn minh. Theo nghĩa hẹp:cách mạng xã hội chủ nghĩa là một cuộc cách mạng chính trị ,được kết thúc bằng phần thắng thuộc về giai cấp công nhân để xây dựng một nhà nước chuyên chính vô sản,nhà nước của giai cấp công nhân,nhân dân lao động. Theo nghĩa rộng:cách mạng xã hội chủ nghĩa bao gồm 2 thời kỳ:cách mạng về chính trị như nghĩa hẹp.Và giai đoạn giai cấp công nhân xây dựng nhà nước mới về mọi mặt kinh tế,văn hóa,xã hội...thay thế xã hội tư bản lỗi thời. *Nguyên nhân của cách mạng xã hội chủ nghĩa: -Mâu thuẫn giữa nhu cầu phát triển của lực lượng sản xuất với sự kìm hãm của quan hệ sản xuất đã trở nên lỗi thời.Theo quy luật chung của sự phát triển trong xã
- 31. 31 hội,lực lượng sảnxuất không ngừng phát triển tới khi mâu thuẫn với quan hệ sản xuất đã lỗi thời,kìm hãm sự phát triển của lực lượng sản xuất,đòi hỏi tiến hành một cuộc cách mạng xã hội để xóa bỏ quan hệ sản xuất đã lỗi thời,thay thế bằng quan hệ sản xuất mới mở đường cho lực lượng sản xuất mới phát triển. Trong xã hội tư bản chủ nghĩa,lực lượng sản xuất ngày càng phát triển,ngày càng có tính xã hội hóa cao,mâu thuẫn với quan hệ sản xuất có tính chất tư nhân tư bản về tư liệu sản xuất. -Sự nhận thức được sứ mệnh lịch sử của giai cấp công nhân. 19. 1. Quan niệm về xã hội xã hội chủ nghĩa ở Việt Nam Vận dụng sáng tạo và phát triển chủ nghĩa Mác-Lênin, tổng kết thực tiễn quá trình cách mạng Việt Nam, nhất là trong hai mươi năm đổi mới, Đảng Cộng sản Việt Nam đã hình thành một quan niệm tổng quát về xã hội xã hội chủ nghĩa. “Xã hội xã hội chủ nghĩa mà Đảng, Nhà nước và nhân dân ta xây dựng là một xã hội dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; do nhân dân làm chủ; có nền kinh tế phát triển cao, dựa trên lực lượng sản xuất hiện đại và quan hệ sản xuất phù hợp với trình độ phát triển của lực lượng sản xuất; có nền văn hoá tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc; conngười được giải phóng khỏi áp bức, bất công, có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc, phát triển toàn diện; các dân tộc trong cộng đồng Việt Nam bình đẳng, đoàn kết, tương trợ, giúp đỡ nhau cùng tiến bộ; có Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa của nhân dân, do nhân dân, vì nhân dân dưới sự lãnh đạo của Đảng Cộng sản; có quan hệ hữu nghị và hợp tác với các nước trên thế giới”. Có thể xem đây là mô hình chủ nghĩa xã hội của Việt Nam. Những đặc trưng trong mô hình vừa phản ánh tính phổ biến theo tinh thần học thuyết Mác-Lênin về xây dựng chủ nghĩa xã hội, vừa thể hiện tính đặc thù của dân tộc, có tính đến các đặc điểm của thời đại. Tuy nhiên, vẫn còn nhiều vấn đề cần được tiếp tục nghiên cứu sâu và cụ thể hoá. 19. Thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam 2.1. Quan niệm về thời kỳ quá độ
- 32. 32 Là thời kỳđan xen giữa cái cũ và cái mới. Cái cũ đã bị đánh bại nhưng chưa bị tiêu diệt hoàn toàn, còn có điều kiện phục hồi trở lại. Cái mới thì mới ra đời chưa đủ thực lực chiến thắng hoàn toàn cái cũ. Bản chất nhất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là tính đan xen giữa cái cũ và cái mới trên tất cả các lĩnh vực của đời sống xã hội. Tính chất cơ bản nhất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là gay go, phức tạp, lâu dài nhắc nhở chúng ta không được chủ quan, nóng vội, duy ý chí. * Tính tất yếu khách quan - Theo C.Mác, giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội cộng sản chủ nghĩa là một thời kỳ cải biến cách mạng từ xã hội nọ sang xã hội kia. Thích ứng với thời kỳ ấy là một thời kỳ quá độ chính trị và nhà nước của thời kỳ ấy không thể là cái gì khác hơn là nền chuyên chính cách mạng của giai cấp vô sản. Kiểu quá độ của C.Mác là quá độ về chính trị. Quá độ trực tiếp chỉ cần thay đổi kiến trúc thượng tầng của giai cấp tư sản, quan hệ sản xuất tư bản chủ nghĩa là có ngay những điều kiện xây dựng chủ nghĩa xã hội. - Theo V.I. Lênin, về lý luận, không còn nghi ngờ gì nữa rằng giữa xã hội tư bản chủ nghĩa và xã hội xã hội chủ nghĩa phải có một thời kỳ quá độ. Đó là thời kỳ đấu tranh giữa chủ nghĩa tư bản đã bị đánh bại và chủ nghĩa xã hội mới phát sinh. Kiểu quá độ của V.I. Lênin là quá độ toàn diện, gián tiếp. Vì từ các nước thuộc địa đi lên chủ nghĩa xã hội có xuất phát điểm thấp. - Đảng Cộng sản Việt Nam: Nhận thức của Đảng Cộng sản Việt Nam về thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội từ sau Đại hội VI đã cụ thể hơn. Chia thời kỳ quá độ thành nhiều chặng đường, nhiều khâu trung gian, nhiều bước quá độ; bắt đầu thời kỳ quá độ khi giai cấp công nhân và nhân dân lao động giành được chính quyền bắt tay xây dựng chế độ xã hội mới; nhiệm vụ trung tâm xuyên suốt thời kỳ quá độ là xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật của nền công nghiệp cho chủ nghĩa xã hội nhằm cải tạo nông nghiệp tức là công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn; độ dài thời kỳ quá độ tùy thuộc vào việc thực hiện nhiệm vụ trung tâm xuyên suốt thời kỳ quá độ; kết thúc thời kỳ quá độ khi xây dựng xong cơ sở vật chất kĩ thuật cho chủ nghĩa xã hội.
- 33. 33 Phấn đấu đếnnăm 2020 về cơ bản nước ta có nền công nghiệp phát triển theo hướng hiện đại. Đến giữa thế kỷ XXI nước ta có nền công nghiệp hiện đại theo định hướng xã hội chủ nghĩa. * Xung quanh vấn đề “bỏ qua” Chủ nghĩa Mác-Lênin cho rằng bỏ qua phải có sự giúp đỡ của các nước tiên tiến đi trước. Xung quanh vấn đề “bỏ qua” cần nhận thức đúng đắn và toàn diện đó là: Bỏ qua cái gì? Bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa tức là bỏ qua quan hệ sản xuất, kiến trúc thượng tầng. Bỏ qua như thế nào? Bỏ qua không có nghĩa là phủ định sạch trơn mà phải có tính kế thừa nghĩa là phải kế thừa sự phát triển khoa học công nghệ; lực lượng sản xuất; khoa học quản lý; cơ sở hạ tầng vì đây là những thành tựu của nhân loại giai cấp tư sản đã sử dụng trước. Bỏ qua được không? Từ thực tế tình hình trên cho phép chúng ta khẳng định Việt Nam đi lên chủ nghĩa xã hội là đi vào giai đoạn đầu của hình thái kinh tế - xã hội cộng sản chủ nghĩa là hoàn toàn phù hợp với bối cảnh thế giới và tình hình trong nước. * Về bối cảnh thế giới Xu thế toàn cầu hóa giúp cho các quốc gia, dân tộc xích lại gần nhau để chuyển giao công nghệ thực hiện công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước xây dựng cơ sở vật chất kĩ thuật cho chủ nghĩa xã hội. Xu thế hội nhập kinh tế quốc tế tạo điều kiện cho các quốc gia, dân tộc mở rộng quan hệ hợp tác kinh tế, thu hút đầu tư, tăng cường xuất nhập khẩu, tích lũy ngoại tệ, tăng nguồn vốn, nguồn dự trữ quốc gia. Vai trò ngày càng quan trọng của kinh tế tri thức biểu hiện trong từng sản phẩm, hàm lượng trí tuệ cao với những công nghệ hiện đại như công nghệ sinh học, công nghệ thông tin, công nghệ điện tử, công nghệ vật liệu mới giúp cho các nước đang phát triển ứng dụng trong quá trình rút ngắn dần khoảng cách giữa các quốc gia, dân tộc. Thời đại ngày nay vẫn là thời kỳ quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa xã hội.
- 34. 34 * Tình hìnhtrong nước Có Đảng Cộng sản Việt Nam lãnh đạo, có đường lối đúng; ý Đảng hợp lòng dân, dân tin Đảng. Có đội ngũ cán bộ tuyệt đối trung thành với mục tiêu lý tưởng của dân tộc, xứng đáng là đày tớ của nhân dân. Nhân dân Việt Nam đồng thuận một lòng, quyết tâm xây dựng một nước Việt Nam hòa bình, thống nhất, độc lập, dân chủ, giàu mạnh và văn minh trên con đường đi lên chủ nghĩa xã hội. Chúng ta có lợi thế so sánh về vị trí địa lý, địa hình, tài nguyên thiên nhiên. Đặc biệt là nguồn nhân lực trí tuệ cao thu hút đầu tư, chuyển giao công nghệ. 2.2. Đặc điểm và thực chất của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở nước ta Xuất phát điểm lên chủ nghĩa xã hội còn quá thấp, từ một nền nông nghiệp lạc hậu, sản xuất nhỏ là chính với lực lượng sản xuất thấp kém, quan hệ sản xuất manh mún, đại đa số là nông dân mang nặng tư tưởng nho giáo, phong kiến, tiểu nông. Hậu quả chiến tranh nặng nề, vừa khôi phục, hàn gắn vết thương chiến tranh, vừa phát triển kinh tế, vừa thực hiện chính sách xã hội. Các tệ nạn xã hội diễn biến phức tạp nhất là tệ quan liêu, tham nhũng làm mất lòng tin của dân đối với chế độ xã hội mới. Sự suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức lối sống của một bộ phận không nhỏ cán bộ, công chức là nguy cơ của một đảng cầm quyền. Chủ nghĩa đế quốc và âm mưu diễn biến hòa bình hòng xóa bỏ chủ nghĩa xã hội với các chiêu bài dân chủ, nhân quyền, tôn giáo, dân tộc...là lực cản cho quá trình phát triển của dân tộc. Từ sau thắng lợi của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp, Việt Nam tạm thời chia hai miền: Miền Nam tiếp tục cách mạng dân tộc dân chủ nhân dân; miền Bắc vừa bước vào thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội, vừa làm hậu phương lớn cho cách mạng miền Nam... Đảng ta xác định rõ: Đặc điểm lớn nhất của miền Bắc, xét về kinh tế, là từ nền sản xuất nhỏ, nông nghiệp lạc hậu, quá độ lên chủ nghĩa xã hội, bỏ qua giai đoạn phát triển tư bản chủ nghĩa. Những thành tựu của miền Bắc
- 35. 35 trong những nămchống Mỹ, cứu nước đã thực sự xứng đáng là hậu phương lớn của miền Nam và có vai trò quyết định nhất đến toàn bộ hai nhiệm vụ chiến lược của cách mạng cả nước: Giải phóng miền Nam, thống nhất Tổ quốc và xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc. Vận dụng những quan điểm cơ bản mà V.I.Lênin đã nêu ra về đặc điểm thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở “những nước tiểu nông”, Đảng ta và nhân dân ta đã có những thành quả bước đầu trong xây dựng chủ nghĩa xã hội, bảo vệ độc lập tự do của Tổ quốc. Nhưng khoảng thời gian 1975-1985, chúng ta đã phạm một số sai lầm, trong đó có biểu hiện chủ quan, nóng vội, giản đơn, nhất là về quản lý kinh tế: Đó là quá chú trọng hai thành phần kinh tế là quốc doanh và tập thể một cách hình thức, thực hiện quá lâu cơ chế tập trung quan liêu, hành chính bao cấp của Nhà nước; nhận thức chưa đúng quan điểm của V.I.Lênin, tư tưởng Hồ Chí Minh về nền kinh tế hàng hoá nhiều thành phần, kinh tế đan xen nhau,...trong thời kỳ quá độ, do đó đã biến chế độ sở hữu toàn dân và tập thể trở nên trừu tượng, hình thức bề ngoài, nhiều tư liệu sản xuất chung của xã hội, nhất là đất đai trở nên không có chủ cụ thể...Đó là một trong những nguyên nhân làm triệt tiêu các động lực, các tiềm năng của toàn dân ta, của đất nước ta và không phát huy hết nội lực, không tranh thủ được sự hợp tác quốc tế. Vì vậy, kinh tế - xã hội đã lâm vào trì trệ, khủng hoảng... Đại hội Đảng Cộng sản Việt Nam lần thứ VI đánh dấu sự mở đầu chính thức công cuộc đổi mới đất nước theo định hướng xã hội chủ nghĩa. Đảng ta xác định đúng đắn, bắt đầu từ đổi mới tư duy lý luận, nhất là tư duy kinh tế. Đổi mới toàn diện nhưng có trọng điểm đúng: Trên cơ sở ổn định, phát triển kinh tế, cải thiện từng bước đời sống nhân dân, đồng thời và từng bước đổi mới hệ thống chính trị để phát triển đất nước đúng định hướng xã hội chủ nghĩa. Chúng ta đã có nhận thức ngày càng rõ hơn về “thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội”, có thể thấy rõ những bước cụ thể hoá về phát triển “bỏ qua giai đoạn tư bản chủ nghĩa”. Đường lối đổi mới của Đảng ta đã khẳng định đó là “bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa”. Đến Đại hội IX, Đảng ta nhận thức rõ hơn nữa: “bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa, tức là bỏ qua việc xác lập vị trí thống trị của quan hệ sản xuất và kiến trúc thượng tầng tư bản chủ nghĩa nhưng tiếp thu, kế thừa những thành tựu mà nhân loại đã đạt được dưới chế độ tư bản chủ nghĩa, đặc biệt về khoa học và công nghệ để phát triển nhanh lực lượng sản xuất, xây dựng nền kinh tế hiện đại”.
- 36. 36 Cách 2: Tính tấtyếu của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội *Chủ nghĩa xã hội và chủ nghĩa tư bản khác nhau về bản chất: Chủ nghĩa tư bản được xây dựng dựa trên cơ sở tư hữu về tư liệu sản xuất,dựa trên chế độ áp bức và bóc lột.Chế độ xã hội chủ nghĩa được xây dựng trên cơ sở công hữu về tư liệu sản xuất chủ yếu,tồn tại dưới hai hình thức là nhà nước và tập thể;không còn giai cấp đối kháng,không còn tình trạng áp bức bóc lột.Muốn có xã hội như vậy cần có một thời kỳ lịch sử nhất định. *Chủ nghĩa xã hội được xây dựng trên nền sản xuất hiện đại công nghiệp có trình độ cao. Qúa trình phát triển của chủ nghĩa tư bản đã tạo ra cơ sở vật chất-kỹ thuật nhất định cho chủ nghĩa xã hội,nhưng muốn cho cơ sở vật chất-lỹ thuật đó phục vụ cho chủ nghĩa xã hội cần có thời gian tổ chức,sắp xếp lại. Đối với những nước chưa từng trải qua quá trình công nghiệp hóa tiến lên xã hội chủ nghĩa,thời kỳ quá độ cho công cuộc xây dựng cơ sở vật chất cho chủ nghĩa xã hội có thể fai kéo dài với nhiệm vụ trọng tâm của nó là tiến hành công nghiệp hóa xã hội chủ nghĩa. *Các quan hệ của chủ nghĩa xã hội không tự phát nảy sinh trong lòng xã hội tư bản chủ nghĩa,chúng là kết quả của quá trình xây dựng và cải tạo xã hội chủ nghĩa Sự phát triển của chủ nghĩa tư bản,dù đã ở trình độ cao cũng chỉ có thể tạo ra những điều kiện những tiền đề cho sự hình thành các quan hệ xã hội chủ nghĩa mới ,do vậy cũng cần có thời gian nhất định để xây dựng những mối quan hệ đó. *Công cuộc xây dựng xã hội chủ nghĩa là một công cuộc mới mẻ,khó khắn và phức tạp,phải có thời gian để giai cấpcông nhân từng bước làm quen với công việc đó. b.Đặc điểm thực chất của thời kỳ quá độ Trên lĩnh vực kinh tế:thời kỳ quá độ là thời kỳ tất yếu còn tồn tại nền kinh tế nhiều thành phần trong một hệ thống kinh tế quốc dân thống nhất.Những thành
- 37. 37 phần kinh tếnày vừa thống nhất lại vừa mâu thuẫn với nhau.Đây là thời kỳ nhằm giải quyết những mâu thuẫn giữa các thành phần kinh tế này. Trên lĩnh vực chính trị:Do kết cấu kinh tế của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội đa dạng,phức tạp,nên kết cấu giai cấp xã hội trong thời kỳ này cũng đa dạng,phức tạp.Thời kỳ này bao gồm:giai cấp công nhân,giai cấp nông dân,tầng lớp trí thức,tầng lớp tư sản.Các tầng lớp,giai cấp này vừa thống nhất vừa đấu tranh với nhau.Trong một giai cấp,tầng lớp cũng có nhiều bộ phận có trình độ,có ý thức khác nhau. Trên lĩnh vực tư tưởng-văn hóa:Trong thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội còn tồn tại nhiều yếu tố tư tưởng và văn hóa khác nhau.Bên cạnh tư tưởng xã hội chủ nghĩa còn tồn tại tư tưởng tư sản,tiểu tư sản,tâm lý tiểu nôn…Trên lĩnh vực văn hóa cũng tồn tại nhiều yếu tố văn hóa cũ mới,chúng thường xuyên đấu tranh với nhau. 20.Trình bày đặc trưng cơ bản của xã hội xã hội chủ nghĩa: a.Cơ sở vật chất-kỹ thuật của xã hội chủ nghĩa là nền đại công nghiệp: Mỗi chế độ xã hội đều có một cơ sở vật chất-kỹ thuật tương ứng của nó,phản ánh trình độ phát triển kinh tế-kỹ thuật của chế độ đó.Công cụ thủ công là đặc trưng cho cơ sở vật chất-kỹ thuật của các xã hội tiền tư bản chủ nghĩa .Nền đại công nghiệp cơ khí là cơ sở vckt cho chủ nghĩa tư bản.Chủ nghĩa xã hội nảy sinh với tính cách là một chế độ xã hội phủ định chế độ tư bản chủ nghĩa,do vậy cơ sở vckt của nó phải là nền sản xuất đại công nghiệp có trình độ cao hơn so với trình độ của xã hội tư bản chủ nghĩa. b.Chủ nghĩa xã hội xóa bỏ chế độ tư hữu tư bản chủ nghĩa,thiết lập chế độ công hữu về tư liệu sản xuất. Theo C.Mác và Ph.Ănghen,giai cấp vô sản phải từng bước đoạt lấy tư liệu sản xuất từ tay trong tay giai cấp tư sản,tập trung những tư liệu ấy vào trong tay nhà nước để phục vụ cho toàn xã hội.Do vậy chỉ đến xã hội xã hội chủ nghĩa thì quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa mới được xác lập đầy đủ.Tới thời kỳ này,tư liệu sản xuất còn tồn tại dưới hai hình thức là sở hữu toàn dân và sử hữu tập thể;người lao động làm chủ các tư liệu sản xuất của xã hội do đó không còn tình trạng bóc lột người.
- 38. 38 *Xã hội xãhội chủ nghĩa là một chế độ xã hội tạo ra được tổ chức lao động và kỷ luật lao động mới. Chế độ mới tạo điều kiện cho người lao động kết hợp hài hòa giữa lợi ích cá nhân,lợi ích tập thể và lợi ích toàn xã hội.Thời kỳ này xã hội chủ nghĩa cũng cố tạo ra cách tổ chức lao độg mới dựa trên tinh thần tự giác của nhân dân,dưới sự lãnh đạo của đảng cộng sản và quản lí thống nhất của nhà nước xã hội chủ nghĩa. *Xã hội xã hội chủ nghĩa là một chế độ xã hội thực hiện nguyên tắc phân phối theo lao động,coi đó là nguyên tắc cơ bản nhất Mỗi người lao động sẽ nhận được từ xã hội một số lượng sản phẩm tiêu dùng có giá trị tương đương với số lượng,chất lượng,chất lượng,hiệu quả lao động mà họ đã tạo ra cho xã hội,sau khi đã trừ đi một số khoản đóng góp cho xã hội. Ngoài ra người lao động còn được phân phối theo phúc lợi xã hội.Bằng thu thuế,những đóp góp khác cho xã hội,nhà nước xây dựng trường học,công viên,bệnh viện,đướng xá…Nguyên tắc phân phối này vừa phù hợp với trình độ phát triển kinh tế-xã hội trong xã hội chủ nghĩa,vừa thể hiện tính ưu việt của chủ nghĩa xã hội. *Nhà nước mang bản chất giai cấp công nhân,có tính nhân dân rộng rãi,tính dân tộc sâu sắc. Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang bản chất giai cấp công nhân vì nhà nước xã hội chủ nghĩa là cơ quan quyền lực tập trung của giai cấp công nhân và nhân dân lao động,đặt dưới sự lãnh đạo của Đảng cộng sản nhằm bảo vệ lợi ích cua giai caaso công nhân và nhân dân lao động. Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang tính nhân dân rộng rãi.Nhà nước này tập hợp đại biểu các tầng lớp nhân dân,nhằm bảo vệ những lợi ích của giai cấp công nhân,tạo điều kiện để nhân dân tham gia ngày càng nhiều vào công việc của nhà nước với tinh than tự quản. Nhà nước xã hội chủ nghĩa mang tính dân tộc sâu sắc.Giai cấp công nhân là người đại diện chân chính cho dân tộc,có những lợi ích cơ bản thống nhất với lợi ích của dân tộc.Nhà nước xã hội chủ nghĩa đoàn kết được các dân tộc,tạo nên sự bình đẳng về mọi mặt giữa các dân tộc cả trên pháp lý lẫn trong thực tiễn,đấu tranh bảo vệ
- 39. 39 những lợi íchchsnh đáng của dân tộc,nâng chúng lên ngang tầm với yêu cầu của thời đại. *Là xã hội đã thực hiện được sự giải phóng cong người khỏi ách áp bức,bóc lột;thực hiện bình đẳng xã hội,tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện. Mục tiêu cao nhất của xã hội chủ nghĩa là giải phóng con người khỏi ách áp bức,bóc lột về kinh tế;nô dịch về tinh thần,tạo điều kiện cho con người phát triển toàn diện.Xã hội xã hội chủ nghĩa đã xóa bỏ chế độ chiếm hữu tư nhân đối với tư liệu sản xuất,cùng với sự phát triên của lực lượng sản xuất đã thực hiện việc xóa vỏ đối kháng giai cấp,xóa bỏ bóc lột,con người có điều kiện phát triển tài năng,mang tài năng đó đóng góp cho xã hội;thực hiện được bình đẳn công bằng xã hội,trước hết là bình đẳng về địa vị của con người. 21. *Tính tất yếu của liên minh giai cấp công nhân với gia cấp nông dân trong cách mạng xã hội chủ nghĩa: V.I.Leenin chỉ rõ “Chuyên chính vô sản là một hình thức đặc biệt của liên minh giai cấp giữa giai cấp vô sản,đội tiên phong của những người lao động,với đông đảo những tầng lớp lao động không phải vô sản” V.I.Leenin cho rằng không thực hiện liên minh chặt chẽ với giai cấp nông dân và các tầng lớp khác thì giai cấp công nhân không thể giữ vững được chính quyền nhà nước. “Nguyên tắc cao nhấ của chuyên chính là duy trì khối liên minh giữa giai cấp vô sản và nôn dân đê giai cấp vô sản có thể giữ được vao trò lãnh đạo và chính quyền nhà nước”. *Nội dung và nguyên tắc cơ bản của liên minh giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và các tầng lớp lao động khác trong cách mạng xã hội chủ nghĩa: -Liên minh về chính trị giữa giai cấp công nhân với các giai cấp khác trong thời kỳ giành chính quyền là nhằm giành lấy chính quyền về tay giai cấp công nhân cùng với nhân dân lao động.Trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa xã hội,liên minh
- 40. 40 về chính trịgiữa giai cấp công nhân với các giai cấp khác là nhằm bảo vệ chính quyền nà nước từ trung ương đến cơ sở,cùngnhau bảo vệ chế độ xã hội chủ nghĩa.. Liên minh này trở thành cơ sở vững chắc cho nhà nước xã hội chủ nghĩa,tạo thành nòng cốt trong mặt trận dân tộc thống nhất,thực hiện khối liên minh rộng rãi với các tầng lớp khác. -Liên minh về kinh tế giữa giai cấp công nhân với giai cấp nông dân và các tầng lớp lao độg khác là một nội dung đặc biệt quan trọng.Thực hiện liên minh giữa hai giai cấp về mặt kinh tế phải đảm bảo lợi ích kinh tế công bằng cho cả hai bên.Hoạt động kinh tế phải vừa đảm bảo lợi ích của nhà nước,của xã hội,lại vừa phải thường xuyên quan tâm đến lợi ích kinh tế của nhân dân trong xã hội thì liên minh mới trở thành động lực to lớn thúc đẩy xã hội phát triển,ngược lại sẽ trở thành lực cản đối với sự phát triển của xã hội. Muốn thực hiện sự liên minh kinh tế này đảng,nhân dân và nhà nước phải thường xuyên quan tâm đến hệ thống chính sách phù hợp với nông dân,nông nghiệp và nông thôn. Tiến hành xây dựng chủ nghĩa xã hội không chỉ quan tâm tới liên minh giữa giai cấp công nhân,nông dân mà còn phải với tầng lớp trí thức. -Nội dung văn hóa,xã hội của liên minh giai cấp là một nội dung quan trọng bởi: +Công nhân,nông dân phải thường xuyên học tập,trau dồi tri thức thì mới đủ jhar năng duy trì,phát triển xã hội. +Chủ nghĩa xã hội mong muốn xây dựng một xã hội văn minh,nhân đạo điều đó chủ có thể xây dựng trên một nền văn hóa phát triển củ nhân dân +Nhân dân muốn tham gia quản lí nhà nước cần có một trình độ nhât định,am hiểu về chính sách,pháp luật của nhà nước. 22. *Khái niệm nền dân chủ xã hội chủ nghĩa: Thứ nhất:dân chủ là sản phẩm tiến hóa của lịch sử,là nhu cầu khách quan của con người.Với tư cách là quyền lực của nhân dân,dân chủ là sự phản ánh những giá trị
- 41. 41 nhân văn,là kếtquả của cuộc đấu tranh lâu dài của nhân dân chống lại của nhân dân chống lại áp bức,bóc lột,bất công. Thứ hai,dân chủ với tư cách là một phạm trù chin trị gắn với một giai cấp cầm quyền thì sẽ không có “dân chủ phi giai cấp”,“dân chủ chung chung”. Thứ 3,Theo V.I.Lenin,dân chủ còn có nghĩa là bình đẳng.Theo nghĩa này dân chủ được hiểu là một hệ tư tưởng phản ánh trình độ phát triển củ cá nhân và cộng động xã hội trong quá trình xã hội,chống áp bức,bóc lột,và nô dịch để tiến tới tự do,bình đẳng,bác ái. Khái quát về bản chất của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa như sau: a) Bản chất chính trị: Dưới sự lãnh đạo duy nhất của một đảng của giai cấp công nhân - đảng Mác-Lênin mà trên mọi lĩnh vực xã hội đều thực hiện quyền lực của nhân dân, thể hiện qua các quyền dân chủ, làm chủ, quyền con người, thoả mãn ngày càng cao hơn các nhu cầu và các lợi ích của nhân dân. Chủ nghĩa Mác-Lênin chỉ rõ: Bản chất chính trị của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa là sự lãnh đạo chính trị của giai cấp công nhân thông qua đảng của nó đối với toàn xã hội, nhưng không phải chỉ để thực hiện quyền lực và lợi ích riêng cho giai cấp công nhân, mà chủ yếu là để thực hiện quyền lực và lợi ích của toàn thể nhân dân, trong đó có giai cấp công nhân. Hồ Chí Minh cũng đã chỉ rõ: Trong chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa thì bao nhiêu quyền lực đều là của dân, bao nhiêu sức mạnh đều ở nơi dân, bao nhiêu lợi ích đều là vì dân... Chế độ dân chủ xã hội chủ nghĩa, nhà nước xã hội chủ nghĩa... do đó về thực chất là của nhân dân, do nhân dân vì nhân dân. Cuộc cách mạng xã hội chủ nghĩa, khác với các cuộc cách mạng trước đây là ở chỗ nó là cuộc cách mạng của số đông, vì lợi ích của số đông nhân dân. V.I. Lênin còn nhấn mạnh rằng:Dân chủ xã hội chủ nghĩa là chế độ mà nhân dân ngày càng tham gia nhiều vào công việc nhà nước. Với ý nghĩa đó, V.I. Lênin đã diễn đạt một cách khái quát về bản chất và mục tiêu của dân chủ xã hội chủ nghĩa rằng: đó là nền dân chủ “gấp triệu lần dân chủ tư sản”. Do vậy, dân chủ xã hội chủ nghĩa vừa có bản chất giai cấp công nhân, vừa có tính nhân dân rộng rãi và tính dân tộc sâu sắc. 23.
- 42. 42 b) Bản chấtkinh tế: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dựa trên chế độ công hữu về những tư liệu sản xuất chủ yếu của toàn xã hội đáp ứng sự phát triển ngày càng cao của lực lượng sản xuất dựa trên cơ sở khoa học -công nghệ hiện đại nhằm thoả mãn ngày càng cao những nhu cầu vật chất và tinh thần của toàn thể nhân dân lao động. Bản chất kinh tế đó chỉ được bộc lộ đầy đủ qua một quá trình ổn định chính trị, phát triển sản xuất và nâng cao đời sống của toàn xã hội, dưới sự lãnh đạo của đảng Mác-Lênin và quản lý, hướng dẫn, giúp đỡ... của nhà nước xã hội chủ nghĩa. Bản chất kinh tế của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa dù khác về bản chất kinh tế của các chế độ tư hữu, áp bức, bóc lột, bất công, nhưng cũng như toàn bộ nền kinh tế xã hội chủ nghĩa, nó không hình thành từ “hư vô” theo mong muốn của bất kỳ ai. Kinh tế xã hội chủ nghĩa cũng là sự kế thừa và phát triển mọi thành tựu nhân loại đã tạo ra trong lịch sử, đồng thời lọc bỏ những nhân tố lạc hậu, tiêu cực, kìm hãm... của các chế độ kinh tế trước đó, nhất là bản chất tư hữu, áp bức bóc lột, bất công... đối với đa số nhân dân. c) Bản chất tư tưởng - văn hoá: Nền dân chủ xã hội chủ nghĩa lấy hệ tư tưởng Mác- Lênin – hệ tư tưởng của giai cấp công nhân làm nền tảng, chủ đạo đối với mọi hình thái ý thức xã hội khác trong xã hội mới (như văn học nghệ thuật, giáo dục, đạo đức, lối sống, văn hoá, xã hội, tôn giáo v.v.). Đồng thời, dân chủ xã hội chủ nghĩa kế thừa, phát huy những tinh hoa văn hoá truyền thống các dân tộc; tiếp thu những giá trị tư tưởng - văn hoá, văn minh, tiến bộ xã hội... mà nhân loại đã tạo ra ở tất cả các quốc gia, dân tộc... Do đó, đời sống tư tưởng - văn hoá của nền dân chủ xã hội chủ nghĩa rất phong phú, đa dạng, toàn diện và ngày càng trở thành một nhân tố quan trọng hàng đầu, thành mục tiêu và động lực cho quá trình xây dựng chủ nghĩa xã hội. 23. *Khái niệm dân tộc: Thứ nhất:khái niệm dân tộc dùng để chỉ cộng đồng người cụ thê nào đó có những mối liên hệ chặt chẽ,bền vững,có sinh hoạt kinh tế chung,có ngôn ngữ chung của cộng đồng và sinh họt trong văn hóa có những nét đặc thù so với những cộng đồng
- 43. 43 khác;xuất hiện saucộng đồng bộ lạc,bộ tộc và thể hiện thành ý thưc tự giác của các thành viên trong cộng đồng đó. Thứ hai,dùng để chỉ một cộng đồng người ổ định,bền vững hợp thành nhân dân của một quốc gia,có lãnh thổ chung,có nền kinh tế thống nhất,quốc ngữ chung,có truyền thống văn hóa,truyền thống văn hóa,truyền thống đấu tranh chung trong quá trình dựng nước và giữ nước. *Nguyên tắc của chủ nghĩa Mac-Lenin trong việc giải quyết vấn đề dân tộc -Các dân tộc hoàn toàn bình đẳng Quyền bình đẳng giữa các dân tộc là quyền thiêng liêng của các dân tộc.Tất cả các dân tộc,dù đông người,có trình độ phát triển cao hay thấp đều có quyền lợi và nghĩa vụ như nhau,không có đặc quyền,đặc lợi về kinh tế,chính trị,văn hóa,ngôn ngữ cho bất kỳ dân tộc nào. Trong một quốc gia có nhiều dân tộc,quyền bình đẳng giữa các dân tộc phải được nhà nước tôn trọng và thực hiện trong cả chính sách lẫn thực tế,trong đó sự khắc phục tình trạng chênh lệch về trình độ văn hóa,lịch sử để lại có ỹ nghĩa quan trọng. -Các dân tộc được quyền tự quyết Quyền dân tộc tự quyết là quyền làm chủ của mỗi dân tộc,quyền tự quyết định con đường con đường phát triển kinh tế,chính trị-xã hội của dân tộc mình.Quyền dân tộc tự quyết bao gồm quyền tự do phân lập thành cộng đồng quốc gia dân tộc độc lập và quyền tự nguyện liên hiệp lại với các dân tộc khác trên cơ sở bình đẳng. -Liên hiệp công nhân tất cả các dân tộc Tư tưởng này thể hiện bản chất quốc tế của giai cấp công nhân,phong trào công nhân và phản ánh tính thống nhất giữa sự nghiệp giải phóng dân tộc với giải phóng giai cấp. Đoàn kết giai cấp công nhân các dân tộc có ý nghĩa lớn lao đối với sự nghiệp giải phóng dân tộc.Nó có vai trò quyết định đến việc xem xét,thực hiện quyền bình đẳng dân tộc và quyền tự quyết.Đồng thời,đây cũng là yếu tố tạo nên sức mạnh đảm bảo cho thẳng lợi của giai cấp công nhân và các dân tộc bị áp bức trong cuộc đấu tranh chống chủ nghĩa đế quốc.
- 44. 44 24. *Trình bày kháiniệm tôn giáo Tôn giáo là một hiện tượng xã hội ra đời rất sớm trong lịch sử nhân loại và tồn tại phổ biến ở hầu hết các cộng đồng người trong lịch sử hàng ngàn năm qua.Nói chung,bất cứ tôn giáo nào,với hình thái phát triển đầu đủ của nó,cũng đều bao gồm:ý thức tôn giáo và hệ thống tôn giáo cùng với những hoạt động mang tính chất nghi thức tín ngưỡng của nó. *Những nguyên nhân tồn tại của vấn đề tôn giáo trong quá trình xây dựng chủ nghĩa Mac-Lenin -Nguyên nhân nhận thức: Trong tiến trình xây dựng chủ nghĩa xã hội và trong xã hội xã hội chủ nghĩa vẫn còn nhiều hiện tượng tự nhiên,xã hội và của con người mà khoa học vẫn chưa lí giải được,trong khi đó trình độ dân trí lại vẫn chưa thực sự được nâng cao.Do đó,một bộ phận nhân dân đã tìm đến sự che chở,an ủi của sức mạnh siêu nhiên. -Nguyên nhân kinh tế: Trong tiến trình xây dựng xã hội chủ nghĩa,nền kinh tế vẫn còn tồn tại nhiều thành phần với những lợi ích khác nhau của các giai cấp,tầng lớp xã hội.Trong đời sống xã hội sự bất bình đẳng về kinh tế,chính trị,văn hóa vẫn còn tồn tại.Do đó những yếu tố may rủi,ngẫu nhiên vẫn tác động vào con người khiến con người thụ động,cậy mong vào sự trợ giúp của thần linh. -Nguyên nhân tâm lí Tín ngưỡng,tôn giáo đã tồn tại lâu đời trở thành niềm tin,lối sống,phong tục,tập quán,tình cảm của một bộ phận đông đảo của quần chúng nhân dân nhiều thế hệ.Mặc dù trong quá trình xây dựng xã hội chủ nghĩa đã có những biến đổi về mặt kinh tế,chính trị,xã hội tuy nhiên tôn giáo vẫn không thể biến đổi ngay cùng lúc đó được. -Nguyên nhân chin trị,xã hội Xét về mặt giá trị,có những nguyên tắc của tôn giáo phù hợp với chủ nghĩa xã hội,phù hợp với đường lối chủ trương,chính saschc ủa xã hội chủ nghĩa.Đó là
- 45. 45 những giá trịđạo đức,văn hóa,tinh thần nhân đạo,hướng thiện…đáp ứng được nhu cầu của một bộ phận quần chúng nhân dân. -Nguyên nhân văn hóa Trong thực tế sinh hoạt văn hóa xã hội,sinh hoạt tín ngưỡng tôn giáo đã đáp ứng được phần nào nhu cầu văn hóa tinh thần của cộng đồng xã hội và trong một mức độ nhất định,có ý nghĩa giáo dục,ý thưc,cộng đồng,phong cách lối sống của mỗi cá nhân trong cộng đồng. 25.Các nguyên tắc cơ bản trong việc giải quyết vấn đề tôn giáo của chủ nghĩa Mác- Lênin Một là,khắc phục dần những ảnh hưởng tiêu cực của tôn giáo trong đời sống xã hội phải gắn liền với quá trình cải tạo xã hội cũ,xâu dựng xã hội mới.Đó là yêu cầu khách quan của sự nghiệp xây dựng xã hội chủ nghĩa. Hai là,khi tín ngưỡng tôn giáo còn là nhu cầu tinh thần của một bộ phận nhân dân thì nhà nước xã hội chủ nghĩa phải tôn trọng và bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của mọi công dân.Công dân có tôn giáo hay không có tôn giáo đều được bình đẳng trước pháp luật,đều có quyền tự do tín ngưỡng và không tín ngưỡng của nhân dân. Ba là,thực hiện đoàn kết những người có tôn giáo và những người không tôn giáo,đoàn kết các tôn giáo,đoàn kết toàn dân tộc xây dựng và bảo vệ đất nước.Nghiêm cấm hành vi chia rẽ cộng đồng vì lý do tín ngưỡng hay tôn giáo. Bốn là,phân biệt rõ hai mặt chin trị và tư tưởng trong vấn đề tôn giáo.Mặt tư tưởng thể hiện sự tín ngưỡng trong tôn giáo.Trong qua trình xây dựng chủ nghĩa xã hội,khắc phục mặt này là làm việc thường xuyên,lâu dài.Mặt chính trị là sự lợi dụng tôn giáo của những phần tử phản động nhằm chống lại sư nghiệp cách mạng,sự nghiệp xây dựng chủ nghĩa xã hội. Năm là,phải có quan điểm lịch sử-cụ thể khi giải quyết vấn đề tôn giáo.Trong mỗi thời kỳ khác nhau,vai trò và sự tác độngcủa từng tôn giáo với đời sống xã hội cũng khác nhau.Quan điểm,thái độ của các giáo hội,giáo sĩ,giáo dân về các lĩnh vực,các vấn đề của xã hội có sự khác biệt.Nhà nước xã hội chủ nghĩa cần có quan điểm và
- 46. 46 phương thức ứngxử phù hợp với từng trường hợp cụ thể khi giải quyết các vấn đề tôn giáo. 4. -Tiền là sản vật cuối cùng của hàng hóa đồng thời cũng là hình thức biểu hiện đầu tiên của tư bản,bản thân tiền không phải là tư bản. -Tiền trong lưu thông hàng hóa giản đơn vận động theo công thức:H-T-H(1),còn tiền được coi là tư bản thì vận động theo công thức:T-H-T(2).Sự giống và khác nhau giữa hai công thức đó là: -Giống nhau: *Đều do hai yếu tố cấu thành nên là hàng và tiền *Đều biểu hiện kinh tế giữa người mua và người bán khác nhau -Khác nhau: *Lưu thông hàng hóa giản đơn bắt đầu bằng hành vi bán(H-T) và hành vi mua (T- H),điểm xuất phát và kết thúc đều là hàng hóa,tiền chỉ đóng vai trò trung gian nhưng mục đích là sử dụng. *Ngược lại lưu thông tư bản bắt đầu bằng hành vi mua (T-H) và kết thúc bằng hành vi bán (H-T),tiền vừa là điểm bắt đầu vừa là điểm xuất phát còn hàng hóa chỉ là trung gian. Tiền chỉ là tư bản khi đem lại giá trị thặng dư cho tư bản. -Công thức T-H-T’ với T’=T+m là công thức chung của tư bản.Điểm khác biệt lớn nhất giữa (1) và (2) là sự lớn lên của đồng tiền.