Απόψεις μαθητών για την εθνική τους ταυτότητα

1. Γιαβρίμης Π., Τσαγκάτος Ε., Πολυχρόνη Α.
Απόψεις μαθητών υποχρεωτικής
εκπαίδευσης για την εθνική τους
ταυτότητα
Συνέδριο Νέος Παιδαγωγός
Αθήνα, 3/5/2014

2. Ειζαγωγή- Η έμμοια ηης Τασηόηηηας
 Σύμθςκα με ημκ θιαζζηθό μνηζμό, ε ηαοηόηεηα ζπεηίδεηαη με μηα
ζπεηηθά ζηαζενή άπμρε γηα ημ νόιμ, ηηξ ακηηιήρεηξ θαη ηηξ
πνμζδμθίεξ πμο έπμομε γηα ημκ εαοηό μαξ (Kowert &
Legro, 1996: 453).
 Η ηαοηόηεηα ακαπηύζζεηαη θαηά ηεκ εθεβηθή ειηθία.
 Ακαθένεηαη ηόζμ ζε άημμα (πνμζςπηθή ηαοηόηεηα) όζμ θαη ζε
ζοιιμγηθόηεηεξ (θμηκςκηθή ηαοηόηεηα).
 Η ζεςνία ηεξ θμηκςκηθήξ ηαοηόηεηαξ πμο δηαηύπςζακ μη Tajfel
& Turner (1979) θαηαδεηθκύεη ςξ θεκηνηθή πανάμεηνμ γηα ηε
δηαμόνθςζε ηεξ θμηκςκηθήξ ηαοηόηεηαξ ηεκ ακηηδηαζημιή ηεξ
αοηό-εηθόκαξ πμο μη έζς-μμάδεξ πνμζθένμοκ ζημ άημμμ με ηηξ
ακηίζημηπεξ ηςκ έλς-μμάδςκ.
 Η μεηάβαζε από ηεκ αημμηθή (πνμζςπηθή) ηαοηόηεηα ζηεκ
θμηκςκηθή πναγμαημπμηείηαη μέζα από ηε δηαδηθαζία ηεξ
αιιειεπίδναζεξ.

3. Γηα κα δηενεοκεζεί ε ηαοηόηεηα ζα πνέπεη κα ελεηαζημύκ ηα
πμιηηηζηηθά παναθηενηζηηθά πμο αθμνμύκ ηε θοιή, ηεκ
ηάλε, ηεκ εζκηθόηεηα, ημ θύιμ, ηε ζελμοαιηθόηεηα, ηεκ
ηζαγέκεηα θαη άιιεξ θμηκςκηθέξ θαηεγμνίεξ (Alcoff &
Mendieta, 2003).
Η δοκαμηθή μμνθή ηεξ ηαοηόηεηαξ είκαη μηα ζεςνεηηθή πνμζέγγηζε
πμο ηαοηίδεηαη πενηζζόηενμ με ηεκ μεηακεςηενηθή
επμπή, πενηθιείεη ζημηπεία απμδόμεζεξ ημο
παναδμζηαθμύ, ενμεκεοηηθήξ ακάιοζεξ ηςκ θμηκςκηθώκ
θαηκμμέκςκ θαη ηεκ αιιμηςηηθή εηζαγςγή ηεξ ρεθηαθήξ
ηεπκμιμγίαξ (Hogg & Abrams, 1988: 2).
Ειζαγωγή- Η έμμοια ηης
Τασηόηηηας

4.  Γίκαη μηα ζομβμιηθή θαηαζθεοή.
 Η εζκηθή ηαοηόηεηα ακαθένεηαη ζε έκα θμηκό γεςγναθηθό-ηζημνηθό
πώνμ, ζε θμηκέξ πνμγμκηθέξ παναδόζεηξ θαη ηζημνηθέξ μκήμεξ, ζε
έκακ θμηκό πμιηηηζμό, ζε θμηκέξ οπμπνεώζεηξ θαη δηθαηώμαηα
(Smith, 1991:14), θαζώξ θαη ζε μηα ζοιιμγηθή απμηύπςζε ηεξ
οπμθεημεκηθόηεηαξ ημο «ακήθεηκ» ζε έκα έζκμξ, έπμκηαξ θμηκή
γιώζζα, ζνεζθεία, ήζε, παναδόζεηξ, ηζημνία (Γθόημβμξ, 2002).
 Πνμζθένεη ζηα μέιε ηςκ ζύγπνμκςκ θμηκςκηώκ μηα κέα βάζε γηα
ηεκ επίηεολε ηεξ «θακηαζηαθήξ θμηκόηεηαξ» ημο έζκμοξ πμο
ζηενίδεηαη ζηεκ ύπανλε θμηκώκ πμιηηηζμηθώκ ζημηπείςκ (Anderson,
1991).
 Αοηό πμο θάκεη ηεκ εζκηθή ηαοηόηεηα κα δηαθένεη από ηηξ άιιεξ
θμηκςκηθέξ ηαοηόηεηεξ είκαη ε ηζημνηθή ηεξ δηάζηαζε (Hall,
1997:183).
 Η εζκηθή ηαοηόηεηα ήνζε κα ακηηθαηαζηήζεη ημ θεκό πμο
δεμημύνγεζε ε θαηάιοζε ηεξ παναδμζηαθήξ μμνθήξ θμηκςκηθήξ
μνγάκςζεξ, ζηεκ μπμία ε ζνεζθεία είπε ημ θεκηνηθό νόιμ.
Εθμική Τασηόηηηα

5.  Τα γεκεαιμγηθά, γιςζζηθά, ζνεζθεοηηθά θαη πμιηηηζμηθά
παναθηενηζηηθά απμηειμύκ ηα βαζηθά ζεμεία ακαθμνάξ γηα ηε
δηαθμνμπμίεζε ημο «εμείξ» από ημοξ «άιιμοξ» (Hall, 1997.
Τνηακηαθοιιίδμο, 1998:492. Vermeulen & Pels, 1984),
πνμβάιιμκηαξ ηεκ μμμημγέκεηα θαη ηεκ ηζημνηθή ζοκέπεηα ηεξ
εζκμηηθήξ μμάδαξ (Αβδειά, 1997:33).
 Η εζκηθή ηαοηόηεηα θαηαζθεοάδεηαη θονίςξ μέζς ημο ιόγμο, όμςξ
μπμνεί κα εκηζποζεί θαη με πμιηηηζμηθά ζημηπεία (ηειεημονγηθέξ
ζομπενηθμνέξ θ.ά.), εκώ ε πνήζε γιςζζηθώκ ηδηςμάηςκ αλημπμηείηαη
ςξ ζύμβμιμ ηεξ εζκηθήξ ηαοηόηεηαξ (Hall, 1997:184).
 Σηεκ παηδηθή ειηθία, ε εζκηθή ηαοηόηεηα δηαμμνθώκεηαη μέζα από
βηςμαηηθέξ εμπεηνίεξ θαη ακαπαναζηάζεηξ. Καηά ηεκ πνώημε παηδηθή
ειηθία, ηα παηδηά δεκ έπμοκ αθόμα θαμία επίγκςζε ηεξ έκκμηαξ ηςκ
ηαοημηήηςκ αιιά ε γκώζε γηα ηεκ ύπανλε ηεξ εζκηθήξ μμάδαξ είκαη
θάηη πμο ζα δηενεοκεζεί εμπεηνηθά.
Εθμική Τασηόηηηα

6.  Κμηκή θαηαγςγή, πμιηηηζηηθή θιενμκμμηά, ζνεζθεία, ζοκέπεηα,
μμμημγέκεηα, ακςηενόηεηα, θηιμπαηνία, γεκκαηόηεηα.
 Ακαπηύπζεθε ζε έκα πιέγμα ζπέζεςκ ακάμεζα: α) ζηεκ θαηαζθεοή
θαη ακηίιερε γηα ηεκ εζκηθή θαη ηεκ Γονςπασθή ηαοηόηεηα, β) ζηε
κεςηενηθόηεηα θαη ηεκ πανάδμζε, πμο είπε ςξ απμηέιεζμα μηα
ηδεμιμγηθά ζογθεπομέκε έκκμηα ημο όνμο «Γιιεκμ-πνηζηηακηζμόξ»
θαη γ) ζηε ζέζε ηεξ πώναξ ζημ ζηαονμδνόμη, ηόζμ γεςγναθηθά όζμ
θαη πμιηηηζμηθά, μεηαλύ Ακαημιήξ θαη Δύζεξ.
 Χαναθηενίδεηαη ςξ «θιεηζηή» ή «ακειαζηηθή» (Σηναημοδάθε,
2005), έπμκηαξ μηα αμοκηηθή μμνθή, ε μπμία έπεη δηαπμηίζεη όια ηα
ζπμιηθά βηβιία.
 Η εζκηθή ζοκείδεζε ζοκδέεηαη άμεζα με ημ μαθνμπνόκημ Γιιεκηθό
πκεύμα.
 Κμηκςκηθμί ζεζμμί (δίθηοα), όπςξ ε μηθμγέκεηα, ημ ζπμιείμ, μη θίιμη
θαη ηα ΜΜΓ ζομβάιιμοκ ζηε δηαμόνθςζε ηεξ εζκηθήξ ηαοηόηεηαξ,
έπμκηαξ πμιιέξ θμνέξ ακηίννμπμοξ πνμζακαημιηζμμύξ πμο
ακαδύμκηαη μέζα από ηα ζηενεόηοπα θαη ηηξ πνμθαηαιήρεηξ.
Η εθνική ταυτότητα των Ελλήνων

7. Σθμπόξ ηεξ πανμύζαξ ενγαζίαξ είκαη κα δηενεοκεζμύκ
πηοπέξ ηεξ εζκηθήξ ηαοηόηεηαξ ηςκ Γιιήκςκ
μαζεηώκ Δεμμηηθμύ ζπμιείμο θαη ηε ζοζπέηηζή ημοξ
με ημ ζοκαίζζεμα θαηαγςγήξ θαη ηε δηαηήνεζε
πμιηηηζμηθώκ ζημηπείςκ.
Σκοπός

8.  Πιεζοζμόξ ακαθμνάξ: μ ζοκμιηθόξ πιεζοζμόξ ηςκ μαζεηώκ
πμο θμηημύκ ζηε ΣΤ΄ ηάλε ηςκ δεμμηηθώκ ζπμιείςκ θαη ζηεκ Α΄
θαη Β΄ γομκαζίμο ημο δήμμο Χίμο.
 Σοκμιηθά, από ημοξ 1536 μαζεηέξ, με ηεκ εθανμμγή ηεξ θαηά
ζηνώμαηα δεηγμαημιερίαξ απεοζοκζήθαμε ζε 327 μαζεηέξ. Από
αοημύξ μη 60 (36,1%) πνμένπμκηακ από ηε ΣΤ΄ ηάλε, μη 52 από
ηεκ Α΄ γομκαζίμο (31,3%) θαη μη 54 από ηε Β΄ γομκαζίμο
(32,5%). Οη 169 (51,7%) είκαη αγόνηα θαη μη 158 (48,3%)
θμνίηζηα.
Δείγμα

9.  Γνςηεμαημιόγημ ηεξ Phinney (1992), (Multigroup Ethnic
Identity Measure - ΜΓΙΜ).
 Απμηειείηαη από 12 ενςηήζεηξ.
 Τμ ΜΓΙΜ δεμημονγήζεθε πνμθεημέκμο κα μεηνήζεη ηε
δηαδηθαζία ηεξ ακάπηολεξ ηεξ εζκηθήξ ηαοηόηεηαξ ζε
εθήβμοξ (12 εηώκ θαη άκς) θαη κεανμύξ εκήιηθεξ.
 Γνςηήζεηξ: Καηακεμήζεθακ ζε δομ ζεμαηηθέξ: α)
Δεμμγναθηθά Χαναθηενηζηηθά
(Φύιμ, Ηιηθία, Γζκηθόηεηα, Τάλε, Σπμιηθή
επίδμζε, Μμνθςηηθό επίπεδμ γμκέςκ) β) Γνςηήζεηξ ημο
ενςηεμαημιμγίμο ΜΓΙΜ (12). Σηεκ ένεοκά μαξ έγηκε
πνήζε ηςκ δύμ παναγόκηςκ ημο ενςηεμαημιμγίμο ΜΓΙΜ
(Γλενεύκεζε / Δέζμεοζε).
 Η αλημπηζηία γηα ημοξ δύμ πανάγμκηεξ ημο ΜΓΙΜ ήηακ γηα
ημκ πανάγμκηα ηεξ Γλενεύκεζεξ Cronbach a=0,60.8 θαη
γηα ημκ πανάγμκηα ηεξ Δέζμεοζεξ Cronbach a=0,74.1.
Εργαλείο έρευνας

10. Έγηκε μμαδμπμίεζε ηςκ μαζεηώκ με βάζε ημοξ πανάγμκηεξ
«Γλενεύκεζε – Δέζμεοζε» με ηεκ μέζμδμ ηεξ ακάιοζεξ ζοζηάδςκ. Από
ηεκ «αμάλσζη «ζσζηάδωμ» δηαπηζηώκμομε όηη μη ηέζζενηξ
«μμάδεξ» πμο δεμημονγήζεθακ έπμοκ ηα παναθάης παναθηενηζηηθά:
α) Η πνώηε (Καηακηημέμη ηασηόηηηα) παναθηενίδεηαη από ορειή
ελενεύκεζε θαη δέζμεοζε ζηεκ εζκηθή ημο ηαοηόηεηα, β) ε δεύηενε
(Σύγτσζη) παναθηενίδεηαη από παμειή ελενεύκεζε θαη δέζμεοζε
ζηεκ εζκηθή ημο ηαοηόηεηα, γ) ε ηνίηε (Μοραηόριοσμ)
παναθηενίδεηαη από ορειή ελενεύκεζε θαη παμειή δέζμεοζε ζηεκ
εζκηθή ημο ηαοηόηεηα θαη δ) ε ηέηανηε (Δοηή ηασηόηηηα)
παναθηενίδεηαη από παμειή ελενεύκεζε θαη ορειή δέζμεοζε ζηεκ
εζκηθή ημο ηαοηόηεηα.
Καηαθηεμέκε ηαοηόηεηα: 135 άημμα (41,3 %), Σύγποζε: 35 άημμα
(10,7 %), Μμναηόνημομ: 131 άημμα (40,1 %) θαη Δμηή ηαοηόηεηα: 26
άημμα (8,0 %). Τα περιζζόηερα άηομα ηοσ δείγμαηος βρίζκομηαι
ζηη διαδικαζία ηοσ Μοραηόριοσμ και ζηημ Καηακηημέμη
ηασηόηηηα.
Ευρήματα

11.  Οη δηάθμνεξ ηαοηόηεηεξ ζπεηίδμκηαη με κμεμαημδόηεζε ηςκ
ζοκαηζζεμάηςκ ηςκ αηόμςκ ζε ζπέζε με ηεκ θαηαγςγή θαη ημ
πμιηηηζηηθό οπόβαζνμ ημοξ («Νηώζς θαιά πμο θαηάγμμαη από αοηή
ηε πώνα θαη έπς αοηό ημ πμιηηηζηηθό οπόβαζνμ»).
Τα άημμα με ηεκ ηαοηόηεηα «Σύγποζε» αμθηηαιακηεύμκηαη ζε πμζμζηό 34,3%. Όιεξ μη
οπόιμηπεξ μμάδεξ, ζε ζπέζε με ηεκ ηαοηόηεηά ημοξ, θομαίκμκηαη ακάμεζα ζηα δύμ
άθνα ηθακμπμίεζεξ πμο μνημζεημύκ μη πνμεγμύμεκεξ μμάδεξ ηαοημηήηςκ θαη ηα άημμα
με «Μμναηόνημομ» ηαοηόηεηα ηείκμοκ κα είκαη πημ εοπανηζηεμέκα.
 Οη δηάθμνεξ ηαοηόηεηεξ ζπεηίδμκηαη με πνήζε ζημηπείςκ από ημ
πμιηηηζηηθό οπόβαζνμ ηεξ πώναξ ημοξ («Μμο ανέζεη κα
πνεζημμπμηώ ζημηπεία ηεξ πώναξ θαηαγςγήξ μμο»).
Τα άημμα με ηεκ ηαοηόηεηα «Σύγποζε» αμθηηαιακηεύμκηαη ζε πμζμζηό 22,9% θάηη
πμο δεκ εθθνάδεηαη από θαμία άιιε μμάδα ζε αοηό ημ μέγεζμξ. Όια ηα άημμα με
«Καηαθηεμέκε» ηαοηόηεηα ημκίδμοκ ηεκ απόιοηε ζπεδόκ ηθακμπμίεζή ημοξ από
ηεκ θαηαγςγή θαη ημ πμιηηηζηηθό ημοξ οπόβαζνμ. Γπίζεξ, ηα άημμα με «Δμηή»
ηαοηόηεηα ηείκμοκ κα μεκ θάκμοκ πνήζε ηςκ ζημηπείςκ ηεξ πώναξ ημοξ με ημκ
ίδημ ηνόπμ όπςξ μη οπόιμηπεξ μμάδεξ.
Ευρήματα

12.  Η εζκηθή ηαοηόηεηα απμηειεί θμμμάηη ηεξ θμηκςκηθήξ ηαοηόηεηαξ.
 Οη μαζεηέξ με ηαοηόηεηα ζε ζύγποζε θαη ζε μμναηόνημομ είκαη ζε μηα
δηαδηθαζία μεηάβαζεξ, όπμο πνμζπαζμύκ κα ζοκδοάζμοκ δηαθμνεηηθέξ
πμιηηηζμηθέξ αθεγήζεηξ, αλίεξ θαη δεζμεύζεηξ, θαζμνίδμκηαξ ηηξ ζηάζεηξ
ημοξ θαη ηηξ δηαζέζεηξ ημοξ ζε ζπέζε μ’ αοηά. Γη’ αοηό ε ζοζπέηηζή ημοξ
με ηα ζοκαηζζήμαηά ημοξ γηα ηε πώνα θαηαγςγήξ ημοξ έπεη
δηαθομάκζεηξ. Αοηή ε δηαδηθαζία απμηειεί θαη μένμξ ηεξ ηθακόηεηαξ ηςκ
αηόμςκ κα ζηέθμκηαη ακαζημπαζηηθά απέκακηη ζηεκ ηαοηόηεηά ημοξ. Οη
μαζεηέξ με θαηαθηεμέκε θαη με δμηή ηαοηόηεηα βνίζθμκηαη ζε έκα
μεηαγεκέζηενμ ζηάδημ δεμημονγίαξ ηεξ ηαοηόηεηάξ ημοξ, έπμοκ
απμθνοζηαιιώζεη ηε ζηάζε ημοξ απέκακηη ζηα δηάθμνα πμιηηηζμηθά
ζημηπεία ημο πενηβάιιμκηόξ ημοξ θαη μη απόρεηξ ημοξ παναθηενίδμκηαη
από μηα μεγαιύηενε ζηαζενόηεηα.
 Η αμθηζομία (Καηεθηεμέκε, Σύγποζεξ, Μμναηόνημομ, Δμηή) πμο
ακαδύεηαη ζηε δηαμόνθςζε ηεξ εζκηθήξ ηαοηόηεηαξ είκαη δειςηηθή ηεξ
επηπμιηηηζμηθήξ ώζμςζεξ πμο εκοπάνπεη αιιά θαη ηεξ πνμζπάζεηαξ
εκανμόκηζεξ ακηηθνμοόμεκςκ πμιηηηζμηθώκ ζημηπείςκ θαη ηεξ
ελαζθάιηζεξ, ζε έκα μεγάιμ βαζμό, ηεξ ροπηθήξ ηζμννμπίαξ ημο αηόμμο
(Phinney et al., 2001).
Συζήτηση