Παρουσίαση βασισμένη στο έργο του Χρήστου Δ. Αντωνίου για τον Σεφέρη, εμπλουτισμένη από κείμενα του ημερολογίου του και αναγνώσεις.

1. Ο Σεφέρης και ο Β Παγκόσμιος
πόλεμος
ΕΣΠΕΡΙΝΟ ΛΥΚΕΙΟ ΛΑΥΡΙΟΥ

2. Ο Σεφέρης ήταν διπλωμάτης (ως Γ. Σεφεριάδης)
και ποιητής

3. Είχε
προβλέψει τον
πόλεμο: στα
ποιήματά του
διαφαίνεται η
ανησυχία του
και ο πόνος
για αυτό που
έρχεται
Με τους καινούριους ροδαμούς
οι γέροντες αστόχησαν
κι όλα τα παραδώσανε
αγγόνια και δισέγγονα
και τα χωράφια τα βαθιά
και τα βουνά τα πράσινα
και την αγάπη και το βιος
τη σπλάχνιση και τη σκεπή
και ποταμούς και θάλασσα·
(Ημερολόγιο καταστρώματος Α, Άνοιξη μ.Χ)

4. Ο Σεφέρης πριν
τον πόλεμο
• Την άνοιξη του 1938 όταν
επιστρέφει από την Κορυτσά, όπου
υπηρετούσε ως Πρόξενος,
απογοητεύεται από την πνευματική
υποβάθμιση του τόπου.
• Στην Ελλάδα κυριαρχεί ο φασίζων
εθνοκεντρισμός. Καίγονται βιβλία
στα Προπύλαια του
Καποδιστριακού Πανεπιστημίου,
επιβάλλεται λογοκρισία,
εξορίζονται οι πολιτικοί αντίπαλοι.

5. Ο γυρισμός του ξενιτεμένου ( Ημερολόγιο
καταστρώματος Α, 1940)

6. Ας
κοιτάξουμε
μέσα στο
ποίημα
Τι νομίζετε πως θέλει να
επισημάνει ο Σεφέρης;
Ποιοι είναι, κατά τη γνώμη σας,
αυτοί που συνομιλούν;
Ποιο συναίσθημα σας
δημιουργεί η τελευταία στροφή;

7. Ο γυρισμός του ξενιτεμένου
Πρόκειται για ένα διάλογο που γίνεται μέσα στο ποίημα ανάμεσα σ’ ένα άνθρωπο
(συμφεροντολόγο, υπάκουο και γεμάτο αυταπάτες) και στον ίδιο τον ποιητή, στην
ηθική και πολιτική του συνείδηση.
Ο πρώτος προσπαθεί να τον καθησυχάσει, για αυτό και στο ποίημα επίμονα
επαναλαμβάνεται: «Σιγά σιγά θα συνηθίσεις»
Το ποίημα τελειώνει αποκαλύπτοντας τη σκληρή μεταξική πραγματικότητα:
–Πια δεν ακούω τσιμουδιά/βούλιαξε κι ο στερνός μου φίλος/παράξενο πώς
χαμηλώνουν/ όλα τριγύρω κάθε τόσο./
Εδώ διαβαίνουν και θερίζουν/ χιλιάδες άρματα δρεπανηφόρα.

8. Πριν τον πόλεμο: η αντιγερμανική
δραστηριότητα του Σεφέρη
• Στις 10 Σεπτεμβρίου του ‘40, ο αρχηγός της Υπηρεσίας Ασφαλείας και της
πολιτικής αστυνομίας του Γ’ Ράιχ γράφει για τον Σεφέρη: Ο Σεφεριάδης μπορεί
να θεωρείται σαν ο κύριος υπεύθυνος μιας εχθρικής προς τη Γερμανία κι επομένως
φιλοαγγλικής στάσης του ελληνικού Τύπου. Είναι αυτός που υποκινεί (και υποδαυλίζει)
όλες τις απαγορεύσεις και κατασχέσεις γερμανικών εφημερίδων, άρθρων, ανακοινώσεων
και βιβλίων από την πλευρά του Υπουργείου Τύπου. Προς αυτή την κατεύθυνση
επηρεάζει και τον υπουργό Τύπου κ. Νικολούδη.(…) Θα πρέπει να θεωρείται δεδομένο
πως εξουδετέρωση του Σεφεριάδη θα εξασφάλιζε μια ουσιαστικά φιλικότερη στάση του
ελληνικού Τύπου απέναντι στις γερμανικές επιδιώξεις (ΝΕΑ, 28 Φεβρουαρίου, 1988).

9. Πριν τον πόλεμο: Η θέση του για την κατάσταση
στην Ευρώπη
• Η Ευρώπη δυσλειτουργεί: από τη μια, τα ολοκληρωτικά καθεστώτα της
Ιταλίας και της Γερμανίας φιλοδοξούσαν να εξουσιάσουν ολόκληρη την
Ευρώπη και ένα μεγάλο μέρος του κόσμου κι, από την άλλη, οι φιλελεύθερες
δημοκρατίες της Δύσης (Αγγλία, Γαλλία και Ηνωμένες Πολιτείες της
Αμερικής)
• Οι φιλελεύθερες δυνάμεις δεν φαίνεται να διακρίνουν καθαρά τον κίνδυνο από
τον πόλεμο που ερχόταν και παρακολουθούσαν παθητικά.

10. Από το ημερολόγιο του Σεφέρη
• Παρασκευή, 30 Σεπτέμβρη (1938), Αθήνα, 11 βράδυ:
Χτες τη νύχτα «ανακοινωθέν των Τεσσάρων», στο Μόναχο. (Αρθουρ Ταάμπερλεν,
Εντουάρντ Νταλαντιέ, Μουσολίνι και Χίτλερ). Σήμερα αγγλογερμανικό ανακοινωθέν μη
προσφυγής σε πόλεμο. Η Ευρώπη, αυτό που εμείς, έτσι που ανατραφήκαμε, λέγαμε
Ευρώπη, αν δεν ξεψύχησε, είναι έτοιμη να ξεψυχήσει.

11. Ο χάρτης της Ευρώπης

12. Τα
ιστορικά
γεγονότα
Η επίθεση των Ιταλών εναντίον της
Ελλάδος άρχισε, στις 28 Οκτωβρίου ’40
και των Γερμανών στις 6 Απριλίου ’41.
Το μέτωπο στην Αλβανία αρχίζει να
διαλύεται
Οι στρατιώτες δείχνουν στα πεδία των
μαχών αξιοθαύμαστο ηρωϊσμό, αλλά
στην Κυβέρνηση επικρατεί πανικός,
απώλεια ψυχραιμίας.

13. Τα ιστορικά γενονότα
• Ο Κορυζής, που ήταν πρωθυπουργός της χώρας μετά τον θάνατο του Μεταξά,
αυτοκτονεί.
• Σημειώνεται απειθαρχία στο ναυτικό, στάση στο «Αβέρωφ», στα υποβρύχια.
• Ορκίζεται πρωθυπουργός ο Τσουδερός.
• Ο Τσολάκογλου συνθηκολογεί με τους Γερμανούς.
• Η Κυβέρνηση με όλο το επιτελείο της, μέσα στο οποίο υπάρχουν πολλά στελέχη της
δικτατορίας του Μεταξά (Μανιαδάκης, Νικολούδης, Μελάς, Μαυρουδής,
Παπαδάκης…), ετοιμάζει την αναχώρησή της για την Κρήτη.
• Ο Σεφέρης δεν τρέφει για όλους αυτούς καμιά εκτίμηση.

14. Γράφει στο ημερολόγιό του
«Συλλογίστηκα πολύ αν θα έφευγα μαζί τους. Ο συγχρωτισμός μ’ αυτούς τους ανθρώπους
μου φέρνει σηψαιμία. Έπειτα παραδέχτηκα πως αν μείνω οι Γερμανοί θα με αχρηστέψουν
από την πρώτη μέρα· ο πόλεμος δεν πρόκειται να τελειώσει με τη μάχη στα ελληνικά
χώματα. Αναρωτήθηκα πού θα ήμουν πιο χρήσιμος και πιο συνεπής και τ’ αποφάσισα».

15. Στην Κρήτη
• Στις 23 Απριλίου η Κυβέρνηση και τα στελέχη της φτάνουν στην Κρήτη.
• Ο Σεφέρης βλέπει την τάση της κυβέρνησης για φυγή και από εκεί.
• Στις 14 Μαΐου, λίγες δηλαδή μέρες πριν από τη Μάχη της Κρήτης, η
λεγόμενη «εξόριστη Κυβέρνηση» αναχωρεί για την Αίγυπτο και στην ουσία
εγκαταλείπει το νησί στους Γερμανούς. Η Κρήτη σε λίγες μέρες μετά θα έχει
χαθεί.

16. Η μάχη της Κρήτης

17. Ο Σεφέρης γράφει για τη μάχη της Κρήτης
( Μέρες Ιουνίου ’41, Ημερολόγιο Καταστρώματος Β)
Και τώρα βγήκε το νέο φεγγάρι αγκαλιασμένο
με το παλιό· με τ’ όμορφο νησί ματώνοντας
λαβωμένο· το ήρεμο νησί, το δυνατό νησί, το αθώο.

18. Με την εξόριστη
κυβέρνηση στο
Κάιρο
Ποια άποψη φαίνεται πως έχει ο Σεφέρης
για τον Τσουδερό;

19. Η στάση του Γ.Σ. απέναντι στην εξόριστη
κυβέρνηση
«Κανείς δεν βλέπει, μέσα σ’ αυτό το αποτρόπαιο καζάνι όπου βράζουμε, τη
διαφορά, την αγεφύρωτη διαφορά: ότι εκείνοι εκεί στην Ελλάδα υποφέρουν με τα
κορμιά τους κάθε μέρα, κάθε νύχτα, ενώ τούτοι εδώ μιλούν ή φωνάζουν»

20. Θεατρίνοι Μ.Α
Στήνουμε θέατρα και τα χαλνούμε
Όπου σταθούμε κι’ όπου βρεθούμε
Στήνουμε θέατρα και σκηνικά,
Όμως η μοίρα μας πάντα νικά.
Και τα σαρώνει και μας σαρώνει
Και τους θεατρίνους και τον θεατρώνη
Υποβολέα και μουσικούς
Στους πέντε ανέμους τους βιαστικούς.

21. Για την Ευρώπη της εποχής γράφει..
«Λέμε πως πολεμούμε για τον ευρωπαϊκό πολιτισμό. Ο
ευρωπαϊκός πολιτισμός χρεοκόπησε μια και καλή, με τούτο
τον πόλεμο. Η Γερμανία είναι ο ευρωπαϊκός πολιτισμός
και τα καμώματά της τέλεια ευρωπαϊκά, δηλαδή
επιστημονικά. Μας σκοτώνουν, μας εξαρθρώνουν, μας
ερημώνουν σύμφωνα με όλους τους κανόνες της
επιστήμης.(…) Δεν έχουμε να σώσουμε τίποτε απ’ αυτόν
τον πολιτισμό, ας πάει καλλιά του: έχουμε να σώσουμε τον
άνθρωπο, αν μπορούμε».

22. Λίγο πριν ο πόλεμος τελειώσει…
• Ο Σεφέρης αντιλαμβάνεται καλά τα πρώτα συμπτώματα του επικείμενου
εμφύλιου σπαραγμού.
• Παραμονές της απελευθέρωσης επικρατεί η πολιτική της πόλωσης που
δημιουργεί μια αβεβαιότητα για το μέλλον.

23. Ο τελευταίος σταθμός, Ημερολόγιο
Καταστρώματος Β'

24. Ας
κοιτάξουμε
μέσα στο
ποίημα
Ποια αίσθηση σας άφησε η
ανάγνωση του ποιήματος από
τον Σεφέρη;
Αν ζούσατε εκείνη την
περίοδο, ποιες λέξεις ή
φράσεις θα σας ανησυχούσαν;

25. Από τις Μέρες Δ
• Τρίτη, 11 Φεβρουαρίου [1941]. Απόγεμα [Αθήνα]
Στο τραπέζι το μεσημέρι η Σοφία Μαυρογορδάτου και η Μαρώ. Μιλούμε για τον πόλεμο.
Και οι δυο τους βλέπουν από κοντά τον πόνο του πολέμου. Ο πόνος, η φρίκη και το
μεγαλείο έχουνε τώρα βολευτεί κοντά μας, στα σπίτια μας, στην καθημερινή ζωή, σαν
κατοικίδια. Τα συνηθίζουμε ανεπαίσθητα. Κάποτε έρχουνται και τρίβουν τα ρουθούνια τους
στα γόνατά μας, στα χέρια μας. Και τότε καταλαβαίνουμε.

26. Από τις Μέρες Δ
• Η Μαρώ έβαλε την άσπρη της μπλούζα κι έφυγε για το νοσοκομείο. Μιλά για τους λαβωμένους
της σα να ήταν τα άρρωστα παιδιά της. Προχτές: «Μου πέθαναν δυο.» Σήμερα: «Πρέπει να
φύγω νωρίς· ο γιατρός είπε πως ο Μιχάλης θα πεθάνει. Του έκαναν μετάγγιση, αλλά δεν αντέχει
πια. Όλοι τον συμπαθούν στο θάλαμο. Έχει κάτι μεγάλα ματοτσίνορα και ο πυρετός δε
σταματά: 39-40. Όλο ψιθυρίζει: "Για την πατρίδα!... για την πατρίδα!..."».
• Με τρελαίνει η απόγνωση όταν στοχάζομαι κι αναρωτιέμαι τί αισθάνεται ψιθυρίζοντας αυτά τα
λόγια τούτο το παιδί μέσα στο παραμιλητό της θέρμης· ποιες εικόνες αυλακώνουν το μυαλό
του. Πεθαίνει για μιαν ιδέα, όπως θα πέθαινα λ.χ. εγώ για μιαν ιδέα; Είναι κάτι πολύ πιο βαθύ
που δεν καταλαβαίνω· όπως η φωνή της μοίρας μέσα σε μια τραγωδία.

27. Ας αναστοχαστούμε για τον ηρωισμό
«Να μιλήσω για ήρωες να μιλήσω για ήρωες: ο Μιχάλης
που έφυγε μ' ανοιχτές πληγές απ' το νοσοκομείο
ίσως μιλούσε για ήρωες όταν, τη νύχτα εκείνη
που έσερνε το ποδάρι του μες στη συσκοτισμένη πολιτεία,
ούρλιαζε ψηλαφώντας τον πόνο μας· «Στα σκοτεινά
πηγαίνουμε στα σκοτεινά προχωρούμε...».
Οι ήρωες προχωρούν στα σκοτεινά».

28. Μια παρουσίαση βασισμένη στο
κείμενο του Χρ. Αντωνίου: Σεφέρης
και Β Παγκόσμιος Πόλεμος
Ρία Παπαμανώλη- Εσπερινό Λύκειο Λαυρίου