marna ppt includes the introduction, defination3, importance, types, vidda lakshana, pramana. modern co-relation of marmabhgata with shock, marma chiktsa point with acupressure
INTRODUCTION
✩
✩
✩
Marma is thevital point of the body
Injury to thses point produces the bad effect on the
body.
" मारय ती त ममा यु
य ते
"( सु
.सं
.शा.6/3)
The spot which , when injured, kills the person.
3
July10,2020
4.
जीवा थानं
तु
मम यात्
।।(रा. न)
✩Marma is the seat of prana.
वषमं
पं
दनं
यं
पीडतेक
्
च ममवत्
।।(अ. .शा.4)
5.
DEFINITION
ममा ण मां
ससरा ना व थस धस पाताः;
ते
षु
वभावत एव वशे
षे
ण ाणा त त;
त मा मम व भहता तां
तान्
भावानाप ते
|| सु
.सं
.शा.6/15||
5
July10,2020
Marma are confulence of muscle,veins, ligament, bones
and joints ; in these place life recides by nature,hence if
these spots are injures they produce resepective effect.
6.
6
"सोममा तते
जां
स रजःसवतमां
स च |
ममसुायशः पु
ं
सां
भू
ता मा चाव त ते
॥
मम व भहता त मा जीव त शरी रणः |"( सु
.सं
.शा.6/35)
July10,2020
दोष
गु
ण
भू
ता मा
मम
IMPORTANCE
ममा ण शय वषयाधमु
दाहर त य मा च ममसु
हता न
भव त स ः ||जीव त त य द वै
गु
णे
न क
े
च ेा ु
व त वकल वमसं
शयं
ह ।।"( सु
.सं
.शा.6/3334)
8
July10,2020
Knowledge of marma is described as half of the
knowledge of shalya tantra, Since person injured in the
fatal spot die quickly. If any one survives by the
efficency of the physcian he is sure to suffer deformities.
9.
9
छे
दभे
दा भघाते
यो दहनाारणाद प |
उपघातं
वजानीया ममणां
तु
यल णम्
( सु
.सं
.शा.6/41)
✩Upaghata such as cutting, breaking, hitting,
burning by fire, dividing/brusting etc at a
place near by the marma should be
understood as producing similar symptoms.
July10,2020
1) रचनानु
सार मम
✩
✩
तान ममा ण प चा मका न भव त; त था- मां
सममा ण,
सराममा ण, नायु
ममा ण, अ थममा ण,
स धममा ण चे
त |न खलु
मां
स सरा ना व थस ध तरे
क
े
णान्
या न ममा ण भव त, य मा ोपल य ते
||( सु
.सं
.शा.6/3)
त ै
कादश मां
सममा ण, एकच वा रशत्
सराममा ण,
स त वश तः नायु
ममा ण, अ ाव थममा ण,
वश तः स धममा ण चे
त |तदे
तत्
स तो रं
ममशतम्
||( सु
.सं
.
शा.6/4) 12
July10,2020
सरामम
According to आचायसु
ृ
त
नील(2),धमनी(2),मातृ
का(8),
शृ
ाटक(4),अपा (2),
थपनी(1),फण(2),
तनमू
ल(2),अपलाप(2),
अप त भ(2), दय(1),
ना भ(1),पा स ध(2),
बृ
हती(4),लो हता (4),
ऊव (2)
17
July10,2020
According to आचाय वा भट
नील(2),धमनी(2),मातृ
का(8)
थपनी(1),फण(2), तनमू
ल(2),
अअपलाप (2), दय(1),
ना भ(1),पा स ध(2),
बृ
हती(4),लो हत (4),
ऊव (2), वटप(2),क धर(2)
स ः ाणहराण
शृ
ाटका य धप तः शङ्
खौ
क ठ सरा गु
दम्
| दयं
ब त
ना यौ(भी) च न त स ो [
६] हता न तु
||( सु
.सं
.शा.6/9)
29
July10,2020
शृ
ाटक(4)
अ धप त(1),
शङ्
ख(2)
क ठ सरा(8)
गु
द(1)
दयं
(1),
ब त(1)
नाभी(1)
30.
वभाव
त स ःाणहरा या ने
या न, अ नगु
णे
वाशुीणे
षुपय ति◌
30
July10,2020
31.
व ल ण
इयाथ वस ा तमनोबु वपययः [५६] ||३६||
ज व वधा ती ा भव याशु
हरे
हते
|
31
July10,2020
Loss of sensory perception
Abnormalities of the mind and
intellect
Different kinds of severe pains
32.
काला तर ाणहराण
व ोममा ण सीम ततल े
ब तयः |कट कत णे
स धी पा
जौ [७] बृ
हती च या ||१०|| न
त बा व त चै
ता न काला तरहरा
ण तु
|( सु
.सं
.शा.6/10)
32
July10,2020
तनमू
ल(2),
अपलाप(2),
अप त भ(2),
तनरो हत(2) सीम त(5),
तल दय(4), (4),
इ ब त(4)
कट कत ण(2),
पा सं
ध(2), बृ
हती(2),
नत ब(2)
33.
वभाव
काला तर ाणहराण सौ या ने
या न,
अ नगु
णे
वाशुीणे
षुमे
ण च सोमगु
णे
षु
काला तरे
ण पय त;
33
July10,2020
Death after
somedays
Immediate
death
34.
व ल ण
हते
कालातर ने
तुु
वं
धातु
यो नृ
णाम्
||३७||
ततो धातु
या ज तु
वदना भ न य त |
34
July10,2020
Dhatu kshaya
Loss of consciosness
35.
वश य ाणहराण
✩उ े
पौ थपनी चै
व वश य ना न न दशे
त्
||( सु
.सं
.
शा.6/11)
35
July10,2020
उ े
पौ(2)
थपनी(1)
36.
वभाव
वश य ाणहराण वाय ा नश यमु
खाव ो यावद तवायु
त त ता
व जीव तउ धृ
तमा े
तु
श ये
मम थाना तो वायु
न ाम त त मात्
सश यो जीव यु
धृ
तश यो यते
(पाका प ततश यो [९] वा जीव त)
36
July10,2020
37.
व ल ण
वशय ने
तु
व े
यं
पू
व ं
य च कारणम्
||( सु
.सं
.शा.6/39)
37
July10,2020
38.
वै
क यकरणान्
✩लो हताा ण जानू
व क
ू
च व
टपक
ू
पराः |क
ु
क
ु
दरे
क धरे
वधु
रे
सक
ृ
का टक
े
||अं
सां
स
फलकापा ा नीले
म ये
फ
णौ तथा |वै
क यकरणा या
रावत ौ तथै
व च ||( सु
.सं
.
शा.6/1213)
38
July10,2020
लो हता (4), आ ण(4),
जानु
(2), उव (4),क
ू
च(4),
वटप(2)क
ू
परा(2)क
ु
क
ु
दर
(2), क धर(2), वधु
र(2)
, क
ृ
का टक(2), अं
स(2),
अं
सफलक(2), अपा ा(2),
नील(2), म य(2), फण(2)
आवत(2)
39.
वभाव
वै
क यकरा णसौ या न,
सोमो ह थर वा छै
या च ाणावल बनं
करो त
39
July10,2020
थर व
ाणावल बनं
जाकरा ण
✩गु
फौ ौम णब धौ ौ ेे
क
ू
च शरां
स च |
जाकरा ण जानीयाद ावे
ता न बुमान्
|
41
July10,2020
गु
फ(2)
म णब ध(2)
क
ू
च शरा(4)
42.
वभाव
जाकरा य नवायु
गु
णभू
या न, वशे
षत [१०] तौ जाकरौ;
पा चभौ तक च जामा रे
क
े
||( सु
.सं
.शा.6/16)
42
July10,2020
&
43.
व ल ण
जाकराण ममा ण ता न व वधा जः |
क
ु
व य ते
च वै
क यं
क
ु
वै
वशगो य द ||४०||
43
July10,2020
44.
व थान फल
✩तस ः ाणहरम ते
व ं
काला तरे
ण मारय त,
काला तर ाणहरम ते
व ं
वै
क यमापादय त,
वश य नं
वै
क यकरं
च भव त,
वै
क यकरं
काला तरे
ण ले
शय त [२१] जां
च करो त,
जाकरमती वे
दनं
भव त ||( सु
.सं
.शा.6/22)
44
July10,2020
45.
45
July10,2020
Injury at theend of Cause
स ः ाणहरम ते Death after sometimes
काला तर ाणहरम ते Deformities
वश य नं Deformities
वै
क यकरं Harms the body after
sometimes and produces
pain
जाकरम Severe pain
46.
प रणाम काल
✩तस ः ाणहरा ण स तरा ा य तरा मारय त,
काला तर ाणहरा ण प ा मासा ा,
ते
व प तु ा ण कदा चदाशु
मारय त,
वश य ाणहरा ण वै
क यकरा ण च कदा चद य भहता न मारय त
||( सु
.सं
.शा.6/23)
47.
मम प रणामकाल
स ः ाणहरा ण With in 7 days
काला तर ाणहरा ण 1530 days
वश य ाणहरा ण May cause death
वै
क यकरा ण May cause death
48.
ते
षामे
कादशै
क मन्
स नभव त,
एते
ने
तरस थ बा च ा यातौ,
उदरोरसो ादश, चतु
दश पृ
े
,
ीवांयू
व स त शत्
||( सु
.सं
.
शा.6/5)
षडं
गानु
सार मम
48
July10,2020
स थमम-22
उदरमम-12
पृ
मम-14
बा मम-22
ऊ व ज ु
मम-37
49.
स थमम
त सथममा ण तल दय
क
ू
चक
ू
च शरोगु
फ
ेब तजा वा
यु
वलो हता ा ण वटपं
चे
त,
एते
ने
तर स थ ा यातम्
|
49
July10,2020
(2) तल दय(2)
क
ू
च(2) क
ू
च शरो(2)
गु
फ(2) इ ब त(2)
जानु
(2) आ ण(2)
उ व(2) लो हता
(2) वटपं
(2)
50.
उदरमम
उदरोरसो तु
गु
दब तनाभ दय
तनमू
ल तनरो हतापलापा यपस्
त भौ चे
त |
50
July10,2020
गु
द(1) ब त(1)
ना भ(1) दय(1)
तनमू
ल(2)
तनरो हत(2)
अपलाप(2)
अप त भ(2)
51.
पृ
मम
पृ
ममा ण तु
कटकत णक
ु
क
ु
न्
दर नत बपा स धबृ
ह यं
सफल
का यं
सौ चे
त
कट कत ण(2)
क
ु
क
ु
दर (2)
नत ब(2)
पा स ध(2)
बृ
हती (2)
अं
सफलक(2)
52.
बा मम
बा ममाण तु
श तल दयक
ू
चक
ू
च शरो
म णब धेब तक
ू
परा यु
व लो हता ा
ण क धरं
चे
त;
एते
ने
तरो बा ा यातः |
52
July10,2020
श (2) तल दय(2)
क
ू
च(2) क
ू
च शर(2)
म णब ध(2)
इं
ब त(2) क
ू
परा(2)
आणी(2) उव (2)
लो हता ा(2)
क धरं
(2)
53.
ऊ व जु
मम
✩ज ु
ण ऊ व चत ो धम योऽ ौ
मातृ
का े
क
ृ
का टक
ेे
वधु
रेे
फणे
[३] ावपा ौ ावावत ा
वुे
पौ ौ शङ्
खावे
का थपनी
प च सीम ता वा र शृ
ाटकान्
ये
कोऽ धप त र त ||( सु
.सं
.
शा.6/6)
53
July10,2020
धमनी(4) मातृ
का(8)
क
ृ
का टक
े
(2) वधु
रे
(2)
फण(2) अपा (2)
आवत(2)
उ े
प(2) शङ्
ख(2)
थपनी(1 सीम ता(5)
शृ
ाटक(4) अ धप त(1)
मम थान आय प रणाम
व
ल ण
माण
गु
द
वातवच नरसनं
थू
ला तब
ं
मां
समम स ः ाणहरा ण स ोमरणं चतु
र गु
लं
ब तः
अ पमां
सशो ण
तोऽ य तरतः
क ां
मू
ाशयो
नायु
मम स ः ाणहरा ण
स ोमरणम म
री णा ते
चतु
र गु
लं
च
ना भः
प वामाशययो
म ये
सरा भ
सरामम स ः ाणहरा ण स ो मरणं चतु
र गु
लं
64.
दयं
तनयोम यम
ध ायोरयामा
शय ारं
स वर
ज तम
सराममदं स यो ाणहर स एव मरणं चतु
र गु
लं
तनमू
ले
तनयोरध ताद्
द् गु
लमु
भ
यतः
सराममणी
काला तर ाण
हरे
कफपू
णको त
या
द् गु
ले
तनरो हतौ
तनचू
चु
कयो
व द् गु
लमु
भयतः [३५]
मां
समम काला मरणका
लो हतपू
णको
तया कास ासा
अधा गु
ल
अपलापौ
अं
सक
ू
टयोरधस्
तात्
पा प र
भागयोर त
सराममणी
काला तर ाण
हर
र े
न पू
यभावं
गते
न मरणं
अधा गु
ल
अप त भौ
उभय ोरसो ना
ौ वातवहे
सराममणी
काला तर ाण
हर
वातपू
णको त
या कास ासाभ्
यां
च मरण
अधा गु
ल
मम थान आय प रणाम
व
ल ण
माण
कट कत णे
पृ
वं
शमु
भयतः
त ो णका ड
म थनी ,
अ थममणी
काला तर ाणह
रे
पा डु
ववण ही
न प
अधा गु
ले
क
ु
क
ु
दरे
पा योजघनब
हभागे
पृ
वं
श
मु
भयतो
स धममणी वै
क यकरे
पशा ानमधः
काये
चे
ोपघात
अधा गु
ले
नत बौ
ोणीका डयो
पयाशया छाद
नौ पा ा तर त
अ थममणी
काला तर ाणह
रे
धःकायशोषो दौ
ब या च मरणं
अधा गु
ले
67.
पा स धी
अधःपाा तर
तब ौ जघन
पा म ययो त
यगू
व च जघ
नात्
सरामम ण
काला तरमृ
यु
दे
लो हतपू
णको
तया यते
अधा गु
ले
बृ
हती
तनमू
ला जू
भ
यतः पृ
वं
श य सराममणी
काला तर ाण
हरे
शो णता त वृ
न म ै
प
वैयते
अधा गु
ले
अं
सफलक
े
पृ
ोप र पृ
वं
शमु
भयत क
स ब े
अ थममणी वै
क यका रणी
बा ोः वापशो
षौ
अधा गु
ले
अं
स
बा मू
ध ीवामध्
यऽसपीठ क ध
ब धन
नायु
ममणी वै
क यका रणी त धबा ता अधा गु
ले
मम थान आय प रणाम
व
ल ण
माण
े
नीलेे
मन्
ये
क ठनाडीमु
भ
यत त ो
सराममण वै
क यका रणी
मू
कता वरवै
क
ृ
तमरस ा हता
चतु
र गु
ले
मातृ
काः
ीवायामु
भयत
त ः [४७]
सरा
सरामम
स ः ाणहरा
ण
स ोमरणं चतु
र गु
ल
क
ृ
का टक
े
शरो ीवयोः स
धाने
स धमम वै
क यका रणी चलमू
धता अधा गु
ले
वधु
रे
कणपृ
तोऽधः
संते
नायु
मम वै
क यका रणी बा धय वै
क यका रणी
70.
फणे
ाणमागमु
भय
तः ोतोमाग
तब े
अय त
रतः
सराममणी वै
क यका रणी ग धा ानं अधा गु
ले
अपा ौ
ू
पु
छा तयोर
धोऽ णोबा तो
सराममणी वै
क यका रणी
अं
यं यु
पघा
तो
अधा गु
ले
आवत
ु
वो प र न न
योर
स धममणी वै
क यका रणी
अ या यं यु
पघातो
अधा गु
ले
शङ्
खौ
ु
वोर तयो प
र [४८] कणल
लाटयोम ये
अ थममणी स ः ाणहरा ण स ोमरणं अधा गु
ले
उ े
पौ
शङ्
खयो प र
क
े
शा त ,
नायु
ममणी वश य ाणहरे
सश यो जीवे
त्
पाकात्
प ततश
यो वा नो धृ
त
श यः
अधा गु
ले
71.
थपनी, ु
वोम येसरामम वश य नं उ े
पवत् अधा गु
लं
सीम ता
प च स धयः
शर स वभ
ाः
स धममाणी
काला तर ाणह
रा ण
उ मादभय च
नाशै
मरणं
चतु
र गु
ल
शृ
ाटका न
ाण ो ा ज
ास तपणीनां
सराणां
म ये
सरास पातः
सराममा ण स ः ाणहरा ण स ोमरणं
चतु
र गु
ल मा
णा
अ धप तः
म तका य तरो
प र ात्
सरास
धस पातो रो
मावत
स धमम स ः ाणहरा ण स ोमरणं
अधा गु
ल मा
णं
72.
माण
✩ उ ःशरां
स वटपे
च सक पा एक
ै
कम गु
ल मतं
तनपू
वमू
लम्
| व
गु
ल य मतं
म णब धगु
फ
ं
ी ये
व जानु
सपरं
सह क
ू
परा याम्
|| त
क
ू
चगु
दना भ वद त मू
नच वा र प च च गले
दश या न च े
|ता न व
पा णतलक
ुचतस मता नशे
षा यवे
ह प र व तरतोऽ गु
लाधम्
||( सु
.
सं
.शा.6/2829)
72
July10,2020
Acc to सु
.सं
.सू
. 25
मः लापः पतनंमोहो वचे
नं
सं
लयनो णते
[१] च |
ता ता मू
छनमू
ववात ती ा जो वातक
ृ
ता ता ताः ||३४||
मां
सोदकाभंधरं
च ग छे
त्
सव याथ परम तथै
व |
दशाधसङ्
ये
व प व ते
षु
सामा यतो ममसु
ल मुम्
||३५||
77.
च क सा
राकम
ण च क सा
वे
दनहर च क सा
त ध च क सा
र ाव च क सा
ला णक च क सा
78.
सव म े
वागतु
णे
त कालमे
व तो मणः सृ
त योपशमाथ
प व छ त यावचारण व ध वशे
षः [१] स धानाथ च
मधु
घृ
त योग इ ये
त ्
वकारणो थान योजनम्
, उ रकालं
तु
दोषोप लव वशे
षा छारीरवत्तीकारः ||सु
.सं
. च.1/4
ण च क सा
79.
या वे
दना शनपातजाता ती ा शरीरं नो त ज तोः |
धृ
ते
न सा शा तमु
पै
त स ा को णे
न य ीमधु
का वते
ना ||||(सु
.
सं
.सू
.5/42)
वे
दनहर च क सा
80.
दे
ह य धरं
मू
लंधरे
णै
वधायते
|
त मा ने
न सं
र यं
र ं
जीव इ त थ तः ||सु
.सं
.सू
.14/44
र ाव च क सा
Definition
✩
✩
Shock is acondition in which circulation fails to meet
the nutritional needs of the cells and at the same time
fails to remove the metabolic waste products.
Shock is a state of poor perfusion with impaired
metabolism manifesting with severe pathophysiological
abnormality
Neurogenic shock
Due tosudden
anxious/
painfull stimuli
causing severe
spleenic vessel
vasoilation
CAUSES
High spinal
cord ijury
Vas ovagal
shock
FEATURES
Skin remains
warm, pink &
well perfused
HR rapid
BP low
TREATMENT
Elevation of the leg
Fluid
administration
Vasoconstrictor
drug
FEATURES
Pericardium filled
with bloodhampers
venous filling and
outflow
Filling presure of lft
and right aide
equalise
CVP high BP low
TREATMENT
To maintain
preload with fluid
or blood
Drainage of
pericardial cavity
Cardiac tamponade