1. Ëåêö. 8 Ôèðìèéí îíîë

2. ªìíºõ á¿ëýãò êîìïàíèéí ¿éëäâýðëýëèéí çàðäëûã õàìãèéí áàãà áàéëãàõ íººö àøèãëàëòûã õýðõýí ñîíãîõ òàëààð ¿çñýí. Õàðèí íººö áîëîëöîîã õýðõýí ¿ð ºãººæòýé õîñëóóëàõ, àæèëëàãñàäûí àæëûí ¿ð ä¿íã ÿàæ õàìãèéí èõ áàéëãàõ òóõàé àñóóäëûã ñóäëààã¿é áèëýý. Êîìïàíèéí çàðäëûã õàìãèéí áàãà áàéëãàõûí òóëä áàéãàà íººöèéã ¿ð ºãººæòýé àøèãëàõûí çýðýãöýý õýðýãöýýò íººöèéã õàìãèéí õÿìä ¿íýýð îëæ àâàõ ¸ñòîé.

3. ͺºö á¿ðä¿¿ëýõ àðãóóä Çàõ çýýëýýñ áýëýí íººö îëæ àâàõ Õýëöëèéí ¿íäñýí äýýð íººö îëæ àâàõ ͺºöèéã êîìïàíèäàà ¿éëäâýðëýõ ¯éë àæèëëàãààíû çàðäàë áà õºðºí㺠îðóóëàëò ͺºö îëæ àâàõòàé õîëáîîòîé çàðäàë íü ¿éë àæèëëàãààíû çàðäàëä õàìààðíà. Øààðäëàãàò íººöèéã õóäàëäàõ êîìïàíèéã õàéõ çàðäàë Çààñàí õýìæýýíèé íººöèéã õóäàëäàõ íºõöºëèéã õýëýëöýí òîõèðîõ çàðäàë ͺºö àâàõòàé õîëáîîòîé áóñàä çàðäàë

4. Ýäèéí çàñàãò á¿òýýãäýõ¿¿í á¿ðèéí ¿íý áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã ÿìàð õ¿÷èí ç¿éë òîäîðõîéëäîã âý? ¯éëäâýðëýëä àøèãëàäàã íººöèéã ÿíç á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé õîîðîíä õóâèàðëàõàä þó íºëººëäºã âý? Ýäãýýð àñóóëòàä õàðèóëàõûí òóëä áèä íýã êîìïàíèéã áóñ õàðèí ÿã àäèë òºñòýé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã õýñýã á¿ëýã êîìïàíèéã àâ÷ ¿çäýã. Èéì á¿ëãèéã ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàð ãýæ íýðëýäýã.

5. ¯éëäâýðëýëèéí ñàëáàðóóä íü çàõ çýýëèéí á¿òöýýðýý, òóõàéëáàë, òýíä õè÷íýýí áîðëóóëàã÷ áîëîí õóäàëäàí àâàã÷ áàéíà, òýäãýýðèéí áîðëóóëæ áàéãàà á¿òýýãäýõ¿¿í íü õîîðîíäîî ÿã àäèë óó ãýäãýýð ãîë òºëºâ ÿëãàãääàã. Çàõ çýýëèéí á¿òýö íü çàõ çýýë õýðõýí ¿éë÷ëýõèéã èõýýõýí õýìæýýãýýð òîäîðõîéëäîã ó÷ðààñ ò¿¿íèéã ñóäëàõ íü îíöãîé à÷ õîëáîãäîëòîé. Òóõàéëáàë, Ìîíîïîëü ýðõòýé êîìïàíè íü õîîðîíäîî ºðñºëäºæ áóé ¿éëäâýðëýã÷äýýñ ººð çàí àâèð ãàðãàíà. Áóñäààñ ÿëãàãäàõ ººðèéí îíîîñîí íýð á¿õèé ñóðòàë÷ëàãäñàí á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëæ áàéãàà êîìïàíè íü íýã õýâèéí á¿ðýí ñòàíäàðò÷èëàãäñàí á¿òýýãäýõ¿¿í áîðëóóëæ áàéãàà êîìïàíèàñ áàñ ººð çàí áàéäàë ãàðãàíà. Çàõ çýýëèéí á¿òýö

6. Çàõ çýýë õýðõýí ¿éë÷èëæ áàéãàà íü ýðãýýä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûí ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãààíä ¿íý ÿàæ òîãòîîãäîæ áàéíà, çàðäàë áàéõ ¸ñòîé õýìæýýíäýý áàéíà óó, àøèã èõ áàéíà óó, áàãà áàéíà óó ãýõ çýðãýýð íºëººëäºã. Áèä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðûã ñóäëàí øèíæëýõèéí òóëä : Çàõ çýýëèéí á¿òýö Çàõ çýýëèéí áàéäàë Ýäèéí çàñãèéí ¿éë àæèëëàãàà ãýñýí õýëõýýã àâ÷ ¿çäýã.

7. Çàõ çýýëèéí á¿òöèéã á¿ðä¿¿ëýã÷ ãîë õ¿÷èí ç¿éëñ Áîðëóóëàã÷äûí òîî Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìºí ÷àíàð: ÿëãààã¿é áà ÿëãààòàé Õóäàëäàí àâàã÷äûí òîî Çàõ çýýëä íýâòðýí îðîõ íºõöºë áîëíî. Ýíý îéëãîëòóóä íü ÿìàð óòãàòàé, ÿàãààä à÷ õîëáîãäîëòîé âý?

8. 1. Áîðëóóëàã÷äûí òîî Çàõ çýýëèéã òîäîðõîéëîã÷ ãîë øèíæ ÷àíàð áîë òýíä áàéãàà áîðëóóëàã÷äûí òîî îëîí áàéíà óó, öººõºí áàéíà óó ãýäýã ÿâäàë þì. Öººõºí ãýäýã íü ÿìàð óòãàòàé âý? Ýíý òîîíû òóõàé îéëãîëò áèø, çàí áàéäëûí àñóóäàë. Íýã áîðëóóëàã÷ á¿òýýãäýõ¿¿íèéõýý ¿íèéã ººð÷èëñíèéã çàðëàõàä áóñàä íü ò¿¿íèéã äàãàæ õ¿ëýýí àâäàã íºõöºëä áèä öººõºí áîðëóóëàã÷òàé çàõ çýýë ãýæ ÿðüäàã. ªºðººð õýëáýë òýä íýã íü íºãººãºº àÿëäàí äàãàõààñ ººð àðãàã¿é õýìæýýíä öººí áàéíà ãýñýí ¿ã.

9. Îëîí ãýäýã íü áîðëóóëàã÷ õýíèé ÷ íºëººíä ºðòäºãã¿é áºãººä õýí ÷ ãîëëîõ áàéð ñóóðü ýçýëäýãã¿é ãýñýí ¿ã. Îëîí áîðëóóëàã÷òàé çàõ çýýë áîë áîðëóóëàã÷ á¿ð áóñàä ºðñºëäºã÷èéí õàðèó ¿éëäëèéí òàëààð ñàíàà çîâîõã¿éãýýð øèéäâýðýý ÷ºëººòýé ãàðãàäàã “ýçýíã¿é” çàõ çýýë þì. Áîðëóóëàã÷ öººí ãýäýã íü áîðëóóëàã÷ á¿ðèéí çàõ çýýëòýé íü õàðüöóóëàõàä õàðüöàíãóé òîì õýìæýý ýçýëæ áàéíà ãýñýí ¿ã.

10. 2. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ìºí ÷àíàð Èæèë ÷àíàð á¿õèé óëààí áóóäàé, ¿õðèéí ìàõ, ãºëìºí òºìºð, í¿¿ðñ, íåôüò áîë ÿëãàâàðã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä þì. ßëãàâàðã¿é á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí øèíæ ÷àíàðûã èëýðõèéëýõ ¿ç¿¿ëýëò öººõºí, òýäãýýðèéí õýìæèõýä õÿëáàð ó÷ðààñ óã á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿äèéí øèíæ ÷àíàðààñ íü õóäàëäàí àâàã÷ øààðäàãäàõ á¿õ ìýäýýëëýý àâ÷ ÷àäíà. Èéì øèíæ ÷àíàð á¿õèé á¿òýýãäýõ¿¿íèéã ñóðòàë÷ëàõ øààðäëàãà áàéäàãã¿é. Òýäãýýðèéã ñóðòàë÷èëàõ íü õóäàëäàí àâàã÷èä áàéãàà ìýäýýëýë äýýð ÿìàð÷ øèíý ìýäýýëýë íýìæ ºãäºãã¿é. Õóäàëäàí àâàã÷ ÷ íýã áîðëóóëàã÷èéã íºãººãººñ èë¿¿ä ¿çýõ îíöãîé øàëòãààí áàéõã¿é.

11. ßëãàâàðã¿é á¿òýýãäýõ¿¿íèé õóâüä ÿíç á¿ðèéí áîðëóóëàã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿í íü áèå áèåý á¿ðýí îðëîõ ÷àäâàðòàé. Õýðýâ èéì áîðëóóëàã÷ îëîí áàéâàë ÷ºëººò ºðñºë人íèé çàõ çýýë áàéíà ãýñýí ¿ã. Õàðèí á¿òýýãäýõ¿¿í ÿëãàâàðòàé áîë íýã ¿éëäâýðëýã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã íºãºº ¿éëäâýðëýã÷èéí á¿òýýãäýõ¿¿íýýð îðëóóëàõ áîëîìæ òºäèéëºí áàéäàãã¿é. Ãàð í¿¿ðèéí ñàâàí, ÿíæóóð òàìõè áîëîí àâòîìàøèíû ÿíç á¿ðèéí íýð òºðºë íü ¿¿íèé æèøýý þì.

12. Õóäàëäàí àâàã÷ á¿ð àëü íýã îíöãîé íýðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèéã èë¿¿ä ¿çäýã. Ø¿äíèé îîíû ÿíç á¿ðèéí íýð òºðºë áèåò áàéäëààðàà õîîðîíäîî ÿëãààòàé ãýäãèéã õóäàëäàí àâàã÷äàä ¿íýìø¿¿ëýõ õ¿ðòýë óã á¿òýýãäýõ¿¿í¿¿ä íü òýäíèé õóâüä ÿìàð÷ ÿëãààã¿é. Ýíä ñóðòàë÷èëààíû ãîë ¿¿ðýã áîë õóäàëäàí àâàã÷äàä óã ÿëãààã õ¿÷òýéãýýð ìýäð¿¿ëýõ ÿâäàë þì. Æèæèãëýí õóäàëäààíû áîëîí ¿éë÷èëãýýíèé áàéãóóëëàãóóäûí ¿éë÷èëãýý áîë ÿëãàâàðòàé á¿òýýãäýõ¿¿í ìºí.

13. 3. Õóäàëäàí àâàã÷äûí òîî Çàõ çýýëä õóäàëäàí àâ÷ áàéãàà òàë áàñ ë ÷óõàë ¿¿ðýã ã¿éöýòãýíý. ªðãºí õýðýãëýýíèé áàðààíû õóâüä õóäàëäàí àâàã÷äûí òîî áîðëóóëàã÷äûí òîîíîîñ ¿ëýìæ èõ. Ãýõäýý çàðèì çàõ çýýëèéí õóâüä ¿¿íèé ýñðýã áàéõ íü áèé.

14. Øèíý ¿éëäâýðëýã÷èä ¿éëäâýðëýëèéí òóõàéí ñàëáàðò íýâòðýí îðîõîä õÿëáàð áóþó òºâºãòýé ýñýõ íü õîîðîíäîî ÿëãààòàé. Çàðèì ¿åä ìàø èõ ñààä òîòãîð ó÷ðäàã. Òîìîîõîí ¿éëäâýðëýã÷òýé ñàëáàðò æèæèã ¿éëäâýðëýã÷èä íýâòðýí îðæ, ºñºæ ºíäèéõ áîëîìæã¿é. Óã æèæèã ¿éëäâýðëýã÷èéí çàðäàë õýò èõ áàéõ áîëíî. Íýâòðýí îðîõûí òóëä ýõíýýñýý ë òîì áàéõ õýðýãòýé. 4. Çàõ çýýëä íýâòðýí îðîõ íºõöºë

15. Òºãñ ºðñºë人íò çàõ çýýë(Perfect competition) Áèä þóíû ºìíº ºðñºë人íò çàõ çýýëèéí ¿íý áîëîí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýíèé òýíöâýðò áàéäëûã òîäîðõîéëîõ ¸ñòîé. Á¿òýýãäýõ¿¿íèé ýðýëòèéí øóãàì áîëîí ¿éëäâýðëýã÷èéí íèéë¿¿ëýëòèéí øóãàì òîãòìîë ¿åä õè÷íýýí õýìæýýíèé á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýãäýæ, ò¿¿íèé ¿íý ÿìàð áàéõ âý? Áîãèíî õóãàöààã õàìðóóëæ áàéíà óó, óðò õóãàöààã õàìðóóëæ áàéíà óó ãýäãýýñ óã àñóóëòûí õàðèóëò øàëòãààëíà.

16. Çàõ çýýëèéí 3 ¿å áèé 1. Çàõ çýýëèéí ¿å: ýíý áîë áîðëóóëàõ á¿õ á¿òýýãäýõ¿¿í àëü õýäèéí ¿éëäâýðëýãäýæ õóäàëäààíä øèëæñýí ¿å þì. 2. Áîãèíî ¿å áóþó áîãèíî õóãàöàà: ýíý áîë ¿éëäâýðèéí ãàçàð ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã ººð÷ëºõ áîëîìæòîé õóãàöàà áîëîâ÷ øèíý ¿éëäâýðèéí ãàçàð áàéãóóëàõàä õàíãàëòã¿é õóãàöàà þì. 3. Óðò ¿å áóþó óðò õóãàöàà: ýíý áîë øèíý ¿éëäâýðèéí ãàçàð áàéãóóëàõ áîëîí øèíý ¿éëäâýðëýã÷èä ¿éëäâýðëýëèéí ñàëáàðò íýâòðýí îðîõîä õàíãàëòòàé õóãàöàà þì.

17. Áîãèíî õóãàöààíû òýíöâýð: ¯éëäâýðëýã÷èéí áàéð ñóóðü Áèä ýíä ¿éëäâýðëýëèéí òàëààð ã¿íçãèéð¿¿ëýí àâ÷ ¿çýõ áîëíî. Àøèã áîë íèéò îðëîãî íèéò çàðäëûí ÿëãàâàð þì. ¯éëäâýðëýëèéí õýìæýýã íýã íýãæýýð íýìýãä¿¿ëýõýä íèéò îðëîãî íü íèéò çàðäëààñàà èë¿¿ èõýýð ºñ÷ áàéâàë óã á¿òýýãäýõ¿¿íèéã öààøäàà ¿éëäâýðëýñýýð áàéíà. MR -íýìýëò íýãæ á¿òýýãäýõ¿¿íèé íèéò îðëîãûã íýìýãä¿¿ëæ áàéãàà õýìæýýã àõèóö îðëîãî ãýíý.

18. MR>MC áàéâàë ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã íýìýãä¿¿ëýõ õýðýãòýé MR<MC áàéâàë ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýýã áóóðóóëàõ õýðýãòýé MR=MC ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý îíîâ÷òîé áàéíà. Ýíý áîë ни éòëýã çàð÷èì þì. ¯¿íèéã ÿìàð÷ êîìïàíè ÿìàð ÷ òîõèîëäîëä õýðýãëýíý. Ãýõäýý ýíý çàð÷ìûã õýðýãëýõèéí ¿ð äàãàâàð íü êîìïàíèéí ¿éë àæèëëàãàà ÿâóóëæ áóé çàõ çýýëèéí á¿òöýýñ øàëòãààëíà.

19. ªðñºë人íò çàõ çýýë äýýðõ êîìïàíèéí óäèðäëàãà Çàõ çýýëèéí á¿òýö Õóäàëäàã÷ øèíýýð íýòðýí îðîõ ñààä Õóäàëäàã÷äûí òîî Õóäàëäàí àâàã÷ øèíýýð íýâòðýí îðîõ ñààä Õóäàëäàí àâàã÷äûí òîî Òºãñ ºðñºë人íò Áàéõã¿é îëîí Áàéõã¿é îëîí

20. Îäîî äýýä õýìæýýíèé àøãèéí çàð÷èì ÷ºëººò ºðñºë人íèé ¿åä õýðõýí ¿éë÷èëäýãèéã àâ÷ ¿çüå. ׺뺺ò ºðñºë人íèé ¿åä íýã òºðëèéí àäèëõàí á¿òýýãäýõ¿¿í ¿éëäâýðëýäýã îëîí ìÿíãàí ¿éëäâýðëýã÷ íýãýí çýðýã ¿éë àæèëëàãààãàà ÿâóóëäàã. Òóõàéí êîìïàíèéí ¿éëäâýðëýëèéí õýìæýý íü òóõàéí ñàëáàðûí ¿éëäâýðëýëèéí íèéò õýìæýýíèé º÷¿¿õýí áàãà õýñãèéã ýçýëæ, óã êîìïàíè çàõ çýýëèéí ¿íýä íºëººëºõã¿éãýýð áîðëóóëàëòûíõàà õýìæýýã ººð÷èëæ áàéâàë ÷ºëººò ºðñºë人í ãýæ òîäîðõîéëäîã.

21. Õóäàëäàí àâàã÷èä á¿ðýí ìýäýýëýëòýé áàéõ ó÷ðààñ êîìïàíè á¿ðèéí á¿òýýãäýõ¿¿íèé ¿íèéí ñàíàë áà ÷àíàðûí òàëààð ìýäëýãòýé áàéíà. Èéì çàõ çýýëä ¿éëäâýðëýëèéí çàðäàë áàéõã¿é. Õýðâýý ýíý ¿åä íýã êîìïàíè áóñäààñàà ºíäºð ¿íý òîãòîîâîë õóäàëäàí àâàã÷èä ò¿¿íèéã àâàõã¿é, õàðèí õÿìä ¿íý ð¿¿ ÷èãëýõ áîëíî. Èéìýýñ ÒªÇÇ äýýð á¿õ õóäàëäàã÷èä íýã èæèë á¿òýýãäýõ¿¿íä èæèë ¿íý òîãòîîõîä õ¿ðãýíý. ¯íý á¿õ õóäàëäàí àâàã÷äûí õ¿ñýë áà ò¿¿íèéã õóäàëäàõ á¿õ õóäàëäàã÷èéí ýðìýëçëýý𠺺ðººð õýëáýë çàõ çýýëèéí ýðýëò, íèéë¿¿ëýëòèéí îãòëîëöëûí öýãýýð òîäîðõîéëîãäîíî.

22. Çàõ çýýëä øèíý îðîëöîã÷ îðîõ ò¿¿íýýñ ãàðàõàä ÿìàð íýãýí õ¿íäðýëã¿é ãýñýí áîëîìæ íü õýðâýý çàõ çýýëä ýäèéí çàñãèéí àøãèéã õàíãàæ áàéâàë øèíý êîìïàíè ò¿¿í äýýð àæèëëàæ ýõëýõýä ìàø õÿëáàð áîëäîã. Õýðâýý îðîëöîã÷èä ÿìàð íýãýí àëäàãäàëä îðæ ýõýëáýë òýäíèé õýí íü ÷ ýíý çàõ çýýëèéã îðõèõ áîëíî.