कासचिककत्सा
कासचिककत्सा
निरुक्ती-
• कस गतिशािनयो: ।
• कसति तशर:कण्ठादूर्ध्वं गच्छति
वायुररतिकास: ।
• कसनं कास:।
प्रकार
वािातदजास्त्रयो ये च क्षिज: क्षयजस्िथा।
पञ्चैिे स्युननृणां कासा वर्ृमाना: क्षयप्रदा: ॥ च.तच.18/4
पूर्वरुप
पूवृरुप भवेत्तेषां शूकपूणृगलास्यिा।
कण्ठे कण्डूश्च भोज्यानानवरोर्श्च जायिे ॥च.चच.18/5
संम्प्राप्ति
अर्:प्रतिहिो वायुरुर्ध्वृस्त्रोि: समातिि: ।
उदानभावमापन्न: कण्ठे सक्तस्िथोरतस ॥
आतवश्य तशरस: खातन सवाृतण प्रतिपूरयन।
आभञ्जनातक्षपनदेहं हनुमन्ये िथाऽतक्षणी ॥
नेत्रे पनष्ठमुर:पार्श्वे तनभुृज्य स्िम्भयंस्िि:।
शुष्को वा सकफो वाऽतप कसनात्कास उच्यिे ॥ च.तच.18/6-8
प्राणोह्युदानानुगत: प्रदुष्ट: संभिन्नकांस्यस्वनतुल्यघोष: ।
ननरेनत वक्त्रात सहसा सदोष: कास: स ववद्वनिरुदाह्र्तस्तु॥
सु.उ.तं .52/5
 अधः प्रनतहतो वायु (अपान वायु) अवरुद्ध
 उर्धवव स्रोतसां मर्धये आचित
 उदान सह
 कण्ठ उर भिर प्रदेि व्याप्त
 हनु, मन्या, नेर, स्थानी अक्षेप
 तथा पृष्ठ, उर, पार्शवव स्थानी आक्षेप
 िुष्क कफ़युक्त्त कास
धूमोपघाताद्रजसस्तथैव व्यायामरुक्षान्नननषेवणाच्च ।
ववमागवगत्वादवप िोजनस्य वेगावरोधात क्षवथोस्तथैव॥
सु.उ.52/4
हेतुिेदात्प्रतीघातिेदो वायो: सरंहस:। अ.ह्रु.नन.3/21
वातज कास
ननदान
रुक्षिीतकषायाल्पप्रभमतानिनं स्त्स्रय: ।
वेगधारणमायासो वातकासप्रवतवका: ॥
च.चच.18/10
लक्षणे
ह्रदय उर पार्शवव िीर िूल, उर, कण्ठ, मुख िुष्कता
ह्रष्टलोम ननघोष
दैन्य दौर्वल्य
क्षोि मोह
िुष्क कास कृ र्शचात ननस्त्ष्ठवन
प्तपत्तज कास
ननदान-
कटुकोष्णववदाह्यम्लक्षाराणामनतसेवनम ।
वपत्तकासकरं क्रोध: सन्तापर्शचास्त्ननसूयवजजज॥
च.तच.18/10
18/10
लक्षणे
पीत अक्षक्ष ननष्ठीवन , नतक्त्तास्यत्वं
स्वर िेद उरोधूमायनं
तृष्णा दाहो
मोहो रुचच
कफज कास
तनदान –
गुवृतभष्यतन्दमर्ुरतस्नग्र्स्वप्नतवचेष्टनै: ।
वनद्ध: श्लेष्माऽ तनलं रुर्ध्वा कफकासं करोनत हह।
च.तच.18-17
मन्दास्त्नन अरुचच
च्छहदव पीनस
उत्क्त्लेि गौरव
मुखमाधुयव लोमहषव
आस्य माधुयव स्त्क्त्लन्नता
र्हुल मधुर स्त्स्ननध कफ ननस्त्ष्ठवन
क्षतज कास
ननदान
अनतव्यवायिारार्धवयुद्धार्शवगजववग्रहे: ।
रुक्षस्योर:क्षतं वायुगृवहीत्वा कासमावहेत ॥च.चच.18/20
लक्षणे
िुष्क सिोणणत कास कण्ठे उर स्थानन रुजा
सुचीभिररव िुल वेदना स्थानन दुस्पिव पवविेद
ज्वर र्शवास
तृष्णा स्वरिेद
पारावत समान कु जन
क्षयज कास
ननदान
ववषमासात्म्यिोज्यानतव्यवायाद्वेगननग्रहात ।
घृणणनां िोचतां नॄणां व्यापन्नेऽननौ रयो मला:॥
कु वपता: क्षयजं कासं कु युवदेहक्ष्यप्रदम ।
च.चच.18/23-24
लक्षणे
 दुगवस्त्न्ध, हररत रक्त्त वणीय पुययुक्त्त कफ ष्ठीवन
 ह्रदयं मन्यते च्युतम अकस्मात उष्ण िीत स्पिव ननर्वल
कृ ि
 स्त्स्ननध अच्छ मुख वणव पाणणपादतल र्शलष्णता ज्वर पार्शवव
उर वेदना अरुचच
 भिन्नसंहतवचवस स्वरिेद
चचककत्सा-
वातज कास-
रुक्षस्याननलजं कासमादौ स्नेहैरुपाचरेत ।
सवपवभिवर्वस्त्स्तभि: पेयायूषक्षीररसाहदभि: ॥
वातघ्नभसद्धै: स्नेहाद्यैधूवमैलैहेर्शच युस्त्क्त्तत:।
अभ्यङ्गै: पररषेकै र्शच स्त्स्ननधै: स्वेदैर्शच र्ुवद्धमान ॥
र्स्त्स्तभिर्वद्धववडवातं िुष्कोर्धवं चोर्धवविस्त्क्त्तकै : ।
घृतै: सवपतं सकफं जयेत स्नेहववरेचनै: ॥
च.चच.18/32-34
कण्टकारी घृत वपप्पल्यादी घृत
त्र्युषणाद्य घृत रास्ना घृत
ववडंगाहद चुणव दुरलिहद लेह
अगस्त्यहरीतकी मन:भिलादी धूम
रुक्षाचधक्त्य- स्नेहप्रयोग उदा. वातघ्न घृत ,र्स्त्स्त,पेया,
युष, क्षीर ,मांसरस,स्त्स्ननध धूम,अवलेह, अभ्यंग,पररषेक
मल,वायु अवरोध- र्स्त्स्तप्रयोग
मलिुष्कता, अपान वायु उर्धववगनत- िोजन पर्शचात घृतपान
वपत्त,कफ अनुर्ंध-स्नेह ववरेचन
प्तपत्तज कास
पैस्त्त्तके सकफे कासे वमनं सवपवषा हहतम ।
तथा मदनकार्शमयवमधुकक्त्वचथतैजवलै: ॥
च.चच.18/83
 वपत्तज कास- कफ अनुर्ंध - वमन
 अल्प कफानुर्ंध- ववरेचन त्ररवृत्त + भसता
 घन कफ-ननिोत्तर+ नतक्त्त द्रव्य
 तनु कफ- स्त्स्ननध िीतवीयव स्नेह अवलेह
 घन कफ़- रुक्ष िीत स्नेह अवलेह

त्वगाहद लेह
 वपप्पल्याहद लेह
 कासहर गुहटका
कफज कास
र्भलनं वमनैरादौ िोचधतं कफकाभसनम ।
यवान्नै : कटुरुक्षोष्णै: कफघ्नैर्शचाप्युपाचरेत ॥
च.चच.18/108
 वमन

 कफ़घ्न ,कटु,रुक्ष,उष्ण आहर
पाठाहद पेय
नागराहद पेय
क्षतज कास
कासमात्यनयकं मत्वा क्षतजं त्वरया जयेत ।
मधुरैजीवनीयैर्शच र्लमांसवववधवनै: ॥ च.चच.18/134
क्षतकासाभििूतानां वृस्त्त्त: स्यात वपत्तकाभसकी।
क्षीरसवपवमवधुप्राया संसगे तु वविेषणम ॥च.चच.18/138
 द्ववदोषज संसगव -वातवपत्त्ज कास- घृत अभ्यंग
 वात वृवद्धजन्य वेदना- तैल अभ्यंग
 रक्त्तष्ठीवन- जीवणीय गण साचधतपान घृत,नस्य
 स्तंि,आयाम- अचधक माराघृतपान
क्षयज कास
तस्मै र्ृंहणमेवादौ कु यावदननेर्शच दीपनम ।
र्हुदोषाय सस्नेहं मृदु दद्याद्ववरेचनम ॥
च.चच.18/150
 मृदु ववरेचन,
 रक्त्तस्राव- अनुवासन र्स्त्स्त
उपद्रव
कासाच्छवासक्षयस्त्च्ददस्वरसादादयो गदा: ।
िवन्त्युपेक्षया यस्मात्तस्मात्तं त्वरया जयेत ॥
अ.ह्रु.नन.3/38
THANK YOU

Kas chikitsa